១. ភូតគាមសិក្ខាបទវណ្ណនា

៨៩. សេនាសនវគ្គស្ស បឋមសិក្ខាបទេ – អនាទិយន្តោតិ តស្សា វចនំ អគណ្ហន្តោ. ទារកស្ស ពាហុំ អាកោដេសីតិ ឧក្ខិត្តំ ផរសុំ និគ្គហេតុំ អសក្កោន្តោ មនុស្សានំ ចក្ខុវិសយាតីតេ មហារាជសន្តិកា លទ្ធេ រុក្ខដ្ឋកទិព្ពវិមានេ និបន្នស្ស ទារកស្ស ពាហុំ ថនមូលេយេវ ឆិន្ទិ. ន ខោ មេតំ បតិរូបន្តិអាទិម្ហិ អយំ សង្ខេបវណ្ណនា – ហិមវន្តេ កិរ បក្ខទិវសេសុ ទេវតាសន្និបាតោ ហោតិ, តត្ថ រុក្ខធម្មំ បុច្ឆន្តិ – ‘‘ត្វំ រុក្ខធម្មេ ឋិតា ន ឋិតា’’តិ? រុក្ខធម្មោ នាម រុក្ខេ ឆិជ្ជមានេ រុក្ខទេវតាយ មនោបទោសស្ស អករណំ. តត្ថ យា ទេវតា រុក្ខធម្មេ អដ្ឋិតា ហោតិ, សា ទេវតាសន្និបាតំ បវិសិតុំ ន លភតិ. ឥតិ សា ទេវតា ឥមញ្ច រុក្ខធម្មេ អដ្ឋានបច្ចយំ អាទីនវំ អទ្ទស, ភគវតោ ច សម្មុខា សុតបុព្ពធម្មទេសនានុសារេន តថាគតស្ស ឆទ្ទន្តាទិកាលេ បុព្ពចរិតំ អនុស្សរិ. តេនស្សា ឯតទហោសិ – ‘‘ន ខោ មេតំ បតិរូបំ…បេ… វោរោបេយ្យ’’ន្តិ. យំនូនាហំ ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេយ្យន្តិ ឥទំ បនស្សា ‘‘អយំ ភិក្ខុ សបិតិកោ បុត្តោ, អទ្ធា ភគវា ឥមំ ឥមស្ស អជ្ឈាចារំ សុត្វា មរិយាទំ ពន្ធិស្សតិ, សិក្ខាបទំ បញ្ញបេស្សតី’’តិ បដិសញ្ចិក្ខន្តិយា អហោសិ. សចជ្ជ ត្វំ ទេវតេតិ សចេ អជ្ជ ត្វំ ទេវតេ. បសវេយ្យាសីតិ ជនេយ្យាសិ ឧប្បាទេយ្យាសិ. ឯវញ្ច បន វត្វា ភគវា តំ ទេវតំ សញ្ញាបេន្តោ –

‘‘យោ វេ ឧប្បតិតំ កោធំ, រថំ ភន្តំវ វារយេ;

តមហំ សារថិំ ព្រូមិ, រស្មិគ្គាហោ ឥតរោ ជនោ’’តិ. (ធ. ប. ២២២);

ឥមំ គាថមភាសិ. គាថាបរិយោសានេ សា ទេវតា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាសិ. បុន ភគវា សម្បត្តបរិសាយ ធម្មំ ទេសេន្តោ –

‘‘យោ ឧប្បតិតំ វិនេតិ កោធំ, វិសដំ សប្បវិសំវ ឱសធេហិ;

សោ ភិក្ខុ ជហាតិ ឱរបារំ, ឧរគោ ជិណ្ណមិវត្តចំ បុរាណ’’ន្តិ. (សុ. និ. ១);

ឥមំ គាថមភាសិ. តត្រ បឋមគាថា ធម្មបទេ សង្គហំ អារុឡ្ហា, ទុតិយា សុត្តនិបាតេ, វត្ថុ បន វិនយេតិ. អថ ភគវា ធម្មំ ទេសេន្តោយេវ តស្សា ទេវតាយ វសនដ្ឋានំ អាវជ្ជន្តោ បតិរូបំ ឋានំ ទិស្វា ‘‘គច្ឆ, ទេវតេ, អសុកស្មិំ ឱកាសេ រុក្ខោ វិវិត្តោ, តស្មិំ ឧបគច្ឆា’’តិ អាហ. សោ កិរ រុក្ខោ ន អាឡវិរដ្ឋេ, ជេតវនស្ស អន្តោបរិក្ខេបេ, យស្ស ទេវបុត្តស្ស បរិគ្គហោ អហោសិ, សោ ចុតោ; តស្មា ‘‘វិវិត្តោ’’តិ វុត្តោ. តតោ បដ្ឋាយ ច បន សា ទេវតា សម្មាសម្ពុទ្ធតោ លទ្ធបរិហារា ពុទ្ធុបដ្ឋាយិកា អហោសិ. យទា ទេវតាសមាគមោ ហោតិ, តទា មហេសក្ខទេវតាសុ អាគច្ឆន្តីសុ អញ្ញា អប្បេសក្ខា ទេវតា យាវ មហាសមុទ្ទចក្កវាឡបព្ពតា តាវ បដិក្កមន្តិ. អយំ បន អត្តនោ វសនដ្ឋានេ និសីទិត្វាវ ធម្មំ សុណាតិ. យម្បិ បឋមយាមេ ភិក្ខូ បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ, មជ្ឈិមយាមេ ទេវតា, តំ សព្ពំ តត្ថេវ និសីទិត្វា សុណាតិ. ចត្តារោ ច មហារាជានោបិ ភគវតោ ឧបដ្ឋានំ អាគន្ត្វា គច្ឆន្តា តំ ទេវតំ ទិស្វាវ គច្ឆន្តិ.

