២. អទ្ធានវគ្គោ

១. ធម្មសន្តតិបញ្ហោ

១. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, យោ ឧប្បជ្ជតិ, សោ ឯវ សោ, ឧទាហុ អញ្ញោ’’តិ? ថេរោ អាហ ‘‘ន ច សោ, ន ច អញ្ញោ’’តិ.

‘‘ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, យទា ត្វំ ទហរោ តរុណោ មន្ទោ ឧត្តានសេយ្យកោ អហោសិ, សោ យេវ ត្វំ ឯតរហិ មហន្តោ’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, អញ្ញោ សោ ទហរោ តរុណោ មន្ទោ ឧត្តានសេយ្យកោ អហោសិ, អញ្ញោ អហំ ឯតរហិ មហន្តោ’’តិ. ‘‘ឯវំ សន្តេ ខោ, មហារាជ, មាតាតិបិ ន ភវិស្សតិ, បិតាតិបិ ន ភវិស្សតិ, អាចរិយោតិបិ ន ភវិស្សតិ, សិប្បវាតិបិ ន ភវិស្សតិ, សីលវាតិបិ ន ភវិស្សតិ, បញ្ញវាតិបិ ន ភវិស្សតិ. កិំ នុ ខោ, មហារាជ, អញ្ញា ឯវ កលលស្ស មាតា, អញ្ញា អព្ពុទស្ស មាតា, អញ្ញា បេសិយា មាតា, អញ្ញា ឃនស្ស មាតា, អញ្ញា ខុទ្ទកស្ស មាតា, អញ្ញា មហន្តស្ស មាតា, អញ្ញោ សិប្បំ សិក្ខតិ, អញ្ញោ សិក្ខិតោ ភវតិ, អញ្ញោ បាបកម្មំ ករោតិ, អញ្ញស្ស ហត្ថបាទា ឆិជ្ជន្តី’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ. ត្វំ បន, ភន្តេ, ឯវំ វុត្តេ កិំ វទេយ្យាសី’’តិ? ថេរោ អាហ ‘‘អហញ្ញេវ ខោ, មហារាជ, ទហរោ អហោសិំ តរុណោ មន្ទោ ឧត្តានសេយ្យកោ, អហញ្ញេវ ឯតរហិ មហន្តោ, ឥមមេវ កាយំ និស្សាយ សព្ពេ តេ ឯកសង្គហិតា’’តិ.

‘‘ភិយ្យោ ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, កោចិទេវ បុរិសោ បទីបំ បទីបេយ្យ, កិំ សោ សព្ពរត្តិំ បទីបេយ្យា’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, សព្ពរត្តិំ បទីបេយ្យា’’តិ. ‘‘កិំ នុ ខោ, មហារាជ, យា បុរិមេ យាមេ អច្ចិ, សា មជ្ឈិមេ យាមេ អច្ចី’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘យា មជ្ឈិមេ យាមេ អច្ចិ, សា បច្ឆិមេ យាមេ អច្ចី’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ នុ ខោ, មហារាជ, អញ្ញោ សោ អហោសិ បុរិមេ យាមេ បទីបោ, អញ្ញោ មជ្ឈិមេ យាមេ បទីបោ, អញ្ញោ បច្ឆិមេ យាមេ បទីបោ’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ, តំ យេវ និស្សាយ សព្ពរត្តិំ បទីបិតោ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ធម្មសន្តតិ សន្ទហតិ, អញ្ញោ ឧប្បជ្ជតិ, អញ្ញោ និរុជ្ឈតិ, អបុព្ពំ អចរិមំ វិយ សន្ទហតិ, តេន ន ច សោ, ន ច អញ្ញោ, បុរិមវិញ្ញាណេ បច្ឆិមវិញ្ញាណំ សង្គហំ គច្ឆតី’’តិ.

‘‘ភិយ្យោ ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, ខីរំ ទុយ្ហមានំ កាលន្តរេន ទធិ បរិវត្តេយ្យ, ទធិតោ នវនីតំ, នវនីតតោ ឃតំ បរិវត្តេយ្យ, យោ នុ ខោ, មហារាជ, ឯវំ វទេយ្យ ‘យំ យេវ ខីរំ តំ យេវ ទធិ, យំ យេវ ទធិ តំ យេវ នវនីតំ, យំ យេវ នវនីតំ តំ យេវ ឃត’ន្តិ, សម្មា នុ ខោ សោ, មហារាជ, វទមានោ វទេយ្យា’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ, តំយេវ និស្សាយ សម្ភូត’’ន្តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ធម្មសន្តតិ សន្ទហតិ, អញ្ញោ ឧប្បជ្ជតិ, អញ្ញោ និរុជ្ឈតិ, អបុព្ពំ អចរិមំ វិយ សន្ទហតិ, តេន ន ច សោ, ន ច អញ្ញោ, បុរិមវិញ្ញាណេ បច្ឆិមវិញ្ញាណំ សង្គហំ គច្ឆតី’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

ធម្មសន្តតិបញ្ហោ បឋមោ.

