២. អភេជ្ជវគ្គោ

១. ខុទ្ទានុខុទ្ទកបញ្ហោ

១. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ភាសិតម្បេតំ ភគវតា ‘អភិញ្ញាយាហំ, ភិក្ខវេ, ធម្មំ ទេសេមិ នោ អនភិញ្ញាយា’តិ. បុន ច វិនយបញ្ញត្តិយា ឯវំ ភណិតំ ‘អាកង្ខមានោ, អានន្ទ, សង្ឃោ មមច្ចយេន ខុទ្ទានុខុទ្ទកានិ សិក្ខាបទានិ សមូហនតូ’តិ. កិំ នុ ខោ, ភន្តេ នាគសេន, ខុទ្ទានុខុទ្ទកានិ សិក្ខាបទានិ ទុប្បញ្ញត្តានិ, ឧទាហុ អវត្ថុស្មិំ អជានិត្វា បញ្ញត្តានិ, យំ ភគវា អត្តនោ អច្ចយេន ខុទ្ទានុខុទ្ទកានិ សិក្ខាបទានិ សមូហនាបេតិ? យទិ, ភន្តេ នាគសេន, ភគវតា ភណិតំ ‘អភិញ្ញាយាហំ, ភិក្ខវេ, ធម្មំ ទេសេមិ នោ អនភិញ្ញាយា’តិ, តេន ហិ ‘អាកង្ខមានោ, អានន្ទ, សង្ឃោ មមច្ចយេន ខុទ្ទានុខុទ្ទកានិ សិក្ខាបទានិ សមូហនតូ’តិ យំ វចនំ, តំ មិច្ឆា. យទិ តថាគតេ វិនយបញ្ញត្តិយា ឯវំ ភណិតំ ‘អាកង្ខមានោ, អានន្ទ, សង្ឃោ មមច្ចយេន ខុទ្ទានុខុទ្ទកានិ សិក្ខាបទានិ សមូហនតូ’តិ តេន ហិ ‘អភិញ្ញាយាហំ, ភិក្ខវេ, ធម្មំ ទេសេមិ នោ អនភិញ្ញាយា’តិ តម្បិ វចនំ មិច្ឆា. អយម្បិ ឧភតោ កោដិកោ បញ្ហោ សុខុមោ និបុណោ គម្ភីរោ សុគម្ភីរោ ទុន្និជ្ឈាបយោ, សោ តវានុប្បត្តោ, តត្ថ តេ ញាណពលវិប្ផារំ ទស្សេហី’’តិ.

‘‘ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ភគវតា ‘អភិញ្ញាយាហំ, ភិក្ខវេ, ធម្មំ ទេសេមិ នោ អនភិញ្ញាយា’តិ, វិនយបញ្ញត្តិយាបិ ឯវំ ភណិតំ ‘អាកង្ខមានោ, អានន្ទ, សង្ឃោ មមច្ចយេន ខុទ្ទានុខុទ្ទកានិ សិក្ខាបទានិ សមូហនតូ’តិ, តំ បន, មហារាជ, តថាគតោ ភិក្ខូ វីមំសមានោ អាហ ‘ឧក្កលេស្សន្តិ [ឧក្កឌ្ឍិស្សន្តិ (សី.), ឧស្សក្កិស្សន្តិ (ស្យា.)] នុ ខោ មម សាវកា មយា វិស្សជ្ជាបីយមានា មមច្ចយេន ខុទ្ទានុខុទ្ទកានិ សិក្ខាបទានិ, ឧទាហុ អាទិយិស្សន្តី’តិ.

‘‘យថា, មហារាជ, ចក្កវត្តី រាជា បុត្តេ ឯវំ វទេយ្យ ‘អយំ ខោ, តាតា, មហាជនបទោ សព្ពទិសាសុ សាគរបរិយន្តោ, ទុក្ករោ, តាតា, តាវតកេន ពលេន ធារេតុំ, ឯថ តុម្ហេ, តាតា, មមច្ចយេន បច្ចន្តេ បច្ចន្តេ ទេសេ បជហថា’តិ. អបិ នុ ខោ តេ, មហារាជ, កុមារា បិតុអច្ចយេន ហត្ថគតេ ជនបទេ សព្ពេ តេ បច្ចន្តេ បច្ចន្តេ ទេសេ មុញ្ចេយ្យុ’’ន្តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ, រាជតោ [រាជានោ (សី. បី.)], ភន្តេ, លុទ្ធតរា [លទ្ធតរា (ក.)] កុមារា រជ្ជលោភេន តទុត្តរិំ ទិគុណតិគុណំ ជនបទំ បរិគ្គណ្ហេយ្យុំ [បរិកឌ្ឍេយ្យុំ (សី. បី.)], កិំ បន តេ ហត្ថគតំ ជនបទំ មុញ្ចេយ្យុ’’ន្តិ? ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, តថាគតោ ភិក្ខូ វីមំសមានោ ឯវមាហ ‘អាកង្ខមានោ, អានន្ទ, សង្ឃោ មមច្ចយេន ខុទ្ទានុខុទ្ទកានិ សិក្ខាបទានិ សមូហនតូ’តិ. ទុក្ខបរិមុត្តិយា, មហារាជ, ពុទ្ធបុត្តា ធម្មលោភេន អញ្ញម្បិ ឧត្តរិំ ទិយឌ្ឍសិក្ខាបទសតំ គោបេយ្យុំ, កិំ បន បកតិបញ្ញត្តំ សិក្ខាបទំ មុញ្ចេយ្យុ’’ន្តិ?

‘‘ភន្តេ នាគសេន, យំ ភគវា អាហ ‘ខុទ្ទានុខុទ្ទកានិ សិក្ខាបទានី’តិ, ឯត្ថាយំ ជនោ សម្មូឡ្ហោ វិមតិជាតោ អធិកតោ សំសយបក្ខន្ទោ. កតមានិ តានិ ខុទ្ទកានិ សិក្ខាបទានិ, កតមានិ អនុខុទ្ទកានិ សិក្ខាបទានីតិ? ទុក្កដំ, មហារាជ, ខុទ្ទកំ សិក្ខាបទំ, ទុព្ភាសិតំ អនុខុទ្ទកំ សិក្ខាបទំ, ឥមានិ ទ្វេ ខុទ្ទានុខុទ្ទកានិ សិក្ខាបទានិ, បុព្ពកេហិបិ, មហារាជ, មហាថេរេហិ ឯត្ថ វិមតិ ឧប្បាទិតា, តេហិបិ ឯកជ្ឈំ ន កតោ ធម្មសណ្ឋិតិបរិយាយេ ភគវតា ឯសោ បញ្ហោ ឧបទិដ្ឋោតិ. ចិរនិក្ខិត្តំ, ភន្តេ នាគសេន, ជិនរហស្សំ អជ្ជេតរហិ លោកេ វិវដំ បាកដំ កត’’ន្តិ.

ខុទ្ទានុខុទ្ទកបញ្ហោ បឋមោ.

២. អព្យាករណីយបញ្ហោ

២. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ភាសិតម្បេតំ ភគវតា ‘នត្ថានន្ទ តថាគតស្ស ធម្មេសុ អាចរិយមុដ្ឋី’តិ, បុន ច ថេរេន មាលុក្យបុត្តេន [មាលុង្ក្យបុត្តេន (សី. ស្យា. បី.) សំ. និ. ៤.៩៥; អ. និ. ១.៤.២៥៧ បស្សិតព្ពំ] បញ្ហំ បុដ្ឋោ ន ព្យាកាសិ. ឯសោ ខោ, ភន្តេ នាគសេន, បញ្ហោ ទ្វយន្តោ [ទ្វយតោ (សី.)] ឯកន្តនិស្សិតោ ភវិស្សតិ អជាននេន វា គុយ្ហករណេន វា. យទិ, ភន្តេ នាគសេន, ភគវតា ភណិតំ ‘នត្ថានន្ទ តថាគតស្ស ធម្មេសុ អាចរិយមុដ្ឋី’តិ, តេន ហិ ថេរស្ស មាលុក្យបុត្តស្ស អជានន្តេន ន ព្យាកតំ. យទិ ជានន្តេន ន ព្យាកតំ, តេន ហិ អត្ថិ តថាគតស្ស ធម្មេសុ អាចរិយមុដ្ឋិ. អយម្បិ ឧភតោ កោដិកោ បញ្ហោ តវានុប្បត្តោ, សោ តយា និព្ពាហិតព្ពោ’’តិ.

