២. ភូតគាមវគ្គោ

១. ភូតគាមសិក្ខាបទវណ្ណនា

៨៩. សេនាសនវគ្គស្ស បឋមសិក្ខាបទេ – អនាទិយន្តោតិ តស្សា វចនំ អគណ្ហន្តោ. ទារកស្ស ពាហុំ អាកោដេសីតិ ឧក្ខិត្តំ ផរសុំ និគ្គហេតុំ អសក្កោន្តោ មនុស្សានំ ចក្ខុវិសយាតីតេ មហារាជសន្តិកា លទ្ធេ រុក្ខដ្ឋកទិព្ពវិមានេ និបន្នស្ស ទារកស្ស ពាហុំ ថនមូលេយេវ ឆិន្ទិ. ន ខោ មេតំ បតិរូបន្តិអាទិម្ហិ អយំ សង្ខេបវណ្ណនា – ហិមវន្តេ កិរ បក្ខទិវសេសុ ទេវតាសន្និបាតោ ហោតិ, តត្ថ រុក្ខធម្មំ បុច្ឆន្តិ – ‘‘ត្វំ រុក្ខធម្មេ ឋិតា ន ឋិតា’’តិ? រុក្ខធម្មោ នាម រុក្ខេ ឆិជ្ជមានេ រុក្ខទេវតាយ មនោបទោសស្ស អករណំ. តត្ថ យា ទេវតា រុក្ខធម្មេ អដ្ឋិតា ហោតិ, សា ទេវតាសន្និបាតំ បវិសិតុំ ន លភតិ. ឥតិ សា ទេវតា ឥមញ្ច រុក្ខធម្មេ អដ្ឋានបច្ចយំ អាទីនវំ អទ្ទស, ភគវតោ ច សម្មុខា សុតបុព្ពធម្មទេសនានុសារេន តថាគតស្ស ឆទ្ទន្តាទិកាលេ បុព្ពចរិតំ អនុស្សរិ. តេនស្សា ឯតទហោសិ – ‘‘ន ខោ មេតំ បតិរូបំ…បេ… វោរោបេយ្យ’’ន្តិ. យំនូនាហំ ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេយ្យន្តិ ឥទំ បនស្សា ‘‘អយំ ភិក្ខុ សបិតិកោ បុត្តោ, អទ្ធា ភគវា ឥមំ ឥមស្ស អជ្ឈាចារំ សុត្វា មរិយាទំ ពន្ធិស្សតិ, សិក្ខាបទំ បញ្ញបេស្សតី’’តិ បដិសញ្ចិក្ខន្តិយា អហោសិ. សចជ្ជ ត្វំ ទេវតេតិ សចេ អជ្ជ ត្វំ ទេវតេ. បសវេយ្យាសីតិ ជនេយ្យាសិ ឧប្បាទេយ្យាសិ. ឯវញ្ច បន វត្វា ភគវា តំ ទេវតំ សញ្ញាបេន្តោ –

‘‘យោ វេ ឧប្បតិតំ កោធំ, រថំ ភន្តំវ វារយេ;

តមហំ សារថិំ ព្រូមិ, រស្មិគ្គាហោ ឥតរោ ជនោ’’តិ. (ធ. ប. ២២២);

ឥមំ គាថមភាសិ. គាថាបរិយោសានេ សា ទេវតា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាសិ. បុន ភគវា សម្បត្តបរិសាយ ធម្មំ ទេសេន្តោ –

‘‘យោ ឧប្បតិតំ វិនេតិ កោធំ, វិសដំ សប្បវិសំវ ឱសធេហិ;

សោ ភិក្ខុ ជហាតិ ឱរបារំ, ឧរគោ ជិណ្ណមិវត្តចំ បុរាណ’’ន្តិ. (សុ. និ. ១);

ឥមំ គាថមភាសិ. តត្រ បឋមគាថា ធម្មបទេ សង្គហំ អារុឡ្ហា, ទុតិយា សុត្តនិបាតេ, វត្ថុ បន វិនយេតិ. អថ ភគវា ធម្មំ ទេសេន្តោយេវ តស្សា ទេវតាយ វសនដ្ឋានំ អាវជ្ជន្តោ បតិរូបំ ឋានំ ទិស្វា ‘‘គច្ឆ, ទេវតេ, អសុកស្មិំ ឱកាសេ រុក្ខោ វិវិត្តោ, តស្មិំ ឧបគច្ឆា’’តិ អាហ. សោ កិរ រុក្ខោ ន អាឡវិរដ្ឋេ, ជេតវនស្ស អន្តោបរិក្ខេបេ, យស្ស ទេវបុត្តស្ស បរិគ្គហោ អហោសិ, សោ ចុតោ; តស្មា ‘‘វិវិត្តោ’’តិ វុត្តោ. តតោ បដ្ឋាយ ច បន សា ទេវតា សម្មាសម្ពុទ្ធតោ លទ្ធបរិហារា ពុទ្ធុបដ្ឋាយិកា អហោសិ. យទា ទេវតាសមាគមោ ហោតិ, តទា មហេសក្ខទេវតាសុ អាគច្ឆន្តីសុ អញ្ញា អប្បេសក្ខា ទេវតា យាវ មហាសមុទ្ទចក្កវាឡបព្ពតា តាវ បដិក្កមន្តិ. អយំ បន អត្តនោ វសនដ្ឋានេ និសីទិត្វាវ ធម្មំ សុណាតិ. យម្បិ បឋមយាមេ ភិក្ខូ បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ, មជ្ឈិមយាមេ ទេវតា, តំ សព្ពំ តត្ថេវ និសីទិត្វា សុណាតិ. ចត្តារោ ច មហារាជានោបិ ភគវតោ ឧបដ្ឋានំ អាគន្ត្វា គច្ឆន្តា តំ ទេវតំ ទិស្វាវ គច្ឆន្តិ.

៩០. ភូតគាមបាតព្យតាយាតិ ឯត្ថ ភវន្តិ អហុវុញ្ចាតិ ភូតា; ជាយន្តិ វឌ្ឍន្តិ ជាតា វឌ្ឍិតា ចាតិ អត្ថោ. គាមោតិ រាសិ; ភូតានំ គាមោតិ ភូតគាមោ; ភូតា ឯវ វា គាមោ ភូតគាមោ; បតិដ្ឋិតហរិតតិណរុក្ខាទីនមេតំ អធិវចនំ. បាតព្យស្ស ភាវោ បាតព្យតា; ឆេទនភេទនាទីហិ យថារុចិ បរិភុញ្ជិតព្ពតាតិ អត្ថោ. តស្សា ភូតគាមបាតព្យតាយ; និមិត្តត្ថេ ភុម្មវចនំ, ភូតគាមបាតព្យតាហេតុ, ភូតគាមស្ស ឆេទនាទិបច្ចយា បាចិត្តិយន្តិ អត្ថោ.