២. បដិសន្ទហនបញ្ហោ

២. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, យោ ន បដិសន្ទហតិ, ជានាតិ សោ ‘ន បដិសន្ទហិស្សាមី’តិ? ‘‘អាម, មហារាជ, យោ ន បដិសន្ទហតិ, ជានាតិ សោ ‘ន បដិសន្ទហិស្សាមី’តិ. ‘‘កថំ, ភន្តេ, ជានាតី’’តិ? ‘‘យោ ហេតុ យោ បច្ចយោ, មហារាជ, បដិសន្ទហនាយ, តស្ស ហេតុស្ស តស្ស បច្ចយស្ស ឧបរមា ជានាតិ សោ ‘ន បដិសន្ទហិស្សាមី’’’តិ.

‘‘ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, កស្សកោ គហបតិកោ កសិត្វា ច វបិត្វា ច ធញ្ញាគារំ បរិបូរេយ្យ. សោ អបរេន សមយេន នេវ កស្សេយ្យ ន វប្បេយ្យ, យថាសម្ភតញ្ច ធញ្ញំ បរិភុញ្ជេយ្យ វា វិសជ្ជេយ្យ វា យថា បច្ចយំ វា ករេយ្យ, ជានេយ្យ សោ, មហារាជ, កស្សកោ គហបតិកោ ‘ន មេ ធញ្ញាគារំ បរិបូរេស្សតី’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, ជានេយ្យា’’តិ. ‘‘កថំ ជានេយ្យា’’តិ? ‘‘យោ ហេតុ យោ បច្ចយោ ធញ្ញាគារស្ស បរិបូរណាយ, តស្ស ហេតុស្ស តស្ស បច្ចយស្ស ឧបរមា ជានាតិ ‘ន មេ ធញ្ញាគារំ បរិបូរេស្សតី’’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោ ហេតុ យោ បច្ចយោ បដិសន្ទហនាយ, តស្ស ហេតុស្ស តស្ស បច្ចយស្ស ឧបរមា ជានាតិ សោ ‘ន បដិសន្ទហិស្សាមី’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

បដិសន្ទហនបញ្ហោ ទុតិយោ.

៣. ញាណបញ្ញាបញ្ហោ

៣. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, យស្ស ញាណំ ឧប្បន្នំ, តស្ស បញ្ញា ឧប្បន្នា’’តិ? ‘‘អាម, មហារាជ, យស្ស ញាណំ ឧប្បន្នំ, តស្ស បញ្ញា ឧប្បន្នា’’តិ. ‘‘កិំ, ភន្តេ, យញ្ញេវ ញាណំ សា យេវ បញ្ញា’’តិ? ‘‘អាម, មហារាជ, យញ្ញេវ ញាណំ សា យេវ បញ្ញា’’តិ. ‘‘យស្ស បន, ភន្តេ, តញ្ញេវ ញាណំ សា យេវ បញ្ញា ឧប្បន្នា, កិំ សម្មុយ្ហេយ្យ សោ, ឧទាហុ ន សម្មុយ្ហេយ្យា’’តិ? ‘‘កត្ថចិ, មហារាជ, សម្មុយ្ហេយ្យ, កត្ថចិ ន សម្មុយ្ហេយ្យា’’តិ. ‘‘កុហិំ, ភន្តេ, សម្មុយ្ហេយ្យា’’តិ? ‘‘អញ្ញាតបុព្ពេសុ វា, មហារាជ, សិប្បដ្ឋានេសុ, អគតបុព្ពាយ វា ទិសាយ, អស្សុតបុព្ពាយ វា នាមបញ្ញត្តិយា សម្មុយ្ហេយ្យា’’តិ. ‘‘កុហិំ ន សម្មុយ្ហេយ្យា’’តិ? ‘‘យំ ខោ បន, មហារាជ, តាយ បញ្ញាយ កតំ ‘អនិច្ច’ន្តិ វា ‘ទុក្ខ’ន្តិ វា ‘អនត្តា’តិ វា, តហិំ ន សម្មុយ្ហេយ្យា’’តិ. ‘‘មោហោ បនស្ស, ភន្តេ, កុហិំ គច្ឆតី’’តិ? ‘‘មោហោ ខោ, មហារាជ, ញាណេ ឧប្បន្នមត្តេ តត្ថេវ និរុជ្ឈតី’’តិ.

‘‘ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, កោចិទេវ បុរិសោ អន្ធការគេហេ បទីបំ អារោបេយ្យ, តតោ អន្ធការោ និរុជ្ឈេយ្យ, អាលោកោ បាតុភវេយ្យ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ញាណេ ឧប្បន្នមត្តេ មោហោ តត្ថេវ និរុជ្ឈតី’’តិ.