៩០. ភូតគាមបាតព្យតាយាតិ ឯត្ថ ភវន្តិ អហុវុញ្ចាតិ ភូតា; ជាយន្តិ វឌ្ឍន្តិ ជាតា វឌ្ឍិតា ចាតិ អត្ថោ. គាមោតិ រាសិ; ភូតានំ គាមោតិ ភូតគាមោ; ភូតា ឯវ វា គាមោ ភូតគាមោ; បតិដ្ឋិតហរិតតិណរុក្ខាទីនមេតំ អធិវចនំ. បាតព្យស្ស ភាវោ បាតព្យតា; ឆេទនភេទនាទីហិ យថារុចិ បរិភុញ្ជិតព្ពតាតិ អត្ថោ. តស្សា ភូតគាមបាតព្យតាយ; និមិត្តត្ថេ ភុម្មវចនំ, ភូតគាមបាតព្យតាហេតុ, ភូតគាមស្ស ឆេទនាទិបច្ចយា បាចិត្តិយន្តិ អត្ថោ.

៩១. ឥទានិ តំ ភូតគាមំ វិភជិត្វា ទស្សេន្តោ ភូតគាមោ នាម បញ្ច ពីជជាតានីតិអាទិមាហ. តត្ថ ភូតគាមោ នាមាតិ ភូតគាមំ ឧទ្ធរិត្វា យស្មិំ សតិ ភូតគាមោ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘បញ្ច ពីជជាតានី’’តិ អាហាតិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ. ឯវំ សន្តេបិ ‘‘យានិ វា បនញ្ញានិបិ អត្ថិ មូលេ ជាយន្តី’’តិអាទីនិ ន សមេន្តិ. ន ហិ មូលពីជាទីនិ មូលាទីសុ ជាយន្តិ, មូលាទីសុ ជាយមានានិ បន តានិ ពីជាកតានិ, តស្មា ឯវមេត្ថ វណ្ណនា វេទិតព្ពា – ភូតគាមោ នាមាតិ វិភជិតព្ពបទំ. បញ្ចាតិ តស្ស វិភាគបរិច្ឆេទោ. ពីជជាតានីតិ បរិច្ឆិន្នធម្មនិទស្សនំ. តស្សត្ថោ – ពីជេហិ ជាតានិ ពីជជាតានិ; រុក្ខាទីនមេតំ អធិវចនំ. អបរោ នយោ – ពីជានិ ច តានិ វិជាតានិ ច បសូតានិ និព្ពត្តបណ្ណមូលានីតិ ពីជជាតានិ. ឯតេន អល្លវាលិកាទីសុ ឋបិតានំ និព្ពត្តបណ្ណមូលានំ សិង្គិវេរាទីនំ សង្គហោ កតោ ហោតិ.

ឥទានិ យេហិ ពីជេហិ ជាតត្តា រុក្ខាទីនិ ពីជជាតានីតិ វុត្តានិ, តានិ ទស្សេន្តោ ‘‘មូលពីជ’’ន្តិអាទិមាហ. តេសំ ឧទ្ទេសោ បាកដោ ឯវ. និទ្ទេសេ យានិ វា បនញ្ញានិបិ អត្ថិ មូលេ ជាយន្តិ មូលេ សញ្ជាយន្តីតិ ឯត្ថ ពីជតោ និព្ពត្តេន ពីជំ ទស្សិតំ, តស្មា ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ, យានិ វា បនញ្ញានិបិ អត្ថិ អាលុវកសេរុកមលុប្បលបុណ្ឌរីកកុវលយកន្ទបាដលិមូលាទិភេទេ មូលេ គច្ឆវល្លិរុក្ខាទីនិ ជាយន្តិ សញ្ជាយន្តិ, តានិ យម្ហិ មូលេ ជាយន្តិ ចេវ សញ្ជាយន្តិ ច តញ្ច, បាឡិយំ វុត្តំ ហលិទ្ទាទិ ច សព្ពម្បិ ឯតំ មូលពីជំ នាម. ឯសេវ នយោ ខន្ធពីជាទីសុ. យេវាបនកខន្ធពីជេសុ បនេត្ថ អម្ពាដកឥន្ទសាលនុហីបាឡិភទ្ទកណិការាទីនិ ខន្ធពីជានិ, អមូលវល្លិ ចតុរស្សវល្លិកណវីរាទីនិ ផឡុពីជានិ មកចិសុមនជយសុមនាទីនិ អគ្គពីជានិ, អម្ពជម្ពូបនសដ្ឋិអាទីនិ ពីជពីជានីតិ ទដ្ឋព្ពានិ.

