១. ធម្មសន្តតិបញ្ហោ

១. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, យោ ឧប្បជ្ជតិ, សោ ឯវ សោ, ឧទាហុ អញ្ញោ’’តិ? ថេរោ អាហ ‘‘ន ច សោ, ន ច អញ្ញោ’’តិ.

‘‘ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, យទា ត្វំ ទហរោ តរុណោ មន្ទោ ឧត្តានសេយ្យកោ អហោសិ, សោ យេវ ត្វំ ឯតរហិ មហន្តោ’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, អញ្ញោ សោ ទហរោ តរុណោ មន្ទោ ឧត្តានសេយ្យកោ អហោសិ, អញ្ញោ អហំ ឯតរហិ មហន្តោ’’តិ. ‘‘ឯវំ សន្តេ ខោ, មហារាជ, មាតាតិបិ ន ភវិស្សតិ, បិតាតិបិ ន ភវិស្សតិ, អាចរិយោតិបិ ន ភវិស្សតិ, សិប្បវាតិបិ ន ភវិស្សតិ, សីលវាតិបិ ន ភវិស្សតិ, បញ្ញវាតិបិ ន ភវិស្សតិ. កិំ នុ ខោ, មហារាជ, អញ្ញា ឯវ កលលស្ស មាតា, អញ្ញា អព្ពុទស្ស មាតា, អញ្ញា បេសិយា មាតា, អញ្ញា ឃនស្ស មាតា, អញ្ញា ខុទ្ទកស្ស មាតា, អញ្ញា មហន្តស្ស មាតា, អញ្ញោ សិប្បំ សិក្ខតិ, អញ្ញោ សិក្ខិតោ ភវតិ, អញ្ញោ បាបកម្មំ ករោតិ, អញ្ញស្ស ហត្ថបាទា ឆិជ្ជន្តី’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ. ត្វំ បន, ភន្តេ, ឯវំ វុត្តេ កិំ វទេយ្យាសី’’តិ? ថេរោ អាហ ‘‘អហញ្ញេវ ខោ, មហារាជ, ទហរោ អហោសិំ តរុណោ មន្ទោ ឧត្តានសេយ្យកោ, អហញ្ញេវ ឯតរហិ មហន្តោ, ឥមមេវ កាយំ និស្សាយ សព្ពេ តេ ឯកសង្គហិតា’’តិ.

‘‘ភិយ្យោ ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, កោចិទេវ បុរិសោ បទីបំ បទីបេយ្យ, កិំ សោ សព្ពរត្តិំ បទីបេយ្យា’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, សព្ពរត្តិំ បទីបេយ្យា’’តិ. ‘‘កិំ នុ ខោ, មហារាជ, យា បុរិមេ យាមេ អច្ចិ, សា មជ្ឈិមេ យាមេ អច្ចី’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘យា មជ្ឈិមេ យាមេ អច្ចិ, សា បច្ឆិមេ យាមេ អច្ចី’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ នុ ខោ, មហារាជ, អញ្ញោ សោ អហោសិ បុរិមេ យាមេ បទីបោ, អញ្ញោ មជ្ឈិមេ យាមេ បទីបោ, អញ្ញោ បច្ឆិមេ យាមេ បទីបោ’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ, តំ យេវ និស្សាយ សព្ពរត្តិំ បទីបិតោ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ធម្មសន្តតិ សន្ទហតិ, អញ្ញោ ឧប្បជ្ជតិ, អញ្ញោ និរុជ្ឈតិ, អបុព្ពំ អចរិមំ វិយ សន្ទហតិ, តេន ន ច សោ, ន ច អញ្ញោ, បុរិមវិញ្ញាណេ បច្ឆិមវិញ្ញាណំ សង្គហំ គច្ឆតី’’តិ.

‘‘ភិយ្យោ ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, ខីរំ ទុយ្ហមានំ កាលន្តរេន ទធិ បរិវត្តេយ្យ, ទធិតោ នវនីតំ, នវនីតតោ ឃតំ បរិវត្តេយ្យ, យោ នុ ខោ, មហារាជ, ឯវំ វទេយ្យ ‘យំ យេវ ខីរំ តំ យេវ ទធិ, យំ យេវ ទធិ តំ យេវ នវនីតំ, យំ យេវ នវនីតំ តំ យេវ ឃត’ន្តិ, សម្មា នុ ខោ សោ, មហារាជ, វទមានោ វទេយ្យា’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ, តំយេវ និស្សាយ សម្ភូត’’ន្តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ធម្មសន្តតិ សន្ទហតិ, អញ្ញោ ឧប្បជ្ជតិ, អញ្ញោ និរុជ្ឈតិ, អបុព្ពំ អចរិមំ វិយ សន្ទហតិ, តេន ន ច សោ, ន ច អញ្ញោ, បុរិមវិញ្ញាណេ បច្ឆិមវិញ្ញាណំ សង្គហំ គច្ឆតី’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

ធម្មសន្តតិបញ្ហោ បឋមោ.