‘‘បញ្ញា បន, ភន្តេ, កុហិំ គច្ឆតី’’តិ? ‘‘បញ្ញាបិ ខោ, មហារាជ, សកិច្ចយំ កត្វា តត្ថេវ និរុជ្ឈតិ, យំ បន តាយ បញ្ញាយ កតំ ‘អនិច្ច’ន្តិ វា ‘ទុក្ខ’ន្តិ វា ‘អនត្តា’តិ វា, តំ ន និរុជ្ឈតី’’តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, យំ បនេតំ ព្រូសិ ‘បញ្ញា សកិច្ចយំ កត្វា តត្ថេវ និរុជ្ឈតិ, យំ បន តាយ បញ្ញាយ កតំ ‘អនិច្ច’ន្តិ វា ‘ទុក្ខ’ន្តិ វា ‘អនត្តា’តិ វា, តំ ន និរុជ្ឈតី’តិ, តស្ស ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, យោ កោចិ បុរិសោ រត្តិំ លេខំ បេសេតុកាមោ លេខកំ បក្កោសាបេត្វា បទីបំ អារោបេត្វា លេខំ លិខាបេយ្យ, លិខិតេ បន លេខេ បទីបំ វិជ្ឈាបេយ្យ, វិជ្ឈាបិតេបិ បទីបេ លេខំ ន វិនស្សេយ្យ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, បញ្ញា សកិច្ចយំ កត្វា តត្ថេវ និរុជ្ឈតិ, យំ បន តាយ បញ្ញាយ កតំ ‘អនិច្ច’ន្តិ វា ‘ទុក្ខ’ន្តិ វា ‘អនត្តា’តិ វា, តំ ន និរុជ្ឈតី’’តិ.

‘‘ភិយ្យោ ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, បុរត្ថិមេសុ ជនបទេសុ មនុស្សា អនុឃរំ បញ្ច បញ្ច ឧទកឃដកានិ ឋបេន្តិ អាលិម្បនំ វិជ្ឈាបេតុំ, ឃរេ បទិត្តេ តានិ បញ្ច ឧទកឃដកានិ ឃរស្សូបរិ ខិបន្តិ, តតោ អគ្គិ វិជ្ឈាយតិ, កិំ នុ ខោ, មហារាជ, តេសំ មនុស្សានំ ឯវំ ហោតិ ‘បុន តេហិ ឃដេហិ ឃដកិច្ចំ ករិស្សាមា’’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, អលំ តេហិ ឃដេហិ, កិំ តេហិ ឃដេហី’’តិ? ‘‘យថា, មហារាជ, បញ្ច ឧទកឃដកានិ, ឯវំ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ ទដ្ឋព្ពានិ សទ្ធិន្ទ្រិយំ វីរិយិន្ទ្រិយំ សតិន្ទ្រិយំ សមាធិន្ទ្រិយំ បញ្ញិន្ទ្រិយំ. យថា តេ មនុស្សា, ឯវំ យោគាវចរោ ទដ្ឋព្ពោ. យថា អគ្គិ, ឯវំ កិលេសា ទដ្ឋព្ពា. យថា បញ្ចហិ ឧទកឃដកេហិ អគ្គិ វិជ្ឈាបីយតិ, ឯវំ បញ្ចិន្ទ្រិយេហិ កិលេសា វិជ្ឈាបិយន្តិ, វិជ្ឈាបិតាបិ កិលេសា ន បុន សម្ភវន្តិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, បញ្ញា សកិច្ចយំ កត្វា តត្ថេវ និរុជ្ឈតិ, យំ បន តាយ បញ្ញាយ កតំ ‘អនិច្ច’ន្តិ វា ‘ទុក្ខ’ន្តិ វា ‘អនត្តា’តិ វា, តំ ន និរុជ្ឈតី’’តិ.

‘‘ភិយ្យោ ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, វេជ្ជោ បញ្ចមូលភេសជ្ជានិ គហេត្វា គិលានកំ ឧបសង្កមិត្វា តានិ បញ្ចមូលភេសជ្ជានិ បិសិត្វា [បិំសិត្វា (សី. បី.)] គិលានកំ បាយេយ្យ, តេហិ ច ទោសា និទ្ធមេយ្យុំ, កិំ នុ ខោ, មហារាជ, តស្ស វេជ្ជស្ស ឯវំ ហោតិ ‘បុន តេហិ បញ្ចមូលភេសជ្ជេហិ ភេសជ្ជកិច្ចំ ករិស្សាមី’’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, អលំ តេហិ បញ្ចមូលភេសជ្ជេហិ, កិំ តេហិ បញ្ចមូលភេសជ្ជេហី’’តិ? ‘‘យថា, មហារាជ, បញ្ចមូលភេសជ្ជានិ, ឯវំ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ ទដ្ឋព្ពានិ សទ្ធិន្ទ្រិយំ វីរិយិន្ទ្រិយំ សតិន្ទ្រិយំ សមាធិន្ទ្រិយំ បញ្ញិន្ទ្រិយំ, យថា វេជ្ជោ, ឯវំ យោគាវចរោ ទដ្ឋព្ពោ. យថា ព្យាធិ, ឯវំ កិលេសា ទដ្ឋព្ពា. យថា ព្យាធិតោ បុរិសោ, ឯវំ បុថុជ្ជនោ ទដ្ឋព្ពោ. យថា បញ្ចមូលភេសជ្ជេហិ គិលានស្ស ទោសា និទ្ធន្តា, ទោសេ និទ្ធន្តេ គិលានោ អរោគោ ហោតិ, ឯវំ បញ្ចិន្ទ្រិយេហិ កិលេសា និទ្ធមីយន្តិ, និទ្ធមិតា ច កិលេសា ន បុន សម្ភវន្តិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, បញ្ញា សកិច្ចយំ កត្វា តត្ថេវ និរុជ្ឈតិ, យំ បន តាយ បញ្ញាយ កតំ ‘អនិច្ច’ន្តិ វា ‘ទុក្ខ’ន្តិ វា ‘អនត្តា’តិ វា, តំ ន និរុជ្ឈតី’’តិ.

