៥. បាចិត្តិយកណ្ឌំ

១. មុសាវាទវគ្គោ

១. មុសាវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា

យេសំ នវហិ វគ្គេហិ, សង្គហោ សុប្បតិដ្ឋិតោ;

ខុទ្ទកានំ អយំ ទានិ, តេសំ ភវតិ វណ្ណនា.

១. តត្ថ មុសាវាទវគ្គស្ស តាវ បឋមសិក្ខាបទេ ហត្ថកោតិ តស្ស ថេរស្ស នាមំ. សក្យានំ បុត្តោតិ សក្យបុត្តោ. ពុទ្ធកាលេ កិរ សក្យកុលតោ អសីតិ បុរិសសហស្សានិ បព្ពជិំសុ, តេសំ សោ អញ្ញតរោតិ. វាទក្ខិត្តោតិ ‘‘វាទំ ករិស្សាមី’’តិ ឯវំ បរិវិតក្កិតេន វាទេន បរវាទិសន្តិកំ ខិត្តោ បក្ខិត្តោ បហិតោ បេសិតោតិ អត្ថោ. វាទម្ហិ វា សកេន ចិត្តេន ខិត្តោ. យត្រ យត្រ វាទោ តត្រ តត្រេវ សន្ទិស្សតីតិបិ វាទក្ខិត្តោ. អវជានិត្វា អវជានាតីតិ អត្តនោ វាទេ កញ្ចិ ទោសំ សល្លក្ខេន្តោ ‘‘នាយំ មម វាទោ’’តិ អវជានិត្វា បុន កថេន្តោ កថេន្តោ និទ្ទោសតំ សល្លក្ខេត្វា ‘‘មមេវ អយំ វាទោ’’តិ បដិជានាតិ. បដិជានិត្វា អវជានាតីតិ កិស្មិញ្ចិទេវ វចនេ អានិសំសំ សល្លក្ខេន្តោ ‘‘អយំ មម វាទោ’’តិ បដិជានិត្វា បុន កថេន្តោ កថេន្តោ តត្ថ ទោសំ សល្លក្ខេត្វា ‘‘នាយំ មម វាទោ’’តិ អវជានាតិ. អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរតីតិ អញ្ញេន ការណេន អញ្ញំ ការណំ បដិចរតិ បដិច្ឆាទេតិ អជ្ឈោត្ថរតិ, ‘‘រូបំ អនិច្ចំ ជានិតព្ពតោ’’តិ វត្វា បុន ‘‘ជាតិធម្មតោ’’តិអាទីនិ វទតិ. កុរុន្ទិយំ បន ‘‘ឯតស្ស បដិច្ឆាទនហេតុំ អញ្ញំ ពហុំ កថេតី’’តិ វុត្តំ. តត្រាយំ អធិប្បាយោ – យំ តំ បដិជាននញ្ច អវជាននញ្ច, តស្ស បដិច្ឆាទនត្ថំ ‘‘កោ អាហ, កិំ អាហ, កិស្មិំ អាហា’’តិ ឯវមាទិ ពហុំ ភាសតីតិ. បុន មហាអដ្ឋកថាយំ ‘‘អវជានិត្វា បដិជានន្តោ បដិជានិត្វា អវជានន្តោ ឯវ ច អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរតី’’តិ វុត្តំ. សម្បជានមុសា ភាសតីតិ ជានន្តោ មុសា ភាសតិ. សង្កេតំ កត្វា វិសំវាទេតីតិ បុរេភត្តាទីសុ ‘‘អសុកស្មិំ នាម កាលេ អសុកស្មិំ នាម បទេសេ វាទោ ហោតូ’’តិ សង្កេតំ កត្វា សង្កេតតោ បុរេ វា បច្ឆា វា គន្ត្វា ‘‘បស្សថ ភោ, តិត្ថិយា ន អាគតា បរាជិតា’’តិ បក្កមតិ.

២. សម្បជានមុសាវាទេតិ ជានិត្វា ជានន្តស្ស ច មុសា ភណនេ.

៣. វិសំវាទនបុរេក្ខារស្សាតិ វិសំវាទនចិត្តំ បុរតោ កត្វា វទន្តស្ស. វាចាតិ មិច្ឆាវាចាបរិយាបន្នវចនសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា. គិរាតិ តាយ ចេតនាយ សមុដ្ឋាបិតសទ្ទំ ទស្សេតិ. ព្យប្បថោតិ វចនបថោ; វាចាយេវ ហិ អញ្ញេសម្បិ ទិដ្ឋានុគតិមាបជ្ជន្តានំ បថភូតតោ ព្យប្បថោតិ វុច្ចតិ. វចីភេទោតិ វចីសញ្ញិតាយ វាចាយ ភេទោ; បភេទគតា វាចា ឯវ ឯវំ វុច្ចតិ. វាចសិកា វិញ្ញត្តីតិ វចីវិញ្ញត្តិ. ឯវំ បឋមបទេន សុទ្ធចេតនា, មជ្ឈេ តីហិ តំសមុដ្ឋាបិតសទ្ទសហិតា ចេតនា, អន្តេ ឯកេន វិញ្ញត្តិសហិតា ចេតនា ‘‘កថិតា’’តិ វេទិតព្ពា. អនរិយវោហារាតិ អនរិយានំ ពាលបុថុជ្ជនានំ វោហារា.

ឯវំ សម្បជានមុសាវាទំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អន្តេ វុត្តានំ សម្បជានមុសាវាទសង្ខាតានំ អនរិយវោហារានំ លក្ខណំ ទស្សេន្តោ ‘‘អទិដ្ឋំ ទិដ្ឋំ មេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អទិដ្ឋំ ទិដ្ឋំ មេតិ ឯវំ វទតោ វចនំ តំសមុដ្ឋាបិកា វា ចេតនា ឯកោ អនរិយវោហារោតិ ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អបិចេត្ថ ចក្ខុវសេន អគ្គហិតារម្មណំ អទិដ្ឋំ, សោតវសេន អគ្គហិតំ អសុតំ, ឃានាទិវសេន មុនិត្វា តីហិ ឥន្ទ្រិយេហិ ឯកាពទ្ធំ វិយ កត្វា បត្វា អគ្គហិតំ អមុតំ, អញ្ញត្រ បញ្ចហិ ឥន្ទ្រិយេហិ សុទ្ធេន វិញ្ញាណេនេវ អគ្គហិតំ អវិញ្ញាតន្តិ វេទិតព្ពំ. បាឡិយំ បន ‘‘អទិដ្ឋំ នាម ន ចក្ខុនា ទិដ្ឋ’’ន្តិ ឯវំ ឱឡារិកេនេវ នយេន ទេសនា កតាតិ. ទិដ្ឋាទីសុ ច អត្តនាបិ បរេនបិ ទិដ្ឋំ ទិដ្ឋមេវ. ឯវំ សុតមុតវិញ្ញាតានីតិ អយមេកោ បរិយាយោ. អបរោ នយោ យំ អត្តនា ទិដ្ឋំ ទិដ្ឋមេវ តំ. ឯស នយោ សុតាទីសុ. យំ បន បរេន ទិដ្ឋំ, តំ អត្តនា សុតដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ. ឯវំ មុតាទីនិបិ.

៤. ឥទានិ តេសំ អនរិយវោហារានំ វសេន អាបត្តិំ អារោបេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘តីហាការេហី’’តិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ ‘‘តីហិ អាការេហិ បឋមំ ឈានំ សមាបជ្ជិន្តិ សម្បជានមុសា ភណន្តស្ស អាបត្តិ បារាជិកស្សា’’តិ ឯវមាទិចតុត្ថបារាជិកបាឡិវណ្ណនាយំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. កេវលញ្ហិ តត្ថ ‘‘បឋមំ ឈានំ សមាបជ្ជិ’’ន្តិ ឥធ ‘‘អទិដ្ឋំ ទិដ្ឋំ មេ’’តិ, តត្ថ ច ‘‘អាបត្តិ បារាជិកស្សា’’តិ ‘‘ឥធ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ ឯវំ វត្ថុមត្តេ អាបត្តិមត្តេ ច វិសេសោ, សេសំ ឯកលក្ខណមេវាតិ.

៩. តីហាការេហិ ទិដ្ឋេ វេមតិកោតិអាទីនម្បិ អត្ថោ ‘‘ទិដ្ឋស្ស ហោតិ បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបជ្ជន្តោ ទិដ្ឋេ វេមតិកោ’’តិ ឯវមាទិទុដ្ឋទោសបាឡិវណ្ណនាយំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. បាឡិមត្តមេវ ហិ ឯត្ថ វិសេសោ, អត្ថេ បន សថេរវាទេ កិញ្ចិ នានាករណំ នត្ថិ.

១១. សហសា ភណតីតិ អវីមំសិត្វា អនុបធារេត្វា វា វេគេន ទិដ្ឋម្បិ ‘‘អទិដ្ឋំ មេ’’តិ ភណតិ. អញ្ញំ ភណិស្សាមីតិ អញ្ញំ ភណតីតិ មន្ទត្តា ជឡត្តា បក្ខលន្តោ ‘‘ចីវរ’’ន្តិ វត្តព្ពេ ‘‘ចីរ’’ន្តិ អាទិំ ភណតិ. យោ បន សាមណេរេន ‘‘អបិ ភន្តេ មយ្ហំ ឧបជ្ឈាយំ បស្សិត្ថា’’តិ វុត្តោ កេឡិំ កុរុមានោ ‘‘តវ ឧបជ្ឈាយោ ទារុសកដំ យោជេត្វា គតោ ភវិស្សតី’’តិ វា សិង្គាលសទ្ទំ សុត្វា ‘‘កស្សាយំ ភន្តេ សទ្ទោ’’តិ វុត្តោ ‘‘មាតុយា តេ យានេន គច្ឆន្តិយា កទ្ទមេ លគ្គចក្កំ ឧទ្ធរន្តានំ អយំ សទ្ទោ’’តិ វា ឯវំ នេវ ទវា ន រវា អញ្ញំ ភណតិ, សោ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិយេវ. អញ្ញា បូរណកថា នាម ហោតិ, ឯកោ គាមេ ថោកំ តេលំ លភិត្វា វិហារំ អាគតោ សាមណេរំ ភណតិ – ‘‘ត្វំ អជ្ជ កុហិំ គតោ, គាមោ ឯកតេលោ អហោសី’’តិ វា បច្ឆិកាយ ឋបិតំ បូវខណ្ឌំ លភិត្វា ‘‘អជ្ជ គាមេ បច្ឆិកាហិ បូវេ ចារេសុ’’ន្តិ វា, អយំ មុសាវាទោវ ហោតិ. សេសំ ឧត្តានមេវាតិ.

តិសមុដ្ឋានំ – កាយចិត្តតោ វាចាចិត្តតោ កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ, កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

មុសាវាទសិក្ខាបទំ បឋមំ.

២. ឱមសវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា

១២. ទុតិយសិក្ខាបទេ ឱមសន្តីតិ ឱវិជ្ឈន្តិ. ខុំសេន្តីតិ អក្កោសន្តិ. វម្ភេន្តីតិ បធំសេន្តិ.

១៣. ភូតបុព្ពន្តិ ឥទំ វត្ថុំ ភគវា ឱមសវាទគរហណត្ថំ អាហរិ. នន្ទិវិសាលោ នាមាតិ នន្ទីតិ តស្ស ពលីពទ្ទស្ស នាមំ, វិសាណានិ បនស្ស វិសាលានិ, តស្មា ‘‘នន្ទិវិសាលោ’’តិ វុច្ចតិ. ពោធិសត្តោ តេន សមយេន នន្ទិវិសាលោ នាម ហោតិ. ព្រាហ្មណោ តំ យាគុភត្តាទីហិ អតិវិយ បោសេសិ. អថ សោ ព្រាហ្មណំ អនុកម្បមានោ ‘‘គច្ឆ ត្វ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថេវ អដ្ឋាសីតិ អហេតុកបដិសន្ធិកាលេបិ បរខុំសនំ អមនាបតោយេវ បច្ចេសិ, តស្មា ព្រាហ្មណស្ស ទោសំ ទស្សេតុកាមោ អដ្ឋាសិ. សកដសតំ អតិពទ្ធំ បវដ្ដេសីតិ បដិបាដិយា ឋបេត្វា ហេដ្ឋារុក្ខេ ទត្វា ឯកាពទ្ធំ កត្វា មុគ្គមាសវាលុកាទីហិ បុណ្ណំ សកដសតំ បវដ្ដេន្តោ, កិញ្ចាបិ បុព្ពេ បតិដ្ឋិតារប្បទេសំ បុន អរេ បត្តេ បវដ្ដិតំ ហោតិ, ពោធិសត្តោ បន បុរិមសកដេន បតិដ្ឋិតដ្ឋានេ បច្ឆិមសកដំ បតិដ្ឋាបេតុំ សកដសតប្បមាណំ បទេសំ បវដ្ដេសិ. ពោធិសត្តានញ្ហិ សិថិលករណំ នាម នត្ថិ. តេន ចត្តមនោ អហូតិ តេន ព្រាហ្មណស្ស ធនលាភេន អត្តនោ កម្មេន ច សោ នន្ទិវិសាលោ អត្តមនោ អហោសិ.

១៥. អក្កោសេនបីតិ ឯត្ថ បន យស្មា បរតោ ‘‘ទ្វេ អក្កោសា – ហីនោ ច អក្កោសោ ឧក្កដ្ឋោ ច អក្កោសោ’’តិ វិភជិតុកាមោ, តស្មា យថា បុព្ពេ ‘‘ហីនេនបិ អក្កោសេន ខុំសេន្តី’’តិ វុត្តំ; ឯវំ អវត្វា ‘‘អក្កោសេន’’ ឥច្ចេវមាហ. វេនជាតីតិ តច្ឆកជាតិ; វេណុការជាតីតិបិ វទន្តិ. នេសាទជាតីតិ មិគលុទ្ទកាទិជាតិ.

រថការជាតីតិ ចម្មការជាតិ. បុក្កុសជាតីតិ បុប្ផឆឌ្ឌកជាតិ. អវកណ្ណកាទិ ទាសានំ នាមំ ហោតិ; តស្មា ហីនំ. ឱញ្ញាតន្តិ អវញ្ញាតំ; ‘‘ឧញ្ញាត’’ន្តិបិ បឋន្តិ. អវញ្ញាតន្តិ វម្ភេត្វា ញាតំ. ហីឡិតន្តិ ជិគុច្ឆិតំ. បរិភូតន្តិ កិមេតេនាតិតិ បរិភវកតំ. អចិត្តីកតន្តិ ន គរុកតំ.

កោដ្ឋកកម្មន្តិ តច្ឆកកម្មំ. មុទ្ទាតិ ហត្ថមុទ្ទាគណនា. គណនាតិ អច្ឆិទ្ទកាទិអវសេសគណនា. លេខាតិ អក្ខរលេខា. មធុមេហាពាធោ វេទនាយ អភាវតោ ‘‘ឧក្កដ្ឋោ’’តិ វុត្តោ. បាដិកង្ខាតិ ឥច្ឆិតព្ពា. យការេន វា ភការេន វាតិ យការភការេ យោជេត្វា យោ អក្កោសោ. កាដកោដចិកាយ វាតិ ‘‘កាដ’’ន្តិ បុរិសនិមិត្តំ, ‘‘កោដចិកា’’តិ ឥត្ថិនិមិត្តំ; ឯតេហិ វា យោ អក្កោសោ, ឯសោ ហីនោ នាម អក្កោសោតិ.

១៦. ឥទានិ តេសំ ជាតិអាទីនំ បភេទវសេន អាបត្តិំ អារោបេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘ឧបសម្បន្នោ ឧបសម្បន្ន’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ខុំសេតុកាមោ វម្ភេតុកាមោ មង្កុកត្តុកាមោតិ អក្កោសិតុកាមោ បធំសិតុកាមោ គរហិតុកាមោ និត្តេជំ កត្តុកាមោតិ អត្ថោ. ហីនេន ហីនន្តិ ហីនេន ជាតិវចនេន ហីនជាតិកំ. ឯតេន ឧបាយេន សព្ពបទេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឯត្ថ ច ហីនេន ហីនំ វទន្តោ កិញ្ចាបិ សច្ចំ វទតិ, ឱមសិតុកាមតាយ បនស្ស វាចាយ វាចាយ បាចិត្តិយំ. ឧក្កដ្ឋេន ហីនំ វទន្តោ ច កិញ្ចាបិ អលិកំ ភណតិ, ឱមសិតុកាមតាយ បន ឥមិនាវ សិក្ខាបទេន បាចិត្តិយំ អាបជ្ជតិ, ន បុរិមេន. យោបិ ‘‘អតិចណ្ឌាលោសិ, អតិព្រាហ្មណោសិ, ទុដ្ឋចណ្ឌាលោសិ, ទុដ្ឋព្រាហ្មណោសី’’តិអាទីនិ វទតិ, សោបិ អាបត្តិយា ការេតព្ពោ.

២៦. សន្តិ ឥធេកច្ចេតិ វារេ បន បរិហរិត្វា វុត្តភាវេន ទុក្កដំ. ឯសេវ នយោ យេ នូន…បេ… ន មយន្តិ វារេសុបិ. អនុបសម្បន្នេ បន ចតូសុបិ វារេសុ ទុក្កដមេវ. ចោរោសិ គណ្ឋិភេទកោសីតិអាទិវចនេហិ បន ឧបសម្បន្នេបិ អនុបម្បន្នេបិ សព្ពវារេសុ ទុក្កដមេវ. ទវកម្យតាយ បន ឧបសម្បន្នេបិ អនុបសម្បន្នេបិ សព្ពវារេសុ ទុព្ភាសិតំ. ទវកម្យតា នាម កេឡិហសាធិប្បាយតា. ឥមស្មិញ្ច សិក្ខាបទេ ឋបេត្វា ភិក្ខុំ ភិក្ខុនីអាទយោ សព្ពសត្តា អនុបសម្បន្នដ្ឋានេ ឋិតាតិ វេទិតព្ពា.

៣៥. អត្ថបុរេក្ខារស្សាតិអាទីសុ បាឡិយា អត្ថំ វណ្ណយន្តោ អត្ថបុរេក្ខារោ; បាឡិំ វាចេន្តោ ធម្មបុរេក្ខារោ; អនុសិដ្ឋិយំ ឋត្វា ‘‘ឥទានិបិ ចណ្ឌាលោសិ, បាបំ មា អកាសិ, មា តមោ តមបរាយណោ អហោសី’’តិអាទិនា នយេន កថេន្តោ អនុសាសនីបុរេក្ខារោ នាមាតិ វេទិតព្ពោ. សេសំ ឧត្តានមេវ.

តិសមុដ្ឋានំ – កាយចិត្តតោ វាចាចិត្តតោ កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ. កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទុក្ខវេទនន្តិ. ទុព្ភាសិតាបត្តិ បនេត្ថ វាចាចិត្តតោ សមុដ្ឋាតិ, កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, អកុសលចិត្តំ, ទ្វិវេទនំ សុខា ច មជ្ឈត្តា ចាតិ.

ឱមសវាទសិក្ខាបទំ ទុតិយំ.

