មេណ្ឌកបញ្ហារម្ភកថា

អដ្ឋមន្តបរិវជ្ជនីយដ្ឋានានិ

ភស្សប្បវាទោ [ភស្សប្បវេទី (សី. បី.)] វេតណ្ឌី, អតិពុទ្ធិ វិចក្ខណោ;

មិលិន្ទោ ញាណភេទាយ, នាគសេនមុបាគមិ.

វសន្តោ តស្ស ឆាយាយ, បរិបុច្ឆំ បុនប្បុនំ;

បភិន្នពុទ្ធិ ហុត្វាន, សោបិ អាសិ តិបេដកោ.

នវង្គំ អនុមជ្ជន្តោ, រត្តិភាគេ រហោគតោ;

អទ្ទក្ខិ មេណ្ឌកេ បញ្ហេ, ទុន្និវេឋេ សនិគ្គហេ.

‘‘បរិយាយភាសិតំ អត្ថិ, អត្ថិ សន្ធាយភាសិតំ;

សភាវភាសិតំ អត្ថិ, ធម្មរាជស្ស សាសនេ.

‘‘តេសមត្ថំ អវិញ្ញាយ, មេណ្ឌកេ ជិនភាសិតេ;

អនាគតម្ហិ អទ្ធានេ, វិគ្គហោ តត្ថ ហេស្សតិ.

‘‘ហន្ទ កថិំ បសាទេត្វា, ឆេជ្ជាបេស្សាមិ មេណ្ឌកេ;

តស្ស និទ្ទិដ្ឋមគ្គេន, និទ្ទិសិស្សន្ត្យនាគតេ’’តិ.

អថ ខោ មិលិន្ទោ រាជា បភាតាយ រត្តិយា ឧទ្ធស្តេ [ឧដ្ឋិតេ (ស្យា.), ឧគ្គតេ (សី. បី.)] អរុណេ សីសំ ន្ហត្វា សិរសិ អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នេ សម្មាសម្ពុទ្ធេ អនុស្សរិត្វា អដ្ឋ វត្តបទានិ សមាទិយិ ‘‘ឥតោ មេ អនាគតានិ សត្ត ទិវសានិ អដ្ឋ គុណេ សមាទិយិត្វា តបោ ចរិតព្ពោ ភវិស្សតិ, សោហំ ចិណ្ណតបោ សមានោ អាចរិយំ អារាធេត្វា មេណ្ឌកេ បញ្ហេ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ. អថ ខោ មិលិន្ទោ រាជា បកតិទុស្សយុគំ អបនេត្វា អាភរណានិ ច ឱមុញ្ចិត្វា កាសាវំ និវាសេត្វា មុណ្ឌកបដិសីសកំ សីសេ បដិមុញ្ចិត្វា មុនិភាវមុបគន្ត្វា អដ្ឋ គុណេ សមាទិយិ ‘‘ឥមំ សត្តាហំ មយា ន រាជត្ថោ អនុសាសិតព្ពោ, ន រាគូបសញ្ហិតំ ចិត្តំ ឧប្បាទេតព្ពំ, ន ទោសូបសញ្ហិតំ ចិត្តំ ឧប្បាទេតព្ពំ, ន មោហូបសញ្ហិតំ ចិត្តំ ឧប្បាទេតព្ពំ, ទាសកម្មករបោរិសេ ជនេបិ និវាតវុត្តិនា ភវិតព្ពំ, កាយិកំ វាចសិកំ អនុរក្ខិតព្ពំ, ឆបិ អាយតនានិ និរវសេសតោ អនុរក្ខិតព្ពានិ, មេត្តាភាវនាយ មានសំ បក្ខិបិតព្ព’’ន្តិ. ឥមេ អដ្ឋ គុណេ សមាទិយិត្វា តេស្វេវ អដ្ឋសុ គុណេសុ មានសំ បតិដ្ឋបេត្វា ពហិ អនិក្ខមិត្វា សត្តាហំ វីតិនាមេត្វា អដ្ឋមេ ទិវសេ បភាតាយ រត្តិយា បគេវ បាតរាសំ កត្វា ឱក្ខិត្តចក្ខុ មិតភាណី សុសណ្ឋិតេន ឥរិយាបថេន អវិក្ខិត្តេន ចិត្តេន ហដ្ឋេន ឧទគ្គេន វិប្បសន្នេន ថេរំ នាគសេនំ ឧបសង្កមិត្វា ថេរស្ស បាទេ សិរសា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ ឋិតោ ឥទមវោច –