‘‘ភិយ្យោ ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, សង្គាមាវចរោ យោធោ បញ្ច កណ្ឌានិ គហេត្វា សង្គាមំ ឱតរេយ្យ បរសេនំ វិជេតុំ, សោ សង្គាមគតោ តានិ បញ្ច កណ្ឌានិ ខិបេយ្យ, តេហិ ច បរសេនា ភិជ្ជេយ្យ, កិំ នុ ខោ, មហារាជ, តស្ស សង្គាមាវចរស្ស យោធស្ស ឯវំ ហោតិ ‘បុន តេហិ កណ្ឌេហិ កណ្ឌកិច្ចំ ករិស្សាមី’’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, អលំ តេហិ កណ្ឌេហិ, កិំ តេហិ កណ្ឌេហី’’តិ? ‘‘យថា, មហារាជ, បញ្ច កណ្ឌានិ, ឯវំ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ ទដ្ឋព្ពានិ សទ្ធិន្ទ្រិយំ វីរិយិន្ទ្រិយំ សតិន្ទ្រិយំ សមាធិន្ទ្រិយំ បញ្ញិន្ទ្រិយំ. យថា, មហារាជ, សង្គាមាវចរោ យោធោ, ឯវំ យោគាវចរោ ទដ្ឋព្ពោ. យថា បរសេនា, ឯវំ កិលេសា ទដ្ឋព្ពា. យថា បញ្ចហិ កណ្ឌេហិ បរសេនា ភិជ្ជតិ, ឯវំ បញ្ចិន្ទ្រិយេហិ កិលេសា ភិជ្ជន្តិ, ភគ្គា ច កិលេសា ន បុន សម្ភវន្តិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, បញ្ញា សកិច្ចយំ កត្វា តត្ថេវ និរុជ្ឈតិ, យំ បន តាយ បញ្ញាយ កតំ ‘អនិច្ច’ន្តិ វា ‘ទុក្ខ’ន្តិ វា ‘អនត្តា’តិ វា, តំ ន និរុជ្ឈតី’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

ញាណបញ្ញាបញ្ហោ តតិយោ.

៤. បដិសន្ទហនបុគ្គលវេទិយនបញ្ហោ

៤. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, យោ ន បដិសន្ទហតិ, វេទេតិ សោ កិញ្ចិ ទុក្ខំ វេទន’’ន្តិ? ថេរោ អាហ ‘‘កិញ្ចិ វេទេតិ, កិញ្ចិ ន វេទេតី’’តិ. ‘‘កិំ វេទេតិ, កិំ ន វេទេតី’’តិ? ‘‘កាយិកំ, មហារាជ, វេទនំ វេទេតិ, ចេតសិកំ វេទនំ ន វេទេតី’’តិ. ‘‘កថំ, ភន្តេ, កាយិកំ វេទនំ វេទេតិ, កថំ ចេតសិកំ វេទនំ ន វេទេតី’’តិ? ‘‘យោ ហេតុ យោ បច្ចយោ កាយិកាយ ទុក្ខវេទនាយ ឧប្បត្តិយា, តស្ស ហេតុស្ស តស្ស បច្ចយស្ស អនុបរមា កាយិកំ ទុក្ខវេទនំ វេទេតិ, យោ ហេតុ យោ បច្ចយោ ចេតសិកាយ ទុក្ខវេទនាយ ឧប្បត្តិយា, តស្ស ហេតុស្ស តស្ស បច្ចយស្ស ឧបរមា ចេតសិកំ ទុក្ខវេទនំ ន វេទេតិ. ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ភគវតា – ‘សោ ឯកំ វេទនំ វេទេតិ កាយិកំ ន ចេតសិក’’’ន្តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, យោ ទុក្ខំ វេទនំ វេទេតិ, កស្មា សោ ន បរិនិព្ពាយតី’’តិ? ‘‘នត្ថិ, មហារាជ, អរហតោ អនុនយោ វា បដិឃោ វា, ន ច អរហន្តោ អបក្កំ បាតេន្តិ បរិបាកំ អាគមេន្តិ បណ្ឌិតា. ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ថេរេន សារិបុត្តេន ធម្មសេនាបតិនា –

‘‘‘នាភិនន្ទាមិ មរណំ, នាភិនន្ទាមិ ជីវិតំ;

កាលញ្ច បដិកង្ខាមិ, និព្ពិសំ ភតកោ យថា.

