៣. វិចារវគ្គោ

១. អទ្ធានមូលបញ្ហោ

១. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, អតីតស្ស អទ្ធានស្ស កិំ មូលំ, អនាគតស្ស អទ្ធានស្ស កិំ មូលំ, បច្ចុប្បន្នស្ស អទ្ធានស្ស កិំ មូល’’ន្តិ? ‘‘អតីតស្ស ច, មហារាជ, អទ្ធានស្ស អនាគតស្ស ច អទ្ធានស្ស បច្ចុប្បន្នស្ស ច អទ្ធានស្ស អវិជ្ជា មូលំ. អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា, សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបំ, នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនំ, សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោ, ផស្សបច្ចយា វេទនា, វេទនាបច្ចយា តណ្ហា, តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ, ឧបាទានបច្ចយា ភវោ, ភវបច្ចយា ជាតិ, ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា សម្ភវន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស អទ្ធានស្ស [ទុក្ខក្ខន្ធស្ស អទ្ធានស្ស (សី.)] បុរិមា កោដិ ន បញ្ញាយតី’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

អទ្ធានមូលបញ្ហោ បឋមោ.

២. បុរិមកោដិបញ្ហោ

២. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, យំ បនេតំ ព្រូសិ ‘បុរិមា កោដិ ន បញ្ញាយតី’តិ, តស្ស ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, បុរិសោ បរិត្តំ [បរិបក្កំ (ក.)] ពីជំ បថវិយំ និក្ខិបេយ្យ, តតោ អង្កុរោ ឧដ្ឋហិត្វា អនុបុព្ពេន វុឌ្ឍិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជិត្វា ផលំ ទទេយ្យ. តតោ ពីជំ គហេត្វា បុន រោបេយ្យ, តតោបិ អង្កុរោ ឧដ្ឋហិត្វា អនុបុព្ពេន វុឌ្ឍិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជិត្វា ផលំ ទទេយ្យ. ឯវមេតិស្សា សន្តតិយា អត្ថិ អន្តោ’’តិ? ‘‘នត្ថិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, អទ្ធានស្សាបិ បុរិមា កោដិ ន បញ្ញាយតី’’តិ.

‘‘ភិយ្យោ ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, កុក្កុដិយា អណ្ឌំ ភវេយ្យ, អណ្ឌតោ កុក្កុដី កុក្កុដិយា អណ្ឌន្តិ. ឯវមេតិស្សា សន្តតិយា អត្ថិ អន្តោ’’តិ? ‘‘នត្ថិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, អទ្ធានស្សាបិ បុរិមា កោដិ ន បញ្ញាយតី’’តិ.

‘‘ភិយ្យោ ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ថេរោ បថវិយា ចក្កំ លិខិត្វា មិលិន្ទំ រាជានំ ឯតទវោច ‘‘អត្ថិ, មហារាជ, ឥមស្ស ចក្កស្ស អន្តោ’’តិ? ‘‘នត្ថិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ឥមានិ ចក្កានិ វុត្តានិ ភគវតា ‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ, ផស្សបច្ចយា វេទនា, វេទនាបច្ចយា តណ្ហា, តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ, ឧបាទានបច្ចយា កម្មំ, កម្មតោ បុន ចក្ខុំ ជាយតី’តិ. ឯវមេតិស្សា សន្តតិយា អត្ថិ អន្តោ’’តិ? ‘‘នត្ថិ ភន្តេ’’តិ.

‘‘‘សោតញ្ច បដិច្ច សទ្ទេ ច…បេ… មនញ្ច បដិច្ច ធម្មេ ច ឧប្បជ្ជតិ មនោវិញ្ញាណំ, តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ, ផស្សបច្ចយា វេទនា, វេទនាបច្ចយា តណ្ហា, តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ, ឧបាទានបច្ចយា កម្មំ, កម្មតោ បុន មនោ ជាយតី’តិ. ឯវមេតិស្សា សន្តតិយា អត្ថិ អន្តោ’’តិ? ‘‘នត្ថិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, អទ្ធានស្សាបិ បុរិមា កោដិ ន បញ្ញាយតី’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

បុរិមកោដិបញ្ហោ ទុតិយោ.

៣. កោដិបញ្ញាយនបញ្ហោ

៣. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, យំ បនេតំ ព្រូសិ ‘បុរិមា កោដិ ន បញ្ញាយតី’តិ, កតមា ច សា បុរិមា កោដី’’តិ? ‘‘យោ ខោ, មហារាជ, អតីតោ អទ្ធា, ឯសា បុរិមា កោដី’’តិ. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, យំ បនេតំ ព្រូសិ ‘បុរិមា កោដិ ន បញ្ញាយតី’តិ, កិំ បន, ភន្តេ, សព្ពាបិ បុរិមា កោដិ ន បញ្ញាយតី’’តិ? ‘‘កាចិ, មហារាជ, បញ្ញាយតិ, កាចិ ន បញ្ញាយតី’’តិ. ‘‘កតមា, ភន្តេ, បញ្ញាយតិ, កតមា ន បញ្ញាយតី’’តិ? ‘‘ឥតោ បុព្ពេ, មហារាជ, សព្ពេន សព្ពំ សព្ពថា សព្ពំ អវិជ្ជា នាហោសីតិ ឯសា បុរិមា កោដិ ន បញ្ញាយតិ, យំ អហុត្វា សម្ភោតិ, ហុត្វា បដិវិគច្ឆតិ, ឯសប បុរិមា កោដិ បញ្ញាយតី’’តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, យំ អហុត្វា សម្ភោតិ, ហុត្វា បដិវិគច្ឆតិ, ននុ តំ ឧភតោ ឆិន្នំ អត្ថំ គច្ឆតី’’តិ? ‘‘យទិ, មហារាជ, ឧភតោ ឆិន្នំ អត្ថំ គច្ឆតិ, ឧភតោ ឆិន្នា សក្កា វឌ្ឍេតុ’’ន្តិ? ‘‘អាម, សាបិ សក្កា វឌ្ឍេតុ’’ន្តិ.’’នាហំ, ភន្តេ, ឯតំ បុច្ឆាមិ កោដិតោ សក្កា វឌ្ឍេតុ’’ន្តិ? ‘‘អាម សក្កា វឌ្ឍេតុ’’ន្តិ.

