១. បញ្ញត្តិបញ្ហោ

១. អថ ខោ មិលិន្ទោ រាជា យេនាយស្មា នាគសេនោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា នាគសេនេន សទ្ធិំ សម្មោទិ, សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. អាយស្មាបិ ខោ នាគសេនោ បដិសម្មោទនីយេនេវ [បដិសម្មោទិ, តេនេវ (សី.)] មិលិន្ទស្ស រញ្ញោ ចិត្តំ អារាធេសិ. អថ ខោ មិលិន្ទោ រាជា អាយស្មន្តំ នាគសេនំ ឯតទវោច ‘‘កថំ ភទន្តោ ញាយតិ, កិន្នាមោសិ ភន្តេ’’តិ? ‘‘នាគសេនោ’’តិ ខោ អហំ, មហារាជ, ញាយាមិ, ‘‘នាគសេនោ’’តិ ខោ មំ, មហារាជ, សព្រហ្មចារី សមុទាចរន្តិ, អបិ ច មាតាបិតរោ នាមំ ករោន្តិ ‘‘នាគសេនោ’’តិ វា ‘‘សូរសេនោ’’តិ វា ‘‘វីរសេនោ’’តិ វា ‘‘សីហសេនោ’’តិ វា, អបិ ច ខោ, មហារាជ, សង្ខា សមញ្ញា បញ្ញត្តិ វោហារោ នាមមត្តំ យទិទំ នាគសេនោតិ, ន ហេត្ថ បុគ្គលោ ឧបលព្ភតីតិ.

អថ ខោ មិលិន្ទោ រាជា ឯវមាហ ‘‘សុណន្តុ មេ ភោន្តោ បញ្ចសតា យោនកា អសីតិសហស្សា ច ភិក្ខូ, អយំ នាគសេនោ ឯវមាហ ‘ន ហេត្ថ បុគ្គលោ ឧបលព្ភតី’តិ, កល្លំ នុ ខោ តទភិនន្ទិតុ’’ន្តិ. អថ ខោ មិលិន្ទោ រាជា អាយស្មន្តំ នាគសេនំ ឯតទវោច ‘‘សចេ, ភន្តេ នាគសេន, បុគ្គលោ នូបលព្ភតិ, កោ ចរហិ តុម្ហាកំ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ ទេតិ, កោ តំ បរិភុញ្ជតិ, កោ សីលំ រក្ខតិ, កោ ភាវនមនុយុញ្ជតិ, កោ មគ្គផលនិព្ពានានិ សច្ឆិករោតិ, កោ បាណំ ហនតិ, កោ អទិន្នំ អាទិយតិ, កោ កាមេសុមិច្ឆាចារំ ចរតិ, កោ មុសា ភណតិ, កោ មជ្ជំ បិវតិ, កោ បញ្ចានន្តរិយកម្មំ ករោតិ, តស្មា នត្ថិ កុសលំ, នត្ថិ អកុសលំ, នត្ថិ កុសលាកុសលានំ កម្មានំ កត្តា វា ការេតា វា, នត្ថិ សុកតទុក្កដានំ កម្មានំ ផលំ វិបាកោ, សចេ, ភន្តេ នាគសេន, យោ តុម្ហេ មារេតិ, នត្ថិ តស្សាបិ បាណាតិបាតោ, តុម្ហាកម្បិ, ភន្តេ នាគសេន, នត្ថិ អាចរិយោ, នត្ថិ ឧបជ្ឈាយោ, នត្ថិ ឧបសម្បទា. ‘នាគសេនោតិ មំ, មហារាជ, សព្រហ្មចារី សមុទាចរន្តី’តិ យំ វទេសិ, ‘កតមោ ឯត្ថ នាគសេនោ? កិន្នុ ខោ, ភន្តេ, កេសា នាគសេនោ’’តិ? ‘‘ន ហិ មហារាជា’’តិ. ‘‘លោមា នាគសេនោ’’តិ? ‘‘ន ហិ មហារាជា’’តិ. ‘‘នខា…បេ… ទន្តា…បេ… តចោ…បេ… មំសំ…បេ… ន្ហារុ…បេ… អដ្ឋិ…បេ… អដ្ឋិមិញ្ជំ…បេ… វក្កំ…បេ… ហទយំ…បេ… យកនំ…បេ… កិលោមកំ…បេ… បិហកំ…បេ… បប្ផាសំ…បេ… អន្តំ…បេ… អន្តគុណំ…បេ… ឧទរិយំ…បេ… ករីសំ…បេ… បិត្តំ…បេ… សេម្ហំ…បេ… បុព្ពោ…បេ… លោហិតំ…បេ… សេទោ…បេ… មេទោ…បេ… អស្សុ…បេ… វសា…បេ… ខេឡោ…បេ… សិង្ឃាណិកា…បេ… លសិកា…បេ… មុត្តំ…បេ… មត្ថកេ មត្ថលុង្គំ នាគសេនោ’’តិ? ‘‘ន ហិមហារាជា’’តិ. ‘‘កិំ នុ ខោ, ភន្តេ, រូបំ នាគសេនោ’’តិ? ‘‘នហិ មហារាជា’’តិ. ‘‘វេទនា នាគសេនោ’’តិ?‘‘ន ហិ មហារាជា’’តិ. ‘‘សញ្ញា នាគសេនោ’’តិ? ‘‘ន ហិ មហារាជា’’តិ. ‘‘សង្ខារា នាគសេនោ’’តិ? ‘‘ន ហិ មហារាជា’’តិ. ‘‘វិញ្ញាណំ នាគសេនោ’’តិ? ‘‘ន ហិ មហារាជា’’តិ. ‘‘កិំ បន, ភន្តេ, រូបវេទនាសញ្ញាសង្ខារវិញ្ញាណំ នាគសេនោ’’តិ? ‘‘ន ហិ មហារាជា’’តិ. ‘‘កិំ បន, ភន្តេ, អញ្ញត្រ រូបវេទនាសញ្ញាសង្ខារវិញ្ញាណំ នាគសេនោ’’តិ? ‘‘ន ហិ មហារាជា’’តិ. ‘‘តមហំ ភន្តេ, បុច្ឆន្តោ បុច្ឆន្តោ ន បស្សាមិ នាគសេនំ. នាគសេនសទ្ទោ យេវ នុ ខោ, ភន្តេ, នាគសេនោ’’តិ? ‘‘ន ហិ មហារាជា’’តិ. ‘‘កោ បនេត្ថ នាគសេនោ, អលិកំ ត្វំ, ភន្តេ, ភាសសិ មុសាវាទំ, នត្ថិ នាគសេនោ’’តិ.