‘‘ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ភគវតា ‘នត្ថានន្ទ តថាគតស្ស ធម្មេសុ អាចរិយមុដ្ឋី’តិ, អព្យាកតោ ច ថេរេន មាលុក្យបុត្តេន បុច្ឆិតោ បញ្ហោ, តញ្ច បន ន អជានន្តេន ន គុយ្ហករណេន. ចត្តារិមានិ, មហារាជ, បញ្ហព្យាករណានិ. កតមានិ ចត្តារិ? ឯកំសព្យាករណីយោ បញ្ហោ វិភជ្ជព្យាករណីយោ បញ្ហោ បដិបុច្ឆាព្យាករណីយោ បញ្ហោ ឋបនីយោ បញ្ហោតិ.

‘‘កតមោ ច, មហារាជ, ឯកំសព្យាករណីយោ បញ្ហោ? ‘រូបំ អនិច្ច’ន្តិ ឯកំសព្យាករណីយោ បញ្ហោ, ‘វេទនា អនិច្ចា’តិ…បេ… ‘សញ្ញា អនិច្ចា’តិ…បេ… ‘សង្ខារា អនិច្ចា’តិ…បេ… ‘វិញ្ញាណំ អនិច្ច’’ន្តិ ឯកំសព្យាករណីយោ បញ្ហោ, អយំ ឯកំសព្យាករណីយោ បញ្ហោ.

‘‘កតមោ វិភជ្ជព្យាករណីយោ បញ្ហោ? ‘អនិច្ចំ បន រូប’ន្តិ វិភជ្ជព្យាករណីយោ បញ្ហោ, ‘អនិច្ចា បន វេទនា’តិ…បេ… ‘អនិច្ចា បន សញ្ញា’តិ…បេ… ‘អនិច្ចា បន សង្ខារា’តិ…បេ… ‘អនិច្ចំ បន វិញ្ញាណ’ន្តិ វិភជ្ជព្យាករណីយោ បញ្ហោ, អយំ វិភជ្ជព្យាករណីយោ បញ្ហោ.

‘‘កតមោ បដិបុច្ឆាព្យាករណីយោ បញ្ហោ? ‘កិំ នុ ខោ ចក្ខុនា សព្ពំ វិជានាតី’តិ អយំ បដិបុច្ឆាព្យាករណីយោ បញ្ហោ.

‘‘កតមោ ឋបនីយោ បញ្ហោ? ‘សស្សតោ លោកោ’តិ ឋបនីយោ បញ្ហោ, ‘អសស្សតោ លោកោ’តិ. ‘អន្តវា លោកោ’តិ. ‘អនន្តវា លោកោ’តិ. ‘អន្តវា ច អនន្តវា ច លោកោ’តិ. ‘នេវន្តវា នានន្តវា លោកោ’តិ. ‘តំ ជីវំ តំ សរីរ’ន្តិ. ‘អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរ’ន្តិ. ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ. ‘ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ. ‘ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ. ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ ឋបនីយោ បញ្ហោ, អយំ ឋបនីយោ បញ្ហោ.

‘‘ភគវា, មហារាជ, ថេរស្ស មាលុក្យបុត្តស្ស តំ ឋបនីយំ បញ្ហំ ន ព្យាកាសិ. សោ បន បញ្ហោ កិំ ការណា ឋបនីយោ? ន តស្ស ទីបនាយ ហេតុ វា ការណំ វា អត្ថិ, តស្មា សោ បញ្ហោ ឋបនីយោ. នត្ថិ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ អការណមហេតុកំ គិរមុទីរណ’’ន្តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ នាគសេន, ឯវមេតំ តថា សម្បដិច្ឆាមី’’តិ.

អព្យាករណីយបញ្ហោ ទុតិយោ.

៣. មច្ចុភាយនាភាយនបញ្ហោ

៣. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ភាសិតម្បេតំ ភគវតា ‘សព្ពេ តសន្តិ ទណ្ឌស្ស, សព្ពេ ភាយន្តិ មច្ចុនោ’តិ, បុន ភណិតំ ‘អរហា សព្ពភយមតិក្កន្តោ’តិ. កិំ នុ ខោ, ភន្តេ នាគសេន, អរហា ទណ្ឌភយា តសតិ, និរយេ វា នេរយិកា សត្តា ជលិតា កុថិតា តត្តា សន្តត្តា តម្ហា ជលិតគ្គិជាលកា មហានិរយា ចវមានា មច្ចុនោ ភាយន្តិ. យទិ, ភន្តេ នាគសេន, ភគវតា ភណិតំ ‘សព្ពេ តសន្តិ ទណ្ឌស្ស, សព្ពេ ភាយន្តិ មច្ចុនោ’តិ, តេន ហិ ‘អរហា សព្ពភយមតិក្កន្តោ’តិ យំ វចនំ, តំ មិច្ឆា. យទិ ភគវតា ភណិតំ ‘អរហា សព្ពភយមតិក្កន្តោ’តិ, តេន ហិ ‘សព្ពេ តសន្តិ ទណ្ឌស្ស, សព្ពេ ភាយន្តិ មច្ចុនោ’តិ តម្បិ វចនំ មិច្ឆា. អយំ ឧភតោ កោដិកោ បញ្ហោ តវានុប្បត្តោ, សោ តយា និព្ពាហិតព្ពោ’’តិ.

‘‘នេតំ, មហារាជ, វចនំ ភគវតា អរហន្តេ ឧបាទាយ ភណិតំ ‘សព្ពេ តសន្តិ ទណ្ឌស្ស, សព្ពេ ភាយន្តិ មច្ចុនោ’តិ. ឋបិតោ អរហា តស្មិំ វត្ថុស្មិំ, សមូហតោ ភយហេតុ អរហតោ. យេ តេ, មហារាជ, សត្តា សកិលេសា, យេសញ្ច អធិមត្តា អត្តានុទិដ្ឋិ, យេ ច សុខទុក្ខេសុ ឧន្នតាវនតា, តេ ឧបាទាយ ភគវតា ភណិតំ ‘សព្ពេ តសន្តិ ទណ្ឌស្ស, សព្ពេ ភាយន្តិ មច្ចុនោ’តិ. អរហតោ, មហារាជ, សព្ពគតិ ឧបច្ឆិន្នា, យោនិ វិទ្ធំសិតា, បដិសន្ធិ ឧបហតា, ភគ្គា ផាសុកា, សមូហតា សព្ពភវាលយា, សមុច្ឆិន្នា សព្ពសង្ខារា, ហតំ កុសលាកុសលំ, វិហតា អវិជ្ជា, អពីជំ វិញ្ញាណំ កតំ, ទឌ្ឍា សព្ពកិលេសា, អតិវត្តា លោកធម្មា, តស្មា អរហា ន តសតិ សព្ពភយេហិ.

‘‘ឥធ, មហារាជ, រញ្ញោ ចត្តារោ មហាមត្តា ភវេយ្យុំ អនុរក្ខា លទ្ធយសា វិស្សាសិកា ឋបិតា មហតិ ឥស្សរិយេ ឋានេ. អថ រាជា កិស្មិញ្ចិ ទេវ ករណីយេ សមុប្បន្នេ យាវតា សកវិជិតេ សព្ពជនស្ស អាណាបេយ្យ ‘សព្ពេវ មេ ពលិំ ករោន្តុ, សាធេថ តុម្ហេ ចត្តារោ មហាមត្តា តំ ករណីយ’ន្តិ. អបិ នុ ខោ, មហារាជ, តេសំ ចតុន្នំ មហាមត្តានំ ពលិភយា សន្តាសោ ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘កេន ការណេន មហារាជា’’តិ. ‘‘ឋបិតា តេ, ភន្តេ, រញ្ញា ឧត្តមដ្ឋានេ, នត្ថិ តេសំ ពលិ, សមតិក្កន្តពលិនោ តេ, អវសេសេ ឧបាទាយ រញ្ញា អាណាបិតំ ‘សព្ពេវ មេ ពលិំ ករោន្តូ’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, នេតំ វចនំ ភគវតា អរហន្តេ ឧបាទាយ ភណិតំ, ឋបិតោ អរហា តស្មិំ វត្ថុស្មិំ, សមូហតោ ភយហេតុ អរហតោ, យេ តេ, មហារាជ, សត្តា សកិលេសា, យេសញ្ច អធិមត្តា អត្តានុទិដ្ឋិ, យេ ច សុខទុក្ខេសុ ឧន្នតាវនតា, តេ ឧបាទាយ ភគវតា ភណិតំ ‘សព្ពេ តសន្តិ ទណ្ឌស្ស, សព្ពេ ភាយន្តិ មច្ចុនោ’តិ. តស្មា អរហា ន តសតិ សព្ពភយេហី’’តិ.