៩១. ឥទានិ តំ ភូតគាមំ វិភជិត្វា ទស្សេន្តោ ភូតគាមោ នាម បញ្ច ពីជជាតានីតិអាទិមាហ. តត្ថ ភូតគាមោ នាមាតិ ភូតគាមំ ឧទ្ធរិត្វា យស្មិំ សតិ ភូតគាមោ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘បញ្ច ពីជជាតានី’’តិ អាហាតិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ. ឯវំ សន្តេបិ ‘‘យានិ វា បនញ្ញានិបិ អត្ថិ មូលេ ជាយន្តី’’តិអាទីនិ ន សមេន្តិ. ន ហិ មូលពីជាទីនិ មូលាទីសុ ជាយន្តិ, មូលាទីសុ ជាយមានានិ បន តានិ ពីជាកតានិ, តស្មា ឯវមេត្ថ វណ្ណនា វេទិតព្ពា – ភូតគាមោ នាមាតិ វិភជិតព្ពបទំ. បញ្ចាតិ តស្ស វិភាគបរិច្ឆេទោ. ពីជជាតានីតិ បរិច្ឆិន្នធម្មនិទស្សនំ. តស្សត្ថោ – ពីជេហិ ជាតានិ ពីជជាតានិ; រុក្ខាទីនមេតំ អធិវចនំ. អបរោ នយោ – ពីជានិ ច តានិ វិជាតានិ ច បសូតានិ និព្ពត្តបណ្ណមូលានីតិ ពីជជាតានិ. ឯតេន អល្លវាលិកាទីសុ ឋបិតានំ និព្ពត្តបណ្ណមូលានំ សិង្គិវេរាទីនំ សង្គហោ កតោ ហោតិ.

ឥទានិ យេហិ ពីជេហិ ជាតត្តា រុក្ខាទីនិ ពីជជាតានីតិ វុត្តានិ, តានិ ទស្សេន្តោ ‘‘មូលពីជ’’ន្តិអាទិមាហ. តេសំ ឧទ្ទេសោ បាកដោ ឯវ. និទ្ទេសេ យានិ វា បនញ្ញានិបិ អត្ថិ មូលេ ជាយន្តិ មូលេ សញ្ជាយន្តីតិ ឯត្ថ ពីជតោ និព្ពត្តេន ពីជំ ទស្សិតំ, តស្មា ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ, យានិ វា បនញ្ញានិបិ អត្ថិ អាលុវកសេរុកមលុប្បលបុណ្ឌរីកកុវលយកន្ទបាដលិមូលាទិភេទេ មូលេ គច្ឆវល្លិរុក្ខាទីនិ ជាយន្តិ សញ្ជាយន្តិ, តានិ យម្ហិ មូលេ ជាយន្តិ ចេវ សញ្ជាយន្តិ ច តញ្ច, បាឡិយំ វុត្តំ ហលិទ្ទាទិ ច សព្ពម្បិ ឯតំ មូលពីជំ នាម. ឯសេវ នយោ ខន្ធពីជាទីសុ. យេវាបនកខន្ធពីជេសុ បនេត្ថ អម្ពាដកឥន្ទសាលនុហីបាឡិភទ្ទកណិការាទីនិ ខន្ធពីជានិ, អមូលវល្លិ ចតុរស្សវល្លិកណវីរាទីនិ ផឡុពីជានិ មកចិសុមនជយសុមនាទីនិ អគ្គពីជានិ, អម្ពជម្ពូបនសដ្ឋិអាទីនិ ពីជពីជានីតិ ទដ្ឋព្ពានិ.

៩២. ឥទានិ យំ វុត្តំ ‘‘ភូតគាមបាតព្យតាយ បាចិត្តិយ’’ន្តិ តត្ថ សញ្ញាវសេន អាបត្តានាបត្តិភេទំ បាតព្យតាភេទញ្ច ទស្សេន្តោ ពីជេ ពីជសញ្ញីតិអាទិមាហ. តត្ថ យថា ‘‘សាលីនំ ចេបិ ឱទនំ ភុញ្ជតី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៧៦) សាលិតណ្ឌុលានំ ឱទនោ ‘‘សាលីនំ ឱទនោ’’តិ វុច្ចតិ, ឯវំ ពីជតោ សម្ភូតោ ភូតគាមោ ‘‘ពីជ’’ន្តិ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. យំ បន ‘‘ពីជគាមភូតគាមសមារម្ភា បដិវិរតោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.១០) វុត្តំ ភូតគាមបរិមោចនំ កត្វា ឋបិតំ ពីជំ, តំ ទុក្កដវត្ថុ. អថ វា យទេតំ ‘‘ភូតគាមោ នាមា’’តិ សិក្ខាបទវិភង្គស្ស អាទិបទំ, តេន សទ្ធិំ យោជេត្វា យំ ពីជំ ភូតគាមោ នាម ហោតិ, តស្មិំ ពីជេ ពីជសញ្ញី សត្ថកាទីនិ គហេត្វា សយំ វា ឆិន្ទតិ អញ្ញេន វា ឆេទាបេតិ, បាសាណាទីនិ គហេត្វា សយំ វា ភិន្ទតិ អញ្ញេន វា ភេទាបេតិ, អគ្គិំ ឧបសំហរិត្វា សយំ វា បចតិ អញ្ញេន វា បចាបេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. យថារុតំ បន គហេត្វា ភូតគាមវិនិមុត្តស្ស ពីជស្ស ឆិន្ទនាទិភេទាយ បាតព្យតាយ បាចិត្តិយំ ន វត្តព្ពំ.

អយញ្ហេត្ថ វិនិច្ឆយកថា – ភូតគាមំ វិកោបេន្តស្ស បាចិត្តិយំ ភូតគាមបរិមោចិតំ បញ្ចវិធម្បិ ពីជគាមំ វិកោបេន្តស្ស ទុក្កដំ. ពីជគាមភូតគាមោ នាមេស អត្ថិ ឧទកដ្ឋោ, អត្ថិ ថលដ្ឋោ. តត្ថ ឧទកដ្ឋោ សាសបមត្តិកា តិលពីជកាទិភេទា សបណ្ណិកា អបណ្ណិកា ច សព្ពា សេវាលជាតិ អន្តមសោ ឧទកបប្បដកំ ឧបាទាយ ‘‘ភូតគាមោ’’តិ វេទិតព្ពោ. ឧទកបប្បដកោ នាម ឧបរិ ថទ្ធោ ផរុសវណ្ណោ, ហេដ្ឋា មុទុ នីលវណ្ណោ ហោតិ. តត្ថ យស្ស សេវាលស្ស មូលំ ឱរូហិត្វា បថវិយំ បតិដ្ឋិតំ, តស្ស បថវី ឋានំ. យោ ឧទកេ សញ្ចរតិ, តស្ស ឧទកំ. បថវិយំ បតិដ្ឋិតំ យត្ថ កត្ថចិ វិកោបេន្តស្ស ឧទ្ធរិត្វា វា ឋានន្តរំ សង្កាមេន្តស្ស បាចិត្តិយំ. ឧទកេ សញ្ចរន្តំ វិកោបេន្តស្សេវ បាចិត្តិយំ. ហត្ថេហិ បន ឥតោ ចិតោ ច វិយូហិត្វា ន្ហាយិតុំ វដ្ដតិ, សកលញ្ហិ ឧទកំ តស្ស ឋានំ. តស្មា ន សោ ឯត្តាវតា ឋានន្តរំ សង្កាមិតោ ហោតិ. ឧទកតោ បន ឧទកេន វិនា សញ្ចិច្ច ឧក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតិ, ឧទកេន សទ្ធិំ ឧក្ខិបិត្វា បុន ឧទកេ បក្ខិបិតុំ វដ្ដតិ. បរិស្សាវនន្តរេន និក្ខមតិ, កប្បិយំ ការាបេត្វាវ ឧទកំ បរិភុញ្ជិតព្ពំ. ឧប្បលិនីបទុមិនីអាទីនិ ជលជវល្លិតិណានិ ឧទកតោ ឧទ្ធរន្តស្ស វា តត្ថេវ វិកោបេន្តស្ស វា បាចិត្តិយំ. បរេហិ ឧប្បាដិតានិ វិកោបេន្តស្ស ទុក្កដំ. តានិ ហិ ពីជគាមេ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. តិលពីជកសាសបមត្តកសេវាលោបិ ឧទកតោ ឧទ្ធតោ អមិលាតោ អគ្គពីជសង្គហំ គច្ឆតិ. មហាបច្ចរិយាទីសុ ‘‘អនន្តកតិលពីជកឧទកបប្បដកាទីនិ ទុក្កដវត្ថុកានី’’តិ វុត្តំ, តត្ថ ការណំ ន ទិស្សតិ. អន្ធកដ្ឋកថាយំ ‘‘សម្បុណ្ណភូតគាមោ ន ហោតិ, តស្មា ទុក្កដ’’ន្តិ វុត្តំ, តម្បិ ន សមេតិ, ភូតគាមេ ហិ បាចិត្តិយំ, ពីជគាមេ ទុក្កដំ វុត្តំ. អសម្បុណ្ណភូតគាមោ នាម តតិយោ កោដ្ឋាសោ នេវ បាឡិយំ ន អដ្ឋកថាសុ អាគតោ. អថ ឯតំ ពីជគាមសង្គហំ គច្ឆិស្សតីតិ, តម្បិ ន យុត្តំ, អភូតគាមមូលត្តា តាទិសស្ស ពីជគាមស្សាតិ. អបិច ‘‘គរុកលហុកេសុ គរុកេ ឋាតព្ព’’ន្តិ ឯតំ វិនយលក្ខណំ.