‘‘‘នាភិនន្ទាមិ មរណំ, នាភិនន្ទាមិ ជីវិតំ;

កាលញ្ច បដិកង្ខាមិ, សម្បជានោ បតិស្សតោ’’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ [បស្ស ថេរគា. ៦៥៤].

បដិសន្ទហនបុគ្គលវេទិយនបញ្ហោ ចតុត្ថោ.

៥. វេទនាបញ្ហោ

៥. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, សុខា វេទនា កុសលា វា អកុសលា វា អព្យាកតា វា’’តិ? ‘‘សិយា, មហារាជ, កុសលា, សិយា អកុសលា, សិយា អព្យាកតា’’តិ. ‘‘យទិ, ភន្តេ, កុសលា ន ទុក្ខា, យទិ ទុក្ខា ន កុសលា, កុសលំ ទុក្ខន្តិ នុប្បជ្ជតី’’តិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, ឥធ បុរិសស្ស ហត្ថេ តត្តំ អយោគុឡំ និក្ខិបេយ្យ, ទុតិយេ ហត្ថេ សីតំ ហិមបិណ្ឌំ និក្ខិបេយ្យ, កិំ នុ ខោ, មហារាជ, ឧភោបិ តេ ទហេយ្យុ’’ន្តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, ឧភោបិ តេ ទហេយ្យុ’’ន្តិ. ‘‘កិំ នុ ខោ, តេ មហារាជ, ឧភោបិ ឧណ្ហា’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ បន តេ, មហារាជ, ឧភោបិ សីតលា’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘អាជានាហិ និគ្គហំ យទិ តត្តំ ទហតិ, ន ច តេ ឧភោបិ ឧណ្ហា, តេន នុប្បជ្ជតិ. យទិ សីតលំ ទហតិ, ន ច តេ ឧភោបិ សីតលា, តេន នុប្បជ្ជតិ. កិស្ស បន តេ, មហារាជ, ឧភោបិ ទហន្តិ, ន ច តេ ឧភោបិ ឧណ្ហា, ន ច តេ ឧភោបិ សីតលា? ឯកំ ឧណ្ហំ, ឯកំ សីតលំ, ឧភោបិ តេ ទហន្តិ, តេន នុប្បជ្ជតី’’តិ. ‘‘នាហំ បដិពលោ តយា វាទិនា សទ្ធិំ សល្លបិតុំ, សាធុ អត្ថំ ជប្បេហី’’តិ. តតោ ថេរោ អភិធម្មសំយុត្តាយ កថាយ រាជានំ មិលិន្ទំ សញ្ញាបេសិ –

‘‘ឆយិមានិ, មហារាជ, គេហនិស្សិតានិ សោមនស្សានិ, ឆ នេក្ខម្មនិស្សិតានិ សោមនស្សានិ, ឆ គេហនិស្សិតានិ ទោមនស្សានិ, ឆ នេក្ខម្មនិស្សិតានិ ទោមនស្សានិ, ឆ គេហនិស្សិតា ឧបេក្ខា, ឆ នេក្ខម្មនិស្សិតា ឧបេក្ខាតិ, ឥមានិ ឆ ឆក្កានិ, អតីតាបិ ឆត្តិំសវិធា វេទនា, អនាគតាបិ ឆត្តិំសវិធា វេទនា, បច្ចុប្បន្នាបិ ឆត្តិំសវិធា វេទនា, តទេកជ្ឈំ អភិសញ្ញុហិត្វា អភិសម្បិណ្ឌេត្វា អដ្ឋសតំ វេទនា ហោន្តី’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

វេទនាបញ្ហោ បញ្ចមោ.

៦. នាមរូបឯកត្តនានត្តបញ្ហោ

៦. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, កោ បដិសន្ទហតី’’តិ? ថេរោ អាហ ‘‘នាមរូបំ ខោ, មហារាជ, បដិសន្ទហតី’’តិ. ‘‘កិំ ឥមំ យេវ នាមរូបំ បដិសន្ទហតី’’តិ? ‘‘ន ខោ, មហារាជ, ឥមំ យេវ នាមរូបំ បដិសន្ទហតិ, ឥមិនា បន, មហារាជ, នាមរូបេន កម្មំ ករោតិ សោភនំ វា បាបកំ វា, តេន កម្មេន អញ្ញំ នាមរូបំ បដិសន្ទហតី’’តិ. ‘‘យទិ, ភន្តេ, ន ឥមំ យេវ នាមរូបំ បដិសន្ទហតិ, ននុ សោ មុត្តោ ភវិស្សតិ បាបកេហិ កម្មេហី’’តិ? ថេរោ អាហ ‘‘យទិ ន បដិសន្ទហេយ្យ, មុត្តោ ភវេយ្យ បាបកេហិ កម្មេហិ. យស្មា ច ខោ, មហារាជ, បដិសន្ទហតិ, តស្មា ន មុត្តោ បាបកេហិ កម្មេហី’’តិ.