‘‘នេតំ, ភន្តេ នាគសេន, វចនំ សាវសេសំ, និរវសេសវចនមេតំ ‘សព្ពេ’តិ. តត្ថ មេ ឧត្តរិំ ការណំ ព្រូហិ តំ វចនំ បតិដ្ឋាបេតុ’’ន្តិ.

‘‘ឥធ, មហារាជ, គាមេ គាមស្សាមិកោ អាណាបកំ អាណាបេយ្យ ‘ឯហិ, ភោ អាណាបក, យាវតា គាមេ គាមិកា, តេ សព្ពេ សីឃំ មម សន្តិកេ សន្និបាតេហី’តិ. សោ ‘សាធុ សាមី’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា គាមមជ្ឈេ ឋត្វា តិក្ខត្តុំ សទ្ទមនុស្សាវេយ្យ ‘យាវតា គាមេ គាមិកា, តេ សព្ពេ សីឃសីឃំ សាមិនោ សន្តិកេ សន្និបតន្តូ’តិ. តតោ តេ គាមិកា អាណាបកស្ស វចនេន តុរិតតុរិតា សន្និបតិត្វា គាមស្សាមិកស្ស អារោចេន្តិ ‘សន្និបតិតា, សាមិ, សព្ពេ គាមិកា, យំ តេ ករណីយំ តំ ករោហី’តិ. ឥតិ សោ, មហារាជ, គាមស្សាមិកោ កុដិបុរិសេ សន្និបាតេន្តោ សព្ពេ គាមិកេ អាណាបេតិ, តេ ច អាណត្តា ន សព្ពេ សន្និបតន្តិ, កុដិបុរិសា យេវ សន្និបតន្តិ, ‘ឯត្តកា យេវ មេ គាមិកា’តិ គាមស្សាមិកោ ច តថា សម្បដិច្ឆតិ, អញ្ញេ ពហុតរា អនាគតា ឥត្ថិបុរិសា ទាសិទាសា ភតកា កម្មករា គាមិកា គិលានា គោមហិំសា អជេឡកា សុវានា, យេ អនាគតា, សព្ពេ តេ អគណិតា, កុដិបុរិសេ យេវ ឧបាទាយ អាណាបិតត្តា ‘សព្ពេ សន្និបតន្តូ’តិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, នេតំ វចនំ ភគវតា អរហន្តេ ឧបាទាយ ភណិតំ, ឋបិតោ អរហា តស្មិំ វត្ថុស្មិំ, សមូហតោ ភយហេតុ អរហតោ, យេ តេ, មហារាជ, សត្តា សកិលេសា, យេសញ្ច អធិមត្តា អត្តានុទិដ្ឋិ, យេ ច សុខទុក្ខេសុ ឧន្នតាវនតា, តេ ឧបាទាយ ភគវតា ភណិតំ ‘សព្ពេ តសន្តិ ទណ្ឌស្ស, សព្ពេ ភាយន្តិ មច្ចុនោ’តិ. តស្មា អរហា ន តសតិ សព្ពភយេហិ.

‘‘អត្ថិ, មហារាជ, សាវសេសំ វចនំ សាវសេសោ អត្ថោ, អត្ថិ សាវសេសំ វចនំ និរវសេសោ អត្ថោ, អត្ថិ និរវសេសំ វចនំ សាវសេសោ អត្ថោ, អត្ថិ និរវសេសំ វចនំ និរវសេសោ អត្ថោ. តេន តេន អត្ថោ សម្បដិច្ឆិតព្ពោ.

‘‘បញ្ចវិធេហិ, មហារាជ, ការណេហិ អត្ថោ សម្បដិច្ឆិតព្ពោ អាហច្ចបទេន រសេន អាចរិយវំសេន [អាចរិយវំសតាយ (បី. ក.)] អធិប្បាយា ការណុត្តរិយតាយ. ឯត្ថ ហិ អាហច្ចបទន្តិ សុត្តំ អធិប្បេតំ. រសោតិ សុត្តានុលោមំ. អាចរិយវំសោតិ អាចរិយវាទោ. អធិប្បាយោតិ អត្តនោ មតិ. ការណុត្តរិយតាតិ ឥមេហិ ចតូហិ សមេន្តំ [សមេតំ (សី.)] ការណំ. ឥមេហិ ខោ, មហារាជ, បញ្ចហិ ការណេហិ អត្ថោ សម្បដិច្ឆិតព្ពោ. ឯវមេសោ បញ្ហោ សុវិនិច្ឆិតោ ហោតី’’តិ.

‘‘ហោតុ, ភន្តេ នាគសេន, តថា តំ សម្បដិច្ឆាមិ. ឋបិតោ ហោតុ អរហា តស្មិំ វត្ថុស្មិំ, តសន្តុ អវសេសា សត្តា, និរយេ បន នេរយិកា សត្តា ទុក្ខា តិព្ពា កដុកា វេទនា វេទយមានា ជលិតបជ្ជលិតសព្ពង្គបច្ចង្គា រុណ្ណការុញ្ញកន្ទិតបរិទេវិតលាលប្បិតមុខា អសយ្ហតិព្ពទុក្ខាភិភូតា អតាណា អសរណា អសរណីភូតា អនប្បសោកាតុរា អន្តិមបច្ឆិមគតិកា ឯកន្តសោកបរាយណា ឧណ្ហតិខិណចណ្ឌខរតបនតេជវន្តោ ភីមភយជនកនិនាទមហាសទ្ទា សំសិព្ពិតឆព្ពិធជាលាមាលាកុលា សមន្តា សតយោជនានុផរណច្ចិវេគា កទរិយា តបនា មហានិរយា ចវមានា មច្ចុនោ ភាយន្តី’’តិ? ‘‘អាម, មហារាជា’’តិ.

‘‘ននុ, ភន្តេ នាគសេន, និរយោ ឯកន្តទុក្ខវេទនីយោ, កិស្ស បន តេ នេរយិកា សត្តា ឯកន្តទុក្ខវេទនីយា និរយា ចវមានា មច្ចុនោ ភាយន្តិ, កិស្ស និរយេ រមន្តី’’តិ? ‘‘ន តេ, មហារាជ, នេរយិកា សត្តា និរយេ រមន្តិ, មុញ្ចិតុកាមាវ តេ និរយា. មរណស្សេវ សោ [មរណស្សេសោ (សី. បី.)], មហារាជ, អានុភាវោ, យេន តេសំ សន្តាសោ ឧប្បជ្ជតី’’តិ. ‘‘ឯតំ ខោ, ភន្តេ នាគសេន, ន សទ្ទហាមិ, យំ មុច្ចិតុកាមានំ ចុតិយា សន្តាសោ ឧប្បជ្ជតីតិ, ហាសនីយំ, ភន្តេ នាគសេន, តំ ឋានំ, យំ តេ បត្ថិតំ លភន្តិ, ការណេន មំ សញ្ញាបេហី’’តិ.

‘‘មរណន្តិ ខោ, មហារាជ, ឯតំ អទិដ្ឋសច្ចានំ តាសនីយដ្ឋានំ, ឯត្ថាយំ ជនោ តសតិ ច ឧព្ពិជ្ជតិ ច. យោ ច, មហារាជ, កណ្ហសប្បស្ស ភាយតិ, សោ មរណស្ស ភាយន្តោ កណ្ហសប្បស្ស ភាយតិ. យោ ច ហត្ថិស្ស ភាយតិ…បេ… សីហស្ស…បេ… ព្យគ្ឃស្ស…បេ… ទីបិស្ស…បេ… អច្ឆស្ស…បេ… តរច្ឆស្ស…បេ… មហិំសស្ស…បេ… គវយស្ស…បេ… អគ្គិស្ស…បេ… ឧទកស្ស…បេ… ខាណុកស្ស…បេ… កណ្ដកស្ស ភាយតិ. យោ ច សត្តិយា ភាយតិ, សោ មរណស្ស ភាយន្តោ សត្តិយា ភាយតិ. មរណស្សេវ សោ [មរណស្សេសោ (សី. បី.)], មហារាជ, សរសសភាវតេជោ [សរសភាវតេជោ (សី. បី.)], តស្ស សរសសភាវតេជេន សកិលេសា សត្តា មរណស្ស តសន្តិ ភាយន្តិ, មុច្ចិតុកាមាបិ, មហារាជ, នេរយិកា សត្តា មរណស្ស តសន្តិ ភាយន្តិ.