‘‘អត្ថិ មេ, ភន្តេ នាគសេន, កោចិ អត្ថោ តុម្ហេហិ សទ្ធិំ មន្តយិតព្ពោ, ន តត្ថ អញ្ញោ កោចិ តតិយោ ឥច្ឆិតព្ពោ, សុញ្ញេ ឱកាសេ បវិវិត្តេ អរញ្ញេ អដ្ឋង្គុបាគតេ សមណសារុប្បេ. តត្ថ សោ បញ្ហោ បុច្ឆិតព្ពោ ភវិស្សតិ, តត្ថ មេ គុយ្ហំ ន កាតព្ពំ ន រហស្សកំ, អរហាមហំ រហស្សកំ សុណិតុំ សុមន្តនេ ឧបគតេ, ឧបមាយបិ សោ អត្ថោ ឧបបរិក្ខិតព្ពោ, យថា កិំ វិយ, យថា នាម, ភន្តេ នាគសេន, មហាបថវី និក្ខេបំ អរហតិ និក្ខេបេ ឧបគតេ. ឯវមេវ ខោ, ភន្តេ នាគសេន, អរហាមហំ រហស្សកំ សុណិតុំ សុមន្តនេ ឧបគតេ’’តិ. គរុនា សហ បវិវិត្តបវនំ បវិសិត្វា ឥទមវោច – ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ឥធ បុរិសេន មន្តយិតុកាមេន អដ្ឋ ឋានានិ បរិវជ្ជយិតព្ពានិ ភវន្តិ, ន តេសុ ឋានេសុ វិញ្ញូ បុរិសោ អត្ថំ មន្តេតិ, មន្តិតោបិ អត្ថោ បរិបតតិ ន សម្ភវតិ. កតមានិ អដ្ឋ ឋានានិ? វិសមដ្ឋានំ បរិវជ្ជនីយំ, សភយំ បរិវជ្ជនីយំ, អតិវាតដ្ឋានំ បរិវជ្ជនីយំ, បដិច្ឆន្នដ្ឋានំ បរិវជ្ជនីយំ, ទេវដ្ឋានំ បរិវជ្ជនីយំ, បន្ថោ បរិវជ្ជនីយោ, សង្គាមោ [សង្កមោ (សី. បី.)] បរិវជ្ជនីយោ, ឧទកតិត្ថំ បរិវជ្ជនីយំ. ឥមានិ អដ្ឋ ឋានានិ បរិវជ្ជនីយានី’’តិ.

ថេរោ អាហ ‘‘កោ ទោសោ វិសមដ្ឋានេ, សភយេ, អតិវាតេ, បដិច្ឆន្នេ, ទេវដ្ឋានេ, បន្ថេ, សង្គាមេ, ឧទកតិត្ថេ’’តិ? ‘‘វិសមេ, ភន្តេ នាគសេន, មន្តិតោ អត្ថោ វិកិរតិ វិធមតិ បគ្ឃរតិ ន សម្ភវតិ, សភយេ មនោ សន្តស្សតិ, សន្តស្សិតោ ន សម្មា អត្ថំ សមនុបស្សតិ, អតិវាតេ សទ្ទោ អវិភូតោ ហោតិ, បដិច្ឆន្នេ ឧបស្សុតិំ តិដ្ឋន្តិ, ទេវដ្ឋានេ មន្តិតោ អត្ថោ គរុកំ បរិណមតិ, បន្ថេ មន្តិតោ អត្ថោ តុច្ឆោ ភវតិ, សង្គាមេ ចញ្ចលោ ភវតិ, ឧទកតិត្ថេ បាកដោ ភវតិ. ភវតីហ –

‘‘‘វិសមំ សភយំ អតិវាតោ, បដិច្ឆន្នំ ទេវនិស្សិតំ;

បន្ថោ ច សង្គាមោ តិត្ថំ, អដ្ឋេតេ បរិវជ្ជិយា’’’តិ.