អថ ខោ អាយស្មា នាគសេនោ មិលិន្ទំ រាជានំ ឯតទវោច ‘‘ត្វំ ខោសិ, មហារាជ, ខត្តិយសុខុមាលោ អច្ចន្តសុខុមាលោ, តស្ស តេ, មហារាជ, មជ្ឈន្ហិកសមយំ តត្តាយ ភូមិយា ឧណ្ហាយ វាលិកាយ ខរាយ សក្ខរកថលិកាយ [ខរា សក្ខរកឋលវាលិកា (សី. បី.)] មទ្ទិត្វា បាទេនាគច្ឆន្តស្ស បាទា រុជ្ជន្តិ, កាយោ កិលមតិ, ចិត្តំ ឧបហញ្ញតិ, ទុក្ខសហគតំ កាយវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, កិំ នុ ខោ ត្វំ បាទេនាគតោសិ, ឧទាហុ វាហនេនា’’តិ? ‘‘នាហំ, ភន្តេ, បាទេនាគច្ឆាមិ, រថេនាហំ អាគតោស្មី’’តិ. ‘‘សចេ, ត្វំ មហារាជ, រថេនាគតោសិ, រថំ មេ អារោចេហិ, កិំ នុ ខោ, មហារាជ, ឦសា រថោ’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘អក្ខោ រថោ’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘ចក្កានិ រថោ’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘រថបញ្ជរំ រថោ’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘រថទណ្ឌកោ រថោ’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘យុគំ រថោ’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘រស្មិយោ រថោ’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘បតោទលដ្ឋិ រថោ’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ នុ ខោ, មហារាជ, ឦសាអក្ខចក្ករថបញ្ជររថទណ្ឌយុគរស្មិបតោទា រថោ’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ បន, មហារាជ, អញ្ញត្រ ឦសាអក្ខចក្ករថបញ្ជររថទណ្ឌយុគរស្មិបតោទា រថោ’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘តមហំ, មហារាជ, បុច្ឆន្តោ បុច្ឆន្តោ ន បស្សាមិ រថំ. រថសទ្ទោយេវ នុ ខោ, មហារាជ, រថោ’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘កោ បនេត្ថ រថោ, អលិកំ, ត្វំ មហារាជ, ភាសសិ មុសាវាទំ, នត្ថិ រថោ, ត្វំសិ, មហារាជ, សកលជម្ពុទីបេ អគ្គរាជា, កស្ស បន ត្វំ ភាយិត្វា មុសាវាទំ ភាសសិ, សុណន្តុ មេ ភោន្តោ បញ្ចសតា យោនកា អសីតិសហស្សា ច ភិក្ខូ, អយំ មិលិន្ទោ រាជា ឯវមាហ ‘រថេនាហំ អាគតោស្មី’តិ, សចេ ត្វំ, មហារាជ, រថេនាគតោ‘សិ, រថំ មេ អារោចេហី’តិ វុត្តោ សមានោ រថំ ន សម្បាទេតិ, កល្លំ នុ ខោ តទភិនន្ទិតុ’’ន្តិ. ឯវំ វុត្តេ បញ្ចសតា យោនកា អាយស្មតោ នាគសេនស្ស សាធុការំ ទត្វា មិលិន្ទំ រាជានំ ឯតទវោចុំ ‘‘ឥទានិ ខោ ត្វំ, មហារាជ, សក្កោន្តោ ភាសស្សូ’’តិ.