‘‘ឥធ, មហារាជ, បុរិសស្ស កាយេ មេទោ គណ្ឋិ ឧប្បជ្ជេយ្យ. សោ តេន រោគេន ទុក្ខិតោ ឧបទ្ទវា បរិមុច្ចិតុកាមោ ភិសក្កំ សល្លកត្តំ អាមន្តាបេយ្យ. តស្ស វចនំ សោ ភិសក្កោ សល្លកត្តោ សម្បដិច្ឆិត្វា តស្ស រោគស្ស ឧទ្ធរណាយ ឧបករណំ ឧបដ្ឋាបេយ្យ, សត្ថកំ តិខិណំ ករេយ្យ, យមកសលាកា [ទហនសលាកំ (ក.)] អគ្គិម្ហិ បក្ខិបេយ្យ, ខារលវណំ និសទាយ បិសាបេយ្យ, អបិ នុ ខោ, មហារាជ, តស្ស អាតុរស្ស តិខិណសត្ថកច្ឆេទនេន យមកសលាកាទហនេន ខារលោណប្បវេសនេន តាសោ ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិ? ‘‘អាម ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឥតិ, មហារាជ, តស្ស អាតុរស្ស រោគា មុច្ចិតុកាមស្សាបិ វេទនាភយា សន្តាសោ ឧប្បជ្ជតិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, និរយា មុច្ចិតុកាមានម្បិ នេរយិកានំ សត្តានំ មរណភយា សន្តាសោ ឧប្បជ្ជតិ.

‘‘ឥធ, មហារាជ, បុរិសោ ឥស្សរាបរាធិកោ ពទ្ធោ សង្ខលិកពន្ធនេន គព្ភេ បក្ខិត្តោ បរិមុច្ចិតុកាមោ អស្ស, តមេនំ សោ ឥស្សរោ មោចេតុកាមោ បក្កោសាបេយ្យ. អបិ នុ ខោ, មហារាជ, តស្ស ឥស្សរាបរាធិកស្ស បុរិសស្ស ‘កតទោសោ អហ’ន្តិ ជានន្តស្ស ឥស្សរទស្សនេន សន្តាសោ ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិ? ‘‘អាម ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឥតិ, មហារាជ, តស្ស ឥស្សរាបរាធិកស្ស បុរិសស្ស បរិមុច្ចិតុកាមាស្សាបិ ឥស្សរភយា សន្តាសោ ឧប្បជ្ជតិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, និរយា មុច្ចិតុកាមានម្បិ នេរយិកានំ សត្តានំ មរណភយា សន្តាសោ ឧប្បជ្ជតី’’តិ.

‘‘អបរម្បិ, ភន្តេ, ឧត្តរិំ ការណំ ព្រូហិ, យេនាហំ ការណេន ឱកប្បេយ្យ’’ន្តិ. ‘‘ឥធ, មហារាជ, បុរិសោ ទដ្ឋវិសេន អាសីវិសេន ទដ្ឋោ ភវេយ្យ, សោ តេន វិសវិការេន បតេយ្យ ឧប្បតេយ្យ វដ្ដេយ្យ បវដ្ដេយ្យ, អថញ្ញតរោ បុរិសោ ពលវន្តេន មន្តបទេន តំ ទដ្ឋវិសំ អាសីវិសំ អានេត្វា តំ ទដ្ឋវិសំ បច្ចាចមាបេយ្យ, អបិ នុ ខោ, មហារាជ, តស្ស វិសគតស្ស បុរិសស្ស តស្មិំ ទដ្ឋវិសេ សប្បេ សោត្ថិហេតុ ឧបគច្ឆន្តេ សន្តាសោ ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិ? ‘‘អាម ភន្តេ’’តិ. ឥតិ, មហារាជ, តថារូបេ អហិម្ហិ សោត្ថិហេតុបិ ឧបគច្ឆន្តេ តស្ស សន្តាសោ ឧប្បជ្ជតិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, និរយា មុច្ចិតុកាមានម្បិ នេរយិកានំ សន្តានំ មរណភយា សន្តាសោ ឧប្បជ្ជតិ. អនិដ្ឋំ, មហារាជ, សព្ពសត្តានំ មរណំ, តស្មា នេរយិកា សត្តា និរយា បរិមុច្ចិតុកាមាបិ មច្ចុនោ ភាយន្តី’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ នាគសេន, ឯវមេតំ តថា សម្បដិច្ឆាមី’’តិ.

មច្ចុភាយនាភាយនបញ្ហោ តតិយោ.

៤. មច្ចុបាសមុត្តិបញ្ហោ

៤. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ភាសិតម្បេតំ ភគវតា –

‘‘‘ន អន្តលិក្ខេ ន សមុទ្ទមជ្ឈេ, ន បព្ពតានំ វិវរំ បវិស្ស;

ន វិជ្ជតី សោ ជគតិប្បទេសោ, យត្ថដ្ឋិតោ មុច្ចេយ្យ មច្ចុបាសា’តិ.

‘‘បុន ភគវតា បរិត្តា ច ឧទ្ទិដ្ឋា. សេយ្យថិទំ, រតនសុត្តំ មេត្តសុត្តំ ខន្ធបរិត្តំ មោរបរិត្តំ ធជគ្គបរិត្តំ អាដានាដិយបរិត្តំ អង្គុលិមាលបរិត្តំ. យទិ, ភន្តេ នាគសេន, អាកាសគតោបិ សមុទ្ទមជ្ឈគតោបិ បាសាទកុដិលេណគុហាបព្ភារទរិពិលគិរិ វិវរបព្ពតន្តរគតោបិ ន មុច្ចតិ មច្ចុបាសា, តេន ហិ បរិត្តកម្មំ មិច្ឆា. យទិ បរិត្តករណេន មច្ចុបាសា បរិមុត្តិ ភវតិ, តេន ហិ ‘ន អន្តលិក្ខេ…បេ… មច្ចុបាសា’តិ តម្បិ វចនំ មិច្ឆា. អយម្បិ ឧភតោ កោដិកោ បញ្ហោ គណ្ឋិតោបិ គណ្ឋិតរោ តវានុប្បត្តោ, សោ តយា និព្ពាហិតព្ពោ’’តិ.

‘‘ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ភគវតា ‘ន អន្តលិក្ខេ…បេ… មច្ចុបាសា’តិ, បរិត្តា ច ភគវតា ឧទ្ទិដ្ឋា, តញ្ច បន សាវសេសាយុកស្ស វយសម្បន្នស្ស អបេតកម្មាវរណស្ស, នត្ថិ, មហារាជ, ខីណាយុកស្ស ឋិតិយា កិរិយា វា ឧបក្កមោ វា.

‘‘យថា មហារាជ មតស្ស រុក្ខស្ស សុក្ខស្ស កោឡាបស្ស និស្នេហស្ស ឧបរុទ្ធជីវិតស្ស គតាយុសង្ខារស្ស កុម្ភសហស្សេនបិ ឧទកេ អាកិរន្តេ អល្លត្តំ វា បល្លវិតហរិតភាវោ វា ន ភវេយ្យ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ភេសជ្ជបរិត្តកម្មេន នត្ថិ ខីណាយុកស្ស ឋិតិយា កិរិយា វា ឧបក្កមោ វា, យានិ តានិ, មហារាជ, មហិយា ឱសធានិ ភេសជ្ជានិ, តានិបិ ខីណាយុកស្ស អកិច្ចករានិ ភវន្តិ. សាវសេសាយុកំ, មហារាជ, វយសម្បន្នំ អបេតកម្មាវរណំ បរិត្តំ រក្ខតិ គោបេតិ, តស្សត្ថាយ ភគវតា បរិត្តា ឧទ្ទិដ្ឋា.

‘‘យថា, មហារាជ, កស្សកោ បរិបក្កេ ធញ្ញេ មតេ សស្សនាឡេ ឧទកប្បវេសនំ វារេយ្យ, យំ បន សស្សំ តរុណំ មេឃសន្និភំ វយសម្បន្នំ, តំ ឧទកវឌ្ឍិយា វឌ្ឍតិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ខីណាយុកស្ស ភេសជ្ជបរិត្តកិរិយា ឋបិតា បដិក្ខិត្តា, យេ បន តេ មនុស្សា សាវសេសាយុកា វយសម្បន្នា, តេសំ អត្ថាយ បរិត្តភេសជ្ជានិ ភណិតានិ, តេ បរិត្តភេសជ្ជេហិ វឌ្ឍន្តី’’តិ.

‘‘យទិ, ភន្តេ នាគសេន, ខីណាយុកោ មរតិ, សាវសេសាយុកោ ជីវតិ, តេន ហិ បរិត្តភេសជ្ជានិ និរត្ថកានិ ហោន្តី’’តិ? ‘‘ទិដ្ឋបុព្ពោ បន តយា, មហារាជ, កោចិ រោគោ ភេសជ្ជេហិ បដិនិវត្តិតោ’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, អនេកសតានិ ទិដ្ឋានី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, មហារាជ, ‘បរិត្តភេសជ្ជកិរិយា និរត្ថកា’តិ យំ វចនំ, តំ មិច្ឆា ភវតី’’តិ.

