៣. មច្ចុភាយនាភាយនបញ្ហោ

៣. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ភាសិតម្បេតំ ភគវតា ‘សព្ពេ តសន្តិ ទណ្ឌស្ស, សព្ពេ ភាយន្តិ មច្ចុនោ’តិ, បុន ភណិតំ ‘អរហា សព្ពភយមតិក្កន្តោ’តិ. កិំ នុ ខោ, ភន្តេ នាគសេន, អរហា ទណ្ឌភយា តសតិ, និរយេ វា នេរយិកា សត្តា ជលិតា កុថិតា តត្តា សន្តត្តា តម្ហា ជលិតគ្គិជាលកា មហានិរយា ចវមានា មច្ចុនោ ភាយន្តិ. យទិ, ភន្តេ នាគសេន, ភគវតា ភណិតំ ‘សព្ពេ តសន្តិ ទណ្ឌស្ស, សព្ពេ ភាយន្តិ មច្ចុនោ’តិ, តេន ហិ ‘អរហា សព្ពភយមតិក្កន្តោ’តិ យំ វចនំ, តំ មិច្ឆា. យទិ ភគវតា ភណិតំ ‘អរហា សព្ពភយមតិក្កន្តោ’តិ, តេន ហិ ‘សព្ពេ តសន្តិ ទណ្ឌស្ស, សព្ពេ ភាយន្តិ មច្ចុនោ’តិ តម្បិ វចនំ មិច្ឆា. អយំ ឧភតោ កោដិកោ បញ្ហោ តវានុប្បត្តោ, សោ តយា និព្ពាហិតព្ពោ’’តិ.

‘‘នេតំ, មហារាជ, វចនំ ភគវតា អរហន្តេ ឧបាទាយ ភណិតំ ‘សព្ពេ តសន្តិ ទណ្ឌស្ស, សព្ពេ ភាយន្តិ មច្ចុនោ’តិ. ឋបិតោ អរហា តស្មិំ វត្ថុស្មិំ, សមូហតោ ភយហេតុ អរហតោ. យេ តេ, មហារាជ, សត្តា សកិលេសា, យេសញ្ច អធិមត្តា អត្តានុទិដ្ឋិ, យេ ច សុខទុក្ខេសុ ឧន្នតាវនតា, តេ ឧបាទាយ ភគវតា ភណិតំ ‘សព្ពេ តសន្តិ ទណ្ឌស្ស, សព្ពេ ភាយន្តិ មច្ចុនោ’តិ. អរហតោ, មហារាជ, សព្ពគតិ ឧបច្ឆិន្នា, យោនិ វិទ្ធំសិតា, បដិសន្ធិ ឧបហតា, ភគ្គា ផាសុកា, សមូហតា សព្ពភវាលយា, សមុច្ឆិន្នា សព្ពសង្ខារា, ហតំ កុសលាកុសលំ, វិហតា អវិជ្ជា, អពីជំ វិញ្ញាណំ កតំ, ទឌ្ឍា សព្ពកិលេសា, អតិវត្តា លោកធម្មា, តស្មា អរហា ន តសតិ សព្ពភយេហិ.

‘‘ឥធ, មហារាជ, រញ្ញោ ចត្តារោ មហាមត្តា ភវេយ្យុំ អនុរក្ខា លទ្ធយសា វិស្សាសិកា ឋបិតា មហតិ ឥស្សរិយេ ឋានេ. អថ រាជា កិស្មិញ្ចិ ទេវ ករណីយេ សមុប្បន្នេ យាវតា សកវិជិតេ សព្ពជនស្ស អាណាបេយ្យ ‘សព្ពេវ មេ ពលិំ ករោន្តុ, សាធេថ តុម្ហេ ចត្តារោ មហាមត្តា តំ ករណីយ’ន្តិ. អបិ នុ ខោ, មហារាជ, តេសំ ចតុន្នំ មហាមត្តានំ ពលិភយា សន្តាសោ ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘កេន ការណេន មហារាជា’’តិ. ‘‘ឋបិតា តេ, ភន្តេ, រញ្ញា ឧត្តមដ្ឋានេ, នត្ថិ តេសំ ពលិ, សមតិក្កន្តពលិនោ តេ, អវសេសេ ឧបាទាយ រញ្ញា អាណាបិតំ ‘សព្ពេវ មេ ពលិំ ករោន្តូ’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, នេតំ វចនំ ភគវតា អរហន្តេ ឧបាទាយ ភណិតំ, ឋបិតោ អរហា តស្មិំ វត្ថុស្មិំ, សមូហតោ ភយហេតុ អរហតោ, យេ តេ, មហារាជ, សត្តា សកិលេសា, យេសញ្ច អធិមត្តា អត្តានុទិដ្ឋិ, យេ ច សុខទុក្ខេសុ ឧន្នតាវនតា, តេ ឧបាទាយ ភគវតា ភណិតំ ‘សព្ពេ តសន្តិ ទណ្ឌស្ស, សព្ពេ ភាយន្តិ មច្ចុនោ’តិ. តស្មា អរហា ន តសតិ សព្ពភយេហី’’តិ.