‘‘ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ថេរោ តស្ស រុក្ខូបមំ អកាសិ, ខន្ធា ច កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស ពីជានី’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

កោដិបញ្ញាយនបញ្ហោ តតិយោ.

៤. សង្ខារជាយមានបញ្ហោ

៤. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, អត្ថិ កេចិ សង្ខារា, យេ ជាយន្តី’’តិ? ‘‘អាម, មហារាជ, អត្ថិ សង្ខារា, យេ ជាយន្តី’’តិ. ‘‘កតមេ តេ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘ចក្ខុស្មិញ្ច ខោ, មហារាជ, សតិ រូបេសុ ច ចក្ខុវិញ្ញាណំ ហោតិ, ចក្ខុវិញ្ញាណេ សតិ ចក្ខុសម្ផស្សោ ហោតិ, ចក្ខុសម្ផស្សេ សតិ វេទនា ហោតិ, វេទនាយ សតិ តណ្ហា ហោតិ, តណ្ហាយ សតិ ឧបាទានំ ហោតិ, ឧបាទានេ សតិ ភវោ ហោតិ, ភវេ សតិ ជាតិ ហោតិ, ជាតិយា សតិ ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា សម្ភវន្តិ, ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ. ចក្ខុស្មិញ្ច ខោ, មហារាជ, អសតិ រូបេសុ ច អសតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ន ហោតិ, ចក្ខុវិញ្ញាណេ អសតិ ចក្ខុសម្ផស្សោ ន ហោតិ, ចក្ខុសម្ផស្សេ អសតិ វេទនា ន ហោតិ, វេទនាយ អសតិ តណ្ហា ន ហោតិ, តណ្ហាយ អសតិ ឧបាទានំ ន ហោតិ, ឧបាទានេ អសតិ ភវោ ន ហោតិ, ភវេ អសតិ ជាតិ ន ហោតិ, ជាតិយា អសតិ ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា ន ហោន្តិ, ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

សង្ខារជាយមានបញ្ហោ ចតុត្ថោ.

៥. ភវន្តសង្ខារជាយមានបញ្ហោ

៥. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, អត្ថិ កេចិ សង្ខារា, យេ អភវន្តា ជាយន្តី’’តិ? ‘‘នត្ថិ, មហារាជ, កេចិ សង្ខារា, យេ អភវន្តា ជាយន្តិ, ភវន្តា យេវ ខោ, មហារាជ, សង្ខារា ជាយន្តី’’តិ.

‘‘ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, ឥទំ គេហំ អភវន្តំ ជាតំ, យត្ថ ត្វំ និសិន្នោសី’’តិ? ‘‘នត្ថិ កិញ្ចិ, ភន្តេ, ឥធ អភវន្តំ ជាតំ, ភវន្តំ យេវ ជាតំ, ឥមានិ ខោ, ភន្តេ, ទារូនិ វនេ អហេសុំ, អយញ្ច មត្តិកា បថវិយំ អហោសិ, ឥត្ថីនញ្ច បុរិសានញ្ច តជ្ជេន វាយាមេន ឯវមិទំ គេហំ និព្ពត្ត’’ន្តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, នត្ថិ កេចិ សង្ខារា, យេ អភវន្តា ជាយន្តិ, ភវន្តា យេវ សង្ខារា ជាយន្តី’’តិ.

‘‘ភិយ្យោ ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, យេ កេចិ ពីជគាមភូតគាមា បថវិយំ និក្ខិត្តា អនុបុព្ពេន វុឌ្ឍិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជមានា បុប្ផានិ ច ផលានិ ច ទទេយ្យុំ, ន តេ រុក្ខា អភវន្តា ជាតា, ភវន្តា យេវ តេ រុក្ខា ជាតា. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, នត្ថិ កេចិ សង្ខារា, យេ អភវន្តា ជាយន្តិ, ភវន្តា យេវ តេ សង្ខារា ជាយន្តី’’តិ.

‘‘ភិយ្យោ ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, កុម្ភការោ បថវិយា មត្តិកំ ឧទ្ធរិត្វា នានាភាជនានិ ករោតិ, ន តានិ ភាជនានិ អភវន្តានិ ជាតានិ, ភវន្តានិ យេវ ជាតានិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, នត្ថិ កេចិ សង្ខារា, យេ អភវន្តា ជាយន្តិ, ភវន្តា យេវ សង្ខារា ជាយន្តី’’តិ.

‘‘ភិយ្យោ ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, វីណាយ បត្តំ ន សិយា, ចម្មំ ន សិយា, ទោណិ ន សិយា, ទណ្ឌោ ន សិយា, ឧបវីណោ ន សិយា, តន្តិយោ ន សិយុំ, កោណោ ន សិយា, បុរិសស្ស ច តជ្ជោ វាយាមោ ន សិយា, ជាយេយ្យ សទ្ទោ’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘យតោ ច ខោ, មហារាជ, វីណាយ បត្តំ សិយា, ចម្មំ សិយា, ទោណិ សិយា, ទណ្ឌោ សិយា, ឧបវីណោ សិយា, តន្តិយោ សិយុំ, កោណោ សិយា, បុរិសស្ស ច តជ្ជោ វាយាមោ សិយា, ជាយេយ្យ សទ្ទោ’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, ជាយេយ្យា’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, នត្ថិ កេចិ សង្ខារា, យេ អភវន្តា ជាយន្តិ, ភវន្តា យេវ ខោ សង្ខារា ជាយន្តី’’តិ.