‘‘ទិស្សន្តិ, ភន្តេ នាគសេន, វេជ្ជានំ ឧបក្កមា ភេសជ្ជបានានុលេបា, តេន តេសំ ឧបក្កមេន រោគោ បដិនិវត្តតី’’តិ. ‘‘បរិត្តានម្បិ, មហារាជ, បវត្តីយមានានំ សទ្ទោ សុយ្យតិ, ជិវ្ហា សុក្ខតិ, ហទយំ ព្យាវដ្ដតិ, កណ្ឋោ អាតុរតិ. តេន តេសំ បវត្តេន សព្ពេ ព្យាធយោ វូបសមន្តិ, សព្ពា ឦតិយោ អបគច្ឆន្តីតិ.

‘‘ទិដ្ឋបុព្ពោ បន តយា, មហារាជ, កោចិ អហិនា ទដ្ឋោ មន្តបទេន វិសំ បាតីយមានោ វិសំ ចិក្ខស្សន្តោ ឧទ្ធមធោ អាចមយមានោ’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, អជ្ជេតរហិបិ តំ លោកេ វត្តតី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, មហារាជ, ‘បរិត្តភេសជ្ជកិរិយា និរត្ថកា’តិ យំ វចនំ, តំ មិច្ឆា ភវតិ. កតបរិត្តញ្ហិ, មហារាជ, បុរិសំ ឌំសិតុកាមោ អហិ ន ឌំសតិ, វិវដំ មុខំ បិទហតិ, ចោរានំ ឧក្ខិត្តលគុឡម្បិ ន សម្ភវតិ, តេ លគុឡំ មុញ្ចិត្វា បេមំ ករោន្តិ, កុបិតោបិ ហត្ថិនាគោ សមាគន្ត្វា ឧបរមតិ, បជ្ជលិតមហាអគ្គិក្ខន្ធោបិ ឧបគន្ត្វា និព្ពាយតិ, វិសំ ហលាហលម្បិ ខាយិតំ អគទំ សម្បជ្ជតិ, អាហារត្ថំ វា ផរតិ, វធកា ហន្តុកាមា ឧបគន្ត្វា ទាសភូតា សម្បជ្ជន្តិ, អក្កន្តោបិ បាសោ ន សំវរតិ [ន សំចរតិ (សី.)].

‘‘សុតបុព្ពំ បន តយា, មហារាជ, ‘មោរស្ស កតបរិត្តស្ស សត្តវស្សសតានិ លុទ្ទកោ នាសក្ខិ បាសំ ឧបនេតុំ, អកតបរិត្តស្ស តំ យេវ ទិវសំ បាសំ ឧបនេសី’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, សុយ្យតិ, អព្ភុគ្គតោ សោ សទ្ទោ សទេវកេ លោកេ’’តិ. ‘‘តេន ហិ, មហារាជ ‘បរិត្តភេសជ្ជកិរិយា និរត្ថកា’តិ យំ វចនំ, តំ មិច្ឆា ភវតិ.

‘‘សុតបុព្ពំ បន តយា, មហារាជ, ‘ទានវោ ភរិយំ បរិរក្ខន្តោ សមុគ្គេ បក្ខិបិត្វា គិលិត្វា កុច្ឆិនា បរិហរតិ, អថេកោ វិជ្ជាធរោ តស្ស ទានវស្ស មុខេន បវិសិត្វា តាយ សទ្ធិំ អភិរមតិ, យទា សោ ទានវោ អញ្ញាសិ, អថ សមុគ្គំ វមិត្វា វិវរិ, សហ សមុគ្គេ វិវដេ វិជ្ជាធរោ យថាកាមំ [យេន កាមំ (ក.)] បក្កាមី’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, សុយ្យតិ, អព្ភុគ្គតោ សោបិ សទ្ទោ សទេវកេ លោកេ’’តិ. ‘‘ននុ សោ, មហារាជ, វិជ្ជាធរោ បរិត្តពលេន [មន្តពលេន (?)] គហណា មុត្តោ’’តិ. ‘‘អាម ភន្តេ’’តិ. ‘‘តេន ហិ, មហារាជ, អត្ថិ បរិត្តពលំ.

‘‘សុតបុព្ពំ បន តយា, មហារាជ, ‘អបរោបិ វិជ្ជាធរោ ពារាណសិរញ្ញោ អន្តេបុរេ មហេសិយា សទ្ធិំ សម្បទុដ្ឋោ [សំសដ្ឋោ (សី.)] គហណប្បត្តោ សមានោ ខណេន អទស្សនំ គតោ មន្តពលេនា’’តិ. ‘‘អាម, ភន្តេ, សុយ្យតី’’តិ. ‘‘ននុ សោ, មហារាជ, វិជ្ជាធរោ បរិត្តពលេន គហណា មុត្តោ’’តិ? ‘‘អាម ភន្តេ’’តិ. ‘‘តេន ហិ, មហារាជ, អត្ថិ បរិត្តពល’’ន្តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, ‘កិំ សព្ពេ យេវ បរិត្តំ រក្ខតី’តិ? ‘‘ឯកច្ចេ, មហារាជ, រក្ខតិ, ឯកច្ចេ ន រក្ខតី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ នាគសេន, បរិត្តំ ន សព្ពត្ថិក’’ន្តិ? ‘‘អបិ នុ ខោ, មហារាជ, ភោជនំ សព្ពេសំ ជីវិតំ រក្ខតី’’តិ? ‘‘ឯកច្ចេ, ភន្តេ, រក្ខតិ, ឯកច្ចេ ន រក្ខតី’’តិ. ‘‘កិំ ការណា’’តិ. ‘‘យតោ, ភន្តេ, ឯកច្ចេ តំ យេវ ភោជនំ អតិភុញ្ជិត្វា វិសូចិកាយ មរន្តី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, មហារាជ, ភោជនំ ន សព្ពេសំ ជីវិតំ រក្ខតី’’តិ? ‘‘ទ្វីហិ, ភន្តេ នាគសេន, ការណេហិ ភោជនំ ជីវិតំ ហរតិ អតិភុត្តេន វា ឧស្មាទុព្ពលតាយ វា, អាយុទទំ, ភន្តេ នាគសេន, ភោជនំ ទុរុបចារេន ជីវិតំ ហរតី’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, បរិត្តំ ឯកច្ចេ រក្ខតិ, ឯកច្ចេ ន រក្ខតិ.

‘‘តីហិ, មហារាជ, ការណេហិ បរិត្តំ ន រក្ខតិ កម្មាវរណេន, កិលេសាវរណេន, អសទ្ទហនតាយ. សត្តានុរក្ខណំ, មហារាជ, បរិត្តំ អត្តនា កតេន អារក្ខំ ជហតិ, យថា, មហារាជ, មាតា បុត្តំ កុច្ឆិគតំ បោសេតិ, ហិតេន ឧបចារេន ជនេតិ, ជនយិត្វា អសុចិមលសិង្ឃាណិកមបនេត្វា ឧត្តមវរសុគន្ធំ ឧបលិម្បតិ, សោ អបរេន សមយេន បរេសំ បុត្តេ អក្កោសន្តេ វា បហរន្តេ វា បហារំ ទេតិ. តេ តស្ស កុជ្ឈិត្វា បរិសាយ អាកឌ្ឍិត្វា តំ គហេត្វា សាមិនោ ឧបនេន្តិ, យទិ បន តស្សា បុត្តោ អបរទ្ធោ ហោតិ វេលាតិវត្តោ. អថ នំ សាមិនោ មនុស្សា អាកឌ្ឍយមានា ទណ្ឌមុគ្គរជាណុមុដ្ឋីហិ តាឡេន្តិ បោថេន្តិ, អបិ នុ ខោ, មហារាជ, តស្ស មាតា លភតិ អាកឌ្ឍនបរិកឌ្ឍនំ គាហំ សាមិនោ ឧបនយនំ កាតុ’’ន្តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘កេន ការណេន, មហារាជា’’តិ. ‘‘អត្តនោ, ភន្តេ, អបរាធេនា’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, សត្តានំ អារក្ខំ បរិត្តំ អត្តនោ អបរាធេន វញ្ឈំ ករោតី’’តិ [ការេតីតិ (សី.)]. ‘‘សាធុ, ភន្តេ នាគសេន, សុវិនិច្ឆិតោ បញ្ហោ, គហនំ អគហនំ កតំ, អន្ធការោ អាលោកោ កតោ, វិនិវេឋិតំ ទិដ្ឋិជាលំ, ត្វំ គណិវរបវរមាសជ្ជា’’តិ.