៣. បេសុញ្ញសិក្ខាបទវណ្ណនា

៣៦. តតិយសិក្ខាបទេ – ភណ្ឌនជាតានន្តិ សញ្ជាតភណ្ឌនានំ. ភណ្ឌនន្តិ កលហស្ស បុព្ពភាគោ, ‘‘ឥមិនា ច ឥមិនា ច ឥទំ កតំ; ឯវំ វុត្តេ ឯវំ វក្ខាមា’’តិអាទិកំ សកសកបក្ខេ សម្មន្តនំ. កលហោតិ អាបត្តិគាមិកោ កាយវាចាវីតិក្កមោ. វិវាទោតិ វិគ្គាហិកកថា. តំ វិវាទំ អាបន្នានំ វិវាទាបន្នានំ. បេសុញ្ញន្តិ បិសុណវាចំ, បិយភាវស្ស សុញ្ញករណវាចន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

៣៧. ភិក្ខុបេសុញ្ញេតិ ភិក្ខូនំ បេសុញ្ញេ; ភិក្ខុតោ សុត្វា ភិក្ខុនា ភិក្ខុស្ស ឧបសំហដបេសុញ្ញេតិ អត្ថោ.

៣៨. ទ្វីហាការេហីតិ ទ្វីហិ ការណេហិ. បិយកម្យស្ស វាតិ ‘‘ឯវំ អហំ ឯតស្ស បិយោ ភវិស្សាមី’’តិ អត្តនោ បិយភាវំ បត្ថយមានស្ស វា. ភេទាធិប្បាយស្ស វាតិ ‘‘ឯវមយំ ឯតេន សទ្ធិំ ភិជ្ជិស្សតី’’តិ បរស្ស បរេន ភេទំ ឥច្ឆន្តស្ស វា. ជាតិតោបីតិអាទិ សព្ពំ បុរិមសិក្ខាបទេ វុត្តនយមេវ. ឥធាបិ ភិក្ខុនិំ អាទិំ កត្វា សព្ពេ អនុបសម្បន្នា នាម.

ន បិយកម្យស្ស ន ភេទាធិប្បាយស្សាតិ ឯកំ អក្កោសន្តំ ឯកញ្ច ខមន្តំ ទិស្វា ‘‘អហោ និល្លជ្ជោ, ឦទិសម្បិ នាម ភវន្តំ បុន វត្តព្ពំ មញ្ញិស្សតី’’តិ ឯវំ កេវលំ បាបគរហិតាយ ភណន្តស្ស អនាបត្តិ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ. តិសមុដ្ឋានំ – កាយចិត្តតោ វាចាចិត្តតោ កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ, កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

បេសុញ្ញសិក្ខាបទំ តតិយំ.

៤. បទសោធម្មសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៤. ចតុត្ថសិក្ខាបទេ – អប្បតិស្សាតិ អប្បតិស្សវា. ឧបាសកាតិ វុត្តេ វចនម្បិ ន សោតុកាមា; អនាទរាតិ អត្ថោ. អប្បតិស្សយា វា អនីចវុត្តិនោតិ អត្ថោ. អសភាគវុត្តិកាតិ វិសភាគជីវិកា, យថា ភិក្ខូសុ វត្តិតព្ពំ; ឯវំ អប្បវត្តវុត្តិនោតិ អត្ថោ.

៤៥. បទសោ ធម្មំ វាចេយ្យាតិ ឯកតោ បទំ បទំ ធម្មំ វាចេយ្យ; កោដ្ឋាសំ កោដ្ឋាសំ វាចេយ្យាតិ អត្ថោ. យស្មា បន តំ កោដ្ឋាសនាមកំ បទំ ចតុព្ពិធំ ហោតិ, តស្មា តំ ទស្សេតុំ ‘‘បទំ អនុបទំ អន្វក្ខរំ អនុព្យញ្ជន’’ន្តិ បទភាជនំ វុត្តំ. តត្ថ បទន្តិ ឯកោ គាថាបាទោ អធិប្បេតោ. អនុបទន្តិ ទុតិយបាទោ. អន្វក្ខរន្តិ ឯកេកមក្ខរំ. អនុព្យញ្ជនន្តិ បុរិមព្យញ្ជនេន សទិសំ បច្ឆាព្យញ្ជនំ. យំ កិញ្ចិ វា ឯកមក្ខរំ អន្វក្ខរំ, អក្ខរសមូហោ អនុព្យញ្ជនំ, អក្ខរានុព្យញ្ជនសមូហោ បទំ. បឋមបទំ បទមេវ, ទុតិយំ អនុបទន្តិ ឯវមេត្ថ នានាករណំ វេទិតព្ពំ.

ឥទានិ បទំ នាម ឯកតោ បដ្ឋបេត្វា ឯកតោ ឱសាបេន្តីតិ គាថាពន្ធំ ធម្មំ វាចេន្តោ ‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា’’តិ ឯកមេកំ បទំ សាមណេរេន សទ្ធិំ ឯកតោ អារភិត្វា ឯកតោយេវ និដ្ឋាបេតិ. ឯវំ វាចេន្តស្ស បទគណនាយ បាចិត្តិយា វេទិតព្ពា. អនុបទំ នាម បាដេក្កំ បដ្ឋបេត្វា ឯកតោ ឱសាបេន្តីតិ ថេរេន ‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា’’តិ វុត្តេ សាមណេរោ តំ បទំ អបាបុណិត្វា ‘‘មនោសេដ្ឋា មនោមយា’’តិ ទុតិយបទំ ឯកតោ ភណតិ, ឥមេ បាដេក្កំ បដ្ឋបេត្វា ឯកតោ ឱសាបេន្តិ នាម. ឯវំ វាចេន្តស្សាបិ អនុបទគណនាយ បាចិត្តិយា. អន្វក្ខរំ នាម រូបំ អនិច្ចន្តិ វុច្ចមានោ ‘‘រូ’’តិ ឱបាតេតីតិ ‘‘រូបំ អនិច្ចន្តិ ភណ សាមណេរា’’តិ វុច្ចមានោ រូការមត្តមេវ ឯកតោ វត្វា តិដ្ឋតិ. ឯវំ វាចេន្តស្សាបិ អន្វក្ខរគណនាយ បាចិត្តិយា. គាថាពន្ធេបិ ច ឯស នយោ លព្ភតិយេវ. អនុព្យញ្ជនំ នាម រូបំ អនិច្ចន្តិ វុច្ចមានោ វេទនា អនិច្ចាតិ សទ្ទំ និច្ឆារេតីតិ ‘‘រូបំ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចំ, វេទនា អនិច្ចា’’តិ ឥមំ សុត្តំ វាចយមានោ ថេរេន ‘‘រូបំ អនិច្ច’’ន្តិ វុច្ចមានោ សាមណេរោ សីឃបញ្ញតាយ ‘‘វេទនា អនិច្ចា’’តិ ឥមំ អនិច្ចបទំ ថេរស្ស ‘‘រូបំ អនិច្ច’’ន្តិ ឯតេន អនិច្ចបទេន សទ្ធិំ ឯកតោ ភណន្តោ វាចំ និច្ឆារេតិ. ឯវំ វាចេន្តស្សាបិ អនុព្យញ្ជនគណនាយ បាចិត្តិយា. អយំ បនេត្ថ សង្ខេបោ – ឥមេសុ បទាទីសុ យំ យំ ឯកតោ ភណតិ តេន តេន អាបត្តិំ អាបជ្ជតីតិ.

ពុទ្ធភាសិតោតិ សកលំ វិនយបិដកំ អភិធម្មបិដកំ ធម្មបទំ ចរិយាបិដកំ ឧទានំ ឥតិវុត្តកំ ជាតកំ សុត្តនិបាតោ វិមានវត្ថុ បេតវត្ថុ ព្រហ្មជាលាទីនិ ច សុត្តានិ. សាវកភាសិតោតិ ចតុបរិសបរិយាបន្នេហិ សាវកេហិ ភាសិតោ អនង្គណសម្មាទិដ្ឋិអនុមានសុត្តចុឡវេទល្លមហាវេទល្លាទិកោ. ឥសិភាសិតោតិ ពាហិរបរិព្ពាជកេហិ ភាសិតោ សកលោ បរិព្ពាជកវគ្គោ, ពាវរិយស្ស អន្តេវាសិកានំ សោឡសន្នំ ព្រាហ្មណានំ បុច្ឆាតិ ឯវមាទិ. ទេវតាភាសិតោតិ ទេវតាហិ ភាសិតោ; សោ ទេវតាសំយុត្តទេវបុត្តសំយុត្តមារសំយុត្តព្រហ្មសំយុត្តសក្កសំយុត្តាទិវសេន វេទិតព្ពោ.

អត្ថូបសញ្ហិតោតិ អដ្ឋកថានិស្សិតោ. ធម្មូបសញ្ហិតោតិ បាឡិនិស្សិតោ; ឧភយេនាបិ វិវដ្ដូបនិស្សិតមេវ វទតិ. កិញ្ចាបិ វិវដ្ដូបនិស្សិតំ វទតិ, តិស្សោ សង្គីតិយោ អារុឡ្ហធម្មំយេវ បន បទសោ វាចេន្តស្ស អាបត្តិ. វិវដ្ដូបនិស្សិតេបិ នានាភាសាវសេន គាថាសិលោកពន្ធាទីហិ អភិសង្ខតេ អនាបត្តិ. តិស្សោ សង្គីតិយោ អនារុឡ្ហេបិ កុលុម្ពសុត្តំ រាជោវាទសុត្តំ តិក្ខិន្ទ្រិយំ ចតុបរិវដ្ដំ នន្ទោបនន្ទន្តិ ឦទិសេ អាបត្តិយេវ. អបលាលទមនម្បិ វុត្តំ, មហាបច្ចរិយម្បន បដិសិទ្ធំ. មេណ្ឌកមិលិន្ទបញ្ហេសុ ថេរស្ស សកបដិភានេ អនាបត្តិ, យំ រញ្ញោ សញ្ញាបនត្ថំ អាហរិត្វា វុត្តំ, តត្ថ អាបត្តិ. វណ្ណបិដកអង្គុលិមាលបិដករដ្ឋបាលគអជតអាឡវកគជ្ជិតគុឡ្ហមគ្គគុឡ្ហវេស្សន្តរគុឡ្ហវិនយវេទល្លបិដកានិ បន អពុទ្ធវចនានិយេវាតិ វុត្តំ. សីលូបទេសោ នាម ធម្មសេនាបតិនា វុត្តោតិ វទន្តិ, តស្មិំ អាបត្តិយេវ. អញ្ញានិបិ មគ្គកថាអារម្មណកថាពុទ្ធិកទណ្ឌក ញាណវត្ថុអសុភកថាទីនិ អត្ថិ, តេសុ សត្តតិំស ពោធិបក្ខិយធម្មា វិភត្តា, ធុតង្គបញ្ហេ បដិបទា វិភត្តា; តស្មា តេសុ អាបត្តីតិ វុត្តំ. មហាបច្ចរិយាទីសុ បន សង្គីតិំ អនារុឡ្ហេសុ រាជោវាទតិក្ខិន្ទ្រិយចតុបរិវដ្ដនន្ទោបនន្ទកុលុម្ពសុត្តេសុយេវ អាបត្តីតិ វត្វា អវសេសេសុ យំ ពុទ្ធវចនតោ អាហរិត្វា វុត្តំ, តទេវ អាបត្តិវត្ថុ ហោតិ, ន ឥតរន្តិ អយមត្ថោ បរិគ្គហិតោ.

៤៨. ឯកតោ ឧទ្ទិសាបេន្តោតិ អនុបសម្បន្នេន សទ្ធិំ ឯកតោ ឧទ្ទេសំ គណ្ហន្តោបិ ឯកតោ វទតិ អនាបត្តីតិ អត្ថោ.

តត្រាយំ វិនិច្ឆយោ – ឧបសម្បន្នោ ច អនុបសម្បន្នោ ច និសីទិត្វា ឧទ្ទិសាបេន្តិ. អាចរិយោ និសិន្នានំ ភណាមីតិ តេហិ សទ្ធិំ ឯកតោ វទតិ, អាចរិយស្ស អាបត្តិ. អនុបសម្បន្នេន សទ្ធិំ គណ្ហន្តស្ស អនាបត្តិ. ទ្វេបិ ឋិតា គណ្ហន្តិ, ឯសេវ នយោ. ទហរភិក្ខុ និសិន្នោ, សាមណេរោ ឋិតោ, និសិន្នស្ស ភណាមីតិ ភណតោ អនាបត្តិ. សចេ ទហរោ តិដ្ឋតិ, ឥតរោ និសីទតិ, ឋិតស្ស ភណាមីតិ ភណតោបិ អនាបត្តិ. សចេ ពហូនំ ភិក្ខូនំ អន្តរេ ឯកោ សាមណេរោ និសិន្នោ ហោតិ, តស្មិំ និសិន្នេ បទសោ ធម្មំ វាចេន្តស្ស អាចរិយស្ស អចិត្តកាបត្តិ. សចេ សាមណេរោ ឧបចារំ មុញ្ចិត្វា ឋិតោ វា និសិន្នោ វា ហោតិ, យេសំ វាចេតិ, តេសុ អបរិយាបន្នត្តា ឯកេន ទិសាភាគេន បលាយនកគន្ថំ នាម គណ្ហាតីតិ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ, តស្មា អនាបត្តិ. ឯកតោ សជ្ឈាយំ ករោន្តោបិ អនុបសម្បន្នេន សទ្ធិំ ឧបសម្បន្នោ ឯកតោ សជ្ឈាយំ ករោន្តោ តេន សទ្ធិំយេវ ភណតិ, អនាបត្តិ. អនុបសម្បន្នស្ស សន្តិកេ ឧទ្ទេសំ គណ្ហន្តស្សបិ តេន សទ្ធិំ ឯកតោ ភណន្តស្ស អនាបត្តិ. អយម្បិ ហិ ឯកតោ សជ្ឈាយំ ករោតិច្ចេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ.

យេភុយ្យេន បគុណំ គន្ថំ ភណន្តំ ឱបាតេតីតិ សចេ ឯកគាថាយ ឯកោ បាទោ ន អាគច្ឆតិ, សេសំ អាគច្ឆតិ, អយំ យេភុយ្យេន បគុណគន្ថោ នាម. ឯតេន នយេន សុត្តេបិ វេទិតព្ពោ. តំ ឱបាតេន្តស្ស ឯវំ ភណាហីតិ ឯកតោបិ ភណន្តស្ស អនាបត្តិ. ឱសារេន្តំ ឱបាតេតីតិ សុត្តំ ឧច្ចារេន្តំ បរិសមជ្ឈេ បរិសង្កមានំ ឯវំ វទេហីតិ តេន សទ្ធិំ ឯកតោបិ វទន្តស្ស អនាបត្តិ. យំ បន មហាបច្ចរិយាទីសុ ‘‘មយា សទ្ធិំ មា វទា’’តិ វុត្តោ យទិ វទតិ, ‘‘អនាបត្តី’’តិ វុត្តំ, តំ មហាអដ្ឋកថាយំ នត្ថិ, នត្ថិភាវោយេវ ចស្ស យុត្តោ. កស្មា? កិរិយសមុដ្ឋានត្តា. ឥតរថា ហិ កិរិយាកិរិយំ ភវេយ្យ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ.

បទសោធម្មសមុដ្ឋានំ – វាចតោ ច វាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ, កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, វចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

បទសោធម្មសិក្ខាបទំ ចតុត្ថំ.

៥. សហសេយ្យសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៩. បញ្ចមសិក្ខាបទេ – មុដ្ឋស្សតី អសម្បជានាតិ បុព្ពភាគេ សតិសម្បជញ្ញស្ស អករណវសេនេតំ វុត្តំ, ភវង្គោតិណ្ណកាលេ បន កុតោ សតិសម្បជញ្ញន្តិ! វិកូជមានាតិ វិប្បលបមានា. កាកច្ឆមានាតិ នាសាយ កាកសទ្ទំ វិយ និរត្ថកសទ្ទំ មុញ្ចមានា. ឧបាសកាតិ បឋមតរំ ឧដ្ឋិតឧបាសកា.

៥០. ឯតទវោចុន្តិ ‘‘ភគវតា អាវុសោ រាហុល សិក្ខាបទំ បញ្ញត្ត’’ន្តិ ភិក្ខូ សិក្ខាបទគារវេនេវ ឯតំ អវោចុំ. បកតិយា បន តេ ភគវតិ ច គារវេន អាយស្មតោ ច រាហុលស្ស សិក្ខាកាមតាយ តស្ស អាយស្មតោ វសនដ្ឋានំ អាគតស្ស ចូឡមញ្ចកំ វា អបស្សេនំ វា យំ អត្ថិ តំ បញ្ញបេត្វា ចីវរំ វា ឧត្តរាសង្គំ វា ឧស្សីសករណត្ថាយ ទេន្តិ. តត្រិទំ តស្សាយស្មតោ សិក្ខាកាមតាយ – ភិក្ខូ កិរ តំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា មុដ្ឋិសម្មុញ្ជនិញ្ច កចវរឆឌ្ឌនកញ្ច ពហិ ខិបន្តិ. អថញ្ញេហិ ‘‘អាវុសោ កេនិទំ បាតិត’’ន្តិ វុត្តេ អញ្ញេ ឯវំ វទន្តិ – ‘‘ភន្តេ, រាហុលោ ឥមស្មិំ បទេសេ សញ្ចរិ, តេន នុ ខោ បាតិត’’ន្តិ. សោ បនាយស្មា ‘‘ន មយ្ហំ ភន្តេ ឥទំ កម្ម’’ន្តិ ឯកទិវសម្បិ អវត្វា តំ បដិសាមេត្វា ភិក្ខូ ខមាបេត្វា គច្ឆតិ. វច្ចកុដិយា សេយ្យំ កប្បេសីតិ តំយេវ សិក្ខាកាមតំ អនុព្រូហន្តោ ធម្មសេនាបតិមហាមោគ្គល្លានអានន្ទត្ថេរាទីនំ សន្តិកំ អគន្ត្វា ភគវតោ វឡញ្ជនកវច្ចកុដិយំ សេយ្យំ កប្បេសិ. សា កិរ កុដិ កវាដពទ្ធា គន្ធបរិភណ្ឌកតា សមោសរិតបុប្ផទាមា ចេតិយដ្ឋានមិវ តិដ្ឋតិ, អបរិភោគា អញ្ញេសំ.