ថលដ្ឋេ – ឆិន្នរុក្ខានំ អវសិដ្ឋោ ហរិតខាណុ នាម ហោតិ. តត្ថ កកុធករញ្ជបិយង្គុបនសាទីនំ ខាណុ ឧទ្ធំ វឌ្ឍតិ, សោ ភូតគាមេន សង្គហិតោ. តាលនាឡិកេរាទីនំ ខាណុ ឧទ្ធំ ន វឌ្ឍតិ, សោ ពីជគាមេន សង្គហិតោ. កទលិយា បន អផលិតាយ ខាណុ ភូតគាមេន សង្គហិតោ, ផលិតាយ ពីជគាមេន. កទលី បន ផលិតា យាវ នីលបណ្ណា, តាវ ភូតគាមេនេវ សង្គហិតា, តថា ផលិតោ វេឡុ. យទា បន អគ្គតោ បដ្ឋាយ សុស្សតិ, តទា ពីជគាមេន សង្គហំ គច្ឆតិ. កតរពីជគាមេន? ផឡុពីជគាមេន. កិំ តតោ និព្ពត្តតិ? ន កិញ្ចិ. យទិ ហិ និព្ពត្តេយ្យ, ភូតគាមេនេវ សង្គហំ គច្ឆេយ្យ. ឥន្ទសាលាទិរុក្ខេ ឆិន្ទិត្វា រាសិំ ករោន្តិ, កិញ្ចាបិ រាសិកតទណ្ឌកេហិ រតនប្បមាណាបិ សាខា និក្ខមន្តិ, ពីជគាមេនេវ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. តត្ថ មណ្ឌបត្ថាយ វា វតិអត្ថាយ វា វល្លិអារោបនត្ថាយ វា ភូមិយំ និខណន្តិ, មូលេសុ ចេវ បណ្ណេសុ ច និគ្គតេសុ បុន ភូតគាមសង្ខ្យំ គច្ឆន្តិ. មូលមត្តេសុ បន បណ្ណមត្តេសុ វា និគ្គតេសុ ពីជគាមេន សង្គហិតា ឯវ.

យានិ កានិចិ ពីជានិ បថវិយំ វា ឧទកេន សិញ្ចិត្វា ឋបិតានិ, កបាលាទីសុ វា អល្លបំសុំ បក្ខិបិត្វា និក្ខិត្តានិ ហោន្តិ, សព្ពានិ មូលមត្តេ បណ្ណមត្តេ វា និគ្គតេបិ ពីជានិយេវ. សចេបិ មូលានិ ច ឧបរិ អង្កុរោ ច និគ្គច្ឆតិ, យាវ អង្កុរោ ហរិតោ ន ហោតិ, តាវ ពីជានិយេវ. មុគ្គាទីនំ បន បណ្ណេសុ ឧដ្ឋិតេសុ វីហិអាទីនំ វា អង្កុរេ ហរិតេ នីលបណ្ណវណ្ណេ ជាតេ ភូតគាមសង្គហំ គច្ឆន្តិ. តាលដ្ឋីនំ បឋមំ សូករទាឋា វិយ មូលំ និគ្គច្ឆតិ. និគ្គតេបិ យាវ ឧបរិ បត្តវដ្ដិ ន និគ្គច្ឆតិ, តាវ ពីជគាមោយេវ. នាឡិកេរស្ស តចំ ភិន្ទិត្វា ទន្តសូចិ វិយ អង្កុរោ និគ្គច្ឆតិ, យាវ មិគសិង្គសទិសា នីលបត្តវដ្ដិ ន ហោតិ, តាវ ពីជគាមោយេវ. មូលេ អនិគ្គតេបិ តាទិសាយ បត្តវដ្ដិយា ជាតាយ អមូលកភូតគាមេ សង្គហំ គច្ឆតិ.

អម្ពដ្ឋិអាទីនិ វីហិអាទីហិ វិនិច្ឆិនិតព្ពានិ. វន្ទាកា វា អញ្ញា វា យា កាចិ រុក្ខេ ជាយិត្វា រុក្ខំ ឱត្ថរតិ, រុក្ខោវ តស្សា ឋានំ, តំ វិកោបេន្តស្ស វា តតោ ឧទ្ធរន្តស្ស វា បាចិត្តិយំ. ឯកា អមូលិកា លតា ហោតិ, អង្គុលិវេឋកោ វិយ វនប្បគុម្ពទណ្ឌកេ វេឋេតិ, តស្សាបិ អយមេវ វិនិច្ឆយោ. គេហមុខបាការវេទិកាចេតិយាទីសុ នីលវណ្ណោ សេវាលោ ហោតិ, យាវ ទ្វេ តីណិ បត្តានិ ន សញ្ជាយន្តិ តាវ អគ្គពីជសង្គហំ គច្ឆតិ. បត្តេសុ ជាតេសុ បាចិត្តិយវត្ថុ. តស្មា តាទិសេសុ ឋានេសុ សុធាលេបម្បិ ទាតុំ ន វដ្ដតិ. អនុបសម្បន្នេន លិត្តស្ស ឧបរិស្នេហលេបោ ទាតុំ វដ្ដតិ. សចេ និទាឃសមយេ សុក្ខសេវាលោ តិដ្ឋតិ, តំ សម្មុញ្ជនីអាទីហិ ឃំសិត្វា អបនេតុំ វដ្ដតិ. បានីយឃដាទីនំ ពហិ សេវាលោ ទុក្កដវត្ថុ, អន្តោ អព្ពោហារិកោ. ទន្តកដ្ឋបូវាទីសុ កណ្ណកម្បិ អព្ពោហារិកមេវ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘សចេ គេរុកបរិកម្មកតា ភិត្តិ កណ្ណកិតា ហោតិ, ចោឡកំ តេមេត្វា បីឡេត្វា បមជ្ជិតព្ពា’’តិ (មហាវ. ៦៦).