‘‘ភិយ្យោ ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, អរណិ ន សិយា, អរណិបោតកោ ន សិយា, អរណិយោត្តកំ ន សិយា, ឧត្តរារណិ ន សិយា, ចោឡកំ ន សិយា, បុរិសស្ស ច តជ្ជោ វាយាមោ ន សិយា, ជាយេយ្យ សោ អគ្គី’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘យតោ ច ខោ, មហារាជ, អរណិ សិយា, អរណិបោតកោ សិយា, អរណិយោត្តកំ សិយា, ឧត្តរារណិ សិយា, ចោឡកំ សិយា, បុរិសស្ស ច តជ្ជោ វាយាមោ សិយា, ជាយេយ្យ សោ អគ្គី’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, ជាយេយ្យា’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, នត្ថិ កេចិ សង្ខារា, យេ អភវន្តា ជាយន្តិ, ភវន្តា យេវ ខោ សង្ខារា ជាយន្តី’’តិ.

‘‘ភិយ្យោ ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, មណិ ន សិយា, អាតបោ ន សិយា, គោមយំ ន សិយា, ជាយេយ្យ សោ អគ្គី’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘យតោ ច ខោ, មហារាជ, មណិ សិយា, អាតបោ សិយា, គោមយំ សិយា, ជាយេយ្យ សោ អគ្គី’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, ជាយេយ្យា’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, នត្ថិ កេចិ សង្ខារា យេ អភវន្តា ជាយន្តិ, ភវន្តា យេវ ខោ សង្ខារា ជាយន្តី’’តិ.

‘‘ភិយ្យោ ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, អាទាសោ ន សិយា, អាភា ន សិយា, មុខំ ន សិយា, ជាយេយ្យ អត្តា’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘យតោ ច ខោ, មហារាជ, អាទាសោ សិយា, អាភា សិយា, មុខំ សិយា, ជាយេយ្យ អត្តា’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, ជាយេយ្យា’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, នត្ថិ កេចិ សង្ខារា, យេ អភវន្តា ជាយន្តិ, ភវន្តា យេវ ខោ សង្ខារា ជាយន្តី’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

ភវន្តសង្ខារជាយមានបញ្ហោ បញ្ចមោ.

៦. វេទគូបញ្ហោ

៦. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, វេទគូ ឧបលព្ភតី’’តិ? ‘‘កោ បនេស, មហារាជ, វេទគូ នាមា’’តិ? ‘‘យោ, ភន្តេ, អព្ភន្តរេ ជីវោ ចក្ខុនា រូបំ បស្សតិ, សោតេន សទ្ទំ សុណាតិ, ឃានេន គន្ធំ ឃាយតិ, ជិវ្ហាយ រសំ សាយតិ, កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសតិ, មនសា ធម្មំ វិជានាតិ, យថា មយំ ឥធ បាសាទេ និសិន្នា យេន យេន វាតបានេន ឥច្ឆេយ្យាម បស្សិតុំ, តេន តេន វាតបានេន បស្សេយ្យាម, បុរត្ថិមេនបិ វាតបានេន បស្សេយ្យាម, បច្ឆិមេនបិ វាតបានេន បស្សេយ្យាម, ឧត្តរេនបិ វាតបានេន បស្សេយ្យាម, ទក្ខិណេនបិ វាតបានេន បស្សេយ្យាម. ឯវមេវ ខោ, ភន្តេ, អយំ អព្ភន្តរេ ជីវោ យេន យេន ទ្វារេន ឥច្ឆតិ បស្សិតុំ, តេន តេន ទ្វារេន បស្សតី’’តិ.