‘‘ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, កោចិទេវ បុរិសោ អញ្ញតរស្ស បុរិសស្ស អម្ពំ អវហរេយ្យ, តមេនំ អម្ពសាមិកោ គហេត្វា រញ្ញោ ទស្សេយ្យ ‘ឥមិនា ទេវ បុរិសេន មយ្ហំ អម្ពា អវហដា’តិ, សោ ឯវំ វទេយ្យ ‘នាហំ, ទេវ, ឥមស្ស អម្ពេ អវហរាមិ, អញ្ញេ តេ អម្ពា, យេ ឥមិនា រោបិតា, អញ្ញេ តេ អម្ពា, យេ មយា អវហដា, នាហំ ទណ្ឌប្បត្តោ’តិ. កិំ នុ ខោ សោ, មហារាជ, បុរិសោ ទណ្ឌប្បត្តោ ភវេយ្យា’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, ទណ្ឌប្បត្តោ ភវេយ្យា’’តិ. ‘‘កេន ការណេនា’’តិ? ‘‘កិញ្ចាបិ សោ ឯវំ វទេយ្យ, បុរិមំ, ភន្តេ, អម្ពំ អប្បច្ចក្ខាយ បច្ឆិមេន អម្ពេន សោ បុរិសោ ទណ្ឌប្បត្តោ ភវេយ្យា’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ឥមិនា នាមរូបេន កម្មំ ករោតិ សោភនំ វា បាបកំ វា, តេន កម្មេន អញ្ញំ នាមរូបំ បដិសន្ទហតិ, តស្មា ន មុត្តោ បាបកេហិ កម្មេហី’’តិ.

‘‘ភិយ្យោ ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, កោចិទេវ បុរិសោ អញ្ញតរស្ស បុរិសស្ស សាលិំ អវហរេយ្យ…បេ… ឧច្ឆុំ អវហរេយ្យ…បេ… យថា មហារាជ កោចិ បុរិសោ ហេមន្តកាលេ អគ្គិំ ជាលេត្វា វិសិព្ពេត្វា [វិសីវេត្វា (សី. បី.)] អវិជ្ឈាបេត្វា បក្កមេយ្យ, អថ ខោ សោ អគ្គិ អញ្ញតរស្ស បុរិសស្ស ខេត្តំ ឌហេយ្យ [ឧបឌហេយ្យ (ក.)], តមេនំ ខេត្តសាមិកោ គហេត្វា រញ្ញោ ទស្សេយ្យ ‘ឥមិនា, ទេវ, បុរិសេន មយ្ហំ ខេត្តំ ទឌ្ឍ’ន្តិ. សោ ឯវំ វទេយ្យ ‘នាហំ, ទេវ, ឥមស្ស ខេត្តំ ឈាបេមិ, អញ្ញោ សោ អគ្គិ, យោ មយា អវិជ្ឈាបិតោ, អញ្ញោ សោ អគ្គិ, យេនិមស្ស ខេត្តំ ទឌ្ឍំ, នាហំ ទណ្ឌប្បត្តោ’តិ. កិំ នុ ខោ សោ, មហារាជ, បុរិសោ ទណ្ឌប្បត្តោ ភវេយ្យា’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, ទណ្ឌប្បត្តោ ភវេយ្យា’’តិ. ‘‘កេន ការណេនា’’តិ? ‘‘កិញ្ចាបិ សោ ឯវំ វទេយ្យ, បុរិមំ, ភន្តេ, អគ្គិំ អប្បច្ចក្ខាយ បច្ឆិមេន អគ្គិនា សោ បុរិសោ ទណ្ឌប្បត្តោ ភវេយ្យា’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ឥមិនា នាមរូបេន កម្មំ ករោតិ សោភនំ វា បាបកំ វា, តេន កម្មេន អញ្ញំ នាមរូបំ បដិសន្ទហតិ, តស្មា ន មុត្តោ បាបកេហិ កម្មេហី’’តិ.