៥១. ឧត្តរិទិរត្តតិរត្តន្តិ ភគវា សាមណេរានំ សង្គហករណត្ថាយ តិរត្តំ បរិហារំ អទាសិ. ន ហិ យុត្តំ កុលទារកេ បព្ពាជេត្វា នានុគ្គហេតុន្តិ. សហសេយ្យន្តិ ឯកតោ សេយ្យំ. សេយ្យាតិ កាយប្បសារណសង្ខាតំ សយនម្បិ វុច្ចតិ, យស្មិំ សេនាសនេ សយន្តិ, តម្បិ. តត្ថ សេនាសនំ តាវ ទស្សេតុំ ‘‘សេយ្យា នាម សព្ពច្ឆន្នា’’តិអាទិ វុត្តំ. កាយប្បសារណំ ទស្សេតុំ អនុបសម្បន្នេ និបន្នេ ភិក្ខុ និបជ្ជតី’’តិអាទិ វុត្តំ. តស្មា អយមេត្ថ អត្ថោ – ‘‘សេនាសនសង្ខាតំ សេយ្យំ បវិសិត្វា កាយប្បសារណសង្ខាតំ សេយ្យំ កប្បេយ្យ វិទហេយ្យ សម្បាទេយ្យា’’តិ. សព្ពច្ឆន្នាតិអាទិនា បន តស្សា សេនាសនសង្ខាតាយ សេយ្យាយ លក្ខណំ វុត្តំ. តស្មា យំ សេនាសនំ ឧបរិ បញ្ចហិ ឆទនេហិ អញ្ញេន វា កេនចិ សព្ពមេវ បដិច្ឆន្នំ, អយំ សព្ពច្ឆន្នា នាម សេយ្យា. អដ្ឋកថាសុ បន បាកដវោហារំ គហេត្វា វាចុគ្គតវសេន ‘‘សព្ពច្ឆន្នា នាម បញ្ចហិ ឆទនេហិ ឆន្នា’’តិ វុត្តំ. កិញ្ចាបិ វុត្តំ? អថ ខោ ទុស្សកុដិយំ វសន្តស្សាបិ ន សក្កា អនាបត្តិ កាតុំ, តស្មា យំ កិញ្ចិ បដិច្ឆាទនសមត្ថំ ឥធ ឆទនញ្ច បរិច្ឆន្នញ្ច វេទិតព្ពំ. បញ្ចវិធច្ឆទនេយេវ ហិ គយ្ហមានេ បទរច្ឆន្នេបិ សហសេយ្យា ន ភវេយ្យ. យំ បន សេនាសនំ ភូមិតោ បដ្ឋាយ យាវ ឆទនំ អាហច្ច បាការេន វា អញ្ញេន វា កេនចិ អន្តមសោ វត្ថេនាបិ បរិក្ខិត្តំ, អយំ សព្ពបរិច្ឆន្នា នាម សេយ្យា. ឆទនំ អនាហច្ច សព្ពន្តិមេន បរិយាយេន ទិយឌ្ឍហត្ថុព្ពេធេន បាការាទិនា បរិក្ខិត្តាបិ សព្ពបរិច្ឆន្នាយេវាតិ កុរុន្ទដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. យស្សា បន ឧបរិ ពហុតរំ ឋានំ ឆន្នំ, អប្បំ អច្ឆន្នំ, សមន្តតោ វា ពហុតរំ បរិក្ខិត្តំ, អប្បំ អបរិក្ខិត្តំ, អយំ យេភុយ្យេន ឆន្នា យេភុយ្យេន បរិច្ឆន្នា នាម. ឥមិនា ហិ លក្ខណេន សមន្នាគតោ សចេបិ សត្តភូមកោ បាសាទោ ឯកូបចារោ ហោតិ, សតគព្ភំ វា ចតុស្សាលំ វា, ឯកសេយ្យាឥច្ចេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ចតុត្ថេ ទិវសេ អត្ថង្គតេ សូរិយេ អនុបសម្បន្នេ និបន្នេ ភិក្ខុ និបជ្ជតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិអាទិ.

តត្ថ ច និបជ្ជនមត្តេនេវ បាចិត្តិយំ. សចេ បន សម្ពហុលា សាមណេរា, ឯកោ ភិក្ខុ, សាមណេរគណនាយ បាចិត្តិយា. តេ ចេ ឧដ្ឋាយុដ្ឋាយ និបជ្ជន្តិ, តេសំ បយោគេ បយោគេ ភិក្ខុស្ស អាបត្តិ. ភិក្ខុស្ស ឧដ្ឋាយុដ្ឋាយ និបជ្ជនេ បន ភិក្ខុស្សេវ បយោគេន ភិក្ខុស្ស អាបត្តិ. សចេ បន សម្ពហុលា ភិក្ខូ ឯកោ សាមណេរោ សព្ពេសំ អាបត្តិំ ករោតិ, តស្ស ឧដ្ឋាយុដ្ឋាយ និបជ្ជនេនបិ ភិក្ខូនំ អាបត្តិយេវ. ឧភយេសំ សម្ពហុលភាវេបិ ឯសេវ នយោ.

អបិចេត្ថ ឯកាវាសាទិកម្បិ ចតុក្កំ វេទិតព្ពំ. យោ ហិ ឯកស្មិំ អាវាសេ ឯកេនេវ អនុបសម្បន្នេន សទ្ធិំ តិរត្តំ សហសេយ្យំ កប្បេតិ, តស្ស ចតុត្ថទិវសតោ បដ្ឋាយ ទេវសិកា អាបត្តិ. យោបិ ឯកស្មិំយេវ អាវាសេ នានាអនុបសម្បន្នេហិ សទ្ធិំ តិរត្តំ សហសេយ្យំ កប្បេតិ, តស្សបិ. យោបិ នានាអាវាសេសុ ឯកេនេវ អនុបសម្បន្នេន សទ្ធិំ តិរត្តំ សហសេយ្យំ កប្បេតិ, តស្សបិ. យោបិ នានាអាវាសេសុ នានាអនុបសម្បន្នេហិ សទ្ធិំ យោជនសតម្បិ គន្ត្វា សហសេយ្យំ កប្បេតិ, តស្សបិ ចតុត្ថទិវសតោ បដ្ឋាយ ទេវសិកា អាបត្តិ.

អយញ្ច សហសេយ្យាបត្តិ នាម ‘‘ភិក្ខុំ ឋបេត្វា អវសេសោ អនុបសម្បន្នោ នាមា’’តិ វចនតោ តិរច្ឆានគតេនបិ សទ្ធិំ ហោតិ, តត្រ តិរច្ឆានគតស្ស បរិច្ឆេទោ មេថុនធម្មាបត្តិយា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. តស្មា សចេបិ គោធាពិឡាលមង្គុសាទីសុ កោចិ បវិសិត្វា ភិក្ខុនោ វសនសេនាសនេ ឯកូបចារដ្ឋានេ សយតិ, សហសេយ្យាវ ហោតិ.

យទិ បន ថម្ភានំ ឧបរិ កតបាសាទស្ស ឧបរិមតលេន សទ្ធិំ អសម្ពទ្ធភិត្តិកស្ស ភិត្តិយា ឧបរិ ឋិតសុសិរតុលាសីសស្ស សុសិរេន បវិសិត្វា តុលាយ អព្ភន្តរេ សយិត្វា តេនេវ សុសិរេន និក្ខមិត្វា គច្ឆតិ, ហេដ្ឋាបាសាទេ សយិតភិក្ខុស្ស អនាបត្តិ. សចេ ឆទនេ ឆិទ្ទំ ហោតិ, តេន បវិសិត្វា អន្តោឆទនេ វសិត្វា តេនេវ បក្កមតិ, នានូបចារេ ឧបរិមតលេ ឆទនព្ភន្តរេ សយិតស្ស អាបត្តិ, ហេដ្ឋិមតលេ សយិតស្ស អនាបត្តិ. សចេ អន្តោបាសាទេនេវ អារោហិត្វា សព្ពតលានិ បរិភុញ្ជន្តិ, ឯកូបចារានិ ហោន្តិ, តេសុ យត្ថ កត្ថចិ សយិតស្ស អាបត្តិ.

សភាសង្ខេបេន កតេ អឌ្ឍកុដ្ដកសេនាសនេ សយិតស្ស វាឡសង្ឃាដាទីសុ កបោតាទយោ បវិសិត្វា សយន្តិ, អាបត្តិយេវ. បរិក្ខេបស្ស ពហិគតេ និព្ពកោសព្ភន្តរេ សយន្តិ, អនាបត្តិ. បរិមណ្ឌលំ វា ចតុរស្សំ វា ឯកច្ឆទនាយ គព្ភមាលាយ សតគព្ភំ ចេបិ សេនាសនំ ហោតិ, តត្រ ចេ ឯកេន សាធារណទ្វារេន បវិសិត្វា វិសុំ បាការេន អបរិច្ឆិន្នគព្ភូបចារេ សព្ពគព្ភេ បវិសន្តិ, ឯកគព្ភេបិ អនុបសម្បន្នេ និបន្នេ សព្ពគព្ភេសុ និបន្នានំ អាបត្តិ. សចេ សបមុខា គព្ភា ហោន្តិ, បមុខស្ស ឧបរិ អច្ឆន្នំ ឧច្ចវត្ថុកំ ចេបិ ហោតិ, បមុខេ សយិតោ គព្ភេ សយិតានំ អាបត្តិំ ន ករោតិ. សចេ បន គព្ភច្ឆទនេនេវ សទ្ធិំ សម្ពទ្ធច្ឆទនំ ហោតិ, តត្រ សយិតោ សព្ពេសំ អាបត្តិំ ករោតិ. កស្មា? សព្ពច្ឆន្នត្តា សព្ពបរិច្ឆន្នត្តា ច, គព្ភបរិក្ខេបោយេវ ហិស្ស បរិក្ខេបោតិ. ឯតេនេវ ហិ នយេន អដ្ឋកថាសុ លោហបាសាទបរិក្ខេបស្ស ចតូសុ ទ្វារកោដ្ឋកេសុ អាបត្តិ វុត្តា.

យំ បន អន្ធកដ្ឋកថាយំ ‘‘អបរិក្ខិត្តេ បមុខេ អនាបត្តីតិ ភូមិយំ វិនា ជគតិយា បមុខំ សន្ធាយ កថិន’’ន្តិ វុត្តំ, តំ អន្ធករដ្ឋេ បាដេក្កសន្និវេសា ឯកច្ឆទនា គព្ភបាឡិយោ សន្ធាយ វុត្តំ. យញ្ច តត្ថ ‘‘ភូមិយំ វិនា ជគតិយា’’តិ វុត្តំ, តំ នេវ អដ្ឋកថាសុ អត្ថិ; ន បាឡិយា សមេតិ. ទសហត្ថុព្ពេធាបិ ហិ ជគតិ បរិក្ខេបសង្ខ្យំ ន គច្ឆតិ. តស្មា យម្បិ តត្ថ ទុតិយសិក្ខាបទេ ជគតិយា បមាណំ វត្វា ‘‘ឯតំ ឯកូបចារំ បរិច្ឆន្នំ នាម ហោតី’’តិ វុត្តំ, តំ ន គហេតព្ពំ. យេបិ ឯកសាលទ្វិសាលតិសាលចតុស្សាលសន្និវេសា មហាបាសាទា ឯកស្មិំ ឱកាសេ បាទេ ធោវិត្វា បវិដ្ឋេន សក្កា ហោន្តិ សព្ពត្ថ អនុបរិគន្តុំ, តេសុបិ សហសេយ្យាបត្តិយា ន មុច្ចតិ. សចេ តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ ឧបចារំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា កតា ហោន្តិ, ឯកូបចារដ្ឋានេយេវ អាបត្តិ.

ទ្វីហិ ទ្វារេហិ យុត្តស្ស សុធាឆទនមណ្ឌបស្ស មជ្ឈេ បាការំ ករោន្តិ, ឯកេន ទ្វារេន បវិសិត្វា ឯកស្មិំ បរិច្ឆេទេ អនុបសម្បន្នោ សយតិ, ឯកស្មិំ ភិក្ខុ, អនាបត្តិ. បាការេ គោធាទីនំ បវិសនមត្តម្បិ ឆិទ្ទំ ហោតិ, ឯកស្មិញ្ច បរិច្ឆេទេ គោធា សយន្តិ, អនាបត្តិយេវ. ន ហិ ឆិទ្ទេន គេហំ ឯកូបចារំ នាម ហោតិ. សចេ បាការមជ្ឈេ ឆិន្ទិត្វា ទ្វារំ យោជេន្តិ, ឯកូបចារតាយ អាបត្តិ. តំ ទ្វារំ កវាដេន បិទហិត្វា សយន្តិ, អាបត្តិយេវ. ន ហិ ទ្វារបិទហនេន គេហំ នានូបចារំ នាម ហោតិ, ទ្វារំ វា អទ្វារំ. កវាដញ្ហិ សំវរណវិវរណេហិ យថាសុខំ វឡញ្ជនត្ថាយ កតំ, ន វឡញ្ជនូបច្ឆេទនត្ថាយ. សចេ បន តំ ទ្វារំ បុន ឥដ្ឋកាហិ បិទហន្តិ, អទ្វារំ ហោតិ, បុរិមេ នានូបចារភាវេយេវ តិដ្ឋតិ. ទីឃបមុខំ ចេតិយឃរំ ហោតិ. ឯកំ កវាដំ អន្តោ, ឯកំ ពហិ, ទ្វិន្នំ កវាដានំ អន្តរេ អនុបសម្បន្នោ អន្តោចេតិយឃរេ សយន្តស្ស អាបត្តិំ ករោតិ, ឯកូបចារត្តា.

តត្រ យស្ស ‘‘សិយា អយំ ឯកូបចារនានូបចារតា នាម ឧទោសិតសិក្ខាបទេ វុត្តា, ឥធ បន ‘សេយ្យា នាម សព្ពច្ឆន្នា សព្ពបរិច្ឆន្នា យេភុយ្យេន ឆន្នា យេភុយ្យេន បរិច្ឆន្នា’តិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ, បិហិតទ្វារោ ច គព្ភោ សព្ពបរិច្ឆន្នោវ ហោតិ. តស្មា តត្ថ អន្តោ សយិតេនេវ សទ្ធិំ អាបត្តិ, ពហិ សយិតេន អនាបត្តី’’តិ. សោ ឯវំ វត្តព្ពោ – ‘‘អបិហិតទ្វារេ បន កស្មា ពហិ សយិតេន អាបត្តី’’តិ? បមុខស្ស គព្ភេន សទ្ធិំ សព្ពច្ឆន្នត្តា. ‘‘កិំ បន គព្ភេ បិហិតេ ឆទនំ វិទ្ធស្តំ ហោតី’’តិ? ន វិទ្ធស្តំ, គព្ភេន សទ្ធិំ បមុខស្ស សព្ពបរិច្ឆន្នតា ន ហោតិ. ‘‘កិំ បរិក្ខេបោ វិទ្ធស្តោ’’តិ? អទ្ធា វក្ខតិ ‘‘ន វិទ្ធស្តោ, កវាដេន ឧបចារោ បរិច្ឆន្នោ’’តិ. ឯវំ ទូរម្បិ គន្ត្វា បុន ឯកូបចារនានូបចារតំយេវ បច្ចាគមិស្សតិ.

អបិច យទិ ព្យញ្ជនមត្តេយេវ អត្ថោ សុវិញ្ញេយ្យោ សិយា, សព្ពច្ឆន្នាតិ វចនតោ បញ្ចន្នំ អញ្ញតរេន ឆទនេន ឆន្នា ឯវ សេយ្យា សិយា, ន អញ្ញេន. ឯវញ្ច សតិ បទរច្ឆន្នាទីសុ អនាបត្តិ សិយា. តតោ យទត្ថំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ, ស្វេវ អត្ថោ បរិហាយេយ្យ. បរិហាយតុ វា មា វា, កថំ អវុត្តំ គហេតព្ពន្តិ; កោ វា វទតិ ‘‘អវុត្តំ គហេតព្ព’’ន្តិ? វុត្តញ្ហេតំ អនិយតេសុ – ‘‘បដិច្ឆន្នំ នាម អាសនំ កុដ្ដេន វា កវាដេន វា កិលញ្ជេន វា សាណិបាការេន វា រុក្ខេន វា ថម្ភេន វា កោដ្ឋលិកាយ វា យេន កេនចិ បដិច្ឆន្នំ ហោតី’’តិ. តស្មា យថា តត្ថ យេន កេនចិ បដិច្ឆន្នំ បដិច្ឆន្នមេវ, ឯវមិធាបិ គហេតព្ពំ. តស្មា សេនាសនំ ខុទ្ទកំ វា ហោតុ មហន្តំ វា អញ្ញេន សទ្ធិំ សម្ពទ្ធំ វា អសម្ពទ្ធំ វា ទីឃំ វា វដ្ដំ វា ចតុរស្សំ វា ឯកភូមកំ វា, អនេកភូមកំ វា, យំ យំ ឯកូបចារំ សព្ពត្ថ យេន កេនចិ បដិច្ឆាទនេន សព្ពច្ឆន្នេ សព្ពបរិច្ឆន្នេ យេភុយ្យេន វា ឆន្នេ យេភុយ្យេន វា បរិច្ឆន្នេ សហសេយ្យាបត្តិ ហោតីតិ.

៥៣. ឧបឌ្ឍច្ឆន្នេ ឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្នេ អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ ឯត្ថ សព្ពច្ឆន្នេ ឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្នេតិ ឯវមាទីសុបិ មហាបច្ចរិយំ ទុក្កដមេវាតិ វុត្តំ. មហាអដ្ឋកថាយំ បន ‘‘សព្ពច្ឆន្នេ យេភុយ្យេនបរិច្ឆន្នេ បាចិត្តិយំ, សព្ពច្ឆន្នេ ឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្នេ បាចិត្តិយំ, យេភុយ្យេនឆន្នេ ឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្នេ បាចិត្តិយំ, សព្ពបរិច្ឆន្នេ យេភុយ្យេនឆន្នេ បាចិត្តិយំ, សព្ពបរិឆន្នេ ឧបឌ្ឍច្ឆន្នេ បាចិត្តិយំ, យេភុយ្យេនបរិច្ឆន្នេ ឧបឌ្ឍច្ឆន្នេ បាចិត្តិយំ, បាឡិយំ វុត្តបាចិត្តិយេន សទ្ធិំ សត្ត បាចិត្តិយានី’’តិ វុត្តំ. ‘‘សព្ពច្ឆន្នេ ចូឡកបរិច្ឆន្នេ ទុក្កដំ, យេភុយ្យេនឆន្នេ ចូឡកបរិច្ឆន្នេ ទុក្កដំ, សព្ពបរិច្ឆន្នេ ចូឡកច្ឆន្នេ ទុក្កដំ, យេភុយ្យេនបរិច្ឆន្នេ ចូឡកច្ឆន្នេ ទុក្កដំ, បាឡិយំ ទុក្កដេន សហ បញ្ច ទុក្កដានី’’តិ វុត្តំ.

‘‘ឧបឌ្ឍច្ឆន្នេ ចូឡកបរិច្ឆន្នេ អនាបត្តិ, ឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្នេ ចូឡកច្ឆន្នេ អនាបត្តិ, ចូឡកច្ឆន្នេ ចូឡកបរិច្ឆន្នេ អនាបត្តិ, សព្ពច្ឆន្នេ សព្ពអបរិច្ឆន្នេតិ ច ឯត្ថ សេនម្ពមណ្ឌបវណ្ណំ ហោតី’’តិ វុត្តំ. ឥមិនាបេតំ វេទិតព្ពំ – ‘‘យថា ជគតិ បរិក្ខេបសង្ខយ ន គច្ឆតី’’តិ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ.

ឯឡកលោមសមុដ្ឋានំ – កាយតោ ច កាយចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ, កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

សហសេយ្យសិក្ខាបទំ បញ្ចមំ.