អដ្ឋ មន្តនស្ស បរិវជ្ជនីយដ្ឋានានិ.

អដ្ឋមន្តវិនាសកបុគ្គលា

‘‘ភន្តេ នាគសេន, អដ្ឋិមេ បុគ្គលា មន្តិយមានា មន្តិតំ អត្ថំ ព្យាបាទេន្តិ. កតមេ អដ្ឋ? រាគចរិតោ ទោសចរិតោ មោហចរិតោ មានចរិតោ លុទ្ធោ អលសោ ឯកចិន្តី ពាលោតិ. ឥមេ អដ្ឋ បុគ្គលា មន្តិតំ អត្ថំ ព្យាបាទេន្តី’’តិ.

ថេរោ អាហ ‘‘តេសំ កោ ទោសោ’’តិ? ‘‘រាគចរិតោ, ភន្តេ នាគសេន, រាគវសេន មន្តិតំ អត្ថំ ព្យាបាទេតិ, ទោសចរិតោ ទោសវសេន មន្តិតំ អត្ថំ ព្យាបាទេតិ, មោហចរិតោ មោហវសេន មន្តិតំ អត្ថំ ព្យាបាទេតិ, មានចរិតោ មានវសេន មន្តិតំ អត្ថំ ព្យាបាទេតិ, លុទ្ធោ លោភវសេន មន្តិតំ អត្ថំ ព្យាបាទេតិ, អលសោ អលសតាយ មន្តិតំ អត្ថំ ព្យាបាទេតិ, ឯកចិន្តី ឯកចិន្តិតាយ មន្តិតំ អត្ថំ ព្យាបាទេតិ, ពាលោ ពាលតាយ មន្តិតំ អត្ថំ ព្យាបាទេតិ. ភវតីហ –

‘‘‘រត្តោ ទុដ្ឋោ ច មូឡ្ហោ ច, មានី លុទ្ធោ តថាលសោ;

ឯកចិន្តី ច ពាលោ ច, ឯតេ អត្ថវិនាសកា’’’តិ.

អដ្ឋ មន្តវិនាសកបុគ្គលា.

នវគុយ្ហមន្តវិធំសកំ

‘‘ភន្តេ នាគសេន, នវិមេ បុគ្គលា មន្តិតំ គុយ្ហំ វិវរន្តិ ន ធារេន្តិ. កតមេ នវ? រាគចរិតោ ទោសចរិតោ មោហចរិតោ ភីរុកោ អាមិសគរុកោ ឥត្ថី សោណ្ឌោ បណ្ឌកោ ទារកោ’’តិ.

ថេរោ អាហ ‘‘តេសំ កោ ទោសោ’’តិ? ‘‘រាគចរិតោ, ភន្តេ នាគសេន, រាគវសេន មន្តិតំ គុយ្ហំ វិវរតិ ន ធារេតិ, ទោសចរិតោ, ភន្តេ, ទោសវសេន មន្តិតំ គុយ្ហំ វិវរតិ ន ធារេតិ, មូឡ្ហោ មោហវសេន មន្តិតំ គុយ្ហំ វិវរតិ ន ធារេតិ, ភីរុកោ ភយវសេន មន្តិតំ គុយ្ហំ វិវរតិ ន ធារេតិ, អាមិសគរុកោ អាមិសហេតុ មន្តិតំ គុយ្ហំ វិវរតិ ន ធារេតិ, ឥត្ថី បញ្ញាយ ឥត្តរតាយ មន្តិតំ គុយ្ហំ វិវរតិ ន ធារេតិ, សោណ្ឌិកោ សុរាលោលតាយ មន្តិតំ គុយ្ហំ វិវរតិ ន ធារេតិ, បណ្ឌកោ អនេកំសិកតាយ មន្តិតំ គុយ្ហំ វិវរតិ ន ធារេតិ, ទារកោ ចបលតាយ មន្តិតំ គុយ្ហំ វិវរតិ ន ធារេតិ. ភវតីហ –

‘‘‘រត្តោ ទុដ្ឋោ ច មូឡ្ហោ ច, ភីរុ អាមិសគរុកោ [អាមិសចក្ខុកោ (សី. បី.)];

ឥត្ថី សោណ្ឌោ បណ្ឌកោ ច, នវមោ ភវតិ ទារកោ.