៩២. ឥទានិ យំ វុត្តំ ‘‘ភូតគាមបាតព្យតាយ បាចិត្តិយ’’ន្តិ តត្ថ សញ្ញាវសេន អាបត្តានាបត្តិភេទំ បាតព្យតាភេទញ្ច ទស្សេន្តោ ពីជេ ពីជសញ្ញីតិអាទិមាហ. តត្ថ យថា ‘‘សាលីនំ ចេបិ ឱទនំ ភុញ្ជតី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៧៦) សាលិតណ្ឌុលានំ ឱទនោ ‘‘សាលីនំ ឱទនោ’’តិ វុច្ចតិ, ឯវំ ពីជតោ សម្ភូតោ ភូតគាមោ ‘‘ពីជ’’ន្តិ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. យំ បន ‘‘ពីជគាមភូតគាមសមារម្ភា បដិវិរតោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.១០) វុត្តំ ភូតគាមបរិមោចនំ កត្វា ឋបិតំ ពីជំ, តំ ទុក្កដវត្ថុ. អថ វា យទេតំ ‘‘ភូតគាមោ នាមា’’តិ សិក្ខាបទវិភង្គស្ស អាទិបទំ, តេន សទ្ធិំ យោជេត្វា យំ ពីជំ ភូតគាមោ នាម ហោតិ, តស្មិំ ពីជេ ពីជសញ្ញី សត្ថកាទីនិ គហេត្វា សយំ វា ឆិន្ទតិ អញ្ញេន វា ឆេទាបេតិ, បាសាណាទីនិ គហេត្វា សយំ វា ភិន្ទតិ អញ្ញេន វា ភេទាបេតិ, អគ្គិំ ឧបសំហរិត្វា សយំ វា បចតិ អញ្ញេន វា បចាបេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. យថារុតំ បន គហេត្វា ភូតគាមវិនិមុត្តស្ស ពីជស្ស ឆិន្ទនាទិភេទាយ បាតព្យតាយ បាចិត្តិយំ ន វត្តព្ពំ.

អយញ្ហេត្ថ វិនិច្ឆយកថា – ភូតគាមំ វិកោបេន្តស្ស បាចិត្តិយំ ភូតគាមបរិមោចិតំ បញ្ចវិធម្បិ ពីជគាមំ វិកោបេន្តស្ស ទុក្កដំ. ពីជគាមភូតគាមោ នាមេស អត្ថិ ឧទកដ្ឋោ, អត្ថិ ថលដ្ឋោ. តត្ថ ឧទកដ្ឋោ សាសបមត្តិកា តិលពីជកាទិភេទា សបណ្ណិកា អបណ្ណិកា ច សព្ពា សេវាលជាតិ អន្តមសោ ឧទកបប្បដកំ ឧបាទាយ ‘‘ភូតគាមោ’’តិ វេទិតព្ពោ. ឧទកបប្បដកោ នាម ឧបរិ ថទ្ធោ ផរុសវណ្ណោ, ហេដ្ឋា មុទុ នីលវណ្ណោ ហោតិ. តត្ថ យស្ស សេវាលស្ស មូលំ ឱរូហិត្វា បថវិយំ បតិដ្ឋិតំ, តស្ស បថវី ឋានំ. យោ ឧទកេ សញ្ចរតិ, តស្ស ឧទកំ. បថវិយំ បតិដ្ឋិតំ យត្ថ កត្ថចិ វិកោបេន្តស្ស ឧទ្ធរិត្វា វា ឋានន្តរំ សង្កាមេន្តស្ស បាចិត្តិយំ. ឧទកេ សញ្ចរន្តំ វិកោបេន្តស្សេវ បាចិត្តិយំ. ហត្ថេហិ បន ឥតោ ចិតោ ច វិយូហិត្វា ន្ហាយិតុំ វដ្ដតិ, សកលញ្ហិ ឧទកំ តស្ស ឋានំ. តស្មា ន សោ ឯត្តាវតា ឋានន្តរំ សង្កាមិតោ ហោតិ. ឧទកតោ បន ឧទកេន វិនា សញ្ចិច្ច ឧក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតិ, ឧទកេន សទ្ធិំ ឧក្ខិបិត្វា បុន ឧទកេ បក្ខិបិតុំ វដ្ដតិ. បរិស្សាវនន្តរេន និក្ខមតិ, កប្បិយំ ការាបេត្វាវ ឧទកំ បរិភុញ្ជិតព្ពំ. ឧប្បលិនីបទុមិនីអាទីនិ ជលជវល្លិតិណានិ ឧទកតោ ឧទ្ធរន្តស្ស វា តត្ថេវ វិកោបេន្តស្ស វា បាចិត្តិយំ. បរេហិ ឧប្បាដិតានិ វិកោបេន្តស្ស ទុក្កដំ. តានិ ហិ ពីជគាមេ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. តិលពីជកសាសបមត្តកសេវាលោបិ ឧទកតោ ឧទ្ធតោ អមិលាតោ អគ្គពីជសង្គហំ គច្ឆតិ. មហាបច្ចរិយាទីសុ ‘‘អនន្តកតិលពីជកឧទកបប្បដកាទីនិ ទុក្កដវត្ថុកានី’’តិ វុត្តំ, តត្ថ ការណំ ន ទិស្សតិ. អន្ធកដ្ឋកថាយំ ‘‘សម្បុណ្ណភូតគាមោ ន ហោតិ, តស្មា ទុក្កដ’’ន្តិ វុត្តំ, តម្បិ ន សមេតិ, ភូតគាមេ ហិ បាចិត្តិយំ, ពីជគាមេ ទុក្កដំ វុត្តំ. អសម្បុណ្ណភូតគាមោ នាម តតិយោ កោដ្ឋាសោ នេវ បាឡិយំ ន អដ្ឋកថាសុ អាគតោ. អថ ឯតំ ពីជគាមសង្គហំ គច្ឆិស្សតីតិ, តម្បិ ន យុត្តំ, អភូតគាមមូលត្តា តាទិសស្ស ពីជគាមស្សាតិ. អបិច ‘‘គរុកលហុកេសុ គរុកេ ឋាតព្ព’’ន្តិ ឯតំ វិនយលក្ខណំ.