‘‘នេតំ, ភន្តេ នាគសេន, វចនំ សាវសេសំ, និរវសេសវចនមេតំ ‘សព្ពេ’តិ. តត្ថ មេ ឧត្តរិំ ការណំ ព្រូហិ តំ វចនំ បតិដ្ឋាបេតុ’’ន្តិ.

‘‘ឥធ, មហារាជ, គាមេ គាមស្សាមិកោ អាណាបកំ អាណាបេយ្យ ‘ឯហិ, ភោ អាណាបក, យាវតា គាមេ គាមិកា, តេ សព្ពេ សីឃំ មម សន្តិកេ សន្និបាតេហី’តិ. សោ ‘សាធុ សាមី’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា គាមមជ្ឈេ ឋត្វា តិក្ខត្តុំ សទ្ទមនុស្សាវេយ្យ ‘យាវតា គាមេ គាមិកា, តេ សព្ពេ សីឃសីឃំ សាមិនោ សន្តិកេ សន្និបតន្តូ’តិ. តតោ តេ គាមិកា អាណាបកស្ស វចនេន តុរិតតុរិតា សន្និបតិត្វា គាមស្សាមិកស្ស អារោចេន្តិ ‘សន្និបតិតា, សាមិ, សព្ពេ គាមិកា, យំ តេ ករណីយំ តំ ករោហី’តិ. ឥតិ សោ, មហារាជ, គាមស្សាមិកោ កុដិបុរិសេ សន្និបាតេន្តោ សព្ពេ គាមិកេ អាណាបេតិ, តេ ច អាណត្តា ន សព្ពេ សន្និបតន្តិ, កុដិបុរិសា យេវ សន្និបតន្តិ, ‘ឯត្តកា យេវ មេ គាមិកា’តិ គាមស្សាមិកោ ច តថា សម្បដិច្ឆតិ, អញ្ញេ ពហុតរា អនាគតា ឥត្ថិបុរិសា ទាសិទាសា ភតកា កម្មករា គាមិកា គិលានា គោមហិំសា អជេឡកា សុវានា, យេ អនាគតា, សព្ពេ តេ អគណិតា, កុដិបុរិសេ យេវ ឧបាទាយ អាណាបិតត្តា ‘សព្ពេ សន្និបតន្តូ’តិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, នេតំ វចនំ ភគវតា អរហន្តេ ឧបាទាយ ភណិតំ, ឋបិតោ អរហា តស្មិំ វត្ថុស្មិំ, សមូហតោ ភយហេតុ អរហតោ, យេ តេ, មហារាជ, សត្តា សកិលេសា, យេសញ្ច អធិមត្តា អត្តានុទិដ្ឋិ, យេ ច សុខទុក្ខេសុ ឧន្នតាវនតា, តេ ឧបាទាយ ភគវតា ភណិតំ ‘សព្ពេ តសន្តិ ទណ្ឌស្ស, សព្ពេ ភាយន្តិ មច្ចុនោ’តិ. តស្មា អរហា ន តសតិ សព្ពភយេហិ.

‘‘អត្ថិ, មហារាជ, សាវសេសំ វចនំ សាវសេសោ អត្ថោ, អត្ថិ សាវសេសំ វចនំ និរវសេសោ អត្ថោ, អត្ថិ និរវសេសំ វចនំ សាវសេសោ អត្ថោ, អត្ថិ និរវសេសំ វចនំ និរវសេសោ អត្ថោ. តេន តេន អត្ថោ សម្បដិច្ឆិតព្ពោ.