៦. ទុតិយសហសេយ្យសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៥. ទុតិយសហសេយ្យសិក្ខាបទេ – អាវសថាគារន្តិ អាគន្តុកានំ វសនាគារំ. បញ្ញត្តំ ហោតីតិ បុញ្ញកាមតាយ កត្វា ឋបិតំ ហោតិ. យេន សា ឥត្ថី តេនុបសង្កមីតិ អសុកស្មិំ នាម ឋានេ អាវសថាគារំ បញ្ញត្តំ អត្ថីតិ មនុស្សានំ សុត្វា ឧបសង្កមិ. គន្ធគន្ធិនីតិ អគរុកុង្កុមាទីនំ គន្ធានំ គន្ធោ គន្ធគន្ធោ, សោ អស្សា អត្ថីតិ គន្ធគន្ធិនី. សាដកំ និក្ខិបិត្វាតិ អប្បេវ នាមស្ស ឥមម្បិ វិប្បការំ បស្សន្តស្ស រាគោ ឧប្បជ្ជេយ្យាតិ ចិន្តេត្វា ឯវមកាសិ. ឱក្ខិបិត្វាតិ អធោ ខិបិត្វា. អច្ចយោតិ អបរាធោ. មំ អច្ចគមាតិ មំ អតិក្កម្ម អភិភវិត្វា បវត្តោ. សេសំ បឋមសិក្ខាបទេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. អយមេវ ហិ វិសេសោ – បឋមសិក្ខាបទេ ចតុត្ថទិវសេ អាបត្តិ ឥធ បឋមទិវសេបិ. យក្ខីបេតីហិ ទិស្សមានករូបាហិ តិរច្ឆានគតិត្ថិយា ច មេថុនធម្មវត្ថុភូតាយ ឯវ ទុក្កដំ. សេសាហិ អនាបត្តិ. សមុដ្ឋានាទីនិ បឋមសទិសានេវាតិ.

ទុតិយសហសេយ្យសិក្ខាបទំ ឆដ្ឋំ.

៧. ធម្មទេសនាសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦០. សត្តមសិក្ខាបទេ – ឃរណីតិ ឃរសាមិនី. និវេសនទ្វារេតិ និវេសនស្ស មហាទ្វារេ. ឃរសុណ្ហាតិ តស្មិំ ឃរេ សុណ្ហា. អាវសថទ្វារេតិ ឱវរកទ្វារេ. វិស្សដ្ឋេនាតិ សុនិគ្គតេន សទ្ទេន. វិវដេនាតិ សុដ្ឋុ បកាសេន អសំវុតេន. ធម្មោ ទេសេតព្ពោតិ អយំ សរណសីលាទិភេទោ ធម្មោ កថេតព្ពោ. អញ្ញាតុន្តិ អាជានិតុំ. វិញ្ញុនា បុរិសវិគ្គហេនាតិ វិញ្ញុនា បុរិសេន, បុរិសវិគ្គហំ គហេត្វាបិ ឋិតេន ន យក្ខេន ន បេតេន ន តិរច្ឆានគតេន.

៦៦. អនាបត្តិ វិញ្ញុនា បុរិសវិគ្គហេនាតិ វិញ្ញុនា បុរិសវិគ្គហេន សទ្ធិំ ឋិតាយ ពហុម្បិ ធម្មំ ទេសេន្តស្ស អនាបត្តិ. ឆប្បញ្ចវាចាហីតិ ឆហិ បញ្ចហិ វាចាហិ យោ ទេសេតិ, តស្សបិ អនាបត្តិ. តត្ថ ឯកោ គាថាបាទោ ឯកវាចាតិ ឯវំ សព្ពត្ថ វាចាបមាណំ វេទិតព្ពំ. សចេ អដ្ឋកថំ ធម្មបទំ ជាតកាទិវត្ថុំ វា កថេតុកាមោ ហោតិ, ឆប្បញ្ចបទមត្តមេវ កថេតុំ វដ្ដតិ. បាឡិយា សទ្ធិំ កថេន្តេន ឯកបទំ បាឡិតោ បញ្ច អដ្ឋកថាតោតិ ឯវំ ឆ បទានិ អនតិក្កាមេត្វាវ កថេតព្ពោ. បទសោធម្មេ វុត្តប្បភេទោ ហិ ឥធាបិ សព្ពោ ធម្មោយេវ. តស្មិំ ទេសេតីតិ តស្មិំ ខណេ ទេសេតិ. សម្បទានត្ថេ វា ឯតំ ភុម្មវចនំ. តស្សា ទេសេតីតិ អត្ថោ. អញ្ញិស្សា មាតុគាមស្សាតិ ឯកិស្សា ទេសេត្វា បុន អាគតាគតាយ អញ្ញិស្សាបិ ទេសេតីតិ ឯវំ ឯកាសនេ និសិន្នោ មាតុគាមសតសហស្សន្នម្បិ ទេសេតីតិ អត្ថោ. មហាបច្ចរិយដ្ឋកថាយំ វុត្តំ សមំ និសិន្នានំ មាតុគាមានំ ‘‘តុម្ហាកំ ឯកេកិស្សា ឯកេកំ គាថំ ទេសេស្សាមិ, តំ សុណាថាតិ ទេសេតិ, អនាបត្តិ. បឋមំ ឯកេកិស្សា ឯកេកំ គាថំ កថេស្សាមីតិ អាភោគំ កត្វា ជានាបេត្វា កថេតុំ វដ្ដតិ, ន បច្ឆាតិ. បញ្ហំ បុច្ឆតិ បញ្ហំ បុដ្ឋោ កថេតីតិ មាតុគាមោ ‘‘ទីឃនិកាយោ នាម ភន្តេ កិមត្ថំ ទីបេតី’’តិ បុច្ឆតិ. ឯវំ បញ្ហំ បុដ្ឋោ ភិក្ខុ សព្ពំ ចេបិ ទីឃនិកាយំ កថេតិ, អនាបត្តិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវ.

បទសោធម្មសមុដ្ឋានំ – វាចតោ ច វាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ, កិរិយាកិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, វចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

ធម្មទេសនាសិក្ខាបទំ សត្តមំ.

៨. ភូតារោចនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦៧. អដ្ឋមសិក្ខាបទេ – វត្ថុកថាយ តាវ យំ វត្តព្ពំ សិយា, តំ សព្ពំ ចតុត្ថបារាជិកវណ្ណនាយំ វុត្តនយមេវ. អយមេវ ហិ វិសេសោ – តត្ថ អភូតំ អារោចេសុំ, ឥធ ភូតំ. ភូតម្បិ បុថុជ្ជនា អារោចេសុំ, ន អរិយា. អរិយានញ្ហិ បយុត្តវាចា នាម នត្ថិ, អត្តនោ គុណេ អារោចយមានេ បន អញ្ញេ ន បដិសេធេសុំ, តថាឧប្បន្នេ ច បច្ចយេ សាទិយិំសុ, តថាឧប្បន្នភាវំ អជានន្តា.

‘‘អថ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុ’’ន្តិអាទិម្ហិ បន យេ ឧត្តរិមនុស្សធម្មស្ស វណ្ណំ ភាសិំសុ, តេ អារោចេសុន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘កច្ចិ បន វោ ភិក្ខវេ ភូត’’ន្តិ បុច្ឆិតេ បន សព្ពេបិ ‘‘ភូតំ ភគវា’’តិ បដិជានិំសុ. អរិយានម្បិ ហិ អព្ភន្តរេ ភូតោ ឧត្តរិមនុស្សធម្មោតិ. អថ ភគវា អរិយមិស្សកត្តា ‘‘មោឃបុរិសា’’តិ អវត្វា ‘‘កថញ្ហិ នាម តុម្ហេ ភិក្ខវេ’’តិ វត្វា ‘‘ឧទរស្ស ការណា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យស្មា អរិយា អញ្ញេសំ សុត្វា ‘‘អយ្យោ កិរ, ភន្តេ, សោតាបន្នោ’’តិអាទិនា នយេន បសន្នេហិ មនុស្សេហិ បុច្ឆិយមានា អបញ្ញត្តេ សិក្ខាបទេ អនាទីនវទស្សិនោ សុទ្ធចិត្តតាយ អត្តនោ ច បរេសញ្ច វិសេសាធិគមំ បដិជានិំសុ. ឯវំ បដិជានន្តេហិ ច តេហិ យំ អញ្ញេ ឧទរស្ស ការណា ឧត្តរិមនុស្សធម្មស្ស វណ្ណំ ភាសិត្វា បិណ្ឌបាតំ ឧប្បាទេសុំ, តំ សុទ្ធចិត្តតាយ សាទិយន្តេហិបិ ឧទរស្ស ការណា ឧត្តរិមនុស្សធម្មស្ស វណ្ណោ ភាសិតោ វិយ ហោតិ. តស្មា សព្ពសង្គាហិកេនេវ នយេន ‘‘កថញ្ហិ នាម តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ឧទរស្ស ការណា គិហីនំ អញ្ញមញ្ញំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មស្ស វណ្ណំ ភាសិស្សថា’’តិ អាហ. សេសំ ចតុត្ថបារាជិកវត្ថុសទិសមេវ. សិក្ខាបទវិភង្គេបិ កេវលំ តត្ថ បារាជិកញ្ចេវ ថុល្លច្ចយញ្ច ឥធ ភូតត្តា បាចិត្តិយញ្ចេវ ទុក្កដញ្ច អយំ វិសេសោ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

៧៧. ‘‘ឧបសម្បន្នស្ស ភូតំ អារោចេតី’’តិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. បរិនិព្ពានកាលេ ហិ អន្តរា វា អតិកឌ្ឍិយមានេន ឧបសម្បន្នស្ស ភូតំ អារោចេតុំ វដ្ដតិ. សុតបរិយត្តិសីលគុណំ បន អនុបសម្បន្នស្សាបិ អារោចេតុំ វដ្ដតិ. អាទិកម្មិកស្ស អនាបត្តិ. ‘‘ឧម្មត្តកស្សា’’តិ ឥទំ បន ឥធ ន វុត្តំ. កស្មា? ទិដ្ឋិសម្បន្នានំ ឧម្មាទស្ស វា ចិត្តក្ខេបស្ស វា អភាវាតិ. មហាបច្ចរិយម្បិ ហិ វិចារិតំ ‘‘ឈានលាភី បន បរិហីនេ ឈានេ ឧម្មត្តកោ ភវេយ្យ, តស្សបិ ភូតារោចនបច្ចយា អនាបត្តិ ន វត្តព្ពា, ភូតស្សេវ អភាវតោ’’តិ. សេសំ ឧត្តានមេវ.

ភូតារោចនំ នាមេតំ បុព្ពេ អវុត្តេហិ តីហិ សមុដ្ឋានេហិ សមុដ្ឋាតិ – កាយតោ វាចតោ កាយវាចតោ ចាតិ. កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, កុសលាព្យាកតចិត្តេហិ ទ្វិចិត្តំ, សុខមជ្ឈត្តវេទនាហិ ទ្វិវេទនន្តិ.

ភូតារោចនសិក្ខាបទំ អដ្ឋមំ.

៩. ទុដ្ឋុល្លារោចនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៧៨. នវមសិក្ខាបទេ – ទុដ្ឋុល្លា នាម អាបត្តិ ចត្តារិ ច បារាជិកានិ តេរស ច សង្ឃាទិសេសាតិ ឥមិស្សា បាឡិយា ‘‘បារាជិកានិ ទុដ្ឋុល្លសទ្ទត្ថទស្សនត្ថំ វុត្តានិ, សង្ឃាទិសេសំ បន ឥធ អធិប្បេត’’ន្តិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ. តត្រាយំ វិចារណា – សចេ បារាជិកំ អារោចេន្តស្ស បាចិត្តិយំ ន ភវេយ្យ, យថា សមានេបិ ភិក្ខុ-ភិក្ខុនីនំ ឧបសម្បន្នសទ្ទេ យត្ថ ភិក្ខុនី អនធិប្បេតា ហោតិ, តត្ថ ភិក្ខុំ ឋបេត្វា អវសេសោ អនុបសម្បន្នោតិ វុច្ចតិ; ឯវមិធ សមានេបិ បារាជិកសង្ឃាទិសេសានំ ទុដ្ឋុល្លសទ្ទេ យទិ បារាជិកំ អនធិប្បេតំ, ‘‘ទុដ្ឋុល្លា នាម អាបត្តិ តេរស សង្ឃាទិសេសា’’តិ ឯតទេវ វត្តព្ពំ សិយា. តត្ថ ភវេយ្យ ‘‘យោ បារាជិកំ អាបន្នោ, សោ ភិក្ខុភាវតោ ចុតោ, តស្មា តស្ស អាបត្តិំ អារោចេន្តោ ទុក្កដំ អាបជ្ជតី’’តិ. ឯវំ សតិ អក្កោសន្តោបិ ទុក្កដំ អាបជ្ជេយ្យ, បាចិត្តិយមេវ ច អាបជ្ជតិ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘អសុទ្ធោ ហោតិ បុគ្គលោ អញ្ញតរំ បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបន្នោ, តញ្ចេ អសុទ្ធទិដ្ឋិ សមានោ ឱកាសំ ការាបេត្វា អក្កោសាធិប្បាយោ វទតិ, អាបត្តិ ឱមសវាទស្សា’’តិ (បារា. ៣៨៩). ឯវំ បាឡិយា វិចារិយមានាយ បារាជិកំ អារោចេន្តស្សាបិ បាចិត្តិយមេវ ទិស្សតិ. កិញ្ចាបិ ទិស្សតិ, អថ ខោ សព្ពអដ្ឋកថាសុ វុត្តត្តា អដ្ឋកថាចរិយាវ ឯត្ថ បមាណំ, ន អញ្ញា វិចារណា. បុព្ពេបិ ច អាវោចុម្ហ – ‘‘ពុទ្ធេន ធម្មោ វិនយោ ច វុត្តោ, យោ តស្ស បុត្តេហិ តថេវ ញាតោ’’តិអាទិ (បារា. អដ្ឋ. ១.គន្ថារម្ភកថា). អដ្ឋកថាចរិយា ហិ ពុទ្ធស្ស អធិប្បាយំ ជានន្តិ.

ឥមិនាបិ ចេតំ បរិយាយេន វេទិតព្ពំ. អញ្ញត្រ ភិក្ខុសម្មុតិយាតិ ហិ វុត្តំ. ភិក្ខុសម្មុតិយា ច អារោចនំ អាយតិំ សំវរត្ថាយ បុន តថារូបំ អាបត្តិំ អនាបជ្ជនត្ថាយ ភគវតា អនុញ្ញាតំ, ន តស្ស ភិក្ខុនោ អវណ្ណមត្តប្បកាសនត្ថាយ, សាសនេ ចស្ស បតិដ្ឋានិសេធនត្ថាយ, ន ច បារាជិកំ អាបន្នស្ស បុន តថារូបាយ អាបត្តិយា អនាបជ្ជនេន ភិក្ខុភាវោ នាម អត្ថិ. តស្មា ‘‘បារាជិកានិ ទុដ្ឋុល្លសទ្ទត្ថទស្សនត្ថំ វុត្តានិ, សង្ឃាទិសេសំ បន ឥធាធិប្បេត’’ន្តិ យំ អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ, តំ សុវុត្តមេវ.

៨០. អត្ថិ ភិក្ខុសម្មុតិ អាបត្តិបរិយន្តាតិអាទីសុ បន យា អយំ ភិក្ខុសម្មុតិ វុត្តា, សា ន កត្ថចិ អាគតា, ឥធ វុត្តត្តាយេវ បន អភិណ្ហាបត្តិកំ ភិក្ខុំ ទិស្វា ឯវមេស បរេសុ ហិរោត្តប្បេនាបិ អាយតិំ សំវរំ អាបជ្ជិស្សតីតិ តស្ស ភិក្ខុនោ ហិតេសិតាយ តិក្ខត្តុំ អបលោកេត្វា សង្ឃេន កាតព្ពាតិ វេទិតព្ពាតិ.

៨២. អទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ អារោចេតិ អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ បញ្ចបិ អាបត្តិក្ខន្ធេ អារោចេន្តស្ស ទុក្កដំ. មហាបច្ចរិយំ បន បារាជិកំ អារោចេន្តស្សាបិ ទុក្កដមេវ វុត្តំ. អនុបសម្បន្នស្ស ទុដ្ឋុល្លំ វា អទុដ្ឋុល្លំ វា អជ្ឈាចារន្តិ ឯត្ថ អាទិតោ បញ្ច សិក្ខាបទានិ ទុដ្ឋុល្លោ នាម អជ្ឈាចារោ, សេសានិ អទុដ្ឋុល្លោ. សុក្កវិស្សដ្ឋិកាយសំសគ្គទុដ្ឋុល្លអត្តកាមា បនស្ស អជ្ឈាចារោ នាមាតិ វុត្តំ.

៨៣. វត្ថុំ អារោចេតីតិ ‘‘អយំ សុក្កវិស្សដ្ឋិំ អាបន្នោ, ទុដ្ឋុល្លំ អាបន្នោ, អត្តកាមំ អាបន្នោ’’ កាយសំសគ្គំ អាបន្នោតិ ឯវំ វទន្តស្ស អនាបត្តិ. អាបត្តិំ អារោចេតីតិ ឯត្ថ ‘‘អយំ បារាជិកំ អាបន្នោ, សង្ឃាទិសេសំ ថុល្លច្ចយំ បាចិត្តិយំ បាដិទេសនីយំ ទុក្កដំ ទុព្ភាសិតំ អាបន្នោ’’តិ វទតិ អនាបត្តិ. ‘‘អយំ អសុចិំ មោចេត្វា សង្ឃាទិសេសំ អាបន្នោ’’តិអាទិនា បន នយេន វត្ថុនា សទ្ធិំ អាបត្តិំ ឃដេត្វា អារោចេន្តស្សេវ អាបត្តិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

តិសមុដ្ឋានំ – កាយចិត្តតោ វាចាចិត្តតោ កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ, កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទុក្ខវេទនន្តិ.

ទុដ្ឋុល្លារោចនសិក្ខាបទំ នវមំ.

១០. បថវីខណនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៨៦. ទសមសិក្ខាបទេ – ជាតា ច បថវី អជាតា ច បថវីតិ ឥមេហិ បទេហិ ជាតបថវិញ្ច អជាតបថវិញ្ច ទស្សេតិ. អប្បបាសាណាទីសុ អប្បា បាសាណា ឯត្ថាតិ អប្បបាសាណាតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តត្ថ មុដ្ឋិប្បមាណតោ ឧបរិ បាសាណាតិ វេទិតព្ពា, មុដ្ឋិប្បមាណា សក្ខរា. កថលាតិ កបាលខណ្ឌានិ. មរុម្ពាតិ កដសក្ខរា. វាលិកាតិ វាលុកាយេវ. យេភុយ្យេន បំសុកាតិ តីសុ កោដ្ឋាសេសុ ទ្វេ កោដ្ឋាសា បំសុ, ឯកោ បាសាណាទីសុ អញ្ញតរោ. អទឌ្ឍាបីតិ ឧទ្ធនបត្តបចនកុម្ភការាវាបាទិវសេន តថា តថា អទឌ្ឍា. សា បន វិសុំ នត្ថិ, សុទ្ធបំសុអាទីសុ អញ្ញតរាវ វេទិតព្ពា. យេភុយ្យេនសក្ខរាតិ ពហុតរា សក្ខរា. ហត្ថិកុច្ឆិយំ កិរ ឯកបច្ឆិបូរំ អាហរាបេត្វា ទោណិយំ ធោវិត្វា បថវិយា យេភុយ្យេន សក្ខរភាវំ ញត្វា សយំ ភិក្ខូ បោក្ខរណិំ ខណិំសុ. យានិ បន មជ្ឈេ ‘‘អប្បបំសុ អប្បមត្តិកា’’តិ ទ្វេ បទានិ, តានិ យេភុយ្យេនបាសាណាទិបញ្ចកមេវ បវិសន្តិ តេសំយេវ ហិ ទ្វិន្នំ បភេទទស្សនមេតំ. សយំ ខណតិ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សាតិ ឯត្ថ បហារេ បហារេ បាចិត្តិយំ វេទិតព្ពំ. សកិំ អាណត្តោ ពហុកម្បិ ខណតីតិ សចេបិ សកលទិវសំ ខណតិ, អាណាបកស្ស ឯកំយេវ បាចិត្តិយំ. សចេ បន កុសិតោ ហោតិ, បុនប្បុនំ អាណាបេតព្ពោ. តំ អាណាបេត្វា ខណាបេន្តស្ស វាចាយ វាចាយ បាចិត្តិយំ. អយំ តាវ បាឡិវណ្ណនា.