ថលដ្ឋេ – ឆិន្នរុក្ខានំ អវសិដ្ឋោ ហរិតខាណុ នាម ហោតិ. តត្ថ កកុធករញ្ជបិយង្គុបនសាទីនំ ខាណុ ឧទ្ធំ វឌ្ឍតិ, សោ ភូតគាមេន សង្គហិតោ. តាលនាឡិកេរាទីនំ ខាណុ ឧទ្ធំ ន វឌ្ឍតិ, សោ ពីជគាមេន សង្គហិតោ. កទលិយា បន អផលិតាយ ខាណុ ភូតគាមេន សង្គហិតោ, ផលិតាយ ពីជគាមេន. កទលី បន ផលិតា យាវ នីលបណ្ណា, តាវ ភូតគាមេនេវ សង្គហិតា, តថា ផលិតោ វេឡុ. យទា បន អគ្គតោ បដ្ឋាយ សុស្សតិ, តទា ពីជគាមេន សង្គហំ គច្ឆតិ. កតរពីជគាមេន? ផឡុពីជគាមេន. កិំ តតោ និព្ពត្តតិ? ន កិញ្ចិ. យទិ ហិ និព្ពត្តេយ្យ, ភូតគាមេនេវ សង្គហំ គច្ឆេយ្យ. ឥន្ទសាលាទិរុក្ខេ ឆិន្ទិត្វា រាសិំ ករោន្តិ, កិញ្ចាបិ រាសិកតទណ្ឌកេហិ រតនប្បមាណាបិ សាខា និក្ខមន្តិ, ពីជគាមេនេវ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. តត្ថ មណ្ឌបត្ថាយ វា វតិអត្ថាយ វា វល្លិអារោបនត្ថាយ វា ភូមិយំ និខណន្តិ, មូលេសុ ចេវ បណ្ណេសុ ច និគ្គតេសុ បុន ភូតគាមសង្ខ្យំ គច្ឆន្តិ. មូលមត្តេសុ បន បណ្ណមត្តេសុ វា និគ្គតេសុ ពីជគាមេន សង្គហិតា ឯវ.

