៦. នេរយិកគ្គិឧណ្ហភាវបញ្ហោ

៦. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, តុម្ហេ ភណថ ‘បាកតិកអគ្គិតោ នេរយិកោ អគ្គិ មហាភិតាបតរោ ហោតិ, ខុទ្ទកោបិ បាសាណោ បាកតិកេ អគ្គិម្ហិ បក្ខិត្តោ ទិវសម្បិ បច្ចមានោ [ធមមានោ (សី. បី.)] ន វិលយំ គច្ឆតិ, កូដាគារមត្តោបិ បាសាណោ នេរយិកគ្គិម្ហិ បក្ខិត្តោ ខណេន វិលយំ គច្ឆតី’តិ, ឯតំ វចនំ ន សទ្ទហាមិ, ឯវញ្ច បន វទេថ ‘យេ ច តត្ថ ឧប្បន្នា សត្តា, តេ អនេកានិបិ វស្សសហស្សានិ និរយេ បច្ចមានា ន វិលយំ គច្ឆន្តី’តិ, តម្បិ វចនំ ន សទ្ទហាមី’’តិ.

ថេរោ អាហ ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, យា តា សន្តិ មករិនិយោបិ សុសុមារិនិយោបិ កច្ឆបិនិយោបិ មោរិនិយោបិ កបោតិនិយោបិ, កិំនុ តា កក្ខឡានិ បាសាណានិ សក្ខរាយោ ច ខាទន្តី’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, ខាទន្តី’’តិ. ‘‘កិំ បន តានិ តាសំ កុច្ឆិយំ កោដ្ឋព្ភន្តរគតានិ វិលយំ គច្ឆន្តី’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, វិលយំ គច្ឆន្តី’’តិ. ‘‘យោ បន តាសំ កុច្ឆិយំ គព្ភោ, សោបិ វិលយំ គច្ឆតី’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘កេន ការណេនា’’តិ? ‘‘មញ្ញាមិ, ភន្តេ, កម្មាធិកតេន ន វិលយំ គច្ឆតី’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, កម្មាធិកតេន នេរយិកា សត្តា អនេកានិបិ វស្សសហស្សានិ និរយេ បច្ចមានា ន វិលយំ គច្ឆន្តិ. ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ភគវតា – ‘សោ ន តាវ កាលំ ករោតិ, យាវ ន តំ បាបកម្មំ ព្យន្តីហោតី’’’តិ.

‘‘ភិយ្យោ ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, យា តា សន្តិ សីហិនិយោបិ ព្យគ្ឃិនិយោបិ ទីបិនិយោបិ កុក្កុរិនិយោបិ, កិំនុ តា កក្ខឡានិ អដ្ឋិកានិ មំសានិ ខាទន្តីតិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, ខាទន្តី’’តិ. ‘‘កិំ បន តានិ តាសំ កុច្ឆិយំ កោដ្ឋព្ភន្តរគតានិ វិលយំ គច្ឆន្តី’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, វិលយំ គច្ឆន្តី’’តិ. ‘‘យោ បន តាសំ កុច្ឆិយំ គព្ភោ, សោបិ វិលយំ គច្ឆតី’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘កេន ការណេនា’’តិ? ‘‘មញ្ញាមិ, ភន្តេ, កម្មាធិកតេន ន វិលយំ គច្ឆតី’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, កម្មាធិកតេន នេរយិកា សត្តា អនេកានិបិ វស្សសហស្សានិ និរយេ បច្ចមានា ន វិលយំ គច្ឆន្តី’’តិ.

‘‘ភិយ្យោ ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, យា តា សន្តិ យោនកសុខុមាលិនិយោបិ ខត្តិយសុខុមាលិនិយោបិ ព្រាហ្មណសុខុមាលិនិយោបិ គហបតិសុខុមាលិនិយោបិ, កិំនុ តា កក្ខឡានិ ខជ្ជកានិ មំសានិ ខាទន្តី’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, ខាទន្តី’’តិ. ‘‘កិំ បន តានិ តាសំ កុច្ឆិយំ កោដ្ឋព្ភន្តរគតានិ វិលយំ គច្ឆន្តី’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, វិលយំ គច្ឆន្តី’’តិ. ‘‘យោ បន តាសំ កុច្ឆិយំ គព្ភោ សោបិ វិលយំ គច្ឆតី’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘កេន ការណេនា’’តិ. ‘‘មញ្ញាមិ, ភន្តេ, កម្មាធិកតេន ន វិលយំ គច្ឆតី’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, កម្មាធិកតេន នេរយិកា សត្តា អនេកានិបិ វស្សសហស្សានិ និរយេ បច្ចមានា ន វិលយំ គច្ឆន្តិ. ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ភគវតា – ‘‘សោ ន តាវ កាលំ ករោតិ, យាវ ន តំ បាបកម្មំ ព្យន្តីហោតី’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

នេរយិកគ្គិឧណ្ហភាវបញ្ហោ ឆដ្ឋោ.