‘‘នវេតេ បុគ្គលា លោកេ, ឥត្តរា ចលិតា ចលា;

ឯតេហិ មន្តិតំ គុយ្ហំ, ខិប្បំ ភវតិ បាកដ’’’ន្តិ.

នវ គុយ្ហមន្តវិធំសកា បុគ្គលា.

អដ្ឋ បញ្ញាបដិលាភការណំ

‘‘ភន្តេ នាគសេន, អដ្ឋហិ ការណេហិ ពុទ្ធិ បរិណមតិ បរិបាកំ គច្ឆតិ. កតមេហិ អដ្ឋហិ? វយបរិណាមេន ពុទ្ធិ បរិណមតិ បរិបាកំ គច្ឆតិ, យសបរិណាមេន ពុទ្ធិ បរិណមតិ បរិបាកំ គច្ឆតិ, បរិបុច្ឆាយ ពុទ្ធិ បរិណមតិ បរិបាកំ គច្ឆតិ, តិត្ថសំវាសេន ពុទ្ធិ បរិណមតិ បរិបាកំ គច្ឆតិ, យោនិសោ មនសិការេន ពុទ្ធិ បរិណមតិ បរិបាកំ គច្ឆតិ, សាកច្ឆាយ ពុទ្ធិ បរិណមតិ បរិបាកំ គច្ឆតិ, ស្នេហូបសេវនេន ពុទ្ធិ បរិណមតិ បរិបាកំ គច្ឆតិ, បតិរូបទេសវាសេន ពុទ្ធិ បរិណមតិ បរិបាកំ គច្ឆតិ. ភវតីហ –

‘‘‘វយេន យសបុច្ឆាហិ, តិត្ថវាសេន យោនិសោ;

សាកច្ឆា ស្នេហសំសេវា, បតិរូបវសេន ច.

‘‘ឯតានិ អដ្ឋ ឋានានិ, ពុទ្ធិវិសទការណា;

យេសំ ឯតានិ សម្ភោន្តិ, តេសំ ពុទ្ធិ បភិជ្ជតី’’’តិ.

អដ្ឋ បញ្ញាបដិលាភការណានិ.

អាចរិយគុណំ

‘‘ភន្តេ នាគសេន, អយំ ភូមិភាគោ អដ្ឋ មន្តទោសវិវជ្ជិតោ, អហញ្ច លោកេ បរមោ មន្តិសហាយោ [មន្តសហាយោ (សី.)], គុយ្ហមនុរក្ខី ចាហំ យាវាហំ ជីវិស្សាមិ តាវ គុយ្ហមនុរក្ខិស្សាមិ, អដ្ឋហិ ច មេ ការណេហិ ពុទ្ធិ បរិណាមំ គតា, ទុល្លភោ ឯតរហិ មាទិសោ អន្តេវាសី, សម្មា បដិបន្នេ អន្តេវាសិកេ យេ អាចរិយានំ បញ្ចវីសតិ អាចរិយគុណា, តេហិ គុណេហិ អាចរិយេន សម្មា បដិបជ្ជិតព្ពំ. កតមេ បញ្ចវីសតិ គុណា?