‘‘បញ្ចវិធេហិ, មហារាជ, ការណេហិ អត្ថោ សម្បដិច្ឆិតព្ពោ អាហច្ចបទេន រសេន អាចរិយវំសេន [អាចរិយវំសតាយ (បី. ក.)] អធិប្បាយា ការណុត្តរិយតាយ. ឯត្ថ ហិ អាហច្ចបទន្តិ សុត្តំ អធិប្បេតំ. រសោតិ សុត្តានុលោមំ. អាចរិយវំសោតិ អាចរិយវាទោ. អធិប្បាយោតិ អត្តនោ មតិ. ការណុត្តរិយតាតិ ឥមេហិ ចតូហិ សមេន្តំ [សមេតំ (សី.)] ការណំ. ឥមេហិ ខោ, មហារាជ, បញ្ចហិ ការណេហិ អត្ថោ សម្បដិច្ឆិតព្ពោ. ឯវមេសោ បញ្ហោ សុវិនិច្ឆិតោ ហោតី’’តិ.

‘‘ហោតុ, ភន្តេ នាគសេន, តថា តំ សម្បដិច្ឆាមិ. ឋបិតោ ហោតុ អរហា តស្មិំ វត្ថុស្មិំ, តសន្តុ អវសេសា សត្តា, និរយេ បន នេរយិកា សត្តា ទុក្ខា តិព្ពា កដុកា វេទនា វេទយមានា ជលិតបជ្ជលិតសព្ពង្គបច្ចង្គា រុណ្ណការុញ្ញកន្ទិតបរិទេវិតលាលប្បិតមុខា អសយ្ហតិព្ពទុក្ខាភិភូតា អតាណា អសរណា អសរណីភូតា អនប្បសោកាតុរា អន្តិមបច្ឆិមគតិកា ឯកន្តសោកបរាយណា ឧណ្ហតិខិណចណ្ឌខរតបនតេជវន្តោ ភីមភយជនកនិនាទមហាសទ្ទា សំសិព្ពិតឆព្ពិធជាលាមាលាកុលា សមន្តា សតយោជនានុផរណច្ចិវេគា កទរិយា តបនា មហានិរយា ចវមានា មច្ចុនោ ភាយន្តី’’តិ? ‘‘អាម, មហារាជា’’តិ.

‘‘ននុ, ភន្តេ នាគសេន, និរយោ ឯកន្តទុក្ខវេទនីយោ, កិស្ស បន តេ នេរយិកា សត្តា ឯកន្តទុក្ខវេទនីយា និរយា ចវមានា មច្ចុនោ ភាយន្តិ, កិស្ស និរយេ រមន្តី’’តិ? ‘‘ន តេ, មហារាជ, នេរយិកា សត្តា និរយេ រមន្តិ, មុញ្ចិតុកាមាវ តេ និរយា. មរណស្សេវ សោ [មរណស្សេសោ (សី. បី.)], មហារាជ, អានុភាវោ, យេន តេសំ សន្តាសោ ឧប្បជ្ជតី’’តិ. ‘‘ឯតំ ខោ, ភន្តេ នាគសេន, ន សទ្ទហាមិ, យំ មុច្ចិតុកាមានំ ចុតិយា សន្តាសោ ឧប្បជ្ជតីតិ, ហាសនីយំ, ភន្តេ នាគសេន, តំ ឋានំ, យំ តេ បត្ថិតំ លភន្តិ, ការណេន មំ សញ្ញាបេហី’’តិ.

‘‘មរណន្តិ ខោ, មហារាជ, ឯតំ អទិដ្ឋសច្ចានំ តាសនីយដ្ឋានំ, ឯត្ថាយំ ជនោ តសតិ ច ឧព្ពិជ្ជតិ ច. យោ ច, មហារាជ, កណ្ហសប្បស្ស ភាយតិ, សោ មរណស្ស ភាយន្តោ កណ្ហសប្បស្ស ភាយតិ. យោ ច ហត្ថិស្ស ភាយតិ…បេ… សីហស្ស…បេ… ព្យគ្ឃស្ស…បេ… ទីបិស្ស…បេ… អច្ឆស្ស…បេ… តរច្ឆស្ស…បេ… មហិំសស្ស…បេ… គវយស្ស…បេ… អគ្គិស្ស…បេ… ឧទកស្ស…បេ… ខាណុកស្ស…បេ… កណ្ដកស្ស ភាយតិ. យោ ច សត្តិយា ភាយតិ, សោ មរណស្ស ភាយន្តោ សត្តិយា ភាយតិ. មរណស្សេវ សោ [មរណស្សេសោ (សី. បី.)], មហារាជ, សរសសភាវតេជោ [សរសភាវតេជោ (សី. បី.)], តស្ស សរសសភាវតេជេន សកិលេសា សត្តា មរណស្ស តសន្តិ ភាយន្តិ, មុច្ចិតុកាមាបិ, មហារាជ, នេរយិកា សត្តា មរណស្ស តសន្តិ ភាយន្តិ.