ថេរោ អាហ ‘‘បញ្ចទ្វារំ, មហារាជ, ភណិស្សាមិ, តំ សុណោហិ, សាធុកំ មនសិករោហិ, យទិ អព្ភន្តរេ ជីវោ ចក្ខុនា រូបំ បស្សតិ, យថា មយំ ឥធ បាសាទេ និសិន្នា យេន យេន វាតបានេន ឥច្ឆេយ្យាម បស្សិតុំ, តេន តេន វាតបានេន រូបំ យេវ បស្សេយ្យាម, បុរត្ថិមេនបិ វាតបានេន រូបំ យេវ បស្សេយ្យាម, បច្ឆិមេនបិ វាតបានេន រូបំ យេវ បស្សេយ្យាម, ឧត្តរេនបិ វាតបានេន រូបំ យេវ បស្សេយ្យាម, ទក្ខិណេនបិ វាតបានេន រូបំ យេវ បស្សេយ្យាម, ឯវមេតេន អព្ភន្តរេ ជីវេន សោតេនបិ រូបំ យេវ បស្សិតព្ពំ, ឃានេនបិ រូបំ យេវ បស្សិតព្ពំ, ជិវ្ហាយបិ រូបំ យេវ បស្សិតព្ពំ, កាយេនបិ រូបំ យេវ បស្សិតព្ពំ, មនសាបិ រូបំ យេវ បស្សិតព្ពំ; ចក្ខុនាបិ សទ្ទោ យេវ សោតព្ពោ, ឃានេនបិ សទ្ទោ យេវ សោតព្ពោ, ជិវ្ហាយបិ សទ្ទោ យេវ សោតព្ពោ, កាយេនបិ សទ្ទោ យេវ សោតព្ពោ, មនសាបិ សទ្ទោ យេវ សោតព្ពោ; ចក្ខុនាបិ គន្ធោ យេវ ឃាយិតព្ពោ, សោតេនបិ គន្ធោ យេវ ឃាយិតព្ពោ, ជិវ្ហាយបិ គន្ធោ យេវ ឃាយិតព្ពោ, កាយេនបិ គន្ធោ យេវ ឃាយិតព្ពោ, មនសាបិ គន្ធោ យេវ ឃាយិតព្ពោ; ចក្ខុនាបិ រសោ យេវ សាយិតព្ពោ, សោតេនបិ រសោ យេវ សាយិតព្ពោ, ឃានេនបិ រសោ យេវ សាយិតព្ពោ, កាយេនបិ រសោ យេវ សាយិតព្ពោ, មនសាបិ រសោ យេវ សាយិតព្ពោ; ចក្ខុនាបិ ផោដ្ឋព្ពំ យេវ ផុសិតព្ពំ, សោតេនបិ ផោដ្ឋព្ពំ យេវ ផុសិតព្ពំ, ឃានេនបិ ផោដ្ឋព្ពំ យេវ ផុសិតព្ពំ, ជិវ្ហាយបិ ផោដ្ឋព្ពំ យេវ ផុសិតព្ពំ, មនសាបិ ផោដ្ឋព្ពំ យេវ ផុសិតព្ពំ; ចក្ខុនាបិ ធម្មំ យេវ វិជានិតព្ពំ, សោតេនបិ ធម្មំ យេវ វិជានិតព្ពំ, ឃានេនបិ ធម្មំ យេវ វិជានិតព្ពំ, ជិវ្ហាយបិ ធម្មំ យេវ វិជានិតព្ពំ, កាយេនបិ ធម្មំ យេវ វិជានិតព្ព’’ន្តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ.

‘‘ន ខោ តេ, មហារាជ, យុជ្ជតិ បុរិមេន វា បច្ឆិមំ, បច្ឆិមេន វា បុរិមំ, យថា វា បន, មហារាជ, មយំ ឥធ បាសាទេ និសិន្នា ឥមេសុ ជាលវាតបានេសុ ឧគ្ឃាដិតេសុ មហន្តេន អាកាសេន ពហិមុខា សុដ្ឋុតរំ រូបំ បស្សាម, ឯវមេតេន អព្ភន្តរេ ជីវេនាបិ ចក្ខុទ្វារេសុ ឧគ្ឃាដិតេសុ មហន្តេន អាកាសេន សុដ្ឋុតរំ រូបំ បស្សិតព្ពំ, សោតេសុ ឧគ្ឃាដិតេសុ…បេ… ឃានេ ឧគ្ឃាដិតេ…បេ… ជិវ្ហាយ ឧគ្ឃាដិតាយ…បេ… កាយេ ឧគ្ឃាដិតេ មហន្តេន អាកាសេន សុដ្ឋុតរំ សទ្ទោ សោតព្ពោ, គន្ធោ ឃាយិតព្ពោ, រសោ សាយិតព្ពោ, ផោដ្ឋព្ពោ ផុសិតព្ពោ’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ.

‘‘ន ខោ តេ, មហារាជ, យុជ្ជតិ បុរិមេន វា បច្ឆិមំ, បច្ឆិមេន វា បុរិមំ, យថា វា បន, មហារាជ, អយំ ទិន្នោ និក្ខមិត្វា ពហិទ្វារកោដ្ឋកេ តិដ្ឋេយ្យ, ជានាសិ ត្វំ, មហារាជ, ‘អយំ ទិន្នោ និក្ខមិត្វា ពហិទ្វារកោដ្ឋកេ ឋិតោ’’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, ជានាមី’’តិ. ‘‘យថា វា បន, មហារាជ, អយំ ទិន្នោ អន្តោ បវិសិត្វា តវ បុរតោ តិដ្ឋេយ្យ, ជានាសិ ត្វំ, មហារាជ, ‘អយំ ទិន្នោ អន្តោ បវិសិត្វា មម បុរតោ ឋិតោ’’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, ជានាមី’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, អព្ភន្តរេ សោ ជីវោ ជិវ្ហាយ រសេ និក្ខិត្តេ ជានេយ្យ អម្ពិលត្តំ វា លវណត្តំ វា តិត្តកត្តំ វា កដុកត្តំ វា កសាយត្តំ វា មធុរត្តំ វា’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, ជានេយ្យា’’តិ. ‘‘តេ រសេ អន្តោ បវិដ្ឋេ ជានេយ្យ អម្ពិលត្តំ វា លវណត្តំ វា តិត្តកត្តំ វា កដុកត្តំ វា កសាយត្តំ វា មធុរត្តំ វា’’តិ. ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ.

‘‘ន ខោ តេ, មហារាជ, យុជ្ជតិ បុរិមេន វា បច្ឆិមំ, បច្ឆិមេន វា បុរិមំ, យថា, មហារាជ, កោចិទេវ បុរិសោ មធុឃដសតំ អាហរាបេត្វា មធុទោណិំ បូរាបេត្វា បុរិសស្ស មុខំ បិទហិត្វា [បិទហិត្វាវ (ក.)] មធុទោណិយា បក្ខិបេយ្យ, ជានេយ្យ, មហារាជ, សោ បុរិសោ មធុំ សម្បន្នំ វា ន សម្បន្នំ វា’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘កេន ការណេនា’’តិ. ‘‘ន ហិ តស្ស, ភន្តេ, មុខេ មធុ បវិដ្ឋ’’ន្តិ.