មច្ចុបាសមុត្តិបញ្ហោ ចតុត្ថោ.

៥. ពុទ្ធលាភន្តរាយបញ្ហោ

៥. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, តុម្ហេ ភណថ ‘លាភី តថាគតោ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារាន’ន្តិ. បុន ច តថាគតោ បញ្ចសាលំ ព្រាហ្មណគាមំ បិណ្ឌាយ បវិសិត្វា កិញ្ចិទេវ អលភិត្វា យថាធោតេន បត្តេន និក្ខន្តោតិ. យទិ, ភន្តេ នាគសេន, តថាគតោ លាភី ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានំ, តេន ហិ បញ្ចសាលំ ព្រាហ្មណគាមំ បិណ្ឌាយ បវិសិត្វា កិញ្ចិទេវ អលភិត្វា យថាធោតេន បត្តេន និក្ខន្តោតិ យំ វចនំ, តំ មិច្ឆា. យទិ បញ្ចសាលំ ព្រាហ្មណគាមំ បិណ្ឌាយ បវិសិត្វា កិញ្ចិទេវ អលភិត្វា យថាធោតេន បត្តេន និក្ខន្តោ, តេន ហិ លាភី តថាគតោ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានន្តិ តម្បិ វចនំ មិច្ឆា. អយម្បិ ឧភតោ កោដិកោ បញ្ហោ សុមហន្តោ ទុន្និព្ពេឋោ តវានុប្បត្តោ, សោ តយា និព្ពាហិតព្ពោ’’តិ.

‘‘លាភី, មហារាជ, តថាគតោ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានំ, បញ្ចសាលញ្ច ព្រាហ្មណគាមំ បិណ្ឌាយ បវិសិត្វា កិញ្ចិទេវ អលភិត្វា យថាធោតេន បត្តេន និក្ខន្តោ, តញ្ច បន មារស្ស បាបិមតោ ការណា’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ នាគសេន, ភគវតោ គណនបថំ វីតិវត្តកប្បេ [គណនបថវីតិវត្តេ កប្បេ (សី.)] អភិសង្ខតំ កុសលំ កិន្តិ និដ្ឋិតំ, អធុនុដ្ឋិតេន មារេន បាបិមតា តស្ស កុសលស្ស ពលវេគំ [តំ កុសលពលវេគវិប្ផារំ (សី.)] កិន្តិ បិហិតំ, តេន ហិ, ភន្តេ នាគសេន, តស្មិំ វត្ថុស្មិំ ទ្វីសុ ឋានេសុ ឧបវាទោ អាគច្ឆតិ, កុសលតោបិ អកុសលំ ពលវតរំ ហោតិ, ពុទ្ធពលតោបិ មារពលំ ពលវតរំ ហោតីតិ, តេន ហិ រុក្ខស្ស មូលតោបិ អគ្គំ ភារតរំ ហោតិ, គុណសម្បរិកិណ្ណតោបិ បាបិយំ ពលវតរំ ហោតី’’តិ. ‘‘ន, មហារាជ, តាវតកេន កុសលតោបិ អកុសលំ ពលវតរំ នាម ហោតិ, ន ពុទ្ធពលតោបិ មារពលំ ពលវតរំ នាម ហោតិ. អបិ ចេត្ថ ការណំ ឥច្ឆិតព្ពំ.

‘‘យថា, មហារាជ, បុរិសោ រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស មធុំ វា មធុបិណ្ឌិកំ វា អញ្ញំ វា ឧបាយនំ អភិហរេយ្យ, តមេនំ រញ្ញោ ទ្វារបាលោ ឯវំ វទេយ្យ ‘អកាលោ, ភោ, អយំ រញ្ញោ ទស្សនាយ, តេន ហិ, ភោ, តវ ឧបាយនំ គហេត្វា សីឃសីឃំ បដិនិវត្ត, បុរេ តវ រាជា ទណ្ឌំ ធារេស្សតី’តិ [មា តេ រាជា ទណ្ឌំ បាបេយ្យាតិ (សី.)]. តតោ សោ បុរិសោ ទណ្ឌភយា តសិតោ ឧព្ពិគ្គោ តំ ឧបាយនំ អាទាយ សីឃសីឃំ បដិនិវត្តេយ្យ, អបិ នុ ខោ សោ, មហារាជ, រាជា ចក្កវត្តី តាវតកេន ឧបាយនវិកលមត្តកេន ទ្វារបាលតោ ទុព្ពលតរោ នាម ហោតិ, អញ្ញំ វា បន កិញ្ចិ ឧបាយនំ ន លភេយ្យា’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, ឥស្សាបកតោ សោ, ភន្តេ, ទ្វារបាលោ ឧបាយនំ និវារេសិ, អញ្ញេន បន ទ្វារេន សតសហស្សគុណម្បិ រញ្ញោ ឧបាយនំ ឧបេតី’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ឥស្សាបកតោ មារោ បាបិមា បញ្ចសាលកេ ព្រាហ្មណគហបតិកេ អន្វាវិសិ, អញ្ញានិ បន អនេកានិ ទេវតាសតសហស្សានិ អមតំ ទិព្ពំ ឱជំ គហេត្វា ឧបគតានិ ‘ភគវតោ កាយេ ឱជំ ឱទហិស្សាមា’តិ ភគវន្តំ នមស្សមានានិ បញ្ជលិកានិ ឋិតានី’’តិ.

‘‘ហោតុ, ភន្តេ នាគសេន, សុលភា ភគវតោ ចត្តារោ បច្ចយា លោកេ ឧត្តមបុរិសស្ស, យាចិតោវ ភគវា ទេវមនុស្សោហិ ចត្តារោ បច្ចយេ បរិភុញ្ជតិ, អបិ ច ខោ បន មារស្ស យោ អធិប្បាយោ, សោ តាវតកេន សិទ្ធោ, យំ សោ ភគវតោ ភោជនស្ស អន្តរាយមកាសិ. ឯត្ថ មេ, ភន្តេ, កង្ខា ន ឆិជ្ជតិ, វិមតិជាតោហំ តត្ថ សំសយបក្ខន្ទោ. ន មេ តត្ថ មានសំ បក្ខន្ទតិ, យំ តថាគតស្ស អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សទេវកេ លោកេ អគ្គបុគ្គលវរស្ស កុសលវរបុញ្ញសម្ភវស្ស អសមសមស្ស អនុបមស្ស អប្បដិសមស្ស ឆវកំ លាមកំ បរិត្តំ បាបំ អនរិយំ វិបន្នំ មារោ លាភន្តរាយមកាសី’’តិ.

‘‘ចត្តារោ ខោ, មហារាជ, អន្តរាយា អទិដ្ឋន្តរាយោ ឧទ្ទិស្ស កតន្តរាយោ ឧបក្ខដន្តរាយោ បរិភោគន្តរាយោតិ. តត្ថ កតមោ អទិដ្ឋន្តរាយោ? អនោទិស្ស អទស្សនេន អនភិសង្ខតំ កោចិ អន្តរាយំ ករោតិ ‘កិំ បរស្ស ទិន្នេនា’តិ, អយំ អទិដ្ឋន្តរាយោ នាម.

‘‘កតមោ ឧទ្ទិស្ស កតន្តរាយោ? ឥធេកច្ចំ បុគ្គលំ ឧបទិសិត្វា ឧទ្ទិស្ស ភោជនំ បដិយត្តំ ហោតិ, តំ កោចិ អន្តរាយំ ករោតិ, អយំ ឧទ្ទិស្ស កតន្តរាយោ នាម.

‘‘កតមោ ឧបក្ខដន្តរាយោ? ឥធ យំ កិញ្ចិ ឧបក្ខដំ ហោតិ អប្បដិគ្គហិតំ, តត្ថ កោចិ អន្តរាយំ ករោតិ, អយំ ឧបក្ខដន្តរាយោ នាម.

‘‘កតមោ បរិភោគន្តរាយោ? ឥធ យំ កិញ្ចិ បរិភោគំ, តត្ថ កោចិ អន្តរាយំ ករោតិ, អយំ បរិភោគន្តរាយោ នាម. ឥមេ ខោ, មហារាជ, ចត្តារោ អន្តរាយា.