‘‘ភិយ្យោ ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, កោចិទេវ បុរិសោ បទីបំ អាទាយ បាសាទំ អភិរូហិត្វា ភុញ្ជេយ្យ, បទីបោ ឈាយមានោ តិណំ ឈាបេយ្យ, តិណំ ឈាយមានំ ឃរំ ឈាបេយ្យ, ឃរំ ឈាយមានំ គាមំ ឈាបេយ្យ, គាមជនោ តំ បុរិសំ គហេត្វា ឯវំ វទេយ្យ ‘កិស្ស ត្វំ, ភោ បុរិស, គាមំ ឈាបេសី’តិ, សោ ឯវំ វទេយ្យ ‘នាហំ, ភោ, គាមំ ឈាបេមិ, អញ្ញោ សោ បទីបគ្គិ, យស្សាហំ អាលោកេន ភុញ្ជិំ, អញ្ញោ សោ អគ្គិ, យេន គាមោ ឈាបិតោ’តិ, តេ វិវទមានា តវ សន្តិកេ អាគច្ឆេយ្យុំ, កស្ស ត្វំ, មហារាជ, អដ្ដំ [អត្ថំ (សី. បី.)] ធារេយ្យាសី’’តិ? ‘‘គាមជនស្ស ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ ការណា’’តិ? ‘‘កិញ្ចាបិ សោ ឯវំ វទេយ្យ, អបិ ច តតោ ឯវ សោ អគ្គិ និព្ពត្តោ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, កិញ្ចាបិ អញ្ញំ មារណន្តិកំ នាមរូបំ, អញ្ញំ បដិសន្ធិស្មិំ នាមរូបំ, អបិ ច តតោ យេវ តំ និព្ពត្តំ, តស្មា ន មុត្តោ បាបកេហិ កម្មេហី’’តិ.

‘‘ភិយ្យោ ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, កោចិទេវ បុរិសោ ទហរិំ ទារិកំ វារេត្វា សុង្កំ ទត្វា បក្កមេយ្យ. សា អបរេន សមយេន មហតី អស្ស វយប្បត្តា, តតោ អញ្ញោ បុរិសោ សុង្កំ ទត្វា វិវាហំ ករេយ្យ, ឥតរោ អាគន្ត្វា ឯវំ វទេយ្យ ‘កិស្ស បន មេ ត្វំ, អម្ភោ បុរិស, ភរិយំ នេសី’តិ? សោ ឯវំ វទេយ្យ ‘នាហំ តវ ភរិយំ នេមិ, អញ្ញា សា ទារិកា ទហរី តរុណី, យា តយា វារិតា ច ទិន្នសុង្កា ច, អញ្ញាយំ ទារិកា មហតី វយប្បត្តា មយា វារិតា ច ទិន្នសុង្កា ចា’តិ, តេ វិវទមានា តវ សន្តិកេ អាគច្ឆេយ្យុំ. កស្ស ត្វំ, មហារាជ, អដ្ដំ ធារេយ្យាសី’’តិ? ‘‘បុរិមស្ស ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ ការណា’’តិ? ‘‘កិញ្ចាបិ សោ ឯវំ វទេយ្យ, អបិ ច តតោ យេវ សា មហតី និព្ពត្តា’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, កិញ្ចាបិ អញ្ញំ មារណន្តិកំ នាមរូបំ, អញ្ញំ បដិសន្ធិស្មិំ នាមរូបំ, អបិ ច តតោ យេវ តំ និព្ពត្តំ, តស្មា នបរិមុត្តោ បាបកេហិ កម្មេហី’’តិ.

‘‘ភិយ្យោ ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, កោចិទេវ បុរិសោ គោបាលកស្ស ហត្ថតោ ខីរឃដំ កិណិត្វា តស្សេវ ហត្ថេ និក្ខិបិត្វា បក្កមេយ្យ ‘ស្វេ គហេត្វា គមិស្សាមី’តិ, តំ អបរជ្ជុ ទធិ សម្បជ្ជេយ្យ. សោ អាគន្ត្វា ឯវំ វទេយ្យ ‘ទេហិ មេ ខីរឃដ’ន្តិ. សោ ទធិំ ទស្សេយ្យ. ឥតរោ ឯវំ វទេយ្យ ‘នាហំ តវ ហត្ថតោ ទធិំ កិណាមិ, ទេហិ មេ ខីរឃដ’ន្តិ. សោ ឯវំ វទេយ្យ ‘អជានតោ តេ ខីរំ ទធិភូត’ន្តិ តេ វិវទមានា តវ សន្តិកេ អាគច្ឆេយ្យុំ, កស្ស ត្វំ មហារាជ, អដ្ដំ ធារេយ្យាសី’’តិ? ‘‘គោបាលកស្ស ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ ការណា’’តិ? ‘‘កិញ្ចាបិ សោ ឯវំ វទេយ្យ, អបិ ច តតោ យេវ តំ និព្ពត្ត’’ន្តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, កិញ្ចាបិ អញ្ញំ មារណន្តិកំ នាមរូបំ, អញ្ញំ បដិសន្ធិស្មិំ នាមរូបំ, អបិ ច តតោ យេវ តំ និព្ពត្តំ, តស្មា ន បរិមុត្តោ បាបកេហិ កម្មេហី’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

នាមរូបឯកត្តនានត្តបញ្ហោ ឆដ្ឋោ.