អយំ បន បាឡិមុត្តកវិនិច្ឆយោ – ‘‘បោក្ខរណិំ ខណា’’តិ វទតិ, វដ្ដតិ. ខតាយេវ ហិ បោក្ខរណី នាម ហោតិ, តស្មា អយំ កប្បិយវោហារោ. ឯស នយោ ‘‘វាបិំ តឡាកំ អាវាដំ ខណា’’តិអាទីសុបិ. ‘‘ឥមំ ឱកាសំ ខណ, ឥមស្មិំ ឱកាសេ បោក្ខរណិំ ខណា’’តិ វត្តុំ បន ន វដ្ដតិ. ‘‘កន្ទំ ខណ, មូលំ ខណា’’តិ អនិយាមេត្វា វត្តុំ វដ្ដតិ. ‘‘ឥមំ វល្លិំ ខណ, ឥមស្មិំ ឱកាសេ កន្ទំ វា មូលំ វា ខណា’’តិ វត្តុំ ន វដ្ដតិ. បោក្ខរណិំ សោធេន្តេហិ យោ កុដេហិ ឧស្សិញ្ចិតុំ សក្កា ហោតិ តនុកកទ្ទមោ, តំ អបនេតុំ វដ្ដតិ, ពហលំ ន វដ្ដតិ. អាតបេន សុក្ខកទ្ទមោ ផលតិ, តត្រ យោ ហេដ្ឋា បថវិយា អសម្ពទ្ធោ, តមេវ អបនេតុំ វដ្ដតិ. ឧទកេន គតដ្ឋានេ ឧទកបប្បដកោ នាម ហោតិ, វាតប្បហារេន ចលតិ, តំ អបនេតុំ វដ្ដតិ.

បោក្ខរណីអាទីនំ តដំ ភិជ្ជិត្វា ឧទកសាមន្តា បតតិ, សចេ ឱមកចាតុមាសំ ឱវដ្ឋំ, ឆិន្ទិតុំ វា ភិន្ទិតុំ វា វដ្ដតិ, ចាតុមាសតោ ឧទ្ធំ ន វដ្ដតិ. សចេ បន ឧទកេយេវ បតតិ, ទេវេ អតិរេកចាតុមាសំ ឱវដ្ឋេបិ ឧទកេយេវ ឧទកស្ស បតិតត្តា វដ្ដតិ. បាសាណបិដ្ឋិយំ សោណ្ឌិំ ខណន្តិ, សចេ តត្ថ បឋមមេវ សុខុមរជំ បតតិ, តញ្ចេ ទេវេន ឱវដ្ឋំ ហោតិ, ចាតុមាសច្ចយេន អកប្បិយបថវីសង្ខ្យំ គច្ឆតិ. ឧទកេ បរិយាទិណ្ណេ សោណ្ឌិំ សោធេន្តេហិ តំ វិកោបេតុំ ន វដ្ដតិ. សចេ បឋមមេវ ឧទកេន បូរតិ, បច្ឆា រជំ បតតិ, តំ វិកោបេតុំ វដ្ដតិ. តត្ថ ហិ ទេវេ វស្សន្តេបិ ឧទកេយេវ ឧទកំ បតតីតិ. បិដ្ឋិបាសាណេ សុខុមរជំ ហោតិ, ទេវេ ផុសាយន្តេ អល្លីយតិ, តម្បិ ចាតុមាសច្ចយេន វិកោបេតុំ ន វដ្ដតិ. សចេ បន អកតបព្ភារេ វម្មិកោ ឧដ្ឋិតោ ហោតិ, យថាសុខំ វិកោបេតុំ វដ្ដតិ. សចេ អព្ភោកាសេ ឧដ្ឋហតិ, ឱមកចាតុមាសំ ឱវដ្ឋោយេវ វដ្ដតិ. រុក្ខាទីសុ អារុឡ្ហឧបចិកាមត្តិកាយបិ ឯសេវ នយោ. គណ្ឌុប្បាទគូថមូសិកុក្ករគោកណ្ដកាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

គោកណ្ដកោ នាម គាវីនំ ខុរច្ឆិន្នកទ្ទមោ វុច្ចតិ. សចេ បន ហេដ្ឋិមតលេន ភូមិសម្ពន្ធោ ហោតិ, ឯកទិវសម្បិ ន វដ្ដតិ. កសិតដ្ឋានេបិ នង្គលច្ឆិន្នមត្តិកាបិណ្ឌំ គណ្ហន្តស្ស ឯសេវ នយោ. បុរាណសេនាសនំ ហោតិ អច្ឆទនំ វា វិនដ្ឋច្ឆទនំ វា, អតិរេកចាតុមាសំ ឱវដ្ឋំ ជាតបថវីសង្ខ្យមេវ គច្ឆតិ. តតោ អវសេសំ ឆទនិដ្ឋកំ វា គោបានសីអាទិកំ ឧបករណំ វា ‘‘ឥដ្ឋកំ គណ្ហាមិ គោបនសិំ ភិត្តិបាទំ បទរត្ថរណំ បាសាណត្ថម្ភំ គណ្ហាមី’’តិ សញ្ញាយ គណ្ហិតុំ វដ្ដតិ. តេន សទ្ធិំ មត្តិកា បតតិ, អនាបត្តិ. ភិត្តិមត្តិកំ គណ្ហន្តស្ស បន អាបត្តិ. សចេ យា យា អតិន្តា តំ តំ គណ្ហាតិ, អនាបត្តិ.

អន្តោគេហេ មត្តិកាបុញ្ជោ ហោតិ, តស្មិំ ឯកទិវសំ ឱវដ្ឋេ គេហំ ឆាទេន្តិ, សចេ សព្ពោ តិន្តោ ចាតុមាសច្ចយេន ជាតបថវីយេវ. អថស្ស ឧបរិភាគោយេវ តិន្តោ, អន្តោ អតិន្តោ, យត្តកំ តិន្តំ តំ កប្បិយការកេហិ កប្បិយវោហារេន អបនាមេត្វា សេសំ យថាសុខំ វឡញ្ជេតុំ វដ្ដតិ. ឧទកេន តេមេត្វា ឯកាពទ្ធាយេវ ហិ ជាតបថវី ហោតិ, ន ឥតរាតិ.

អព្ភោកាសេ មត្តិកាបាការោ ហោតិ, អតិរេកចាតុមាសំ ចេ ឱវដ្ឋោ ជាតបថវីសង្ខ្យំ គច្ឆតិ. តត្ថ លគ្គបំសុំ បន អល្លហត្ថេន ឆុបិត្វា គហេតុំ វដ្ដតិ. សចេ ឥដ្ឋកបាការោ ហោតិ, យេភុយ្យេនកថលដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ, យថាសុខំ វិកោបេតុំ វដ្ដតិ. អព្ភោកាសេ ឋិតមណ្ឌបត្ថម្ភំ ឥតោ ចិតោ ច សញ្ចាលេត្វា បថវិំ វិកោបេន្តេន គហេតុំ ន វដ្ដតិ, ឧជុកមេវ ឧទ្ធរិតុំ វដ្ដតិ. អញ្ញម្បិ សុក្ខរុក្ខំ វា សុក្ខខាណុកំ វា គណ្ហន្តស្ស ឯសេវ នយោ. នវកម្មត្ថំ បាសាណំ វា រុក្ខំ វា ទណ្ឌកេហិ ឧច្ចាលេត្វា បវដ្ដេន្តា គច្ឆន្តិ, តត្ថ បថវី ភិជ្ជតិ, សចេ សុទ្ធចិត្តា បវដ្ដេន្តិ, អនាបត្តិ. អថ បន តេន អបទេសេន បថវិំ ភិន្ទិតុកាមាយេវ ហោន្តិ, អាបត្តិ. សាខាទីនិ កឌ្ឍន្តានម្បិ បថវិយំ ទារូនិ ផាលេន្តានម្បិ ឯសេវ នយោ.

បថវិយំ អដ្ឋិសូចិកណ្ដកាទីសុបិ យំកិញ្ចិ អាកោដេតុំ វា បវេសេតុំ វា ន វដ្ដតិ. បស្សាវធារាយ វេគេន បថវិំ ភិន្ទិស្សាមីតិ ឯវំ បស្សាវម្បិ កាតុំ ន វដ្ដតិ, ករោន្តស្ស ភិជ្ជតិ, អាបត្តិ. វិសមភូមិំ សមំ ករិស្សាមីតិ សម្មុញ្ជនិយា ឃំសិតុម្បិ ន វដ្ដតិ, វត្តសីសេនេវ ហិ សម្មជ្ជិតព្ពំ. កេចិ កត្តរយដ្ឋិយា ភូមិំ កោដ្ដេន្តិ, បាទង្គុដ្ឋកេន វិលិខន្តិ, ‘‘ចង្កមិតដ្ឋានំ ទស្សេស្សាមា’’តិ បុនប្បុនំ ភូមិំ ភិន្ទន្តា ចង្កមន្តិ, សព្ពំ ន វដ្ដតិ. វីរិយសម្បគ្គហត្ថំ បន សមណធម្មំ ករោន្តេន សុទ្ធចិត្តេន ចង្កមិតុំ វដ្ដតិ, ‘‘ហត្ថំ ធោវិស្សាមា’’តិ បថវិយំ ឃំសន្តិ, ន វដ្ដតិ. អឃំសន្តេន បន អល្លហត្ថំ បថវិយំ ឋបេត្វា រជំ គហេតុំ វដ្ដតិ. កេចិ កណ្ឌុកច្ឆុអាទីហិ អាពាធិកា ឆិន្នតដាទីសុ អង្គបច្ចង្គានិ ឃំសន្តិ ន វដ្ដតិ.

៨៧. ខណតិ វា ខណាបេតិ វាតិ អន្តមសោ បាទង្គុដ្ឋកេនបិ សម្មជ្ជនីសលាកាយបិ សយំ វា ខណតិ, អញ្ញេន វា ខណាបេតិ. ភិន្ទតិ វា ភេទាបេតិ វាតិ អន្តមសោ ឧទកម្បិ ឆឌ្ឌេន្តោ សយំ វា ភិន្ទតិ, អញ្ញេន វា ភិន្ទាបេតិ. ទហតិ វា ទហាបេតិ វាតិ អន្តមសោ បត្តម្បិ បចន្តោ សយំ វា ទហតិ, អញ្ញេន វា ទហាបេតិ. យត្តកេសុ ឋានេសុ អគ្គិំ ទេតិ វា ទាបេតិ វា តត្តកានិ បាចិត្តិយានិ. បត្តំ បចន្តេនបិ ហិ បុព្ពេ បក្កដ្ឋានេយេវ ហិ បចិតព្ពោ. អទឌ្ឍាយ បថវិយា អគ្គិំ ឋបេតុំ ន វដ្ដតិ. បត្តបចនកបាលស្ស បន ឧបរិ អគ្គិំ ឋបេតុំ វដ្ដតិ. ទារូនំ ឧបរិ ឋបេតិ, សោ អគ្គិ តានិ ទហន្តោ គន្ត្វា បថវិំ ទហតិ, ន វដ្ដតិ. ឥដ្ឋកកបាលាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

តត្រាបិ ហិ ឥដ្ឋកាទីនំយេវ ឧបរិ ឋបេតុំ វដ្ដតិ. កស្មា? តេសំ អនុបាទានត្តា. ន ហិ តានិ អគ្គិស្ស ឧបាទានសង្ខ្យំ គច្ឆន្តិ. សុក្ខខាណុសុក្ខរុក្ខាទីសុបិ អគ្គិំ ទាតុំ ន វដ្ដតិ. សចេ បន បថវិំ អប្បត្តមេវ និព្ពាបេត្វា គមិស្សាមីតិ ទេតិ, វដ្ដតិ. បច្ឆា និព្ពាបេតុំ ន សក្កោតិ, អវិសយត្តា អនាបត្តិ. តិណុក្កំ គហេត្វា គច្ឆន្តោ ហត្ថេ ឌយ្ហមានេ ភូមិយំ បាតេតិ, អនាបត្តិ. បតិតដ្ឋានេយេវ ឧបាទានំ ទត្វា អគ្គិំ កាតុំ វដ្ដតីតិ មហាបច្ចរិយំ វុត្តំ. ទឌ្ឍបថវិយា ច យត្តកំ ឋានំ ឧសុមាយ អនុគតំ, សព្ពំ វិកោបេតុំ វដ្ដតីតិ តត្ថេវ វុត្តំ. យោ បន អជាននកោ ភិក្ខុ អរណីសហិតេន អគ្គិំ និព្ពត្តេត្វា ហត្ថេន ឧក្ខិបិត្វា ‘‘កិំ ករោមី’’តិ វទតិ, ‘‘ជាលេហី’’តិ វត្តព្ពោ, ‘‘ហត្ថោ ឌយ្ហតី’’តិ វទតិ, ‘‘យថា ន ឌយ្ហតិ តថា ករោហី’’តិ វត្តព្ពោ. ‘‘ភូមិយំ បាតេហី’’តិ បន ន វត្តព្ពោ. សចេ ហត្ថេ ឌយ្ហមានេ បាតេតិ ‘‘បថវិំ ទហិស្សាមី’’តិ អបាតិតត្តា អនាបត្តិ. បតិតដ្ឋានេ បន អគ្គិំ កាតុំ វដ្ដតីតិ កុរុន្ទិយំ វុត្តំ.

៨៨. អនាបត្តិ ឥមំ ជានាតិអាទីសុ ‘‘ឥមស្ស ថម្ភស្ស អាវាដំ ជាន, មហាមត្តិកំ ជាន, ថុសមត្តិកំ ជាន, មហាមត្តិកំ ទេហិ, ថុសមត្តិកំ ទេហិ, មត្តិកំ អាហរ, បំសុំ អាហរ, មត្តិកាយ អត្ថោ, បំសុនា អត្ថោ, ឥមស្ស ថម្ភស្ស អាវាដំ កប្បិយំ ករោហិ, ឥមំ មត្តិកំ កប្បិយំ ករោហិ, ឥមំ បំសុំ កប្បិយំ ករោហី’’តិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អសញ្ចិច្ចាតិ បាសាណរុក្ខាទីនិ វា បវដ្ដេន្តស្ស កត្តរទណ្ឌេន វា អាហច្ច អាហច្ច គច្ឆន្តស្ស បថវី ភិជ្ជតិ, សា ‘‘តេន ភិន្ទិស្សាមី’’តិ ឯវំ សញ្ចិច្ច អភិន្នត្តា អសញ្ចិច្ច ភិន្នា នាម ហោតិ. ឥតិ អសញ្ចិច្ច ភិន្ទន្តស្ស អនាបត្តិ. អសតិយាតិ អញ្ញវិហិតោ កេនចិ សទ្ធិំ កិញ្ចិ កថេន្តោ បាទង្គុដ្ឋកេន វា កត្តរយដ្ឋិយា វា បថវិំ វិលិខន្តោ តិដ្ឋតិ, ឯវំ អសតិយា វិលិខន្តស្ស វា ភិន្ទន្តស្ស វា អនាបត្តិ. អជានន្តស្សាតិ អន្តោគេហេ ឱវដ្ឋំ ឆន្នំ បថវិំ ‘‘អកប្បិយបថវី’’តិ ន ជានាតិ, ‘‘កប្បិយបថវី’’តិ សញ្ញាយ វិកោបេតិ, ‘‘ខណាមិ ភិន្ទាមិ ទហាមី’’តិ វា ន ជានាតិ, កេវលំ សង្គោបនត្ថាយ ខណិត្តាទីនិ វា ឋបេតិ, ឌយ្ហមានហត្ថោ វា អគ្គិំ បាតេតិ, ឯវំ អជានន្តស្ស អនាបត្តិ. សេសំ ឧត្តានមេវ.

តិសមុដ្ឋានំ – កាយចិត្តតោ វាចាចិត្តតោ កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ. កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

បថវីខណនសិក្ខាបទំ ទសមំ.

សមត្តោ វណ្ណនាក្កមេន មុសាវាទវគ្គោ បឋមោ.

២. ភូតគាមវគ្គោ

១. ភូតគាមសិក្ខាបទវណ្ណនា

៨៩. សេនាសនវគ្គស្ស បឋមសិក្ខាបទេ – អនាទិយន្តោតិ តស្សា វចនំ អគណ្ហន្តោ. ទារកស្ស ពាហុំ អាកោដេសីតិ ឧក្ខិត្តំ ផរសុំ និគ្គហេតុំ អសក្កោន្តោ មនុស្សានំ ចក្ខុវិសយាតីតេ មហារាជសន្តិកា លទ្ធេ រុក្ខដ្ឋកទិព្ពវិមានេ និបន្នស្ស ទារកស្ស ពាហុំ ថនមូលេយេវ ឆិន្ទិ. ន ខោ មេតំ បតិរូបន្តិអាទិម្ហិ អយំ សង្ខេបវណ្ណនា – ហិមវន្តេ កិរ បក្ខទិវសេសុ ទេវតាសន្និបាតោ ហោតិ, តត្ថ រុក្ខធម្មំ បុច្ឆន្តិ – ‘‘ត្វំ រុក្ខធម្មេ ឋិតា ន ឋិតា’’តិ? រុក្ខធម្មោ នាម រុក្ខេ ឆិជ្ជមានេ រុក្ខទេវតាយ មនោបទោសស្ស អករណំ. តត្ថ យា ទេវតា រុក្ខធម្មេ អដ្ឋិតា ហោតិ, សា ទេវតាសន្និបាតំ បវិសិតុំ ន លភតិ. ឥតិ សា ទេវតា ឥមញ្ច រុក្ខធម្មេ អដ្ឋានបច្ចយំ អាទីនវំ អទ្ទស, ភគវតោ ច សម្មុខា សុតបុព្ពធម្មទេសនានុសារេន តថាគតស្ស ឆទ្ទន្តាទិកាលេ បុព្ពចរិតំ អនុស្សរិ. តេនស្សា ឯតទហោសិ – ‘‘ន ខោ មេតំ បតិរូបំ…បេ… វោរោបេយ្យ’’ន្តិ. យំនូនាហំ ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេយ្យន្តិ ឥទំ បនស្សា ‘‘អយំ ភិក្ខុ សបិតិកោ បុត្តោ, អទ្ធា ភគវា ឥមំ ឥមស្ស អជ្ឈាចារំ សុត្វា មរិយាទំ ពន្ធិស្សតិ, សិក្ខាបទំ បញ្ញបេស្សតី’’តិ បដិសញ្ចិក្ខន្តិយា អហោសិ. សចជ្ជ ត្វំ ទេវតេតិ សចេ អជ្ជ ត្វំ ទេវតេ. បសវេយ្យាសីតិ ជនេយ្យាសិ ឧប្បាទេយ្យាសិ. ឯវញ្ច បន វត្វា ភគវា តំ ទេវតំ សញ្ញាបេន្តោ –

‘‘យោ វេ ឧប្បតិតំ កោធំ, រថំ ភន្តំវ វារយេ;

តមហំ សារថិំ ព្រូមិ, រស្មិគ្គាហោ ឥតរោ ជនោ’’តិ. (ធ. ប. ២២២);

ឥមំ គាថមភាសិ. គាថាបរិយោសានេ សា ទេវតា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាសិ. បុន ភគវា សម្បត្តបរិសាយ ធម្មំ ទេសេន្តោ –

‘‘យោ ឧប្បតិតំ វិនេតិ កោធំ, វិសដំ សប្បវិសំវ ឱសធេហិ;

សោ ភិក្ខុ ជហាតិ ឱរបារំ, ឧរគោ ជិណ្ណមិវត្តចំ បុរាណ’’ន្តិ. (សុ. និ. ១);

ឥមំ គាថមភាសិ. តត្រ បឋមគាថា ធម្មបទេ សង្គហំ អារុឡ្ហា, ទុតិយា សុត្តនិបាតេ, វត្ថុ បន វិនយេតិ. អថ ភគវា ធម្មំ ទេសេន្តោយេវ តស្សា ទេវតាយ វសនដ្ឋានំ អាវជ្ជន្តោ បតិរូបំ ឋានំ ទិស្វា ‘‘គច្ឆ, ទេវតេ, អសុកស្មិំ ឱកាសេ រុក្ខោ វិវិត្តោ, តស្មិំ ឧបគច្ឆា’’តិ អាហ. សោ កិរ រុក្ខោ ន អាឡវិរដ្ឋេ, ជេតវនស្ស អន្តោបរិក្ខេបេ, យស្ស ទេវបុត្តស្ស បរិគ្គហោ អហោសិ, សោ ចុតោ; តស្មា ‘‘វិវិត្តោ’’តិ វុត្តោ. តតោ បដ្ឋាយ ច បន សា ទេវតា សម្មាសម្ពុទ្ធតោ លទ្ធបរិហារា ពុទ្ធុបដ្ឋាយិកា អហោសិ. យទា ទេវតាសមាគមោ ហោតិ, តទា មហេសក្ខទេវតាសុ អាគច្ឆន្តីសុ អញ្ញា អប្បេសក្ខា ទេវតា យាវ មហាសមុទ្ទចក្កវាឡបព្ពតា តាវ បដិក្កមន្តិ. អយំ បន អត្តនោ វសនដ្ឋានេ និសីទិត្វាវ ធម្មំ សុណាតិ. យម្បិ បឋមយាមេ ភិក្ខូ បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ, មជ្ឈិមយាមេ ទេវតា, តំ សព្ពំ តត្ថេវ និសីទិត្វា សុណាតិ. ចត្តារោ ច មហារាជានោបិ ភគវតោ ឧបដ្ឋានំ អាគន្ត្វា គច្ឆន្តា តំ ទេវតំ ទិស្វាវ គច្ឆន្តិ.