យានិ កានិចិ ពីជានិ បថវិយំ វា ឧទកេន សិញ្ចិត្វា ឋបិតានិ, កបាលាទីសុ វា អល្លបំសុំ បក្ខិបិត្វា និក្ខិត្តានិ ហោន្តិ, សព្ពានិ មូលមត្តេ បណ្ណមត្តេ វា និគ្គតេបិ ពីជានិយេវ. សចេបិ មូលានិ ច ឧបរិ អង្កុរោ ច និគ្គច្ឆតិ, យាវ អង្កុរោ ហរិតោ ន ហោតិ, តាវ ពីជានិយេវ. មុគ្គាទីនំ បន បណ្ណេសុ ឧដ្ឋិតេសុ វីហិអាទីនំ វា អង្កុរេ ហរិតេ នីលបណ្ណវណ្ណេ ជាតេ ភូតគាមសង្គហំ គច្ឆន្តិ. តាលដ្ឋីនំ បឋមំ សូករទាឋា វិយ មូលំ និគ្គច្ឆតិ. និគ្គតេបិ យាវ ឧបរិ បត្តវដ្ដិ ន និគ្គច្ឆតិ, តាវ ពីជគាមោយេវ. នាឡិកេរស្ស តចំ ភិន្ទិត្វា ទន្តសូចិ វិយ អង្កុរោ និគ្គច្ឆតិ, យាវ មិគសិង្គសទិសា នីលបត្តវដ្ដិ ន ហោតិ, តាវ ពីជគាមោយេវ. មូលេ អនិគ្គតេបិ តាទិសាយ បត្តវដ្ដិយា ជាតាយ អមូលកភូតគាមេ សង្គហំ គច្ឆតិ.

អម្ពដ្ឋិអាទីនិ វីហិអាទីហិ វិនិច្ឆិនិតព្ពានិ. វន្ទាកា វា អញ្ញា វា យា កាចិ រុក្ខេ ជាយិត្វា រុក្ខំ ឱត្ថរតិ, រុក្ខោវ តស្សា ឋានំ, តំ វិកោបេន្តស្ស វា តតោ ឧទ្ធរន្តស្ស វា បាចិត្តិយំ. ឯកា អមូលិកា លតា ហោតិ, អង្គុលិវេឋកោ វិយ វនប្បគុម្ពទណ្ឌកេ វេឋេតិ, តស្សាបិ អយមេវ វិនិច្ឆយោ. គេហមុខបាការវេទិកាចេតិយាទីសុ នីលវណ្ណោ សេវាលោ ហោតិ, យាវ ទ្វេ តីណិ បត្តានិ ន សញ្ជាយន្តិ តាវ អគ្គពីជសង្គហំ គច្ឆតិ. បត្តេសុ ជាតេសុ បាចិត្តិយវត្ថុ. តស្មា តាទិសេសុ ឋានេសុ សុធាលេបម្បិ ទាតុំ ន វដ្ដតិ. អនុបសម្បន្នេន លិត្តស្ស ឧបរិស្នេហលេបោ ទាតុំ វដ្ដតិ. សចេ និទាឃសមយេ សុក្ខសេវាលោ តិដ្ឋតិ, តំ សម្មុញ្ជនីអាទីហិ ឃំសិត្វា អបនេតុំ វដ្ដតិ. បានីយឃដាទីនំ ពហិ សេវាលោ ទុក្កដវត្ថុ, អន្តោ អព្ពោហារិកោ. ទន្តកដ្ឋបូវាទីសុ កណ្ណកម្បិ អព្ពោហារិកមេវ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘សចេ គេរុកបរិកម្មកតា ភិត្តិ កណ្ណកិតា ហោតិ, ចោឡកំ តេមេត្វា បីឡេត្វា បមជ្ជិតព្ពា’’តិ (មហាវ. ៦៦).

បាសាណជាតិបាសាណទទ្ទុសេវាលសេលេយ្យកាទីនិ អហរិតវណ្ណានិ អបត្តកានិ ច ទុក្កដវត្ថុកានិ. អហិច្ឆត្តកំ យាវ មកុឡំ ហោតិ, តាវ ទុក្កដវត្ថុ. បុប្ផិតកាលតោ បដ្ឋាយ អព្ពោហារិកំ. អល្លរុក្ខតោ បន អហិច្ឆត្តកំ គណ្ហន្តោ រុក្ខត្តចំ វិកោបេតិ, តស្មា តត្ថ បាចិត្តិយំ. រុក្ខបប្បដិកាយបិ ឯសេវ នយោ. យា បន ឥន្ទសាលកកុធាទីនំ បប្បដិកា រុក្ខតោ មុច្ចិត្វា តិដ្ឋតិ, តំ គណ្ហន្តស្ស អនាបត្តិ. និយ្យាសម្បិ រុក្ខតោ មុច្ចិត្វា ឋិតំ សុក្ខរុក្ខេ វា លគ្គំ គណ្ហិតុំ វដ្ដតិ. អល្លរុក្ខតោ ន វដ្ដតិ. លាខាយបិ ឯសេវ នយោ. រុក្ខំ ចាលេត្វា បណ្ឌុបលាសំ វា បរិណតកណិការាទិបុប្ផំ វា បាតេន្តស្ស បាចិត្តិយមេវ. ហត្ថកុក្កុច្ចេន មុទុកេសុ ឥន្ទសាលនុហីខន្ធាទីសុ វា តត្ថជាតកតាលបណ្ណាទីសុ វា អក្ខរំ ឆិន្ទន្តស្សាបិ ឯសេវ នយោ.