‘‘ន ខោ តេ, មហារាជ, យុជ្ជតិ បុរិមេន វា បច្ឆិមំ, បច្ឆិមេន វា បុរិម’’ន្តិ. ‘‘នាហំ បដិពលោ តយា វាទិនា សទ្ធិំ សល្លបិតុំ; សាធុ, ភន្តេ, អត្ថំ ជប្បេហី’’តិ.

ថេរោ អភិធម្មសំយុត្តាយ កថាយ រាជានំ មិលិន្ទំ សញ្ញាបេសិ – ‘‘ឥធ, មហារាជ, ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, តំសហជាតា ផស្សោ វេទនា សញ្ញា ចេតនា ឯកគ្គតា ជីវិតិន្ទ្រិយំ មនសិការោតិ ឯវមេតេ ធម្មា បច្ចយតោ ជាយន្តិ, ន ហេត្ថ វេទគូ ឧបលព្ភតិ, សោតញ្ច បដិច្ច សទ្ទេ ច…បេ… មនញ្ច បដិច្ច ធម្មេ ច ឧប្បជ្ជតិ មនោវិញ្ញាណំ, តំសហជាតា ផស្សោ វេទនា សញ្ញា ចេតនា ឯកគ្គតា ជីវិតិន្ទ្រិយំ មនសិការោតិ ឯវមេតេ ធម្មា បច្ចយតោ ជាយន្តិ, ន ហេត្ថ វេទគូ ឧបលព្ភតី’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

វេទគូបញ្ហោ ឆដ្ឋោ.

៧. ចក្ខុវិញ្ញាណាទិបញ្ហោ

៧. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, យត្ថ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ មនោវិញ្ញាណម្បិ ឧប្បជ្ជតី’’តិ? ‘‘អាម, មហារាជ, យត្ថ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ មនោវិញ្ញាណម្បិ ឧប្បជ្ជតី’’តិ.

‘‘កិំ នុ ខោ, ភន្តេ នាគសេន, បឋមំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, បច្ឆា មនោវិញ្ញាណំ, ឧទាហុ មនោវិញ្ញាណំ បឋមំ ឧប្បជ្ជតិ, បច្ឆា ចក្ខុវិញ្ញាណ’’ន្តិ? ‘‘បឋមំ, មហារាជ, ចក្ខុវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, បច្ឆា មនោវិញ្ញាណ’’ន្តិ.

‘‘កិំ នុ ខោ, ភន្តេ នាគសេន, ចក្ខុវិញ្ញាណំ មនោវិញ្ញាណំ អាណាបេតិ ‘យត្ថាហំ ឧប្បជ្ជាមិ, ត្វម្បិ តត្ថ ឧប្បជ្ជាហី’តិ, ឧទាហុ មនោវិញ្ញាណំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ អាណាបេតិ ‘យត្ថ ត្វំ ឧប្បជ្ជិស្សសិ, អហម្បិ តត្ថ ឧប្បជ្ជិស្សាមី’’’តិ? ‘‘ន ហិ, មហារាជ, អនាលាបោ តេសំ អញ្ញមញ្ញេហី’’តិ.

‘‘កថំ, ភន្តេ នាគសេន, យត្ថ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ មនោវិញ្ញាណម្បិ ឧប្បជ្ជតី’’តិ? ‘‘និន្នត្តា ច, មហារាជ, ទ្វារត្តា ច ចិណ្ណត្តា ច សមុទាចរិតត្តា ចា’’តិ.

‘‘កថំ, ភន្តេ នាគសេន, និន្នត្តា យត្ថ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ មនោវិញ្ញាណម្បិ ឧប្បជ្ជតិ? ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, ទេវេ វស្សន្តេ កតមេន ឧទកំ គច្ឆេយ្យា’’តិ? ‘‘យេន, ភន្តេ, និន្នំ, តេន គច្ឆេយ្យា’’តិ. ‘‘អថាបរេន សមយេន ទេវោ វស្សេយ្យ, កតមេន តំ ឧទកំ គច្ឆេយ្យា’’តិ. ‘‘យេន, ភន្តេ, បុរិមំ ឧទកំ គតំ, តម្បិ តេន គច្ឆេយ្យា’’តិ.

‘‘កិំ នុំ ខោ, មហារាជ, បុរិមំ ឧទកំ បច្ឆិមំ ឧទកំ អាណាបេតិ ‘យេនាហំ គច្ឆាមិ, ត្វម្បិ តេន គច្ឆាហី’តិ, បច្ឆិមំ វា ឧទកំ បុរិមំ ឧទកំ អាណាបេតិ ‘យេន ត្វំ គច្ឆិស្សសិ, អហម្បិ តេន គច្ឆិស្សាមី’’’តិ. ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, អនាលាបោ តេសំ អញ្ញមញ្ញេហិ, និន្នត្តា គច្ឆន្តី’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, និន្នត្តា យត្ថ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ មនោវិញ្ញាណម្បិ ឧប្បជ្ជតិ, ន ចក្ខុវិញ្ញាណំ មនោវិញ្ញាណំ អាណាបេតិ ‘យត្ថាហំ ឧប្បជ្ជាមិ, ត្វម្បិ តត្ថ ឧប្បជ្ជាហី’តិ, នាបិ មនោវិញ្ញាណំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ អាណាបេតិ ‘យត្ថ ត្វំ ឧប្បជ្ជិស្សសិ, អហម្បិ តត្ថ ឧប្បជ្ជិស្សាមី’តិ, អនាលាបោ តេសំ អញ្ញមញ្ញេហិ, និន្នត្តា ឧប្បជ្ជន្តី’’’តិ.