បាសាណជាតិបាសាណទទ្ទុសេវាលសេលេយ្យកាទីនិ អហរិតវណ្ណានិ អបត្តកានិ ច ទុក្កដវត្ថុកានិ. អហិច្ឆត្តកំ យាវ មកុឡំ ហោតិ, តាវ ទុក្កដវត្ថុ. បុប្ផិតកាលតោ បដ្ឋាយ អព្ពោហារិកំ. អល្លរុក្ខតោ បន អហិច្ឆត្តកំ គណ្ហន្តោ រុក្ខត្តចំ វិកោបេតិ, តស្មា តត្ថ បាចិត្តិយំ. រុក្ខបប្បដិកាយបិ ឯសេវ នយោ. យា បន ឥន្ទសាលកកុធាទីនំ បប្បដិកា រុក្ខតោ មុច្ចិត្វា តិដ្ឋតិ, តំ គណ្ហន្តស្ស អនាបត្តិ. និយ្យាសម្បិ រុក្ខតោ មុច្ចិត្វា ឋិតំ សុក្ខរុក្ខេ វា លគ្គំ គណ្ហិតុំ វដ្ដតិ. អល្លរុក្ខតោ ន វដ្ដតិ. លាខាយបិ ឯសេវ នយោ. រុក្ខំ ចាលេត្វា បណ្ឌុបលាសំ វា បរិណតកណិការាទិបុប្ផំ វា បាតេន្តស្ស បាចិត្តិយមេវ. ហត្ថកុក្កុច្ចេន មុទុកេសុ ឥន្ទសាលនុហីខន្ធាទីសុ វា តត្ថជាតកតាលបណ្ណាទីសុ វា អក្ខរំ ឆិន្ទន្តស្សាបិ ឯសេវ នយោ.

សាមណេរានំ បុប្ផំ ឱចិនន្តានំ សាខំ ឱនាមេត្វា ទាតុំ វដ្ដតិ. តេហិ បន បុប្ផេហិ បានីយំ ន វាសេតព្ពំ. បានីយវាសត្ថិកេន សាមណេរំ ឧក្ខិបិត្វា ឱចិនាបេតព្ពានិ. ផលសាខាបិ អត្តនា ខាទិតុកាមេន ន ឱនាមេតព្ពា. សាមណេរំ ឧក្ខិបិត្វា ផលំ គាហាបេតព្ពំ. យំកិញ្ចិ គច្ឆំ វា លតំ វា ឧប្បាដេន្តេហិ សាមណេរេហិ សទ្ធិំ គហេត្វា អាកឌ្ឍិតុំ ន វដ្ដតិ. តេសំ បន ឧស្សាហជននត្ថំ អនាកឌ្ឍន្តេន កឌ្ឍនាការំ ទស្សេន្តេន វិយ អគ្គេ គហេតុំ វដ្ដតិ. យេសំ រុក្ខានំ សាខា រុហតិ, តេសំ សាខំ មក្ខិកាពីជនាទីនំ អត្ថាយ កប្បិយំ អការាបេត្វា គហិតំ តចេ វា បត្តេ វា អន្តមសោ នខេនបិ វិលិខន្តស្ស ទុក្កដំ. អល្លសិង្គិវេរាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. សចេ បន កប្បិយំ ការាបេត្វា សីតលេ បទេសេ ឋបិតស្ស មូលំ សញ្ជាយតិ, ឧបរិភាគេ ឆិន្ទិតុំ វដ្ដតិ. សចេ អង្កុរោ ជាយតិ, ហេដ្ឋាភាគេ ឆិន្ទិតុំ វដ្ដតិ. មូលេ ច នីលង្កុរេ ច ជាតេ ន វដ្ដតិ.

ឆិន្ទតិ វា ឆេទាបេតិ វាតិ អន្តមសោ សម្មុញ្ជនោសលាកាយបិ តិណានិ ឆិន្ទិស្សាមីតិ ភូមិំ សម្មជ្ជន្តោ សយំ វា ឆិន្ទតិ, អញ្ញេន វា ឆេទាបេតិ. ភិន្ទតិ វា ភេទាបេតិ វាតិ អន្តមសោ ចង្កមន្តោបិ ឆិជ្ជនកំ ឆិជ្ជតុ, ភិជ្ជនកំ ភិជ្ជតុ, ចង្កមិតដ្ឋានំ ទស្សេស្សាមីតិ សញ្ចិច្ច បាទេហិ អក្កមន្តោ តិណវល្លិអាទីនិ សយំ វា ភិន្ទតិ អញ្ញេន វា ភេទាបេតិ. សចេបិ ហិ តិណំ វា លតំ វា គណ្ឋិំ ករោន្តស្ស ភិជ្ជតិ, គណ្ឋិបិ ន កាតព្ពោ. តាលរុក្ខាទីសុ បន ចោរានំ អនារុហនត្ថាយ ទារុមក្កដកំ អាកោដេន្តិ, កណ្ដកេ ពន្ធន្តិ, ភិក្ខុស្ស ឯវំ កាតុំ ន វដ្ដតិ. សចេ ទារុមក្កដកោ រុក្ខេ អល្លីនមត្តោវ ហោតិ, រុក្ខំ ន បីឡេតិ, វដ្ដតិ. ‘‘រុក្ខំ ឆិន្ទ, លតំ ឆិន្ទ, កន្ទំ វា មូលំ វា ឧប្បាដេហី’’តិ វត្តុម្បិ វដ្ដតិ, អនិយាមិតត្តា. និយាមេត្វា បន ‘‘ឥមំ រុក្ខំ ឆិន្ទា’’តិអាទិ វត្តុំ ន វដ្ដតិ. នាមំ គហេត្វាបិ ‘‘អម្ពរុក្ខំ ចតុរស្សវល្លិំ អាលុវកន្ទំ មុញ្ជតិណំ អសុករុក្ខច្ឆល្លិំ ឆិន្ទ ភិន្ទ ឧប្បាដេហី’’តិអាទិវចនម្បិ អនិយាមិតមេវ ហោតិ. ‘‘ឥមំ អម្ពរុក្ខ’’ន្តិអាទិវចនមេវ ហិ និយាមិតំ នាម, តំ ន វដ្ដតិ.

បចតិ វា បចាបេតិ វាតិ អន្តមសោ បត្តម្បិ បចិតុកាមោ តិណាទីនំ ឧបរិ សញ្ចិច្ច អគ្គិំ ករោន្តោ សយំ វា បចតិ, អញ្ញេន វា បចាបេតីតិ សព្ពំ បថវីខណនសិក្ខាបទេ វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ. អនិយាមេត្វា បន ‘‘មុគ្គេ បច, មាសេ បចា’’តិអាទិ វត្តុំ វដ្ដតិ. ‘‘ឥមេ មុគ្គេ បច, ឥមេ មាសេ បចា’’តិ ឯវំ វត្តុំ ន វដ្ដតិ.

អនាបត្តិ ឥមំ ជានាតិអាទីសុ ‘‘ឥមំ មូលភេសជ្ជំ ជាន, ឥមំ មូលំ វា បណ្ណំ វា ទេហិ, ឥមំ រុក្ខំ វា លតំ វា អាហរ, ឥមិនា បុប្ផេន វា ផលេន វា បណ្ណេន វា អត្ថោ, ឥមំ រុក្ខំ វា លតំ វា ផលំ វា កប្បិយំ ករោហី’’តិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯត្តាវតា ភូតគាមបរិមោចនំ កតំ ហោតិ. បរិភុញ្ជន្តេន បន ពីជគាមបរិមោចនត្ថំ បុន កប្បិយំ ការេតព្ពំ.