៧. ថេរបដិសន្ទហនាបដិសន្ទហនបញ្ហោ

៧. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ត្វំ បន បដិសន្ទហិស្សសី’’តិ? ‘‘អលំ, មហារាជ, កិំ តេ តេន បុច្ឆិតេន, ននុ មយា បដិកច្ចេវ អក្ខាតំ ‘សចេ, មហារាជ, សឧបាទានោ ភវិស្សាមិ, បដិសន្ទហិស្សាមិ, សចេ អនុបាទានោ ភវិស្សាមិ, ន បដិសន្ទហិស្សាមី’’’តិ.

‘‘ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, កោចិទេវ បុរិសោ រញ្ញោ អធិការំ ករេយ្យ. រាជា តុដ្ឋោ អធិការំ ទទេយ្យ, សោ តេន អធិការេន បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតោ សមង្គិភូតោ បរិចរេយ្យ, សោ ចេ ជនស្ស អារោចេយ្យ ‘ន មេ រាជា កិញ្ចិ បដិករោតី’ តិ. កិំ នុ ខោ សោ, មហារាជ, បុរិសោ យុត្តការី ភវេយ្យា’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, កិំ តេ តេន បុច្ឆិតេន, ននុ មយា បដិកច្ចេវ អក្ខាតំ ‘សចេ សឧបាទានោ ភវិស្សាមិ, បដិសន្ទហិស្សាមិ, សចេ អនុបាទានោ ភវិស្សាមិ, ន បដិសន្ទហិស្សាមី’’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

ថេរបដិសន្ទហនាបដិសន្ទហនបញ្ហោ សត្តមោ.

៨. នាមរូបបដិសន្ទហនបញ្ហោ

៨. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, យំ បនេតំ ព្រូសិ ‘នាមរូប’ន្តិ, តត្ថ កតមំ នាមំ, កតមំ រូប’’ន្តិ. ‘‘យំ តត្ថ, មហារាជ, ឱឡារិកំ, ឯតំ រូបំ, យេ តត្ថ សុខុមា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា, ឯតំ នាម’’ន្តិ. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, កេន ការណេន នាមំ យេវ ន បដិសន្ទហតិ, រូបំ យេវ វា’’តិ? ‘‘អញ្ញមញ្ញូបនិស្សិតា, មហារាជ, ឯតេ ធម្មា ឯកតោវ ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ.

‘‘ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, កុក្កុដិយា កលលំ ន ភវេយ្យ, អណ្ឌម្បិ ន ភវេយ្យ, យញ្ច តត្ថ កលលំ, យញ្ច អណ្ឌំ, ឧភោបេតេ អញ្ញមញ្ញូបនិស្សិតា, ឯកតោវ នេសំ ឧប្បត្តិ ហោតិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យទិ តត្ថ នាមំ ន ភវេយ្យ, រូបម្បិ ន ភវេយ្យ, យញ្ចេវ តត្ថ នាមំ, យញ្ចេវ រូបំ, ឧភោបេតេ អញ្ញមញ្ញូបនិស្សិតា, ឯកតោវ នេសំ ឧប្បត្តិ ហោតិ. ឯវមេតំ ទីឃមទ្ធានំ សន្ធាវិត’’ន្តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

នាមរូបបដិសន្ទហនបញ្ហោ អដ្ឋមោ.

៩. អទ្ធានបញ្ហោ

៩. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, យំ បនេតំ ព្រូសិ ‘ទីឃមទ្ធាន’ន្តិ, កិមេតំ អទ្ធានំ នាមា’’តិ? ‘‘អតីតោ, មហារាជ, អទ្ធា, អនាគតោ អទ្ធា, បច្ចុប្បន្នោ អទ្ធា’’តិ. ‘‘កិំ បន, ភន្តេ, សព្ពេ អទ្ធា អត្ថី’’តិ? ‘‘កោចិ, មហារាជ, អទ្ធា អត្ថិ, កោចិ នត្ថី’’តិ. ‘‘កតមោ បន, ភន្តេ, អត្ថិ, កតមោ នត្ថី’’តិ? ‘‘យេ តេ, មហារាជ, សង្ខារា អតីតា វិគតា និរុទ្ធា វិបរិណតា, សោ អទ្ធា នត្ថិ, យេ ធម្មា វិបាកា, យេ ច វិបាកធម្មធម្មា, យេ ច អញ្ញត្រ បដិសន្ធិំ ទេន្តិ, សោ អទ្ធា អត្ថិ. យេ សត្តា កាលង្កតា អញ្ញត្រ ឧប្បន្នា, សោ ច អទ្ធា អត្ថិ. យេ សត្តា កាលង្កតា អញ្ញត្រ អនុប្បន្នា, សោ អទ្ធា នត្ថិ. យេ ច សត្តា បរិនិព្ពុតា, សោ ច អទ្ធា នត្ថិ បរិនិព្ពុតត្តា’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

អទ្ធានបញ្ហោ នវមោ.

អទ្ធានវគ្គោ ទុតិយោ.

ឥមស្មិំ វគ្គេ នវ បញ្ហា.