សាមណេរានំ បុប្ផំ ឱចិនន្តានំ សាខំ ឱនាមេត្វា ទាតុំ វដ្ដតិ. តេហិ បន បុប្ផេហិ បានីយំ ន វាសេតព្ពំ. បានីយវាសត្ថិកេន សាមណេរំ ឧក្ខិបិត្វា ឱចិនាបេតព្ពានិ. ផលសាខាបិ អត្តនា ខាទិតុកាមេន ន ឱនាមេតព្ពា. សាមណេរំ ឧក្ខិបិត្វា ផលំ គាហាបេតព្ពំ. យំកិញ្ចិ គច្ឆំ វា លតំ វា ឧប្បាដេន្តេហិ សាមណេរេហិ សទ្ធិំ គហេត្វា អាកឌ្ឍិតុំ ន វដ្ដតិ. តេសំ បន ឧស្សាហជននត្ថំ អនាកឌ្ឍន្តេន កឌ្ឍនាការំ ទស្សេន្តេន វិយ អគ្គេ គហេតុំ វដ្ដតិ. យេសំ រុក្ខានំ សាខា រុហតិ, តេសំ សាខំ មក្ខិកាពីជនាទីនំ អត្ថាយ កប្បិយំ អការាបេត្វា គហិតំ តចេ វា បត្តេ វា អន្តមសោ នខេនបិ វិលិខន្តស្ស ទុក្កដំ. អល្លសិង្គិវេរាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. សចេ បន កប្បិយំ ការាបេត្វា សីតលេ បទេសេ ឋបិតស្ស មូលំ សញ្ជាយតិ, ឧបរិភាគេ ឆិន្ទិតុំ វដ្ដតិ. សចេ អង្កុរោ ជាយតិ, ហេដ្ឋាភាគេ ឆិន្ទិតុំ វដ្ដតិ. មូលេ ច នីលង្កុរេ ច ជាតេ ន វដ្ដតិ.

ឆិន្ទតិ វា ឆេទាបេតិ វាតិ អន្តមសោ សម្មុញ្ជនោសលាកាយបិ តិណានិ ឆិន្ទិស្សាមីតិ ភូមិំ សម្មជ្ជន្តោ សយំ វា ឆិន្ទតិ, អញ្ញេន វា ឆេទាបេតិ. ភិន្ទតិ វា ភេទាបេតិ វាតិ អន្តមសោ ចង្កមន្តោបិ ឆិជ្ជនកំ ឆិជ្ជតុ, ភិជ្ជនកំ ភិជ្ជតុ, ចង្កមិតដ្ឋានំ ទស្សេស្សាមីតិ សញ្ចិច្ច បាទេហិ អក្កមន្តោ តិណវល្លិអាទីនិ សយំ វា ភិន្ទតិ អញ្ញេន វា ភេទាបេតិ. សចេបិ ហិ តិណំ វា លតំ វា គណ្ឋិំ ករោន្តស្ស ភិជ្ជតិ, គណ្ឋិបិ ន កាតព្ពោ. តាលរុក្ខាទីសុ បន ចោរានំ អនារុហនត្ថាយ ទារុមក្កដកំ អាកោដេន្តិ, កណ្ដកេ ពន្ធន្តិ, ភិក្ខុស្ស ឯវំ កាតុំ ន វដ្ដតិ. សចេ ទារុមក្កដកោ រុក្ខេ អល្លីនមត្តោវ ហោតិ, រុក្ខំ ន បីឡេតិ, វដ្ដតិ. ‘‘រុក្ខំ ឆិន្ទ, លតំ ឆិន្ទ, កន្ទំ វា មូលំ វា ឧប្បាដេហី’’តិ វត្តុម្បិ វដ្ដតិ, អនិយាមិតត្តា. និយាមេត្វា បន ‘‘ឥមំ រុក្ខំ ឆិន្ទា’’តិអាទិ វត្តុំ ន វដ្ដតិ. នាមំ គហេត្វាបិ ‘‘អម្ពរុក្ខំ ចតុរស្សវល្លិំ អាលុវកន្ទំ មុញ្ជតិណំ អសុករុក្ខច្ឆល្លិំ ឆិន្ទ ភិន្ទ ឧប្បាដេហី’’តិអាទិវចនម្បិ អនិយាមិតមេវ ហោតិ. ‘‘ឥមំ អម្ពរុក្ខ’’ន្តិអាទិវចនមេវ ហិ និយាមិតំ នាម, តំ ន វដ្ដតិ.

បចតិ វា បចាបេតិ វាតិ អន្តមសោ បត្តម្បិ បចិតុកាមោ តិណាទីនំ ឧបរិ សញ្ចិច្ច អគ្គិំ ករោន្តោ សយំ វា បចតិ, អញ្ញេន វា បចាបេតីតិ សព្ពំ បថវីខណនសិក្ខាបទេ វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ. អនិយាមេត្វា បន ‘‘មុគ្គេ បច, មាសេ បចា’’តិអាទិ វត្តុំ វដ្ដតិ. ‘‘ឥមេ មុគ្គេ បច, ឥមេ មាសេ បចា’’តិ ឯវំ វត្តុំ ន វដ្ដតិ.