៩០. ភូតគាមបាតព្យតាយាតិ ឯត្ថ ភវន្តិ អហុវុញ្ចាតិ ភូតា; ជាយន្តិ វឌ្ឍន្តិ ជាតា វឌ្ឍិតា ចាតិ អត្ថោ. គាមោតិ រាសិ; ភូតានំ គាមោតិ ភូតគាមោ; ភូតា ឯវ វា គាមោ ភូតគាមោ; បតិដ្ឋិតហរិតតិណរុក្ខាទីនមេតំ អធិវចនំ. បាតព្យស្ស ភាវោ បាតព្យតា; ឆេទនភេទនាទីហិ យថារុចិ បរិភុញ្ជិតព្ពតាតិ អត្ថោ. តស្សា ភូតគាមបាតព្យតាយ; និមិត្តត្ថេ ភុម្មវចនំ, ភូតគាមបាតព្យតាហេតុ, ភូតគាមស្ស ឆេទនាទិបច្ចយា បាចិត្តិយន្តិ អត្ថោ.

៩១. ឥទានិ តំ ភូតគាមំ វិភជិត្វា ទស្សេន្តោ ភូតគាមោ នាម បញ្ច ពីជជាតានីតិអាទិមាហ. តត្ថ ភូតគាមោ នាមាតិ ភូតគាមំ ឧទ្ធរិត្វា យស្មិំ សតិ ភូតគាមោ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘បញ្ច ពីជជាតានី’’តិ អាហាតិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ. ឯវំ សន្តេបិ ‘‘យានិ វា បនញ្ញានិបិ អត្ថិ មូលេ ជាយន្តី’’តិអាទីនិ ន សមេន្តិ. ន ហិ មូលពីជាទីនិ មូលាទីសុ ជាយន្តិ, មូលាទីសុ ជាយមានានិ បន តានិ ពីជាកតានិ, តស្មា ឯវមេត្ថ វណ្ណនា វេទិតព្ពា – ភូតគាមោ នាមាតិ វិភជិតព្ពបទំ. បញ្ចាតិ តស្ស វិភាគបរិច្ឆេទោ. ពីជជាតានីតិ បរិច្ឆិន្នធម្មនិទស្សនំ. តស្សត្ថោ – ពីជេហិ ជាតានិ ពីជជាតានិ; រុក្ខាទីនមេតំ អធិវចនំ. អបរោ នយោ – ពីជានិ ច តានិ វិជាតានិ ច បសូតានិ និព្ពត្តបណ្ណមូលានីតិ ពីជជាតានិ. ឯតេន អល្លវាលិកាទីសុ ឋបិតានំ និព្ពត្តបណ្ណមូលានំ សិង្គិវេរាទីនំ សង្គហោ កតោ ហោតិ.

ឥទានិ យេហិ ពីជេហិ ជាតត្តា រុក្ខាទីនិ ពីជជាតានីតិ វុត្តានិ, តានិ ទស្សេន្តោ ‘‘មូលពីជ’’ន្តិអាទិមាហ. តេសំ ឧទ្ទេសោ បាកដោ ឯវ. និទ្ទេសេ យានិ វា បនញ្ញានិបិ អត្ថិ មូលេ ជាយន្តិ មូលេ សញ្ជាយន្តីតិ ឯត្ថ ពីជតោ និព្ពត្តេន ពីជំ ទស្សិតំ, តស្មា ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ, យានិ វា បនញ្ញានិបិ អត្ថិ អាលុវកសេរុកមលុប្បលបុណ្ឌរីកកុវលយកន្ទបាដលិមូលាទិភេទេ មូលេ គច្ឆវល្លិរុក្ខាទីនិ ជាយន្តិ សញ្ជាយន្តិ, តានិ យម្ហិ មូលេ ជាយន្តិ ចេវ សញ្ជាយន្តិ ច តញ្ច, បាឡិយំ វុត្តំ ហលិទ្ទាទិ ច សព្ពម្បិ ឯតំ មូលពីជំ នាម. ឯសេវ នយោ ខន្ធពីជាទីសុ. យេវាបនកខន្ធពីជេសុ បនេត្ថ អម្ពាដកឥន្ទសាលនុហីបាឡិភទ្ទកណិការាទីនិ ខន្ធពីជានិ, អមូលវល្លិ ចតុរស្សវល្លិកណវីរាទីនិ ផឡុពីជានិ មកចិសុមនជយសុមនាទីនិ អគ្គពីជានិ, អម្ពជម្ពូបនសដ្ឋិអាទីនិ ពីជពីជានីតិ ទដ្ឋព្ពានិ.

៩២. ឥទានិ យំ វុត្តំ ‘‘ភូតគាមបាតព្យតាយ បាចិត្តិយ’’ន្តិ តត្ថ សញ្ញាវសេន អាបត្តានាបត្តិភេទំ បាតព្យតាភេទញ្ច ទស្សេន្តោ ពីជេ ពីជសញ្ញីតិអាទិមាហ. តត្ថ យថា ‘‘សាលីនំ ចេបិ ឱទនំ ភុញ្ជតី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៧៦) សាលិតណ្ឌុលានំ ឱទនោ ‘‘សាលីនំ ឱទនោ’’តិ វុច្ចតិ, ឯវំ ពីជតោ សម្ភូតោ ភូតគាមោ ‘‘ពីជ’’ន្តិ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. យំ បន ‘‘ពីជគាមភូតគាមសមារម្ភា បដិវិរតោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.១០) វុត្តំ ភូតគាមបរិមោចនំ កត្វា ឋបិតំ ពីជំ, តំ ទុក្កដវត្ថុ. អថ វា យទេតំ ‘‘ភូតគាមោ នាមា’’តិ សិក្ខាបទវិភង្គស្ស អាទិបទំ, តេន សទ្ធិំ យោជេត្វា យំ ពីជំ ភូតគាមោ នាម ហោតិ, តស្មិំ ពីជេ ពីជសញ្ញី សត្ថកាទីនិ គហេត្វា សយំ វា ឆិន្ទតិ អញ្ញេន វា ឆេទាបេតិ, បាសាណាទីនិ គហេត្វា សយំ វា ភិន្ទតិ អញ្ញេន វា ភេទាបេតិ, អគ្គិំ ឧបសំហរិត្វា សយំ វា បចតិ អញ្ញេន វា បចាបេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. យថារុតំ បន គហេត្វា ភូតគាមវិនិមុត្តស្ស ពីជស្ស ឆិន្ទនាទិភេទាយ បាតព្យតាយ បាចិត្តិយំ ន វត្តព្ពំ.

អយញ្ហេត្ថ វិនិច្ឆយកថា – ភូតគាមំ វិកោបេន្តស្ស បាចិត្តិយំ ភូតគាមបរិមោចិតំ បញ្ចវិធម្បិ ពីជគាមំ វិកោបេន្តស្ស ទុក្កដំ. ពីជគាមភូតគាមោ នាមេស អត្ថិ ឧទកដ្ឋោ, អត្ថិ ថលដ្ឋោ. តត្ថ ឧទកដ្ឋោ សាសបមត្តិកា តិលពីជកាទិភេទា សបណ្ណិកា អបណ្ណិកា ច សព្ពា សេវាលជាតិ អន្តមសោ ឧទកបប្បដកំ ឧបាទាយ ‘‘ភូតគាមោ’’តិ វេទិតព្ពោ. ឧទកបប្បដកោ នាម ឧបរិ ថទ្ធោ ផរុសវណ្ណោ, ហេដ្ឋា មុទុ នីលវណ្ណោ ហោតិ. តត្ថ យស្ស សេវាលស្ស មូលំ ឱរូហិត្វា បថវិយំ បតិដ្ឋិតំ, តស្ស បថវី ឋានំ. យោ ឧទកេ សញ្ចរតិ, តស្ស ឧទកំ. បថវិយំ បតិដ្ឋិតំ យត្ថ កត្ថចិ វិកោបេន្តស្ស ឧទ្ធរិត្វា វា ឋានន្តរំ សង្កាមេន្តស្ស បាចិត្តិយំ. ឧទកេ សញ្ចរន្តំ វិកោបេន្តស្សេវ បាចិត្តិយំ. ហត្ថេហិ បន ឥតោ ចិតោ ច វិយូហិត្វា ន្ហាយិតុំ វដ្ដតិ, សកលញ្ហិ ឧទកំ តស្ស ឋានំ. តស្មា ន សោ ឯត្តាវតា ឋានន្តរំ សង្កាមិតោ ហោតិ. ឧទកតោ បន ឧទកេន វិនា សញ្ចិច្ច ឧក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតិ, ឧទកេន សទ្ធិំ ឧក្ខិបិត្វា បុន ឧទកេ បក្ខិបិតុំ វដ្ដតិ. បរិស្សាវនន្តរេន និក្ខមតិ, កប្បិយំ ការាបេត្វាវ ឧទកំ បរិភុញ្ជិតព្ពំ. ឧប្បលិនីបទុមិនីអាទីនិ ជលជវល្លិតិណានិ ឧទកតោ ឧទ្ធរន្តស្ស វា តត្ថេវ វិកោបេន្តស្ស វា បាចិត្តិយំ. បរេហិ ឧប្បាដិតានិ វិកោបេន្តស្ស ទុក្កដំ. តានិ ហិ ពីជគាមេ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. តិលពីជកសាសបមត្តកសេវាលោបិ ឧទកតោ ឧទ្ធតោ អមិលាតោ អគ្គពីជសង្គហំ គច្ឆតិ. មហាបច្ចរិយាទីសុ ‘‘អនន្តកតិលពីជកឧទកបប្បដកាទីនិ ទុក្កដវត្ថុកានី’’តិ វុត្តំ, តត្ថ ការណំ ន ទិស្សតិ. អន្ធកដ្ឋកថាយំ ‘‘សម្បុណ្ណភូតគាមោ ន ហោតិ, តស្មា ទុក្កដ’’ន្តិ វុត្តំ, តម្បិ ន សមេតិ, ភូតគាមេ ហិ បាចិត្តិយំ, ពីជគាមេ ទុក្កដំ វុត្តំ. អសម្បុណ្ណភូតគាមោ នាម តតិយោ កោដ្ឋាសោ នេវ បាឡិយំ ន អដ្ឋកថាសុ អាគតោ. អថ ឯតំ ពីជគាមសង្គហំ គច្ឆិស្សតីតិ, តម្បិ ន យុត្តំ, អភូតគាមមូលត្តា តាទិសស្ស ពីជគាមស្សាតិ. អបិច ‘‘គរុកលហុកេសុ គរុកេ ឋាតព្ព’’ន្តិ ឯតំ វិនយលក្ខណំ.

ថលដ្ឋេ – ឆិន្នរុក្ខានំ អវសិដ្ឋោ ហរិតខាណុ នាម ហោតិ. តត្ថ កកុធករញ្ជបិយង្គុបនសាទីនំ ខាណុ ឧទ្ធំ វឌ្ឍតិ, សោ ភូតគាមេន សង្គហិតោ. តាលនាឡិកេរាទីនំ ខាណុ ឧទ្ធំ ន វឌ្ឍតិ, សោ ពីជគាមេន សង្គហិតោ. កទលិយា បន អផលិតាយ ខាណុ ភូតគាមេន សង្គហិតោ, ផលិតាយ ពីជគាមេន. កទលី បន ផលិតា យាវ នីលបណ្ណា, តាវ ភូតគាមេនេវ សង្គហិតា, តថា ផលិតោ វេឡុ. យទា បន អគ្គតោ បដ្ឋាយ សុស្សតិ, តទា ពីជគាមេន សង្គហំ គច្ឆតិ. កតរពីជគាមេន? ផឡុពីជគាមេន. កិំ តតោ និព្ពត្តតិ? ន កិញ្ចិ. យទិ ហិ និព្ពត្តេយ្យ, ភូតគាមេនេវ សង្គហំ គច្ឆេយ្យ. ឥន្ទសាលាទិរុក្ខេ ឆិន្ទិត្វា រាសិំ ករោន្តិ, កិញ្ចាបិ រាសិកតទណ្ឌកេហិ រតនប្បមាណាបិ សាខា និក្ខមន្តិ, ពីជគាមេនេវ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. តត្ថ មណ្ឌបត្ថាយ វា វតិអត្ថាយ វា វល្លិអារោបនត្ថាយ វា ភូមិយំ និខណន្តិ, មូលេសុ ចេវ បណ្ណេសុ ច និគ្គតេសុ បុន ភូតគាមសង្ខ្យំ គច្ឆន្តិ. មូលមត្តេសុ បន បណ្ណមត្តេសុ វា និគ្គតេសុ ពីជគាមេន សង្គហិតា ឯវ.

យានិ កានិចិ ពីជានិ បថវិយំ វា ឧទកេន សិញ្ចិត្វា ឋបិតានិ, កបាលាទីសុ វា អល្លបំសុំ បក្ខិបិត្វា និក្ខិត្តានិ ហោន្តិ, សព្ពានិ មូលមត្តេ បណ្ណមត្តេ វា និគ្គតេបិ ពីជានិយេវ. សចេបិ មូលានិ ច ឧបរិ អង្កុរោ ច និគ្គច្ឆតិ, យាវ អង្កុរោ ហរិតោ ន ហោតិ, តាវ ពីជានិយេវ. មុគ្គាទីនំ បន បណ្ណេសុ ឧដ្ឋិតេសុ វីហិអាទីនំ វា អង្កុរេ ហរិតេ នីលបណ្ណវណ្ណេ ជាតេ ភូតគាមសង្គហំ គច្ឆន្តិ. តាលដ្ឋីនំ បឋមំ សូករទាឋា វិយ មូលំ និគ្គច្ឆតិ. និគ្គតេបិ យាវ ឧបរិ បត្តវដ្ដិ ន និគ្គច្ឆតិ, តាវ ពីជគាមោយេវ. នាឡិកេរស្ស តចំ ភិន្ទិត្វា ទន្តសូចិ វិយ អង្កុរោ និគ្គច្ឆតិ, យាវ មិគសិង្គសទិសា នីលបត្តវដ្ដិ ន ហោតិ, តាវ ពីជគាមោយេវ. មូលេ អនិគ្គតេបិ តាទិសាយ បត្តវដ្ដិយា ជាតាយ អមូលកភូតគាមេ សង្គហំ គច្ឆតិ.

អម្ពដ្ឋិអាទីនិ វីហិអាទីហិ វិនិច្ឆិនិតព្ពានិ. វន្ទាកា វា អញ្ញា វា យា កាចិ រុក្ខេ ជាយិត្វា រុក្ខំ ឱត្ថរតិ, រុក្ខោវ តស្សា ឋានំ, តំ វិកោបេន្តស្ស វា តតោ ឧទ្ធរន្តស្ស វា បាចិត្តិយំ. ឯកា អមូលិកា លតា ហោតិ, អង្គុលិវេឋកោ វិយ វនប្បគុម្ពទណ្ឌកេ វេឋេតិ, តស្សាបិ អយមេវ វិនិច្ឆយោ. គេហមុខបាការវេទិកាចេតិយាទីសុ នីលវណ្ណោ សេវាលោ ហោតិ, យាវ ទ្វេ តីណិ បត្តានិ ន សញ្ជាយន្តិ តាវ អគ្គពីជសង្គហំ គច្ឆតិ. បត្តេសុ ជាតេសុ បាចិត្តិយវត្ថុ. តស្មា តាទិសេសុ ឋានេសុ សុធាលេបម្បិ ទាតុំ ន វដ្ដតិ. អនុបសម្បន្នេន លិត្តស្ស ឧបរិស្នេហលេបោ ទាតុំ វដ្ដតិ. សចេ និទាឃសមយេ សុក្ខសេវាលោ តិដ្ឋតិ, តំ សម្មុញ្ជនីអាទីហិ ឃំសិត្វា អបនេតុំ វដ្ដតិ. បានីយឃដាទីនំ ពហិ សេវាលោ ទុក្កដវត្ថុ, អន្តោ អព្ពោហារិកោ. ទន្តកដ្ឋបូវាទីសុ កណ្ណកម្បិ អព្ពោហារិកមេវ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘សចេ គេរុកបរិកម្មកតា ភិត្តិ កណ្ណកិតា ហោតិ, ចោឡកំ តេមេត្វា បីឡេត្វា បមជ្ជិតព្ពា’’តិ (មហាវ. ៦៦).