‘‘ឥធ, ភន្តេ នាគសេន, អាចរិយេន អន្តេវាសិម្ហិ សតតំ សមិតំ អារក្ខា ឧបដ្ឋបេតព្ពា, អសេវនសេវនា ជានិតព្ពា, បមត្តាប្បមត្តា ជានិតព្ពា, សេយ្យវកាសោ ជានិតព្ពោ, គេលញ្ញំ ជានិតព្ពំ, ភោជនស្ស [ភោជនីយំ (ស្យា.)] លទ្ធាលទ្ធំ ជានិតព្ពំ, វិសេសោ ជានិតព្ពោ, បត្តគតំ សំវិភជិតព្ពំ, អស្សាសិតព្ពោ ‘មា ភាយិ, អត្ថោ តេ អភិក្កមតី’តិ, ‘ឥមិនា បុគ្គលេន បដិចរតី’តិ [បដិចរាហីតិ (ក.)] បដិចារោ ជានិតព្ពោ, គាមេ បដិចារោ ជានិតព្ពោ, វិហារេ បដិចារោ ជានិតព្ពោ, ន តេន ហាសោ ទវោ កាតព្ពោ [ន តេន សហ សល្លាបោ កាតព្ពោ (សី. បី.)], តេន សហ អាលាបោ កាតព្ពោ, ឆិទ្ទំ ទិស្វា អធិវាសេតព្ពំ, សក្កច្ចការិនា ភវិតព្ពំ, អខណ្ឌការិនា ភវិតព្ពំ, អរហស្សការិនា ភវិតព្ពំ, និរវសេសការិនា ភវិតព្ពំ, ‘ជនេមិមំ [ជានេមិមំ (ស្យា.)] សិប្បេសូ’តិ ជនកចិត្តំ ឧបដ្ឋបេតព្ពំ, ‘កថំ អយំ ន បរិហាយេយ្យា’តិ វឌ្ឍិចិត្តំ ឧបដ្ឋបេតព្ពំ, ‘ពលវំ ឥមំ ករោមិ សិក្ខាពលេនា’តិ ចិត្តំ ឧបដ្ឋបេតព្ពំ, មេត្តចិត្តំ ឧបដ្ឋបេតព្ពំ, អាបទាសុ ន វិជហិតព្ពំ, ករណីយេ នប្បមជ្ជិតព្ពំ, ខលិតេ ធម្មេន បគ្គហេតព្ពោតិ. ឥមេ ខោ, ភន្តេ, បញ្ចវីសតិ អាចរិយស្ស អាចរិយគុណា, តេហិ គុណេហិ មយិ សម្មា បដិបជ្ជស្សុ, សំសយោ មេ, ភន្តេ, ឧប្បន្នោ, អត្ថិ មេណ្ឌកបញ្ហា ជិនភាសិតា, អនាគតេ អទ្ធានេ តត្ថ វិគ្គហោ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, អនាគតេ ច អទ្ធានេ ទុល្លភា ភវិស្សន្តិ តុម្ហាទិសា ពុទ្ធិមន្តោ, តេសុ មេ បញ្ហេសុ ចក្ខុំ ទេហិ បរវាទានំ និគ្គហាយា’’តិ.

ឧបាសកគុណំ

ថេរោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា ទស ឧបាសកស្ស ឧបាសកគុណេ បរិទីបេសិ. ‘‘ទស ឥមេ, មហារាជ, ឧបាសកស្ស ឧបាសកគុណា. កតមេ ទស, ឥធ, មហារាជ, ឧបាសកោ សង្ឃេន សមានសុខទុក្ខោ ហោតិ, ធម្មាធិបតេយ្យោ ហោតិ, យថាពលំ សំវិភាគរតោ ហោតិ, ជិនសាសនបរិហានិំ ទិស្វា អភិវឌ្ឍិយា វាយមតិ. សម្មាទិដ្ឋិកោ ហោតិ, អបគតកោតូហលមង្គលិកោ ជីវិតហេតុបិ ន អញ្ញំ សត្ថារំ ឧទ្ទិសតិ, កាយិកវាចសិកញ្ចស្ស រក្ខិតំ ហោតិ, សមគ្គារាមោ ហោតិ សមគ្គរតោ, អនុសូយកោ ហោតិ, ន ច កុហនវសេន សាសនេ ចរតិ, ពុទ្ធំ សរណំ គតោ ហោតិ, ធម្មំ សរណំ គតោ ហោតិ, សង្ឃំ សរណំ គតោ ហោតិ. ឥមេ ខោ, មហារាជ, ទស ឧបាសកស្ស ឧបាសកគុណា, តេ សព្ពេ គុណា តយិ សំវិជ្ជន្តិ, តំ តេ យុត្តំ បត្តំ អនុច្ឆវិកំ បតិរូបំ យំ ត្វំ ជិនសាសនបរិហានិំ ទិស្វា អភិវឌ្ឍិំ ឥច្ឆសិ, ករោមិ តេ ឱកាសំ, បុច្ឆ មំ ត្វំ យថាសុខ’’ន្តិ.

មេណ្ឌកបញ្ហារម្ភកថា និដ្ឋិតា.