អនាបត្តិ ឥមំ ជានាតិអាទីសុ ‘‘ឥមំ មូលភេសជ្ជំ ជាន, ឥមំ មូលំ វា បណ្ណំ វា ទេហិ, ឥមំ រុក្ខំ វា លតំ វា អាហរ, ឥមិនា បុប្ផេន វា ផលេន វា បណ្ណេន វា អត្ថោ, ឥមំ រុក្ខំ វា លតំ វា ផលំ វា កប្បិយំ ករោហី’’តិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯត្តាវតា ភូតគាមបរិមោចនំ កតំ ហោតិ. បរិភុញ្ជន្តេន បន ពីជគាមបរិមោចនត្ថំ បុន កប្បិយំ ការេតព្ពំ.

កប្បិយករណញ្ចេត្ថ ឥមិនា សុត្តានុសារេន វេទិតព្ពំ – ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បញ្ចហិ សមណកប្បេហិ ផលំ បរិភុញ្ជិតុំ អគ្គិបរិជិតំ សត្ថបរិជិតំ នខបរិជិតំ អពីជំ និព្ពដ្ដពីជមេវ បញ្ចម’’ន្តិ. តត្ថ ‘‘អគ្គិបរិជិត’’ន្តិ អគ្គិនា បរិជិតំ អធិភូតំ ទឌ្ឍំ ផុដ្ឋន្តិ អត្ថោ. ‘‘សត្ថបរិជិត’’ន្តិ សត្ថេន បរិជិតំ អធិភូតំ ឆិន្នំ វិទ្ធំ វាតិ អត្ថោ. ឯស នយោ នខបរិជិតេ. អពីជនិព្ពដ្ដពីជានិ សយមេវ កប្បិយានិ. អគ្គិនា កប្បិយំ ករោន្តេន កដ្ឋគ្គិគោមយគ្គិអាទីសុ យេន កេនចិ អន្តមសោ លោហខណ្ឌេនបិ អាទិត្តេន កប្បិយំ កាតព្ពំ. តញ្ច ខោ ឯកទេសេ ផុសន្តេន ‘‘កប្បិយ’’ន្តិ វត្វាវ កាតព្ពំ. សត្ថេន ករោន្តេន យស្ស កស្សចិ លោហមយសត្ថស្ស អន្តមសោ សូចិនខច្ឆេទនានម្បិ តុណ្ឌេន វា ធារាយ វា ឆេទំ វា វេធំ វា ទស្សេន្តេន ‘‘កប្បិយ’’ន្តិ វត្វាវ កាតព្ពំ. នខេន កប្បិយំ ករោន្តេន បូតិនខេន ន កាតព្ពំ. មនុស្សានំ បន សីហព្យគ្ឃទីបិមក្កដាទីនំ សកុន្តានញ្ច នខា តិខិណា ហោន្តិ, តេហិ កាតព្ពំ. អស្សមហិំសសូករមិគគោរូបាទីនំ ខុរា អតិខិណា, តេហិ ន កាតព្ពំ, កតម្បិ អកតំ ហោតិ. ហត្ថិនខា បន ខុរា ន ហោន្តិ, តេហិ វដ្ដតិ. យេហិ បន កាតុំ វដ្ដតិ, តេហិ តត្ថជាតកេហិបិ ឧទ្ធរិត្វា គហិតកេហិបិ ឆេទំ វា វេធំ វា ទស្សេន្តេន ‘‘កប្បិយ’’ន្តិ វត្វាវ កាតព្ពំ.

តត្ថ សចេបិ ពីជានំ បព្ពតមត្តោ រាសិ រុក្ខសហស្សំ វា ឆិន្ទិត្វា ឯកាពទ្ធំ កត្វា ឧច្ឆូនំ វា មហាភារោ ពន្ធិត្វា ឋបិតោ ហោតិ, ឯកស្មិំ ពីជេ វា រុក្ខសាខាយ វា ឧច្ឆុម្ហិ វា កប្បិយេ កតេ សព្ពំ កតំ ហោតិ. ឧច្ឆូ ច ទារូនិ ច ឯកតោ ពទ្ធានិ ហោន្តិ, ឧច្ឆុំ កប្បិយំ ករិស្សាមីតិ ទារុំ វិជ្ឈតិ, វដ្ដតិយេវ. សចេ បន យាយ រជ្ជុយា វា វល្លិយា វា ពទ្ធានិ, តំ វិជ្ឈតិ, ន វដ្ដតិ. ឧច្ឆុខណ្ឌានំ បច្ឆិំ បូរេត្វា អាហរន្តិ, ឯកស្មិំ ខណ្ឌេ កប្បិយេ កតេ សព្ពំ កតមេវ ហោតិ. មរិចបក្កាទីហិ មិស្សេត្វា ភត្តំ អាហរន្តិ, ‘‘កប្បិយំ ករោហី’’តិ វុត្តេ សចេបិ ភត្តសិត្ថេ វិជ្ឈតិ, វដ្ដតិយេវ. តិលតណ្ឌុលាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. យាគុយា បក្ខិត្តានិ បន ឯកាពទ្ធានិ ហុត្វា ន សន្តិដ្ឋន្តិ, តត្ថ ឯកមេកំ វិជ្ឈិត្វា កប្បិយំ កាតព្ពមេវ. កបិត្ថផលាទីនំ អន្តោ មិញ្ជំ កដាហំ មុញ្ចិត្វា សញ្ចរតិ, ភិន្ទាបេត្វា កប្បិយំ ការាបេតព្ពំ. ឯកាពទ្ធំ ហោតិ, កដាហេបិ កាតុំ វដ្ដតិ.