កប្បិយករណញ្ចេត្ថ ឥមិនា សុត្តានុសារេន វេទិតព្ពំ – ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បញ្ចហិ សមណកប្បេហិ ផលំ បរិភុញ្ជិតុំ អគ្គិបរិជិតំ សត្ថបរិជិតំ នខបរិជិតំ អពីជំ និព្ពដ្ដពីជមេវ បញ្ចម’’ន្តិ. តត្ថ ‘‘អគ្គិបរិជិត’’ន្តិ អគ្គិនា បរិជិតំ អធិភូតំ ទឌ្ឍំ ផុដ្ឋន្តិ អត្ថោ. ‘‘សត្ថបរិជិត’’ន្តិ សត្ថេន បរិជិតំ អធិភូតំ ឆិន្នំ វិទ្ធំ វាតិ អត្ថោ. ឯស នយោ នខបរិជិតេ. អពីជនិព្ពដ្ដពីជានិ សយមេវ កប្បិយានិ. អគ្គិនា កប្បិយំ ករោន្តេន កដ្ឋគ្គិគោមយគ្គិអាទីសុ យេន កេនចិ អន្តមសោ លោហខណ្ឌេនបិ អាទិត្តេន កប្បិយំ កាតព្ពំ. តញ្ច ខោ ឯកទេសេ ផុសន្តេន ‘‘កប្បិយ’’ន្តិ វត្វាវ កាតព្ពំ. សត្ថេន ករោន្តេន យស្ស កស្សចិ លោហមយសត្ថស្ស អន្តមសោ សូចិនខច្ឆេទនានម្បិ តុណ្ឌេន វា ធារាយ វា ឆេទំ វា វេធំ វា ទស្សេន្តេន ‘‘កប្បិយ’’ន្តិ វត្វាវ កាតព្ពំ. នខេន កប្បិយំ ករោន្តេន បូតិនខេន ន កាតព្ពំ. មនុស្សានំ បន សីហព្យគ្ឃទីបិមក្កដាទីនំ សកុន្តានញ្ច នខា តិខិណា ហោន្តិ, តេហិ កាតព្ពំ. អស្សមហិំសសូករមិគគោរូបាទីនំ ខុរា អតិខិណា, តេហិ ន កាតព្ពំ, កតម្បិ អកតំ ហោតិ. ហត្ថិនខា បន ខុរា ន ហោន្តិ, តេហិ វដ្ដតិ. យេហិ បន កាតុំ វដ្ដតិ, តេហិ តត្ថជាតកេហិបិ ឧទ្ធរិត្វា គហិតកេហិបិ ឆេទំ វា វេធំ វា ទស្សេន្តេន ‘‘កប្បិយ’’ន្តិ វត្វាវ កាតព្ពំ.

តត្ថ សចេបិ ពីជានំ បព្ពតមត្តោ រាសិ រុក្ខសហស្សំ វា ឆិន្ទិត្វា ឯកាពទ្ធំ កត្វា ឧច្ឆូនំ វា មហាភារោ ពន្ធិត្វា ឋបិតោ ហោតិ, ឯកស្មិំ ពីជេ វា រុក្ខសាខាយ វា ឧច្ឆុម្ហិ វា កប្បិយេ កតេ សព្ពំ កតំ ហោតិ. ឧច្ឆូ ច ទារូនិ ច ឯកតោ ពទ្ធានិ ហោន្តិ, ឧច្ឆុំ កប្បិយំ ករិស្សាមីតិ ទារុំ វិជ្ឈតិ, វដ្ដតិយេវ. សចេ បន យាយ រជ្ជុយា វា វល្លិយា វា ពទ្ធានិ, តំ វិជ្ឈតិ, ន វដ្ដតិ. ឧច្ឆុខណ្ឌានំ បច្ឆិំ បូរេត្វា អាហរន្តិ, ឯកស្មិំ ខណ្ឌេ កប្បិយេ កតេ សព្ពំ កតមេវ ហោតិ. មរិចបក្កាទីហិ មិស្សេត្វា ភត្តំ អាហរន្តិ, ‘‘កប្បិយំ ករោហី’’តិ វុត្តេ សចេបិ ភត្តសិត្ថេ វិជ្ឈតិ, វដ្ដតិយេវ. តិលតណ្ឌុលាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. យាគុយា បក្ខិត្តានិ បន ឯកាពទ្ធានិ ហុត្វា ន សន្តិដ្ឋន្តិ, តត្ថ ឯកមេកំ វិជ្ឈិត្វា កប្បិយំ កាតព្ពមេវ. កបិត្ថផលាទីនំ អន្តោ មិញ្ជំ កដាហំ មុញ្ចិត្វា សញ្ចរតិ, ភិន្ទាបេត្វា កប្បិយំ ការាបេតព្ពំ. ឯកាពទ្ធំ ហោតិ, កដាហេបិ កាតុំ វដ្ដតិ.

អសញ្ចិច្ចាតិ បាសាណរុក្ខាទីនិ វា បវដ្ដេន្តស្ស សាខំ វា កឌ្ឍន្តស្ស កត្តរទណ្ឌេន វា ភូមិំ បហរិត្វា គច្ឆន្តស្ស តិណានិ ឆិជ្ជន្តិ, តានិ តេន ឆិន្ទិស្សាមីតិ ឯវំ សញ្ចិច្ច អច្ឆិន្នត្តា អសញ្ចិច្ច ឆិន្នានិ នាម ហោន្តិ. ឥតិ អសញ្ចិច្ច ឆិន្ទន្តស្ស អនាបត្តិ.

អសតិយាតិ អញ្ញវិហិតោ កេនចិ សទ្ធិំ កិញ្ចិ កថេន្តោ បាទង្គុដ្ឋកេន វា ហត្ថេន វា តិណំ វា លតំ វា ឆិន្ទន្តោ តិដ្ឋតិ, ឯវំ អសតិយា ឆិន្ទន្តស្ស អនាបត្តិ.

អជានន្តស្សាតិ ឯត្ថព្ភន្តរេ ពីជគាមោតិ វា ភូតគាមោតិ វា ន ជានាតិ, ឆិន្ទាមីតិបិ ន ជានាតិ, កេវលំ វតិយា វា បលាលបុញ្ជេ វា និខាទនំ វា ខណិត្តិំ វា កុទាលំ វា សង្គោបនត្ថាយ ឋបេតិ, ឌយ្ហមានហត្ថោ វា អគ្គិំ បាតេតិ, តត្រ ចេ តិណានិ ឆិជ្ជន្តិ វា ឌយ្ហន្តិ វា អនាបត្តិ. មនុស្សវិគ្គហបារាជិកវណ្ណនាយំ បន សព្ពអដ្ឋកថាសុ ‘‘សចេ ភិក្ខុ រុក្ខេន វា អជ្ឈោត្ថដោ ហោតិ, ឱបាតេ វា បតិតោ សក្កា ច ហោតិ រុក្ខំ ឆិន្ទិត្វា ភូមិំ វា ខណិត្វា និក្ខមិតុំ, ជីវិតហេតុបិ អត្តនា ន កាតព្ពំ. អញ្ញេន បន ភិក្ខុនា ភូមិំ វា ខណិត្វា រុក្ខំ វា ឆិន្ទិត្វា អល្លរុក្ខតោ វា ទណ្ឌកំ ឆិន្ទិត្វា តំ រុក្ខំ បវដ្ដេត្វា និក្ខាមេតុំ វដ្ដតិ, អនាបត្តី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ការណំ ន ទិស្សតិ – ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ទវឌាហេ ឌយ្ហមានេ បដគ្គិំ ទាតុំ, បរិត្តំ កាតុ’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៨៣) ឥទំ បន ឯកមេវ សុត្តំ ទិស្សតិ. សចេ ឯតស្ស អនុលោមំ ‘‘អត្តនោ ន វដ្ដតិ, អញ្ញស្ស វដ្ដតី’’តិ ឥទំ នានាករណំ ន សក្កា លទ្ធុំ. អត្តនោ អត្ថាយ ករោន្តោ អត្តសិនេហេន អកុសលចិត្តេនេវ ករោតិ, បរោ បន ការុញ្ញេន, តស្មា អនាបត្តីតិ ចេ. ឯតម្បិ អការណំ. កុសលចិត្តេនាបិ ហិ ឥមំ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ. សព្ពអដ្ឋកថាសុ បន វុត្តត្តា ន សក្កា បដិសេធេតុំ. គវេសិតព្ពា ឯត្ថ យុត្តិ. អដ្ឋកថាចរិយានំ វា សទ្ធាយ គន្តព្ពន្តិ. សេសំ ឧត្តានមេវ.