‘‘កថំ, ភន្តេ នាគសេន, ទ្វារត្តា យត្ថ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ មនោវិញ្ញាណម្បិ ឧប្បជ្ជតិ? អបេបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, រញ្ញោ បច្ចន្តិមំ នគរំ អស្ស ទឡ្ហបាការតោរណំ ឯកទ្វារំ, តតោ បុរិសោ និក្ខមិតុកាមោ ភវេយ្យ, កតមេន និក្ខមេយ្យា’’តិ? ‘‘ទ្វារេន, ភន្តេ, និក្ខមេយ្យា’’តិ. ‘‘អថាបរោ បុរិសោ និក្ខមិតុកាមោ ភវេយ្យ, កតមេន សោ និក្ខមេយ្យា’’តិ? ‘‘យេន, ភន្តេ, បុរិមោ បុរិសោ និក្ខន្តោ, សោបិ តេន និក្ខមេយ្យា’’តិ.

‘‘កិំ នុ ខោ, មហារាជ, បុរិមោ បុរិសោ បច្ឆិមំ បុរិសំ អាណាបេតិ ‘យេនាហំ គច្ឆាមិ, ត្វម្បិ តេន គច្ឆាហី’តិ, បច្ឆិមោ វា បុរិសោ បុរិមំ បុរិសំ អាណាបេតិ ‘យេន ត្វំ គច្ឆិស្សសិ, អហម្បិ តេន គច្ឆិស្សាមី’តិ. ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, អនាលាបោ តេសំ អញ្ញមញ្ញេហិ, ទ្វារត្តា គច្ឆន្តី’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ទ្វារត្តា យត្ថ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ មនោវិញ្ញាណម្បិ ឧប្បជ្ជតិ, ន ចក្ខុវិញ្ញាណំ មនោវិញ្ញាណំ អាណាបេតិ ‘យត្ថាហំ ឧប្បជ្ជាមិ, ត្វម្បិ តត្ថ ឧប្បជ្ជាហី’តិ, នាបិ មនោវិញ្ញាណំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ អាណាបេតិ ‘យត្ថ ត្វំ ឧប្បជ្ជិស្សសិ, អហម្បិ តត្ថ ឧប្បជ្ជិស្សាមី’តិ, អនាលាបោ តេសំ អញ្ញមញ្ញេហិ, ទ្វារត្តា ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ.

‘‘កថំ, ភន្តេ នាគសេន, ចិណ្ណត្តា យត្ថ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ មនោវិញ្ញាណម្បិ ឧប្បជ្ជតិ?ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, បឋមំ ឯកំ សកដំ គច្ឆេយ្យ, អថ ទុតិយំ សកដំ កតមេន គច្ឆេយ្យា’’តិ? ‘‘យេន, ភន្តេ, បុរិមំ សកដំ គតំ, តម្បិ តេន គច្ឆេយ្យា’’តិ.

‘‘កិំ នុ ខោ, មហារាជ, បុរិមំ សកដំ បច្ឆិមំ សកដំ អាណាបេតិ ‘យេនាហំ គច្ឆាមិ, ត្វម្បិ តេន គច្ឆាហី’តិ, បច្ឆិមំ វា សកដំ បុរិមំ សកដំ អាណាបេតិ ‘យេន ត្វំ គច្ឆិស្សសិ, អហម្បិ តេន គច្ឆិស្សាមី’’’តិ. ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, អនាលាបោ តេសំ អញ្ញមញ្ញេហិ, ចិណ្ណត្តា គច្ឆន្តី’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ចិណ្ណត្តា យត្ថ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ មនោវិញ្ញាណម្បិ ឧប្បជ្ជតិ, ន ចក្ខុវិញ្ញាណំ មនោវិញ្ញាណំ អាណាបេតិ ‘យត្ថាហំ ឧប្បជ្ជាមិ, ត្វម្បិ តត្ថ ឧប្បជ្ជាហី’តិ, នាបិ មនោវិញ្ញាណំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ អាណាបេតិ ‘យត្ថ ត្វំ ឧប្បជ្ជិស្សសិ, អហម្បិ តត្ថ ឧប្បជ្ជិស្សាមី’តិ, អនាលាបោ តេសំ អញ្ញមញ្ញេហិ, ចិណ្ណត្តា ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ.

‘‘កថំ, ភន្តេ នាគសេន, សមុទាចរិតត្តា យត្ថ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ មនោវិញ្ញាណម្បិ ឧប្បជ្ជតិ? ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, មុទ្ទាគណនាសង្ខ្យាលេខាសិប្បដ្ឋានេសុ អាទិកម្មិកស្ស ទន្ធាយនា ភវតិ, អថាបរេន សមយេន និសម្មកិរិយាយ សមុទាចរិតត្តា អទន្ធាយនា ភវតិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, សមុទាចរិតត្តា យត្ថ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ មនោវិញ្ញាណម្បិ ឧប្បជ្ជតិ, ន ចក្ខុវិញ្ញាណំ មនោវិញ្ញាណំ អាណាបេតិ ‘យត្ថាហំ ឧប្បជ្ជាមិ, ត្វម្បិ តត្ថ ឧប្បជ្ជាហី’តិ, នាបិ មនោវិញ្ញាណំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ អាណាបេតិ ‘យត្ថ ត្វំ ឧប្បជ្ជិស្សសិ, អហម្បិ តត្ថ ឧប្បជ្ជិស្សាមី’តិ, អនាលាបោ តេសំ អញ្ញមញ្ញេហិ, សមុទាចរិតត្តា ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, យត្ថ សោតវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ មនោវិញ្ញាណម្បិ ឧប្បជ្ជតីតិ…បេ… យត្ថ ឃានវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ…បេ… យត្ថ ជិវ្ហាវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ …បេ… យត្ថ កាយវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ មនោវិញ្ញាណម្បិ ឧប្បជ្ជតី’’តិ? ‘‘អាម, មហារាជ, យត្ថ កាយវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ មនោវិញ្ញាណម្បិ ឧប្បជ្ជតី’’តិ.