‘‘ឥធ, មហារាជ, បុរិសស្ស កាយេ មេទោ គណ្ឋិ ឧប្បជ្ជេយ្យ. សោ តេន រោគេន ទុក្ខិតោ ឧបទ្ទវា បរិមុច្ចិតុកាមោ ភិសក្កំ សល្លកត្តំ អាមន្តាបេយ្យ. តស្ស វចនំ សោ ភិសក្កោ សល្លកត្តោ សម្បដិច្ឆិត្វា តស្ស រោគស្ស ឧទ្ធរណាយ ឧបករណំ ឧបដ្ឋាបេយ្យ, សត្ថកំ តិខិណំ ករេយ្យ, យមកសលាកា [ទហនសលាកំ (ក.)] អគ្គិម្ហិ បក្ខិបេយ្យ, ខារលវណំ និសទាយ បិសាបេយ្យ, អបិ នុ ខោ, មហារាជ, តស្ស អាតុរស្ស តិខិណសត្ថកច្ឆេទនេន យមកសលាកាទហនេន ខារលោណប្បវេសនេន តាសោ ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិ? ‘‘អាម ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឥតិ, មហារាជ, តស្ស អាតុរស្ស រោគា មុច្ចិតុកាមស្សាបិ វេទនាភយា សន្តាសោ ឧប្បជ្ជតិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, និរយា មុច្ចិតុកាមានម្បិ នេរយិកានំ សត្តានំ មរណភយា សន្តាសោ ឧប្បជ្ជតិ.

‘‘ឥធ, មហារាជ, បុរិសោ ឥស្សរាបរាធិកោ ពទ្ធោ សង្ខលិកពន្ធនេន គព្ភេ បក្ខិត្តោ បរិមុច្ចិតុកាមោ អស្ស, តមេនំ សោ ឥស្សរោ មោចេតុកាមោ បក្កោសាបេយ្យ. អបិ នុ ខោ, មហារាជ, តស្ស ឥស្សរាបរាធិកស្ស បុរិសស្ស ‘កតទោសោ អហ’ន្តិ ជានន្តស្ស ឥស្សរទស្សនេន សន្តាសោ ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិ? ‘‘អាម ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឥតិ, មហារាជ, តស្ស ឥស្សរាបរាធិកស្ស បុរិសស្ស បរិមុច្ចិតុកាមាស្សាបិ ឥស្សរភយា សន្តាសោ ឧប្បជ្ជតិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, និរយា មុច្ចិតុកាមានម្បិ នេរយិកានំ សត្តានំ មរណភយា សន្តាសោ ឧប្បជ្ជតី’’តិ.

‘‘អបរម្បិ, ភន្តេ, ឧត្តរិំ ការណំ ព្រូហិ, យេនាហំ ការណេន ឱកប្បេយ្យ’’ន្តិ. ‘‘ឥធ, មហារាជ, បុរិសោ ទដ្ឋវិសេន អាសីវិសេន ទដ្ឋោ ភវេយ្យ, សោ តេន វិសវិការេន បតេយ្យ ឧប្បតេយ្យ វដ្ដេយ្យ បវដ្ដេយ្យ, អថញ្ញតរោ បុរិសោ ពលវន្តេន មន្តបទេន តំ ទដ្ឋវិសំ អាសីវិសំ អានេត្វា តំ ទដ្ឋវិសំ បច្ចាចមាបេយ្យ, អបិ នុ ខោ, មហារាជ, តស្ស វិសគតស្ស បុរិសស្ស តស្មិំ ទដ្ឋវិសេ សប្បេ សោត្ថិហេតុ ឧបគច្ឆន្តេ សន្តាសោ ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិ? ‘‘អាម ភន្តេ’’តិ. ឥតិ, មហារាជ, តថារូបេ អហិម្ហិ សោត្ថិហេតុបិ ឧបគច្ឆន្តេ តស្ស សន្តាសោ ឧប្បជ្ជតិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, និរយា មុច្ចិតុកាមានម្បិ នេរយិកានំ សន្តានំ មរណភយា សន្តាសោ ឧប្បជ្ជតិ. អនិដ្ឋំ, មហារាជ, សព្ពសត្តានំ មរណំ, តស្មា នេរយិកា សត្តា និរយា បរិមុច្ចិតុកាមាបិ មច្ចុនោ ភាយន្តី’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ នាគសេន, ឯវមេតំ តថា សម្បដិច្ឆាមី’’តិ.

មច្ចុភាយនាភាយនបញ្ហោ តតិយោ.