តិសមុដ្ឋានំ – កាយចិត្តតោ វាចាចិត្តតោ កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ. កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

ភូតគាមសិក្ខាបទំ បឋមំ.

២. អញ្ញវាទកសិក្ខាបទវណ្ណនា

៩៤. ទុតិយសិក្ខាបទេ – អនាចារំ អាចរិត្វាតិ អកាតព្ពំ កត្វា; កាយវចីទ្វារេសុ អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរតីតិ អញ្ញេន វចនេន អញ្ញំ វចនំ បដិចរតិ បដិច្ឆាទេតិ អជ្ឈោត្ថរតិ; ឥទានិ តំ បដិចរណវិធិំ ទស្សេន្តោ ‘‘កោ អាបន្នោ’’តិអាទិមាហ. តត្រាយំ វចនសម្ពន្ធោ – សោ កិរ កិញ្ចិ វីតិក្កមំ ទិស្វា ‘‘អាវុសោ, អាបត្តិំ អាបន្នោសី’’តិ សង្ឃមជ្ឈេ អាបត្តិយា អនុយុញ្ជិយមានោ ‘‘កោ អាបន្នោ’’តិ វទតិ. ‘‘តតោ ត្វ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘អហំ កិំ អាបន្នោ’’តិ វទតិ. អថ ‘‘បាចិត្តិយំ វា ទុក្កដំ វា’’តិ វុត្តេ វត្ថុំ បុច្ឆន្តោ ‘‘អហំ កិស្មិំ អាបន្នោ’’តិ វទតិ. តតោ ‘‘អសុកស្មិំ នាម វត្ថុស្មិ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘អហំ កថំ អាបន្នោ, កិំ ករោន្តោ អាបន្នោម្ហី’’តិ បុច្ឆតិ. អថ ‘‘ឥទំ នាម ករោន្តោ អាបន្នោ’’តិ វុត្តេ ‘‘កំ ភណថា’’តិ វទតិ. តតោ ‘‘តំ ភណាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘កិំ ភណថា’’តិ វទតិ.

អបិចេត្ថ អយំ បាឡិមុត្តកោបិ អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរណវិធិ – ភិក្ខូហិ ‘‘តវ សិបាដិកាយ កហាបណោ ទិដ្ឋោ, កិស្សេវមសារុប្បំ ករោសី’’តិ វុត្តោ ‘‘សុទិដ្ឋំ, ភន្តេ, ន បនេសោ កហាបណោ; តិបុមណ្ឌលំ ឯត’’ន្តិ ភណន្តោ វា ‘‘ត្វំ សុរំ បិវន្តោ ទិដ្ឋោ, កិស្សេវំ ករោសី’’តិ វុត្តោ ‘‘សុទិដ្ឋោ, ភន្តេ, ន បនេសា សុរា, ភេសជ្ជត្ថាយ សម្បាទិតំ អរិដ្ឋ’’ន្តិ ភណន្តោ វា ‘‘ត្វំ បដិច្ឆន្នេ អាសនេ មាតុគាមេន សទ្ធិំ និសិន្នោ ទិដ្ឋោ, កិស្សេវមសារុប្បំ ករោសី’’តិ វុត្តោ ‘‘យេន ទិដ្ឋំ សុទិដ្ឋំ, វិញ្ញូ បនេត្ថ ទុតិយោ អត្ថិ, សោ កិស្ស ន ទិដ្ឋោ’’តិ ភណន្តោ វា, ‘‘ឦទិសំ តយា កិញ្ចិ ទិដ្ឋ’’ន្តិ បុដ្ឋោ ‘‘ន សុណាមី’’តិ សោតមុបនេន្តោ វា, សោតទ្វារេ បុច្ឆន្តានំ ចក្ខុំ ឧបនេន្តោ វា, អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរតីតិ វេទិតព្ពោ. អញ្ញវាទកំ រោបេតូតិ អញ្ញវាទកំ អារោបេតុ; បតិដ្ឋាបេតូតិ អត្ថោ. វិហេសកំ រោបេតូតិ ឯតស្មិម្បិ ឯសេវ នយោ.

៩៨. អញ្ញវាទកេ វិហេសកេ បាចិត្តិយន្តិ ឯត្ថ អញ្ញំ វទតីតិ អញ្ញវាទកំ; អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរណស្សេតំ នាមំ. វិហេសេតីតិ វិហេសកំ; តុណ្ហីភូតស្សេតំ នាមំ, តស្មិំ អញ្ញវាទកេ វិហេសកេ. បាចិត្តិយន្តិ វត្ថុទ្វយេ បាចិត្តិយទ្វយំ វុត្តំ.

១០០. អរោបិតេ អញ្ញវាទកេតិ កម្មវាចាយ អនារោបិតេ អញ្ញវាទកេ. អរោបិតេ វិហេសកេតិ ឯតស្មិម្បិ ឯសេវ នយោ.

១០១. ធម្មកម្មេ ធម្មកម្មសញ្ញីតិអាទីសុ យំ តំ អញ្ញវាទកវិហេសករោបនកម្មំ កតំ, តញ្ចេ ធម្មកម្មំ ហោតិ, សោ ច ភិក្ខុ តស្មិំ ធម្មកម្មសញ្ញី អញ្ញវាទកញ្ច វិហេសកញ្ច ករោតិ, អថស្ស តស្មិំ អញ្ញវាទកេ ច វិហេសកេ ច អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សាតិ ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

១០២. អជានន្តោ បុច្ឆតីតិ អាបត្តិំ វា អាបន្នភាវំ អជានន្តោយេវ ‘‘កិំ តុម្ហេ ភណថ, អហំ ន ជានាមី’’តិ បុច្ឆតិ. គិលានោ វា ន កថេតីតិ មុខេ តាទិសោ ព្យាធិ ហោតិ, យេន កថេតុំ ន សក្កោតិ. សង្ឃស្ស ភណ្ឌនំ វាតិអាទីសុ សង្ឃមជ្ឈេ កថិតេ តប្បច្ចយា សង្ឃស្ស ភណ្ឌនំ វា កលហោ វា វិវាទោ វា ភវិស្សតិ, សោ មា អហោសីតិ មញ្ញមានោ ន កថេតីតិ ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សេសំ ឧត្តានមេវាតិ.

តិសមុដ្ឋានំ – កាយចិត្តតោ វាចាចិត្តតោ កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ, សិយា កិរិយំ, សិយា អកិរិយំ, អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរន្តស្ស ហិ កិរិយំ ហោតិ, តុណ្ហីភាវេន វិហេសន្តស្ស អកិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទុក្ខវេទនន្តិ.

អញ្ញវាទកសិក្ខាបទំ ទុតិយំ.