បាសាណជាតិបាសាណទទ្ទុសេវាលសេលេយ្យកាទីនិ អហរិតវណ្ណានិ អបត្តកានិ ច ទុក្កដវត្ថុកានិ. អហិច្ឆត្តកំ យាវ មកុឡំ ហោតិ, តាវ ទុក្កដវត្ថុ. បុប្ផិតកាលតោ បដ្ឋាយ អព្ពោហារិកំ. អល្លរុក្ខតោ បន អហិច្ឆត្តកំ គណ្ហន្តោ រុក្ខត្តចំ វិកោបេតិ, តស្មា តត្ថ បាចិត្តិយំ. រុក្ខបប្បដិកាយបិ ឯសេវ នយោ. យា បន ឥន្ទសាលកកុធាទីនំ បប្បដិកា រុក្ខតោ មុច្ចិត្វា តិដ្ឋតិ, តំ គណ្ហន្តស្ស អនាបត្តិ. និយ្យាសម្បិ រុក្ខតោ មុច្ចិត្វា ឋិតំ សុក្ខរុក្ខេ វា លគ្គំ គណ្ហិតុំ វដ្ដតិ. អល្លរុក្ខតោ ន វដ្ដតិ. លាខាយបិ ឯសេវ នយោ. រុក្ខំ ចាលេត្វា បណ្ឌុបលាសំ វា បរិណតកណិការាទិបុប្ផំ វា បាតេន្តស្ស បាចិត្តិយមេវ. ហត្ថកុក្កុច្ចេន មុទុកេសុ ឥន្ទសាលនុហីខន្ធាទីសុ វា តត្ថជាតកតាលបណ្ណាទីសុ វា អក្ខរំ ឆិន្ទន្តស្សាបិ ឯសេវ នយោ.

សាមណេរានំ បុប្ផំ ឱចិនន្តានំ សាខំ ឱនាមេត្វា ទាតុំ វដ្ដតិ. តេហិ បន បុប្ផេហិ បានីយំ ន វាសេតព្ពំ. បានីយវាសត្ថិកេន សាមណេរំ ឧក្ខិបិត្វា ឱចិនាបេតព្ពានិ. ផលសាខាបិ អត្តនា ខាទិតុកាមេន ន ឱនាមេតព្ពា. សាមណេរំ ឧក្ខិបិត្វា ផលំ គាហាបេតព្ពំ. យំកិញ្ចិ គច្ឆំ វា លតំ វា ឧប្បាដេន្តេហិ សាមណេរេហិ សទ្ធិំ គហេត្វា អាកឌ្ឍិតុំ ន វដ្ដតិ. តេសំ បន ឧស្សាហជននត្ថំ អនាកឌ្ឍន្តេន កឌ្ឍនាការំ ទស្សេន្តេន វិយ អគ្គេ គហេតុំ វដ្ដតិ. យេសំ រុក្ខានំ សាខា រុហតិ, តេសំ សាខំ មក្ខិកាពីជនាទីនំ អត្ថាយ កប្បិយំ អការាបេត្វា គហិតំ តចេ វា បត្តេ វា អន្តមសោ នខេនបិ វិលិខន្តស្ស ទុក្កដំ. អល្លសិង្គិវេរាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. សចេ បន កប្បិយំ ការាបេត្វា សីតលេ បទេសេ ឋបិតស្ស មូលំ សញ្ជាយតិ, ឧបរិភាគេ ឆិន្ទិតុំ វដ្ដតិ. សចេ អង្កុរោ ជាយតិ, ហេដ្ឋាភាគេ ឆិន្ទិតុំ វដ្ដតិ. មូលេ ច នីលង្កុរេ ច ជាតេ ន វដ្ដតិ.

ឆិន្ទតិ វា ឆេទាបេតិ វាតិ អន្តមសោ សម្មុញ្ជនោសលាកាយបិ តិណានិ ឆិន្ទិស្សាមីតិ ភូមិំ សម្មជ្ជន្តោ សយំ វា ឆិន្ទតិ, អញ្ញេន វា ឆេទាបេតិ. ភិន្ទតិ វា ភេទាបេតិ វាតិ អន្តមសោ ចង្កមន្តោបិ ឆិជ្ជនកំ ឆិជ្ជតុ, ភិជ្ជនកំ ភិជ្ជតុ, ចង្កមិតដ្ឋានំ ទស្សេស្សាមីតិ សញ្ចិច្ច បាទេហិ អក្កមន្តោ តិណវល្លិអាទីនិ សយំ វា ភិន្ទតិ អញ្ញេន វា ភេទាបេតិ. សចេបិ ហិ តិណំ វា លតំ វា គណ្ឋិំ ករោន្តស្ស ភិជ្ជតិ, គណ្ឋិបិ ន កាតព្ពោ. តាលរុក្ខាទីសុ បន ចោរានំ អនារុហនត្ថាយ ទារុមក្កដកំ អាកោដេន្តិ, កណ្ដកេ ពន្ធន្តិ, ភិក្ខុស្ស ឯវំ កាតុំ ន វដ្ដតិ. សចេ ទារុមក្កដកោ រុក្ខេ អល្លីនមត្តោវ ហោតិ, រុក្ខំ ន បីឡេតិ, វដ្ដតិ. ‘‘រុក្ខំ ឆិន្ទ, លតំ ឆិន្ទ, កន្ទំ វា មូលំ វា ឧប្បាដេហី’’តិ វត្តុម្បិ វដ្ដតិ, អនិយាមិតត្តា. និយាមេត្វា បន ‘‘ឥមំ រុក្ខំ ឆិន្ទា’’តិអាទិ វត្តុំ ន វដ្ដតិ. នាមំ គហេត្វាបិ ‘‘អម្ពរុក្ខំ ចតុរស្សវល្លិំ អាលុវកន្ទំ មុញ្ជតិណំ អសុករុក្ខច្ឆល្លិំ ឆិន្ទ ភិន្ទ ឧប្បាដេហី’’តិអាទិវចនម្បិ អនិយាមិតមេវ ហោតិ. ‘‘ឥមំ អម្ពរុក្ខ’’ន្តិអាទិវចនមេវ ហិ និយាមិតំ នាម, តំ ន វដ្ដតិ.

បចតិ វា បចាបេតិ វាតិ អន្តមសោ បត្តម្បិ បចិតុកាមោ តិណាទីនំ ឧបរិ សញ្ចិច្ច អគ្គិំ ករោន្តោ សយំ វា បចតិ, អញ្ញេន វា បចាបេតីតិ សព្ពំ បថវីខណនសិក្ខាបទេ វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ. អនិយាមេត្វា បន ‘‘មុគ្គេ បច, មាសេ បចា’’តិអាទិ វត្តុំ វដ្ដតិ. ‘‘ឥមេ មុគ្គេ បច, ឥមេ មាសេ បចា’’តិ ឯវំ វត្តុំ ន វដ្ដតិ.

អនាបត្តិ ឥមំ ជានាតិអាទីសុ ‘‘ឥមំ មូលភេសជ្ជំ ជាន, ឥមំ មូលំ វា បណ្ណំ វា ទេហិ, ឥមំ រុក្ខំ វា លតំ វា អាហរ, ឥមិនា បុប្ផេន វា ផលេន វា បណ្ណេន វា អត្ថោ, ឥមំ រុក្ខំ វា លតំ វា ផលំ វា កប្បិយំ ករោហី’’តិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯត្តាវតា ភូតគាមបរិមោចនំ កតំ ហោតិ. បរិភុញ្ជន្តេន បន ពីជគាមបរិមោចនត្ថំ បុន កប្បិយំ ការេតព្ពំ.

កប្បិយករណញ្ចេត្ថ ឥមិនា សុត្តានុសារេន វេទិតព្ពំ – ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បញ្ចហិ សមណកប្បេហិ ផលំ បរិភុញ្ជិតុំ អគ្គិបរិជិតំ សត្ថបរិជិតំ នខបរិជិតំ អពីជំ និព្ពដ្ដពីជមេវ បញ្ចម’’ន្តិ. តត្ថ ‘‘អគ្គិបរិជិត’’ន្តិ អគ្គិនា បរិជិតំ អធិភូតំ ទឌ្ឍំ ផុដ្ឋន្តិ អត្ថោ. ‘‘សត្ថបរិជិត’’ន្តិ សត្ថេន បរិជិតំ អធិភូតំ ឆិន្នំ វិទ្ធំ វាតិ អត្ថោ. ឯស នយោ នខបរិជិតេ. អពីជនិព្ពដ្ដពីជានិ សយមេវ កប្បិយានិ. អគ្គិនា កប្បិយំ ករោន្តេន កដ្ឋគ្គិគោមយគ្គិអាទីសុ យេន កេនចិ អន្តមសោ លោហខណ្ឌេនបិ អាទិត្តេន កប្បិយំ កាតព្ពំ. តញ្ច ខោ ឯកទេសេ ផុសន្តេន ‘‘កប្បិយ’’ន្តិ វត្វាវ កាតព្ពំ. សត្ថេន ករោន្តេន យស្ស កស្សចិ លោហមយសត្ថស្ស អន្តមសោ សូចិនខច្ឆេទនានម្បិ តុណ្ឌេន វា ធារាយ វា ឆេទំ វា វេធំ វា ទស្សេន្តេន ‘‘កប្បិយ’’ន្តិ វត្វាវ កាតព្ពំ. នខេន កប្បិយំ ករោន្តេន បូតិនខេន ន កាតព្ពំ. មនុស្សានំ បន សីហព្យគ្ឃទីបិមក្កដាទីនំ សកុន្តានញ្ច នខា តិខិណា ហោន្តិ, តេហិ កាតព្ពំ. អស្សមហិំសសូករមិគគោរូបាទីនំ ខុរា អតិខិណា, តេហិ ន កាតព្ពំ, កតម្បិ អកតំ ហោតិ. ហត្ថិនខា បន ខុរា ន ហោន្តិ, តេហិ វដ្ដតិ. យេហិ បន កាតុំ វដ្ដតិ, តេហិ តត្ថជាតកេហិបិ ឧទ្ធរិត្វា គហិតកេហិបិ ឆេទំ វា វេធំ វា ទស្សេន្តេន ‘‘កប្បិយ’’ន្តិ វត្វាវ កាតព្ពំ.

តត្ថ សចេបិ ពីជានំ បព្ពតមត្តោ រាសិ រុក្ខសហស្សំ វា ឆិន្ទិត្វា ឯកាពទ្ធំ កត្វា ឧច្ឆូនំ វា មហាភារោ ពន្ធិត្វា ឋបិតោ ហោតិ, ឯកស្មិំ ពីជេ វា រុក្ខសាខាយ វា ឧច្ឆុម្ហិ វា កប្បិយេ កតេ សព្ពំ កតំ ហោតិ. ឧច្ឆូ ច ទារូនិ ច ឯកតោ ពទ្ធានិ ហោន្តិ, ឧច្ឆុំ កប្បិយំ ករិស្សាមីតិ ទារុំ វិជ្ឈតិ, វដ្ដតិយេវ. សចេ បន យាយ រជ្ជុយា វា វល្លិយា វា ពទ្ធានិ, តំ វិជ្ឈតិ, ន វដ្ដតិ. ឧច្ឆុខណ្ឌានំ បច្ឆិំ បូរេត្វា អាហរន្តិ, ឯកស្មិំ ខណ្ឌេ កប្បិយេ កតេ សព្ពំ កតមេវ ហោតិ. មរិចបក្កាទីហិ មិស្សេត្វា ភត្តំ អាហរន្តិ, ‘‘កប្បិយំ ករោហី’’តិ វុត្តេ សចេបិ ភត្តសិត្ថេ វិជ្ឈតិ, វដ្ដតិយេវ. តិលតណ្ឌុលាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. យាគុយា បក្ខិត្តានិ បន ឯកាពទ្ធានិ ហុត្វា ន សន្តិដ្ឋន្តិ, តត្ថ ឯកមេកំ វិជ្ឈិត្វា កប្បិយំ កាតព្ពមេវ. កបិត្ថផលាទីនំ អន្តោ មិញ្ជំ កដាហំ មុញ្ចិត្វា សញ្ចរតិ, ភិន្ទាបេត្វា កប្បិយំ ការាបេតព្ពំ. ឯកាពទ្ធំ ហោតិ, កដាហេបិ កាតុំ វដ្ដតិ.

អសញ្ចិច្ចាតិ បាសាណរុក្ខាទីនិ វា បវដ្ដេន្តស្ស សាខំ វា កឌ្ឍន្តស្ស កត្តរទណ្ឌេន វា ភូមិំ បហរិត្វា គច្ឆន្តស្ស តិណានិ ឆិជ្ជន្តិ, តានិ តេន ឆិន្ទិស្សាមីតិ ឯវំ សញ្ចិច្ច អច្ឆិន្នត្តា អសញ្ចិច្ច ឆិន្នានិ នាម ហោន្តិ. ឥតិ អសញ្ចិច្ច ឆិន្ទន្តស្ស អនាបត្តិ.

អសតិយាតិ អញ្ញវិហិតោ កេនចិ សទ្ធិំ កិញ្ចិ កថេន្តោ បាទង្គុដ្ឋកេន វា ហត្ថេន វា តិណំ វា លតំ វា ឆិន្ទន្តោ តិដ្ឋតិ, ឯវំ អសតិយា ឆិន្ទន្តស្ស អនាបត្តិ.

អជានន្តស្សាតិ ឯត្ថព្ភន្តរេ ពីជគាមោតិ វា ភូតគាមោតិ វា ន ជានាតិ, ឆិន្ទាមីតិបិ ន ជានាតិ, កេវលំ វតិយា វា បលាលបុញ្ជេ វា និខាទនំ វា ខណិត្តិំ វា កុទាលំ វា សង្គោបនត្ថាយ ឋបេតិ, ឌយ្ហមានហត្ថោ វា អគ្គិំ បាតេតិ, តត្រ ចេ តិណានិ ឆិជ្ជន្តិ វា ឌយ្ហន្តិ វា អនាបត្តិ. មនុស្សវិគ្គហបារាជិកវណ្ណនាយំ បន សព្ពអដ្ឋកថាសុ ‘‘សចេ ភិក្ខុ រុក្ខេន វា អជ្ឈោត្ថដោ ហោតិ, ឱបាតេ វា បតិតោ សក្កា ច ហោតិ រុក្ខំ ឆិន្ទិត្វា ភូមិំ វា ខណិត្វា និក្ខមិតុំ, ជីវិតហេតុបិ អត្តនា ន កាតព្ពំ. អញ្ញេន បន ភិក្ខុនា ភូមិំ វា ខណិត្វា រុក្ខំ វា ឆិន្ទិត្វា អល្លរុក្ខតោ វា ទណ្ឌកំ ឆិន្ទិត្វា តំ រុក្ខំ បវដ្ដេត្វា និក្ខាមេតុំ វដ្ដតិ, អនាបត្តី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ការណំ ន ទិស្សតិ – ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ទវឌាហេ ឌយ្ហមានេ បដគ្គិំ ទាតុំ, បរិត្តំ កាតុ’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៨៣) ឥទំ បន ឯកមេវ សុត្តំ ទិស្សតិ. សចេ ឯតស្ស អនុលោមំ ‘‘អត្តនោ ន វដ្ដតិ, អញ្ញស្ស វដ្ដតី’’តិ ឥទំ នានាករណំ ន សក្កា លទ្ធុំ. អត្តនោ អត្ថាយ ករោន្តោ អត្តសិនេហេន អកុសលចិត្តេនេវ ករោតិ, បរោ បន ការុញ្ញេន, តស្មា អនាបត្តីតិ ចេ. ឯតម្បិ អការណំ. កុសលចិត្តេនាបិ ហិ ឥមំ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ. សព្ពអដ្ឋកថាសុ បន វុត្តត្តា ន សក្កា បដិសេធេតុំ. គវេសិតព្ពា ឯត្ថ យុត្តិ. អដ្ឋកថាចរិយានំ វា សទ្ធាយ គន្តព្ពន្តិ. សេសំ ឧត្តានមេវ.

តិសមុដ្ឋានំ – កាយចិត្តតោ វាចាចិត្តតោ កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ. កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

ភូតគាមសិក្ខាបទំ បឋមំ.

២. អញ្ញវាទកសិក្ខាបទវណ្ណនា

៩៤. ទុតិយសិក្ខាបទេ – អនាចារំ អាចរិត្វាតិ អកាតព្ពំ កត្វា; កាយវចីទ្វារេសុ អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរតីតិ អញ្ញេន វចនេន អញ្ញំ វចនំ បដិចរតិ បដិច្ឆាទេតិ អជ្ឈោត្ថរតិ; ឥទានិ តំ បដិចរណវិធិំ ទស្សេន្តោ ‘‘កោ អាបន្នោ’’តិអាទិមាហ. តត្រាយំ វចនសម្ពន្ធោ – សោ កិរ កិញ្ចិ វីតិក្កមំ ទិស្វា ‘‘អាវុសោ, អាបត្តិំ អាបន្នោសី’’តិ សង្ឃមជ្ឈេ អាបត្តិយា អនុយុញ្ជិយមានោ ‘‘កោ អាបន្នោ’’តិ វទតិ. ‘‘តតោ ត្វ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘អហំ កិំ អាបន្នោ’’តិ វទតិ. អថ ‘‘បាចិត្តិយំ វា ទុក្កដំ វា’’តិ វុត្តេ វត្ថុំ បុច្ឆន្តោ ‘‘អហំ កិស្មិំ អាបន្នោ’’តិ វទតិ. តតោ ‘‘អសុកស្មិំ នាម វត្ថុស្មិ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘អហំ កថំ អាបន្នោ, កិំ ករោន្តោ អាបន្នោម្ហី’’តិ បុច្ឆតិ. អថ ‘‘ឥទំ នាម ករោន្តោ អាបន្នោ’’តិ វុត្តេ ‘‘កំ ភណថា’’តិ វទតិ. តតោ ‘‘តំ ភណាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘កិំ ភណថា’’តិ វទតិ.

អបិចេត្ថ អយំ បាឡិមុត្តកោបិ អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរណវិធិ – ភិក្ខូហិ ‘‘តវ សិបាដិកាយ កហាបណោ ទិដ្ឋោ, កិស្សេវមសារុប្បំ ករោសី’’តិ វុត្តោ ‘‘សុទិដ្ឋំ, ភន្តេ, ន បនេសោ កហាបណោ; តិបុមណ្ឌលំ ឯត’’ន្តិ ភណន្តោ វា ‘‘ត្វំ សុរំ បិវន្តោ ទិដ្ឋោ, កិស្សេវំ ករោសី’’តិ វុត្តោ ‘‘សុទិដ្ឋោ, ភន្តេ, ន បនេសា សុរា, ភេសជ្ជត្ថាយ សម្បាទិតំ អរិដ្ឋ’’ន្តិ ភណន្តោ វា ‘‘ត្វំ បដិច្ឆន្នេ អាសនេ មាតុគាមេន សទ្ធិំ និសិន្នោ ទិដ្ឋោ, កិស្សេវមសារុប្បំ ករោសី’’តិ វុត្តោ ‘‘យេន ទិដ្ឋំ សុទិដ្ឋំ, វិញ្ញូ បនេត្ថ ទុតិយោ អត្ថិ, សោ កិស្ស ន ទិដ្ឋោ’’តិ ភណន្តោ វា, ‘‘ឦទិសំ តយា កិញ្ចិ ទិដ្ឋ’’ន្តិ បុដ្ឋោ ‘‘ន សុណាមី’’តិ សោតមុបនេន្តោ វា, សោតទ្វារេ បុច្ឆន្តានំ ចក្ខុំ ឧបនេន្តោ វា, អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរតីតិ វេទិតព្ពោ. អញ្ញវាទកំ រោបេតូតិ អញ្ញវាទកំ អារោបេតុ; បតិដ្ឋាបេតូតិ អត្ថោ. វិហេសកំ រោបេតូតិ ឯតស្មិម្បិ ឯសេវ នយោ.