‘‘យំ បន មារោ បាបិមា បញ្ចសាលកេ ព្រាហ្មណគហបតិកេ អន្វាវិសិ, តំ នេវ ភគវតោ បរិភោគំ ន ឧបក្ខដំ ន ឧទ្ទិស្សកតំ, អនាគតំ អសម្បត្តំ អទស្សនេន អន្តរាយំ កតំ, តំ បន នេកស្ស ភគវតោ យេវ, អថ ខោ យេ តេ តេន សមយេន និក្ខន្តា អព្ភាគតា, សព្ពេបិ តេ តំ ទិវសំ ភោជនំ ន លភិំសុ, នាហំ តំ, មហារាជ, បស្សាមិ សទេវកេ លោកេ សមារកេ សព្រហ្មកេ សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ, យោ តស្ស ភគវតោ ឧទ្ទិស្ស កតំ ឧបក្ខដំ បរិភោគំ អន្តរាយំ ករេយ្យ. សចេ កោចិ ឥស្សាយ ឧទ្ទិស្ស កតំ ឧបក្ខដំ បរិភោគំ អន្តរាយំ ករេយ្យ, ផលេយ្យ តស្ស មុទ្ធា សតធា វា សហស្សធា វា.

‘‘ចត្តារោមេ, មហារាជ, តថាគតស្ស កេនចិ អនាវរណីយា គុណា. កតមេ ចត្តារោ? លាភោ, មហារាជ, ភគវតោ ឧទ្ទិស្ស កតោ ឧបក្ខដោ ន សក្កា កេនចិ អន្តរាយំ កាតុំ; សរីរានុគតា, មហារាជ, ភគវតោ ព្យាមប្បភា ន សក្កា កេនចិ អន្តរាយំ កាតុំ; សព្ពញ្ញុតំ, មហារាជ, ភគវតោ ញាណរតនំ ន សក្កា កេនចិ អន្តរាយំ កាតុំ; ជីវិតំ, មហារាជ, ភគវតោ ន សក្កា កេនចិ អន្តរាយំ កាតុំ. ឥមេ ខោ, មហារាជ, ចត្តារោ តថាគតស្ស កេនចិ អនាវរណីយា គុណា, សព្ពេបេតេ, មហារាជ, គុណា ឯករសា អរោគា អកុប្បា អបរូបក្កមា អផុសានិ កិរិយានិ. អទស្សនេន, មហារាជ, មារោ បាបិមា និលីយិត្វា បញ្ចសាលកេ ព្រាហ្មណគហបតិកេ អន្វាវិសិ.

‘‘យថា, មហារាជ, រញ្ញោ បច្ចន្តេ ទេសេ វិសមេ អទស្សនេន និលីយិត្វា ចោរា បន្ថំ ទូសេន្តិ. យទិ បន រាជា តេ ចោរេ បស្សេយ្យ, អបិ នុ ខោ តេ ចោរា សោត្ថិំ លភេយ្យុ’’ន្តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, ផរសុនា ផាលាបេយ្យ សតធា វា សហស្សធា វា’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, អទស្សនេន មារោ បាបិមា និលីយិត្វា បញ្ចសាលកេ ព្រាហ្មណគហបតិកេ អន្វាវិសិ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, ឥត្ថី សបតិកា អទស្សនេន និលីយិត្វា បរបុរិសំ សេវតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, អទស្សនេន មារោ បាបិមា និលីយិត្វា បញ្ចសាលកេ ព្រាហ្មណគហបតិកេ អន្វាវិសិ. យទិ, មហារាជ, ឥត្ថី សាមិកស្ស សម្មុខា បរបុរិសំ សេវតិ, អបិ នុ ខោ សា ឥត្ថី សោត្ថិំ លភេយ្យា’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, ហនេយ្យាបិ តំ, ភន្តេ, សាមិកោ វធេយ្យាបិ ពន្ធេយ្យាបិ ទាសិត្តំ វា ឧបនេយ្យា’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, អទស្សនេន មារោ បាបិមា និលីយិត្វា បញ្ចសាលកេ ព្រាហ្មណគហបតិកេ អន្វាវិសិ. យទិ, មហារាជ, មារោ បាបិមា ភគវតោ ឧទ្ទិស្ស កតំ ឧបក្ខដំ បរិភោគំ អន្តរាយំ ករេយ្យ, ផលេយ្យ តស្ស មុទ្ធា សតធា វា សហស្សធា វា’’តិ. ‘‘ឯវមេតំ, ភន្តេ នាគសេន, ចោរិកាយ កតំ មារេន បាបិមតា, និលីយិត្វា មារោ បាបិមា បញ្ចសាលកេ ព្រាហ្មណគហបតិកេ អន្វាវិសិ. សចេ សោ, ភន្តេ, មារោ បាបិមា ភគវតោ ឧទ្ទិស្ស កតំ ឧបក្ខដំ បរិភោគំ អន្តរាយំ ករេយ្យ, មុទ្ធា វាស្ស ផលេយ្យ សតធា វា សហស្សធា វា, កាយោ វាស្ស ភុសមុដ្ឋិ វិយ វិកិរេយ្យ, សាធុ, ភន្តេ នាគសេន, ឯវមេតំ តថា សម្បដិច្ឆាមី’’តិ.

ពុទ្ធលាភន្តរាយបញ្ហោ បញ្ចមោ.

៦. អបុញ្ញបញ្ហោ

៦. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, តុម្ហេ ភណថ ‘យោ អជានន្តោ បាណាតិបាតំ ករោតិ, សោ ពលវតរំ អបុញ្ញំ បសវតី’តិ. បុន ច ភគវតា វិនយបញ្ញត្តិយា ភណិតំ ‘អនាបត្តិ អជានន្តស្សា’តិ. យទិ, ភន្តេ នាគសេន, អជានិត្វា បាណាតិបាតំ ករោន្តោ ពលវតរំ អបុញ្ញំ បសវតិ, តេន ហិ ‘អនាបត្តិ អជានន្តស្សា’តិ យំ វចនំ, តំ មិច្ឆា. យទិ អនាបត្តិ អជានន្តស្ស, តេន ហិ ‘អជានិត្វា បាណាតិបាតំ ករោន្តោ ពលវតរំ អបុញ្ញំ បសវតី’តិ តម្បិ វចនំ មិច្ឆា. អយម្បិ ឧភតោ កោដិកោ បញ្ហោ ទុរុត្តរោ ទុរតិក្កមោ តវានុប្បត្តោ, សោ តយា និព្ពាហិតព្ពោ’’តិ.

‘‘ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ភគវតា ‘យោ អជានន្តោ បាណាតិបាតំ ករោតិ, សោ ពលវតរំ អបុញ្ញំ បសវតី’តិ. បុន ច វិនយបញ្ញត្តិយា ភគវតា ភណិតំ ‘អនាបត្តិ អជានន្តស្សា’តិ. តត្ថ អត្ថន្តរំ អត្ថិ. កតមំ អត្ថន្តរំ? អត្ថិ, មហារាជ, អាបត្តិ សញ្ញាវិមោក្ខា, អត្ថិ អាបត្តិ នោសញ្ញាវិមោក្ខា. យាយំ, មហារាជ, អាបត្តិ សញ្ញាវិមោក្ខា, តំ អាបត្តិំ អារព្ភ ភគវតា ភណិតំ ‘អនាបត្តិ អជានន្តស្សា’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ នាគសេន, ឯវមេតំ តថា សម្បដិច្ឆាមី’’តិ.

អបុញ្ញបញ្ហោ ឆដ្ឋោ.

៧. ភិក្ខុសង្ឃបរិហរណបញ្ហោ

៧. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ភាសិតម្បេតំ ភគវតា ‘តថាគតស្ស ខោ, អានន្ទ, ន ឯវំ ហោតិ ‘‘អហំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិហរិស្សាមី’’’តិ វា, ‘‘មមុទ្ទេសិកោ ភិក្ខុសង្ឃោ’’តិ វា’តិ. បុន ច មេត្តេយ្យស្ស ភគវតោ សភាវគុណំ បរិទីបយមានេន ភគវតា ឯវំ ភណិតំ ‘‘សោ អនេកសហស្សំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិហរិស្សតិ, សេយ្យថាបិ អហំ ឯតរហិ អនេកសតំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិហរាមី’’តិ. យទិ, ភន្តេ នាគសេន, ភគវតា ភណិតំ ‘តថាគតស្ស ខោ, អានន្ទ, ន ឯវំ ហោតិ ‘‘អហំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិហរិស្សាមី’’តិ វា, ‘‘មមុទ្ទេសិកោ ភិក្ខុសង្ឃោ’’តិ វា’តិ, តេន ហិ អនេកសតំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិហរាមីតិ យំ វចនំ, តំ មិច្ឆា. យទិ តថាគតេន ភណិតំ ‘សោ អនេកសហស្សំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិហរិស្សតិ, សេយ្យថាបិ អហំ ឯតរហិ អនេកសតំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិហរាមី’តិ, តេន ហិ តថាគតស្ស ខោ, អានន្ទ, ន ឯវំ ហោតិ ‘អហំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិហរិស្សាមី’តិ វា, ‘មមុទ្ទេសិកោ ភិក្ខុសង្ឃោ’តិ វាតិ តម្បិ វចនំ មិច្ឆា, អយម្បិ ឧភតោ កោដិកោ បញ្ហោ តវានុប្បត្តោ, សោ តយា និព្ពាហិតព្ពោ’’តិ.