៣. ឧជ្ឈាបនកសិក្ខាបទវណ្ណនា

១០៣. តតិយសិក្ខាបទេ – ទព្ពំ មល្លបុត្តំ ភិក្ខូ ឧជ្ឈាបេន្តីតិ ‘‘ឆន្ទាយ ទព្ពោ មល្លបុត្តោ’’តិអាទីនិ វទន្តា តំ អាយស្មន្តំ តេហិ ភិក្ខូហិ អវជានាបេន្តិ, អវញ្ញាយ ឱលោកាបេន្តិ, លាមកតោ វា ចិន្តាបេន្តី’’តិ អត្ថោ. លក្ខណំ បនេត្ថ សទ្ទសត្ថានុសារេន វេទិតព្ពំ. ឱជ្ឈាបេន្តីតិបិ បាឋោ. អយមេវត្ថោ. ឆន្ទាយាតិ ឆន្ទេន បក្ខបាតេន; អត្តនោ អត្តនោ សន្ទិដ្ឋសម្ភត្តានំ បណីតានិ បញ្ញបេតីតិ អធិប្បាយោ. ខិយ្យន្តីតិ ‘‘ឆន្ទាយ ទព្ពោ មល្លបុត្តោ’’តិអាទីនិ វទន្តា បកាសេន្តិ.

១០៥. ឧជ្ឈាបនកេ ខិយ្យនកេ បាចិត្តិយន្តិ ឯត្ថ យេន វចនេន ឧជ្ឈាបេន្តិ, តំ ឧជ្ឈាបនកំ. យេន ច ខិយ្យន្តិ តំ ខិយ្យនកំ. តស្មិំ ឧជ្ឈាបនកេ ខិយ្យនកេ. បាចិត្តិយន្តិ វត្ថុទ្វយេ បាចិត្តិយទ្វយំ វុត្តំ.

១០៦. ឧជ្ឈាបនកំ នាម ឧបសម្បន្នំ សង្ឃេន សម្មតំ សេនាសនបញ្ញាបកំ វា…បេ… អប្បមត្តកវិស្សជ្ជនកំ វាតិ ឯតេសំ បទានំ ‘‘មង្កុកត្តុកាមោ’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. អវណ្ណំ កត្តុកាមោ អយសំ កត្តុកាមោតិ ឥមេសំ បន វសេន ឧបសម្បន្នន្តិអាទីសុ ‘‘ឧបសម្បន្នស្សា’’តិ ឯវំ វិភត្តិវិបរិណាមោ កាតព្ពោ. ឧជ្ឈាបេតិ វា ខិយ្យតិ វា អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សាតិ ឯត្ថ បន យស្មា ‘‘ខិយ្យនកំ នាមា’’តិ ឯវំ មាតិកាបទំ ឧទ្ធរិត្វាបិ ‘‘ឧជ្ឈាបនកំ នាមា’’តិ ឥមស្ស បទស្ស វុត្តវិភង្គោយេវ វត្តព្ពោ ហោតិ, អញ្ញវាទកសិក្ខាបទេ វិយ អញ្ញោ វិសេសោ នត្ថិ, តស្មា តំ វិសុំ អនុទ្ធរិត្វា អវិភជិត្វា និគមនមេវ ឯកតោ កតន្តិ វេទិតព្ពំ. ធម្មកម្មេ ធម្មកម្មសញ្ញីតិអាទីសុ យំ តស្ស ឧបសម្បន្នស្ស សម្មុតិកម្មំ កតំ តញ្ចេ ធម្មកម្មំ ហោតិ, សោ ច ភិក្ខុ តស្មិំ ធម្មកម្មសញ្ញី ឧជ្ឈាបនកញ្ច ខិយ្យនកញ្ច ករោតិ, អថស្ស តស្មិំ ឧជ្ឈាបនកេ ច ខិយ្យនកេ ច អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សាតិ ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អនុបសម្បន្នំ ឧជ្ឈាបេតិ វា ខិយ្យតិ វាតិ ឯត្ថ ឧបសម្បន្នំ សង្ឃេន សម្មតំ អញ្ញំ អនុបសម្បន្នំ ឧជ្ឈាបេតិ អវជានាបេតិ, តស្ស វា តំ សន្តិកេ ខិយ្យតីតិ អត្ថោ. ឧបសម្បន្នំ សង្ឃេន អសម្មតន្តិ កម្មវាចាយ អសម្មតំ កេវលំ ‘‘តវេសោ ភារោ’’តិ សង្ឃេន អារោបិតភារំ ភិក្ខូនំ វា ផាសុវិហារត្ថាយ សយមេវ តំ ភារំ វហន្តំ, យត្រ វា ទ្វេ តយោ ភិក្ខូ វិហរន្តិ, តត្រ វា តាទិសំ កម្មំ ករោន្តន្តិ អធិប្បាយោ. អនុបសម្បន្នំ សង្ឃេន សម្មតំ វា អសម្មតំ វាតិ ឯត្ថ បន កិញ្ចាបិ អនុបសម្បន្នស្ស តេរស សម្មុតិយោ ទាតុំ ន វដ្ដន្តិ. អថ ខោ ឧបសម្បន្នកាលេ លទ្ធសម្មុតិកោ បច្ឆា អនុបសម្បន្នភាវេ ឋិតោ, តំ សន្ធាយ ‘‘សង្ឃេន សម្មតំ វា’’តិ វុត្តំ. យស្ស បន ព្យត្តស្ស សាមណេរស្ស កេវលំ សង្ឃេន វា សម្មតេន វា ភិក្ខុនា ‘‘ត្វំ ឥទំ កម្មំ ករោហី’’តិ ភារោ កតោ, តាទិសំ សន្ធាយ ‘‘អសម្មតំ វា’’តិ វុត្តំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

តិសមុដ្ឋានំ – កាយចិត្តតោ វាចាចិត្តតោ កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ, កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទុក្ខវេទនន្តិ.

ឧជ្ឈាបនកសិក្ខាបទំ តតិយំ.

៤. បឋមសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា

១០៨. ចតុត្ថសិក្ខាបទេ – ហេមន្តិកេ កាលេតិ ហេមន្តកាលេ ហិមបាតសមយេ. កាយំ ឱតាបេន្តាតិ មញ្ចបីឋាទីសុ និសិន្នា ពាលាតបេន កាយំ ឱតាបេន្តា. កាលេ អារោចិតេតិ យាគុភត្តាទីសុ យស្ស កស្សចិ កាលេ អារោចិតេ. ឱវដ្ឋំ ហោតីតិ ហិមវស្សេន ឱវដ្ឋំ តិន្តំ ហោតិ.

១១០. អវស្សិកសង្កេតេតិ វស្សិកវស្សានមាសាតិ ឯវំ អបញ្ញត្តេ ចត្តារោ ហេមន្តិកេ ចត្តារោ ច គិម្ហិកេ អដ្ឋ មាសេតិ អត្ថោ. មណ្ឌបេ វាតិ សាខាមណ្ឌបេ វា បទរមណ្ឌបេ វា. រុក្ខមូលេ វាតិ យស្ស កស្សចិ រុក្ខស្ស ហេដ្ឋា. យត្ថ កាកា វា កុលលា វា ន ឩហទន្តីតិ យត្ថ ធុវនិវាសេន កុលាវកេ កត្វា វសមានា ឯតេ កាកកុលលា វា អញ្ញេ វា សកុន្តា តំ សេនាសនំ ន ឩហទន្តិ, តាទិសេ រុក្ខមូលេ និក្ខិបិតុំ អនុជានាមីតិ. តស្មា យត្ថ គោចរប្បសុតា សកុន្តា វិស្សមិត្វា គច្ឆន្តិ, តស្ស រុក្ខស្ស មូលេ និក្ខិបិតុំ វដ្ដតិ. យស្មិំ បន ធុវនិវាសេន កុលាវកេ កត្វា វសន្តិ, តស្ស រុក្ខស្ស មូលេ ន និក្ខិបិតព្ពំ. ‘‘អដ្ឋ មាសេ’’តិ វចនតោ យេសុ ជនបទេសុ វស្សកាលេ ន វស្សតិ, តេសុបិ ចត្តារោ មាសេ និក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតិយេវ. ‘‘អវស្សិកសង្កេតេ’’តិ វចនតោ យត្ថ ហេមន្តេ ទេវោ វស្សតិ, តត្ថ ហេមន្តេបិ អជ្ឈោកាសេ និក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតិ. គិម្ហេ បន សព្ពត្ថ វិគតវលាហកំ វិសុទ្ធំ នភំ ហោតិ, ឯវរូបេ កាលេ កេនចិទេវ ករណីយេន អជ្ឈោកាសេ មញ្ចបីឋំ និក្ខិបិតុំ វដ្ដតិ.