អថ ខោ មិលិន្ទោ រាជា អាយស្មន្តំ នាគសេនំ ឯតទវោច ‘‘នាហំ, ភន្តេ នាគសេន, មុសា ភណាមិ, ឦសញ្ច បដិច្ច អក្ខញ្ច បដិច្ច ចក្កានិ ច បដិច្ច រថបញ្ជរញ្ច បដិច្ច រថទណ្ឌកញ្ច បដិច្ច ‘រថោ’តិ សង្ខា សមញ្ញា បញ្ញត្តិ វោហារោ នាមមត្តំ បវត្តតី’’តិ.

‘‘សាធុ ខោ, ត្វំ មហារាជ, រថំ ជានាសិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, មយ្ហម្បិ កេសេ ច បដិច្ច លោមេ ច បដិច្ច…បេ… មត្ថកេ មត្ថលុង្គញ្ច បដិច្ច រូបញ្ច បដិច្ច វេទនញ្ច បដិច្ច សញ្ញញ្ច បដិច្ច សង្ខារេ ច បដិច្ច វិញ្ញាណញ្ច បដិច្ច ‘នាគសេនោ’តិ សង្ខា សមញ្ញា បញ្ញត្តិ វោហារោ នាមមត្តំ បវត្តតិ, បរមត្ថតោ បនេត្ថ បុគ្គលោ នូបលព្ភតិ. ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, វជិរាយ ភិក្ខុនិយា ភគវតោ សម្មុខា –

‘‘‘យថា ហិ អង្គសម្ភារា, ហោតិ សទ្ទោ រថោ ឥតិ;

ឯវំ ខន្ធេសុ សន្តេសុ, ហោតិ ‘‘សត្តោ’’តិ សម្មុតី’’’តិ [បស្ស សំ. និ. ១.១៧១].

‘‘អច្ឆរិយំ, ភន្តេ នាគសេន, អព្ភុតំ, ភន្តេ នាគសេន, អតិចិត្រានិ បញ្ហបដិភានានិ វិសជ្ជិតានិ, យទិ ពុទ្ធោ តិដ្ឋេយ្យ សាធុការំ ទទេយ្យ, សាធុ សាធុ នាគសេន, អតិចិត្រានិ បញ្ហបដិភានានិ វិសជ្ជិតានី’’តិ.

បញ្ញត្តិបញ្ហោ បឋមោ.