៩៨. អញ្ញវាទកេ វិហេសកេ បាចិត្តិយន្តិ ឯត្ថ អញ្ញំ វទតីតិ អញ្ញវាទកំ; អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរណស្សេតំ នាមំ. វិហេសេតីតិ វិហេសកំ; តុណ្ហីភូតស្សេតំ នាមំ, តស្មិំ អញ្ញវាទកេ វិហេសកេ. បាចិត្តិយន្តិ វត្ថុទ្វយេ បាចិត្តិយទ្វយំ វុត្តំ.

១០០. អរោបិតេ អញ្ញវាទកេតិ កម្មវាចាយ អនារោបិតេ អញ្ញវាទកេ. អរោបិតេ វិហេសកេតិ ឯតស្មិម្បិ ឯសេវ នយោ.

១០១. ធម្មកម្មេ ធម្មកម្មសញ្ញីតិអាទីសុ យំ តំ អញ្ញវាទកវិហេសករោបនកម្មំ កតំ, តញ្ចេ ធម្មកម្មំ ហោតិ, សោ ច ភិក្ខុ តស្មិំ ធម្មកម្មសញ្ញី អញ្ញវាទកញ្ច វិហេសកញ្ច ករោតិ, អថស្ស តស្មិំ អញ្ញវាទកេ ច វិហេសកេ ច អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សាតិ ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

១០២. អជានន្តោ បុច្ឆតីតិ អាបត្តិំ វា អាបន្នភាវំ អជានន្តោយេវ ‘‘កិំ តុម្ហេ ភណថ, អហំ ន ជានាមី’’តិ បុច្ឆតិ. គិលានោ វា ន កថេតីតិ មុខេ តាទិសោ ព្យាធិ ហោតិ, យេន កថេតុំ ន សក្កោតិ. សង្ឃស្ស ភណ្ឌនំ វាតិអាទីសុ សង្ឃមជ្ឈេ កថិតេ តប្បច្ចយា សង្ឃស្ស ភណ្ឌនំ វា កលហោ វា វិវាទោ វា ភវិស្សតិ, សោ មា អហោសីតិ មញ្ញមានោ ន កថេតីតិ ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សេសំ ឧត្តានមេវាតិ.

តិសមុដ្ឋានំ – កាយចិត្តតោ វាចាចិត្តតោ កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ, សិយា កិរិយំ, សិយា អកិរិយំ, អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរន្តស្ស ហិ កិរិយំ ហោតិ, តុណ្ហីភាវេន វិហេសន្តស្ស អកិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទុក្ខវេទនន្តិ.

អញ្ញវាទកសិក្ខាបទំ ទុតិយំ.

៣. ឧជ្ឈាបនកសិក្ខាបទវណ្ណនា

១០៣. តតិយសិក្ខាបទេ – ទព្ពំ មល្លបុត្តំ ភិក្ខូ ឧជ្ឈាបេន្តីតិ ‘‘ឆន្ទាយ ទព្ពោ មល្លបុត្តោ’’តិអាទីនិ វទន្តា តំ អាយស្មន្តំ តេហិ ភិក្ខូហិ អវជានាបេន្តិ, អវញ្ញាយ ឱលោកាបេន្តិ, លាមកតោ វា ចិន្តាបេន្តី’’តិ អត្ថោ. លក្ខណំ បនេត្ថ សទ្ទសត្ថានុសារេន វេទិតព្ពំ. ឱជ្ឈាបេន្តីតិបិ បាឋោ. អយមេវត្ថោ. ឆន្ទាយាតិ ឆន្ទេន បក្ខបាតេន; អត្តនោ អត្តនោ សន្ទិដ្ឋសម្ភត្តានំ បណីតានិ បញ្ញបេតីតិ អធិប្បាយោ. ខិយ្យន្តីតិ ‘‘ឆន្ទាយ ទព្ពោ មល្លបុត្តោ’’តិអាទីនិ វទន្តា បកាសេន្តិ.

១០៥. ឧជ្ឈាបនកេ ខិយ្យនកេ បាចិត្តិយន្តិ ឯត្ថ យេន វចនេន ឧជ្ឈាបេន្តិ, តំ ឧជ្ឈាបនកំ. យេន ច ខិយ្យន្តិ តំ ខិយ្យនកំ. តស្មិំ ឧជ្ឈាបនកេ ខិយ្យនកេ. បាចិត្តិយន្តិ វត្ថុទ្វយេ បាចិត្តិយទ្វយំ វុត្តំ.

១០៦. ឧជ្ឈាបនកំ នាម ឧបសម្បន្នំ សង្ឃេន សម្មតំ សេនាសនបញ្ញាបកំ វា…បេ… អប្បមត្តកវិស្សជ្ជនកំ វាតិ ឯតេសំ បទានំ ‘‘មង្កុកត្តុកាមោ’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. អវណ្ណំ កត្តុកាមោ អយសំ កត្តុកាមោតិ ឥមេសំ បន វសេន ឧបសម្បន្នន្តិអាទីសុ ‘‘ឧបសម្បន្នស្សា’’តិ ឯវំ វិភត្តិវិបរិណាមោ កាតព្ពោ. ឧជ្ឈាបេតិ វា ខិយ្យតិ វា អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សាតិ ឯត្ថ បន យស្មា ‘‘ខិយ្យនកំ នាមា’’តិ ឯវំ មាតិកាបទំ ឧទ្ធរិត្វាបិ ‘‘ឧជ្ឈាបនកំ នាមា’’តិ ឥមស្ស បទស្ស វុត្តវិភង្គោយេវ វត្តព្ពោ ហោតិ, អញ្ញវាទកសិក្ខាបទេ វិយ អញ្ញោ វិសេសោ នត្ថិ, តស្មា តំ វិសុំ អនុទ្ធរិត្វា អវិភជិត្វា និគមនមេវ ឯកតោ កតន្តិ វេទិតព្ពំ. ធម្មកម្មេ ធម្មកម្មសញ្ញីតិអាទីសុ យំ តស្ស ឧបសម្បន្នស្ស សម្មុតិកម្មំ កតំ តញ្ចេ ធម្មកម្មំ ហោតិ, សោ ច ភិក្ខុ តស្មិំ ធម្មកម្មសញ្ញី ឧជ្ឈាបនកញ្ច ខិយ្យនកញ្ច ករោតិ, អថស្ស តស្មិំ ឧជ្ឈាបនកេ ច ខិយ្យនកេ ច អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សាតិ ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អនុបសម្បន្នំ ឧជ្ឈាបេតិ វា ខិយ្យតិ វាតិ ឯត្ថ ឧបសម្បន្នំ សង្ឃេន សម្មតំ អញ្ញំ អនុបសម្បន្នំ ឧជ្ឈាបេតិ អវជានាបេតិ, តស្ស វា តំ សន្តិកេ ខិយ្យតីតិ អត្ថោ. ឧបសម្បន្នំ សង្ឃេន អសម្មតន្តិ កម្មវាចាយ អសម្មតំ កេវលំ ‘‘តវេសោ ភារោ’’តិ សង្ឃេន អារោបិតភារំ ភិក្ខូនំ វា ផាសុវិហារត្ថាយ សយមេវ តំ ភារំ វហន្តំ, យត្រ វា ទ្វេ តយោ ភិក្ខូ វិហរន្តិ, តត្រ វា តាទិសំ កម្មំ ករោន្តន្តិ អធិប្បាយោ. អនុបសម្បន្នំ សង្ឃេន សម្មតំ វា អសម្មតំ វាតិ ឯត្ថ បន កិញ្ចាបិ អនុបសម្បន្នស្ស តេរស សម្មុតិយោ ទាតុំ ន វដ្ដន្តិ. អថ ខោ ឧបសម្បន្នកាលេ លទ្ធសម្មុតិកោ បច្ឆា អនុបសម្បន្នភាវេ ឋិតោ, តំ សន្ធាយ ‘‘សង្ឃេន សម្មតំ វា’’តិ វុត្តំ. យស្ស បន ព្យត្តស្ស សាមណេរស្ស កេវលំ សង្ឃេន វា សម្មតេន វា ភិក្ខុនា ‘‘ត្វំ ឥទំ កម្មំ ករោហី’’តិ ភារោ កតោ, តាទិសំ សន្ធាយ ‘‘អសម្មតំ វា’’តិ វុត្តំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

តិសមុដ្ឋានំ – កាយចិត្តតោ វាចាចិត្តតោ កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ, កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទុក្ខវេទនន្តិ.

ឧជ្ឈាបនកសិក្ខាបទំ តតិយំ.

៤. បឋមសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា

១០៨. ចតុត្ថសិក្ខាបទេ – ហេមន្តិកេ កាលេតិ ហេមន្តកាលេ ហិមបាតសមយេ. កាយំ ឱតាបេន្តាតិ មញ្ចបីឋាទីសុ និសិន្នា ពាលាតបេន កាយំ ឱតាបេន្តា. កាលេ អារោចិតេតិ យាគុភត្តាទីសុ យស្ស កស្សចិ កាលេ អារោចិតេ. ឱវដ្ឋំ ហោតីតិ ហិមវស្សេន ឱវដ្ឋំ តិន្តំ ហោតិ.

១១០. អវស្សិកសង្កេតេតិ វស្សិកវស្សានមាសាតិ ឯវំ អបញ្ញត្តេ ចត្តារោ ហេមន្តិកេ ចត្តារោ ច គិម្ហិកេ អដ្ឋ មាសេតិ អត្ថោ. មណ្ឌបេ វាតិ សាខាមណ្ឌបេ វា បទរមណ្ឌបេ វា. រុក្ខមូលេ វាតិ យស្ស កស្សចិ រុក្ខស្ស ហេដ្ឋា. យត្ថ កាកា វា កុលលា វា ន ឩហទន្តីតិ យត្ថ ធុវនិវាសេន កុលាវកេ កត្វា វសមានា ឯតេ កាកកុលលា វា អញ្ញេ វា សកុន្តា តំ សេនាសនំ ន ឩហទន្តិ, តាទិសេ រុក្ខមូលេ និក្ខិបិតុំ អនុជានាមីតិ. តស្មា យត្ថ គោចរប្បសុតា សកុន្តា វិស្សមិត្វា គច្ឆន្តិ, តស្ស រុក្ខស្ស មូលេ និក្ខិបិតុំ វដ្ដតិ. យស្មិំ បន ធុវនិវាសេន កុលាវកេ កត្វា វសន្តិ, តស្ស រុក្ខស្ស មូលេ ន និក្ខិបិតព្ពំ. ‘‘អដ្ឋ មាសេ’’តិ វចនតោ យេសុ ជនបទេសុ វស្សកាលេ ន វស្សតិ, តេសុបិ ចត្តារោ មាសេ និក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតិយេវ. ‘‘អវស្សិកសង្កេតេ’’តិ វចនតោ យត្ថ ហេមន្តេ ទេវោ វស្សតិ, តត្ថ ហេមន្តេបិ អជ្ឈោកាសេ និក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតិ. គិម្ហេ បន សព្ពត្ថ វិគតវលាហកំ វិសុទ្ធំ នភំ ហោតិ, ឯវរូបេ កាលេ កេនចិទេវ ករណីយេន អជ្ឈោកាសេ មញ្ចបីឋំ និក្ខិបិតុំ វដ្ដតិ.

អព្ភោកាសិកេនាបិ វត្តំ ជានិតព្ពំ, តស្ស ហិ សចេ បុគ្គលិកមញ្ចកោ អត្ថិ, តត្ថេវ សយិតព្ពំ. សង្ឃិកំ គណ្ហន្តេន វេត្តេន វា វាកេន វា វីតមញ្ចកោ គហេតព្ពោ. តស្មិំ អសតិ បុរាណមញ្ចកោ គហេតព្ពោ. តស្មិម្បិ អសតិ នវវាយិមោ វា ឱនទ្ធកោ វា គហេតព្ពោ. គហេត្វា ច បន ‘‘អហំ ឧក្កដ្ឋរុក្ខមូលិកោ ឧក្កដ្ឋអព្ភោកាសិកោ’’តិ ចីវរកុដិម្បិ អកត្វា អសមយេ អជ្ឈោកាសេ រុក្ខមូលេ វា បញ្ញបេត្វា និបជ្ជិតុំ ន វដ្ដតិ. សចេ បន ចតុគ្គុណេនបិ ចីវរេន កតកុដិ អតេមេន្តំ រក្ខិតុំ ន សក្កោតិ, សត្តាហវទ្ទលិកាទីនិ ភវន្តិ, ភិក្ខុនោ កាយានុគតិកត្តា វដ្ដតិ.

អរញ្ញេ បណ្ណកុដីសុ វសន្តានំ សីលសម្បទាយ បសន្នចិត្តា មនុស្សា នវំ មញ្ចបីឋំ ទេន្តិ ‘‘សង្ឃិកបរិភោគេន បរិភុញ្ជថា’’តិ វសិត្វា គច្ឆន្តេហិ សាមន្តវិហារេ សភាគភិក្ខូនំ បេសេត្វា គន្តព្ពំ, សភាគានំ អភាវេ អនោវស្សកេ និក្ខិបិត្វា គន្តព្ពំ, អនោវស្សកេ អសតិ រុក្ខេ លគ្គេត្វា គន្តព្ពំ. ចេតិយង្គណេ សម្មជ្ជនិំ គហេត្វា ភោជនសាលង្គណំ វា ឧបោសថាគារង្គណំ វា បរិវេណទិវាដ្ឋានអគ្គិសាលាទីសុ វា អញ្ញតរំ សម្មជ្ជិត្វា ធោវិត្វា បុន សម្មជ្ជនីមាឡកេយេវ ឋបេតព្ពា. ឧបោសថាគារាទីសុ អញ្ញតរស្មិំ គហេត្វា អវសេសានិ សម្មជ្ជន្តស្សាបិ ឯសេវ នយោ.

យោ បន ភិក្ខាចារមគ្គំ សម្មជ្ជន្តោវ គន្តុកាមោ ហោតិ, តេន សម្មជ្ជិត្វា សចេ អន្តរាមគ្គេ សាលា អត្ថិ, តត្ថ ឋបេតព្ពា. សចេ នត្ថិ, វលាហកានំ អនុដ្ឋិតភាវំ សល្លក្ខេត្វា ‘‘យាវាហំ គាមតោ និក្ខមាមិ, តាវ ន វស្សិស្សតី’’តិ ជានន្តេន យត្ថ កត្ថចិ និក្ខិបិត្វា បុន បច្ចាគច្ឆន្តេន បាកតិកដ្ឋានេ ឋបេតព្ពា. សចេ វស្សិស្សតីតិ ជានន្តោ អជ្ឈោកាសេ ឋបេតិ, ទុក្កដន្តិ មហាបច្ចរិយំ វុត្តំ. សចេ បន តត្រ តត្រេវ សម្មជ្ជនត្ថាយ សម្មជ្ជនី និក្ខិត្តា ហោតិ, តំ តំ ឋានំ សម្មជ្ជិត្វា តត្រ តត្រេវ និក្ខិបិតុំ វដ្ដតិ. អាសនសាលំ សម្មជ្ជន្តេន វត្តំ ជានិតព្ពំ. តត្រិទំ វត្តំ – មជ្ឈតោ បដ្ឋាយ បាទដ្ឋានាភិមុខា វាលិកា ហរិតព្ពា. កចវរំ ហត្ថេហិ គហេត្វា ពហិ ឆឌ្ឌេតព្ពំ.

១១១. មសារកោតិ មញ្ចបាទេ វិជ្ឈិត្វា តត្ថ អដនិយោ បវេសេត្វា កតោ. ពុន្ទិកាពទ្ធោតិ អដនីហិ មញ្ចបាទេ ឌំសាបេត្វា បល្លង្កសង្ខេបេន កតោ. កុឡីរបាទកោតិ អស្សមេណ្ឌកាទីនំ បាទសទិសេហិ បាទេហិ កតោ. យោ វា បន កោចិ វង្កបាទកោ, អយំ វុច្ចតិ កុឡីរបាទកោ. អាហច្ចបាទកោតិ អយំ បន ‘‘អាហច្ចបាទកោ នាម មញ្ចោ អង្គេ វិជ្ឈិត្វា កតោ ហោតី’’តិ ឯវំ បរតោ បាឡិយំយេវ វុត្តោ, តស្មា អដនិយោ វិជ្ឈិត្វា តត្ថ បាទសិខំ បវេសេត្វា ឧបរិ អាណិំ ទត្វា កតមញ្ចោ ‘‘អាហច្ចបាទកោ’’តិ វេទិតព្ពោ. បីឋេបិ ឯសេវ នយោ. អន្តោ សំវេឋេត្វា ពទ្ធំ ហោតីតិ ហេដ្ឋា ច ឧបរិ ច វិត្ថតំ មជ្ឈេ សង្ខិត្តំ បណវសណ្ឋានំ កត្វា ពទ្ធំ ហោតិ, តំ កិរ មជ្ឈេ សីហព្យគ្ឃចម្មបរិក្ខិត្តម្បិ ករោន្តិ. អកប្បិយចម្មំ នាមេត្ថ នត្ថិ. សេនាសនញ្ហិ សោវណ្ណមយម្បិ វដ្ដតិ, តស្មា តំ មហគ្ឃំ ហោតិ. អនុបសម្បន្នំ សន្ថរាបេតិ តស្ស បលិពោធោតិ យេន សន្ថរាបិតំ, តស្ស បលិពោធោ. លេឌ្ឌុបាតំ អតិក្កមន្តស្ស អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សាតិ ថាមមជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស លេឌ្ឌុបាតំ អតិក្កមន្តស្ស បាចិត្តិយំ.

អយំ បនេត្ថ វិនិច្ឆយោ – ថេរោ ភោជនសាលាយំ ភត្តកិច្ចំ កត្វា ទហរំ អាណាបេតិ ‘‘គច្ឆ ទិវាដ្ឋានេ មញ្ចបីឋំ បញ្ញបេហី’’តិ. សោ តថា កត្វា និសិន្នោ. ថេរោ យថារុចិំ វិចរិត្វា តត្ថ គន្ត្វា ថវិកំ វា ឧត្តរាសង្គំ វា ឋបេតិ, តតោ បដ្ឋាយ ថេរស្ស បលិពោធោ. និសីទិត្វា សយំ គច្ឆន្តោ នេវ ឧទ្ធរតិ, ន ឧទ្ធរាបេតិ, លេឌ្ឌុបាតាតិក្កមេ បាចិត្តិយំ. សចេ បន ថេរោ តត្ថ ថវិកំ វា ឧត្តរាសង្គំ វា អដ្ឋបេត្វា ចង្កមន្តោវ ទហរំ ‘‘គច្ឆ ត្វ’’ន្តិ ភណតិ, តេន ‘‘ឥទំ ភន្តេ មញ្ចបីឋ’’ន្តិ អាចិក្ខិតព្ពំ. សចេ ថេរោ វត្តំ ជានាតិ ‘‘ត្វំ គច្ឆ, អហំ បាកតិកំ ករិស្សាមី’’តិ វត្តព្ពំ. សចេ ពាលោ ហោតិ អនុគ្គហិតវត្តោ ‘‘គច្ឆ, មា ឥធ តិដ្ឋ, នេវ និសីទិតុំ ន និបជ្ជិតុំ ទេមី’’តិ ទហរំ តជ្ជេតិយេវ. ទហរេន ‘‘ភន្តេ សុខំ សយថា’’តិ កប្បំ លភិត្វា វន្ទិត្វា គន្តព្ពំ. តស្មិំ គតេ ថេរស្សេវ បលិពោធោ. បុរិមនយេនេវ ចស្ស អាបត្តិ វេទិតព្ពា.