‘‘ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ភគវតា ‘តថាគតស្ស ខោ, អានន្ទ, ន ឯវំ ហោតិ ‘‘អហំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិហរិស្សាមី’’តិ វា, ‘‘មមុទ្ទេសិកោ ភិក្ខុសង្ឃោ’’តិ វា’តិ. បុន ច មេត្តេយ្យស្សាបិ ភគវតោ សភាវគុណំ បរិទីបយមានេន ភគវតា ភណិតំ ‘សោ អនេកសហស្សំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិហរិស្សតិ, សេយ្យថាបិ អហំ ឯតរហិ អនេកសតំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិហរាមី’តិ. ឯតស្មិញ្ច, មហារាជ, បញ្ហេ ឯកោ អត្ថោ សាវសេសោ, ឯកោ អត្ថោ និរវសេសោ. ន, មហារាជ, តថាគតោ បរិសាយ អនុគាមិកោ, បរិសា បន តថាគតស្ស អនុគាមិកា. សម្មុតិ, មហារាជ, ឯសា ‘អហ’ន្តិ ‘មមា’តិ, ន បរមត្ថោ ឯសោ, វិគតំ, មហារាជ, តថាគតស្ស បេមំ, វិគតោ សិនេហោ, ‘មយ្ហ’ន្តិបិ តថាគតស្ស គហណំ នត្ថិ, ឧបាទាយ បន អវស្សយោ ហោតិ.

‘‘យថា, មហារាជ, បថវី ភូមដ្ឋានំ សត្តានំ បតិដ្ឋា ហោតិ ឧបស្សយំ, បថវិដ្ឋា ចេតេ សត្តា, ន ច មហាបថវិយា ‘មយ្ហេតេ’តិ អបេក្ខា ហោតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, តថាគតោ សព្ពសត្តានំ បតិដ្ឋា ហោតិ ឧបស្សយំ, តថាគតដ្ឋា [តថាគតបតិដ្ឋា ឯវ (សី.)] ចេតេ សត្តា, ន ច តថាគតស្ស ‘មយ្ហេតេ’តិ អបេក្ខា ហោតិ. យថា វា បន, មហារាជ, មហតិមហាមេឃោ អភិវស្សន្តោ តិណរុក្ខបសុមនុស្សានំ វុឌ្ឍិំ ទេតិ សន្តតិំ អនុបាលេតិ. វុដ្ឋូបជីវិនោ ចេតេ សត្តា សព្ពេ, ន ច មហាមេឃស្ស ‘មយ្ហេតេ’តិ អបេក្ខា ហោតិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, តថាគតោ សព្ពសត្តានំ កុសលធម្មេ ជនេតិ អនុបាលេតិ, សត្ថូបជីវិនោ ចេតេ សត្តា សព្ពេ, ន ច តថាគតស្ស ‘មយ្ហេតេ’តិ អបេក្ខា ហោតិ. តំ កិស្ស ហេតុ? អត្តានុទិដ្ឋិយា បហីនត្តា’’តិ.

‘‘សាធុ, ភន្តេ នាគសេន, សុនិព្ពេឋិតោ បញ្ហោ ពហុវិធេហិ ការណេហិ, គម្ភីរោ ឧត្តានីកតោ, គណ្ឋិ ភិន្នោ, គហនំ អគហនំ កតំ, អន្ធការោ អាលោកោ កតោ, ភគ្គា បរវាទា, ជិនបុត្តានំ ចក្ខុំ ឧប្បាទិត’’ន្តិ.

ភិក្ខុសង្ឃបរិហរណបញ្ហោ សត្តមោ.

៨. អភេជ្ជបរិសបញ្ហោ

៨. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, តុម្ហេ ភណថ ‘តថាគតោ អភេជ្ជបរិសោ’តិ, បុន ច ភណថ ‘ទេវទត្តេន ឯកប្បហារំ បញ្ច ភិក្ខុសតានិ ភិន្នានី’តិ. យទិ, ភន្តេ នាគសេន, តថាគតោ អភេជ្ជបរិសោ, តេន ហិ ទេវទត្តេន ឯកប្បហារំ បញ្ច ភិក្ខុសតានិ ភិន្នានីតិ យំ វចនំ, តំ មិច្ឆា. យទិ ទេវទត្តេន ឯកប្បហារំ បញ្ច ភិក្ខុសតានិ ភិន្នានិ, តេន ហិ ‘តថាគតោ អភេជ្ជបរិសោ’តិ តម្បិ វចនំ មិច្ឆា. អយម្បិ ឧភតោ កោដិកោ បញ្ហោ តវានុប្បត្តោ, គម្ភីរោ ទុន្និវេឋិយោ, គណ្ឋិតោបិ គណ្ឋិតរោ, ឯត្ថាយំ ជនោ អាវដោ និវុតោ ឱវុតោ បិហិតោ បរិយោនទ្ធោ, ឯត្ថ តវ ញាណពលំ ទស្សេហិ បរវាទេសូ’’តិ.

‘‘អភេជ្ជបរិសោ, មហារាជ, តថាគតោ, ទេវទត្តេន ច ឯកប្បហារំ បញ្ច ភិក្ខុសតានិ ភិន្នានិ, តញ្ច បន ភេទកស្ស ពលេន, ភេទកេ វិជ្ជមានេ នត្ថិ, មហារាជ, អភេជ្ជំ នាម. ភេទកេ សតិ មាតាបិ បុត្តេន ភិជ្ជតិ, បុត្តោបិ មាតរា ភិជ្ជតិ, បិតាបិ បុត្តេន ភិជ្ជតិ, បុត្តោបិ បិតរា ភិជ្ជតិ, ភាតាបិ ភគិនិយា ភិជ្ជតិ, ភគិនីបិ ភាតរា ភិជ្ជតិ, សហាយោបិ សហាយេន ភិជ្ជតិ, នាវាបិ នានាទារុសង្ឃដិតា ឩមិវេគសម្បហារេន ភិជ្ជតិ, រុក្ខោបិ មធុកប្បសម្បន្នផលោ អនិលពលវេគាភិហតោ ភិជ្ជតិ, សុវណ្ណម្បិ ជាតិមន្តំ [ជាតរូបម្បិ (សី.)] លោហេន ភិជ្ជតិ. អបិ ច, មហារាជ, នេសោ អធិប្បាយោ វិញ្ញូនំ, នេសា ពុទ្ធានំ អធិមុត្តិ, នេសោ បណ្ឌិតានំ ឆន្ទោ ‘តថាគតោ ភេជ្ជបរិសោ’តិ. អបិ ចេត្ថ ការណំ អត្ថិ, យេន ការណេន តថាគតោ វុច្ចតិ ‘អភេជ្ជបរិសោ’តិ. កតមំ ឯត្ថ ការណំ? តថាគតស្ស, មហារាជ, កតេន អទានេន វា អប្បិយវចនេន វា អនត្ថចរិយាយ វា អសមានត្តតាយ វា យតោ កុតោចិ ចរិយំ ចរន្តស្សបិ បរិសា ភិន្នាតិ ន សុតបុព្ពំ, តេន ការណេន តថាគតោ វុច្ចតិ ‘អភេជ្ជបរិសោ’តិ. តយាបេតំ, មហារាជ, ញាតព្ពំ ‘អត្ថិ កិញ្ចិ នវង្គេ ពុទ្ធវចនេ សុត្តាគតំ, ឥមិនា នាម ការណេន ពោធិសត្តស្ស កតេន តថាគតស្ស បរិសា ភិន្នា’តិ? ‘‘នត្ថិ ភន្តេ, នោ ចេតំ លោកេ ទិស្សតិ នោបិ សុយ្យតិ. សាធុ, ភន្តេ នាគសេន, ឯវមេតំ តថា សម្បដិច្ឆាមី’’តិ.

អភេជ្ជបរិសបញ្ហោ អដ្ឋមោ.

អភេជ្ជវគ្គោ ទុតិយោ.

ឥមស្មិំ វគ្គេ អដ្ឋ បញ្ហា.