‘‘កិំ នុ ខោ, ភន្តេ នាគសេន, បឋមំ កាយវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, បច្ឆា មនោវិញ្ញាណំ, ឧទាហុ មនោវិញ្ញាណំ បឋមំ ឧប្បជ្ជតិ, បច្ឆា កាយវិញ្ញាណ’’ន្តិ? ‘‘កាយវិញ្ញាណំ, មហារាជ, បឋមំ ឧប្បជ្ជតិ, បច្ឆា មនោវិញ្ញាណ’’ន្តិ.

‘‘កិំ នុ ខោ, ភន្តេ នាគសេន,…បេ… អនាលាបោ តេសំ អញ្ញមញ្ញេហិ, សមុទាចរិតត្តា ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

ចក្ខុវិញ្ញាណាទិបញ្ហោ សត្តមោ.

៨. ផស្សលក្ខណបញ្ហោ

៨. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, យត្ថ មនោវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, ផស្សោបិ វេទនាបិ តត្ថ ឧប្បជ្ជតី’’តិ? ‘‘អាម, មហារាជ, យត្ថ មនោវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, ផស្សោបិ តត្ថ ឧប្បជ្ជតិ, វេទនាបិ តត្ថ ឧប្បជ្ជតិ, សញ្ញាបិ តត្ថ ឧប្បជ្ជតិ, ចេតនាបិ តត្ថ ឧប្បជ្ជតិ, វិតក្កោបិ តត្ថ ឧប្បជ្ជតិ, វិចារោបិ តត្ថ ឧប្បជ្ជតិ, សព្ពេបិ ផស្សប្បមុខា ធម្មា តត្ថ ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, កិំលក្ខណោ ផស្សោ’’តិ? ‘‘ផុសនលក្ខណោ, មហារាជ, ផស្សោ’’តិ.

‘‘ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, ទ្វេ មេណ្ឌា យុជ្ឈេយ្យុំ, តេសុ យថា ឯកោ មេណ្ឌោ, ឯវំ ចក្ខុ ទដ្ឋព្ពំ យថា ទុតិយោ មេណ្ឌោ, ឯវំ រូបំ ទដ្ឋព្ពំ. យថា តេសំ សន្និបាតោ, ឯវំ ផស្សោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ.

‘‘ភិយ្យោ ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, ទ្វេ បាណី វជ្ជេយ្យុំ, តេសុ យថា ឯកោ បាណិ, ឯវំ ចក្ខុ ទដ្ឋព្ពំ. យថា ទុតិយោ បាណិ, ឯវំ រូបំ ទដ្ឋព្ពំ. យថា តេសំ សន្និបាតោ, ឯវំ ផស្សោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ.

‘‘ភិយ្យោ ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, ទ្វេ សម្មា វជ្ជេយ្យុំ, តេសុ យថា ឯកោ សម្មោ, ឯវំ ចក្ខុ ទដ្ឋព្ពំ. យថា ទុតិយោ សម្មោ, ឯវំ រូបំ ទដ្ឋព្ពំ. យថា តេសំ សន្និបាតោ, ឯវំ ផស្សោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

ផស្សលក្ខណបញ្ហោ អដ្ឋមោ.

៩. វេទនាលក្ខណបញ្ហោ

៩. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, កិំលក្ខណា វេទនា’’តិ? ‘‘វេទយិតលក្ខណា, មហារាជ, វេទនា អនុភវនលក្ខណា ចា’’តិ.

‘‘ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, កោចិទេវ បុរិសោ រញ្ញោ អធិការំ ករេយ្យ, តស្ស រាជា តុដ្ឋោ អធិការំ ទទេយ្យ, សោ តេន អធិការេន បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតោ សមង្គិភូតោ បរិចរេយ្យ, តស្ស ឯវមស្ស ‘មយា ខោ បុព្ពេ រញ្ញោ អធិការោ កតោ, តស្ស មេ រាជា តុដ្ឋោ អធិការំ អទាសិ, ស្វាហំ តតោនិទានំ ឥមំ ឯវរូបំ វេទនំ វេទយាមី’តិ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, កោចិទេវ បុរិសោ កុសលំ កម្មំ កត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជេយ្យ, សោ ច តត្ថ ទិព្ពេហិ បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតោ សមង្គិភូតោ បរិចរេយ្យ, តស្ស ឯវមស្ស ‘ស្វាហំ ខោ បុព្ពេ កុសលំ កម្មំ អកាសិំ, សោហំ តតោនិទានំ ឥមំ ឯវរូបំ វេទនំ វេទយាមី’តិ, ឯវំ ខោ, មហារាជ, វេទយិតលក្ខណា វេទនា អនុភវនលក្ខណា ចា’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

វេទនាលក្ខណបញ្ហោ នវមោ.

១០. សញ្ញាលក្ខណបញ្ហោ

១០. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, កិំលក្ខណា សញ្ញា’’តិ? ‘‘សញ្ជាននលក្ខណា, មហារាជ, សញ្ញា. កិំ សញ្ជានាតិ? នីលម្បិ សញ្ជានាតិ, បីតម្បិ សញ្ជានាតិ, លោហិតម្បិ សញ្ជានាតិ, ឱទាតម្បិ សញ្ជានាតិ, មញ្ជិដ្ឋម្បិ [មញ្ជេដ្ឋម្បិ (សី. បី.)] សញ្ជានាតិ. ឯវំ ខោ, មហារាជ, សញ្ជាននលក្ខណា សញ្ញា’’តិ.