អសញ្ចិច្ចាតិ បាសាណរុក្ខាទីនិ វា បវដ្ដេន្តស្ស សាខំ វា កឌ្ឍន្តស្ស កត្តរទណ្ឌេន វា ភូមិំ បហរិត្វា គច្ឆន្តស្ស តិណានិ ឆិជ្ជន្តិ, តានិ តេន ឆិន្ទិស្សាមីតិ ឯវំ សញ្ចិច្ច អច្ឆិន្នត្តា អសញ្ចិច្ច ឆិន្នានិ នាម ហោន្តិ. ឥតិ អសញ្ចិច្ច ឆិន្ទន្តស្ស អនាបត្តិ.

អសតិយាតិ អញ្ញវិហិតោ កេនចិ សទ្ធិំ កិញ្ចិ កថេន្តោ បាទង្គុដ្ឋកេន វា ហត្ថេន វា តិណំ វា លតំ វា ឆិន្ទន្តោ តិដ្ឋតិ, ឯវំ អសតិយា ឆិន្ទន្តស្ស អនាបត្តិ.

អជានន្តស្សាតិ ឯត្ថព្ភន្តរេ ពីជគាមោតិ វា ភូតគាមោតិ វា ន ជានាតិ, ឆិន្ទាមីតិបិ ន ជានាតិ, កេវលំ វតិយា វា បលាលបុញ្ជេ វា និខាទនំ វា ខណិត្តិំ វា កុទាលំ វា សង្គោបនត្ថាយ ឋបេតិ, ឌយ្ហមានហត្ថោ វា អគ្គិំ បាតេតិ, តត្រ ចេ តិណានិ ឆិជ្ជន្តិ វា ឌយ្ហន្តិ វា អនាបត្តិ. មនុស្សវិគ្គហបារាជិកវណ្ណនាយំ បន សព្ពអដ្ឋកថាសុ ‘‘សចេ ភិក្ខុ រុក្ខេន វា អជ្ឈោត្ថដោ ហោតិ, ឱបាតេ វា បតិតោ សក្កា ច ហោតិ រុក្ខំ ឆិន្ទិត្វា ភូមិំ វា ខណិត្វា និក្ខមិតុំ, ជីវិតហេតុបិ អត្តនា ន កាតព្ពំ. អញ្ញេន បន ភិក្ខុនា ភូមិំ វា ខណិត្វា រុក្ខំ វា ឆិន្ទិត្វា អល្លរុក្ខតោ វា ទណ្ឌកំ ឆិន្ទិត្វា តំ រុក្ខំ បវដ្ដេត្វា និក្ខាមេតុំ វដ្ដតិ, អនាបត្តី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ការណំ ន ទិស្សតិ – ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ទវឌាហេ ឌយ្ហមានេ បដគ្គិំ ទាតុំ, បរិត្តំ កាតុ’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៨៣) ឥទំ បន ឯកមេវ សុត្តំ ទិស្សតិ. សចេ ឯតស្ស អនុលោមំ ‘‘អត្តនោ ន វដ្ដតិ, អញ្ញស្ស វដ្ដតី’’តិ ឥទំ នានាករណំ ន សក្កា លទ្ធុំ. អត្តនោ អត្ថាយ ករោន្តោ អត្តសិនេហេន អកុសលចិត្តេនេវ ករោតិ, បរោ បន ការុញ្ញេន, តស្មា អនាបត្តីតិ ចេ. ឯតម្បិ អការណំ. កុសលចិត្តេនាបិ ហិ ឥមំ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ. សព្ពអដ្ឋកថាសុ បន វុត្តត្តា ន សក្កា បដិសេធេតុំ. គវេសិតព្ពា ឯត្ថ យុត្តិ. អដ្ឋកថាចរិយានំ វា សទ្ធាយ គន្តព្ពន្តិ. សេសំ ឧត្តានមេវ.

តិសមុដ្ឋានំ – កាយចិត្តតោ វាចាចិត្តតោ កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ. កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

ភូតគាមសិក្ខាបទំ បឋមំ.