‘‘ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, រញ្ញោ ភណ្ឌាគារិកោ ភណ្ឌាគារំ បវិសិត្វា នីលបីតលោហិតោទាតមញ្ជិដ្ឋានិ [មញ្ជេដ្ឋានិ (សី. បី.)] រាជភោគានិ រូបានិ បស្សិត្វា សញ្ជានាតិ. ឯវំ ខោ, មហារាជ, សញ្ជាននលក្ខណា សញ្ញា’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

សញ្ញាលក្ខណបញ្ហោ ទសមោ.

១១. ចេតនាលក្ខណបញ្ហោ

១១. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, កិំលក្ខណា ចេតនា’’តិ? ‘‘ចេតយិតលក្ខណា, មហារាជ, ចេតនា អភិសង្ខរណលក្ខណា ចា’’តិ.

‘‘ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, កោចិទេវ បុរិសោ វិសំ អភិសង្ខរិត្វា អត្តនា ច បិវេយ្យ, បរេ ច បាយេយ្យ, សោ អត្តនាបិ ទុក្ខិតោ ភវេយ្យ, បរេបិ ទុក្ខិតា ភវេយ្យុំ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អកុសលំ កម្មំ ចេតនាយ ចេតយិត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជេយ្យ. យេបិ តស្ស អនុសិក្ខន្តិ, តេបិ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជន្តិ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, កោចិទេវ បុរិសោ សប្បិនវនីតតេលមធុផាណិតំ ឯកជ្ឈំ អភិសង្ខរិត្វា អត្តនា ច បិវេយ្យ, បរេ ច បាយេយ្យ, សោ អត្តនា សុខិតោ ភវេយ្យ, បរេបិ សុខិតា ភវេយ្យុំ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ កុសលំ កម្មំ ចេតនាយ ចេតយិត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជតិ. យេបិ តស្ស អនុសិក្ខន្តិ, តេបិ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជន្តិ. ឯវំ ខោ, មហារាជ, ចេតយិតលក្ខណា ចេតនា អភិសង្ខរណលក្ខណា ចា’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

ចេតនាលក្ខណបញ្ហោ ឯកាទសមោ.

១២. វិញ្ញាណលក្ខណបញ្ហោ

១២. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, កិំលក្ខណំ វិញ្ញាណ’’ន្តិ? ‘‘វិជាននលក្ខណំ, មហារាជ, វិញ្ញាណ’’ន្តិ.

‘‘ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, នគរគុត្តិកោ មជ្ឈេ នគរសិង្ឃាដកេ និសិន្នោ បស្សេយ្យ បុរត្ថិមទិសតោ បុរិសំ អាគច្ឆន្តំ, បស្សេយ្យ ទក្ខិណទិសតោ បុរិសំ អាគច្ឆន្តំ, បស្សេយ្យ បច្ឆិមទិសតោ បុរិសំ អាគច្ឆន្តំ, បស្សេយ្យ ឧត្តរទិសតោ បុរិសំ អាគច្ឆន្តំ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យញ្ច បុរិសោ ចក្ខុនា រូបំ បស្សតិ, តំ វិញ្ញាណេន វិជានាតិ. យញ្ច សោតេន សទ្ទំ សុណាតិ, តំ វិញ្ញាណេន វិជានាតិ. យញ្ច ឃានេន គន្ធំ ឃាយតិ, តំ វិញ្ញាណេន វិជានាតិ. យញ្ច ជិវ្ហាយ រសំ សាយតិ, តំ វិញ្ញាណេន វិជានាតិ. យញ្ច កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសតិ, តំ វិញ្ញាណេន វិជានាតិ, យញ្ច មនសា ធម្មំ វិជានាតិ, តំ វិញ្ញាណេន វិជានាតិ. ឯវំ ខោ, មហារាជ, វិជាននលក្ខណំ វិញ្ញាណ’’ន្តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

វិញ្ញាណលក្ខណបញ្ហោ ទ្វាទសមោ.

១៣. វិតក្កលក្ខណបញ្ហោ

១៣. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, កិំលក្ខណោ វិតក្កោ’’តិ? ‘‘អប្បនាលក្ខណោ មហារាជ, វិតក្កោ’’តិ.

‘‘ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, វឌ្ឍកី សុបរិកម្មកតំ ទារុំ សន្ធិស្មិំ អប្បេតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, អប្បនាលក្ខណោ វិតក្កោ’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

វិតក្កលក្ខណបញ្ហោ តេរសមោ.

១៤. វិចារលក្ខណបញ្ហោ

១៤. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, កិំលក្ខណោ វិចារោ’’តិ? ‘‘អនុមជ្ជនលក្ខណោ, មហារាជ, វិចារោ’’តិ.

‘‘ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, កំសថាលំ អាកោដិតំ បច្ឆា អនុរវតិ អនុសន្ទហតិ [អនុសទ្ទាយតិ (ក.)], យថា, មហារាជ, អាកោដនា, ឯវំ វិតក្កោ ទដ្ឋព្ពោ. យថា អនុរវនា [អនុមជ្ជនា (ក.)], ឯវំ វិចារោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

វិចារលក្ខណបញ្ហោ ចុទ្ទសមោ.

វិចារវគ្គោ តតិយោ.

ឥមស្មិំ វគ្គេ ចុទ្ទស បញ្ហា.