អព្ភោកាសិកេនាបិ វត្តំ ជានិតព្ពំ, តស្ស ហិ សចេ បុគ្គលិកមញ្ចកោ អត្ថិ, តត្ថេវ សយិតព្ពំ. សង្ឃិកំ គណ្ហន្តេន វេត្តេន វា វាកេន វា វីតមញ្ចកោ គហេតព្ពោ. តស្មិំ អសតិ បុរាណមញ្ចកោ គហេតព្ពោ. តស្មិម្បិ អសតិ នវវាយិមោ វា ឱនទ្ធកោ វា គហេតព្ពោ. គហេត្វា ច បន ‘‘អហំ ឧក្កដ្ឋរុក្ខមូលិកោ ឧក្កដ្ឋអព្ភោកាសិកោ’’តិ ចីវរកុដិម្បិ អកត្វា អសមយេ អជ្ឈោកាសេ រុក្ខមូលេ វា បញ្ញបេត្វា និបជ្ជិតុំ ន វដ្ដតិ. សចេ បន ចតុគ្គុណេនបិ ចីវរេន កតកុដិ អតេមេន្តំ រក្ខិតុំ ន សក្កោតិ, សត្តាហវទ្ទលិកាទីនិ ភវន្តិ, ភិក្ខុនោ កាយានុគតិកត្តា វដ្ដតិ.

អរញ្ញេ បណ្ណកុដីសុ វសន្តានំ សីលសម្បទាយ បសន្នចិត្តា មនុស្សា នវំ មញ្ចបីឋំ ទេន្តិ ‘‘សង្ឃិកបរិភោគេន បរិភុញ្ជថា’’តិ វសិត្វា គច្ឆន្តេហិ សាមន្តវិហារេ សភាគភិក្ខូនំ បេសេត្វា គន្តព្ពំ, សភាគានំ អភាវេ អនោវស្សកេ និក្ខិបិត្វា គន្តព្ពំ, អនោវស្សកេ អសតិ រុក្ខេ លគ្គេត្វា គន្តព្ពំ. ចេតិយង្គណេ សម្មជ្ជនិំ គហេត្វា ភោជនសាលង្គណំ វា ឧបោសថាគារង្គណំ វា បរិវេណទិវាដ្ឋានអគ្គិសាលាទីសុ វា អញ្ញតរំ សម្មជ្ជិត្វា ធោវិត្វា បុន សម្មជ្ជនីមាឡកេយេវ ឋបេតព្ពា. ឧបោសថាគារាទីសុ អញ្ញតរស្មិំ គហេត្វា អវសេសានិ សម្មជ្ជន្តស្សាបិ ឯសេវ នយោ.

យោ បន ភិក្ខាចារមគ្គំ សម្មជ្ជន្តោវ គន្តុកាមោ ហោតិ, តេន សម្មជ្ជិត្វា សចេ អន្តរាមគ្គេ សាលា អត្ថិ, តត្ថ ឋបេតព្ពា. សចេ នត្ថិ, វលាហកានំ អនុដ្ឋិតភាវំ សល្លក្ខេត្វា ‘‘យាវាហំ គាមតោ និក្ខមាមិ, តាវ ន វស្សិស្សតី’’តិ ជានន្តេន យត្ថ កត្ថចិ និក្ខិបិត្វា បុន បច្ចាគច្ឆន្តេន បាកតិកដ្ឋានេ ឋបេតព្ពា. សចេ វស្សិស្សតីតិ ជានន្តោ អជ្ឈោកាសេ ឋបេតិ, ទុក្កដន្តិ មហាបច្ចរិយំ វុត្តំ. សចេ បន តត្រ តត្រេវ សម្មជ្ជនត្ថាយ សម្មជ្ជនី និក្ខិត្តា ហោតិ, តំ តំ ឋានំ សម្មជ្ជិត្វា តត្រ តត្រេវ និក្ខិបិតុំ វដ្ដតិ. អាសនសាលំ សម្មជ្ជន្តេន វត្តំ ជានិតព្ពំ. តត្រិទំ វត្តំ – មជ្ឈតោ បដ្ឋាយ បាទដ្ឋានាភិមុខា វាលិកា ហរិតព្ពា. កចវរំ ហត្ថេហិ គហេត្វា ពហិ ឆឌ្ឌេតព្ពំ.

១១១. មសារកោតិ មញ្ចបាទេ វិជ្ឈិត្វា តត្ថ អដនិយោ បវេសេត្វា កតោ. ពុន្ទិកាពទ្ធោតិ អដនីហិ មញ្ចបាទេ ឌំសាបេត្វា បល្លង្កសង្ខេបេន កតោ. កុឡីរបាទកោតិ អស្សមេណ្ឌកាទីនំ បាទសទិសេហិ បាទេហិ កតោ. យោ វា បន កោចិ វង្កបាទកោ, អយំ វុច្ចតិ កុឡីរបាទកោ. អាហច្ចបាទកោតិ អយំ បន ‘‘អាហច្ចបាទកោ នាម មញ្ចោ អង្គេ វិជ្ឈិត្វា កតោ ហោតី’’តិ ឯវំ បរតោ បាឡិយំយេវ វុត្តោ, តស្មា អដនិយោ វិជ្ឈិត្វា តត្ថ បាទសិខំ បវេសេត្វា ឧបរិ អាណិំ ទត្វា កតមញ្ចោ ‘‘អាហច្ចបាទកោ’’តិ វេទិតព្ពោ. បីឋេបិ ឯសេវ នយោ. អន្តោ សំវេឋេត្វា ពទ្ធំ ហោតីតិ ហេដ្ឋា ច ឧបរិ ច វិត្ថតំ មជ្ឈេ សង្ខិត្តំ បណវសណ្ឋានំ កត្វា ពទ្ធំ ហោតិ, តំ កិរ មជ្ឈេ សីហព្យគ្ឃចម្មបរិក្ខិត្តម្បិ ករោន្តិ. អកប្បិយចម្មំ នាមេត្ថ នត្ថិ. សេនាសនញ្ហិ សោវណ្ណមយម្បិ វដ្ដតិ, តស្មា តំ មហគ្ឃំ ហោតិ. អនុបសម្បន្នំ សន្ថរាបេតិ តស្ស បលិពោធោតិ យេន សន្ថរាបិតំ, តស្ស បលិពោធោ. លេឌ្ឌុបាតំ អតិក្កមន្តស្ស អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សាតិ ថាមមជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស លេឌ្ឌុបាតំ អតិក្កមន្តស្ស បាចិត្តិយំ.

អយំ បនេត្ថ វិនិច្ឆយោ – ថេរោ ភោជនសាលាយំ ភត្តកិច្ចំ កត្វា ទហរំ អាណាបេតិ ‘‘គច្ឆ ទិវាដ្ឋានេ មញ្ចបីឋំ បញ្ញបេហី’’តិ. សោ តថា កត្វា និសិន្នោ. ថេរោ យថារុចិំ វិចរិត្វា តត្ថ គន្ត្វា ថវិកំ វា ឧត្តរាសង្គំ វា ឋបេតិ, តតោ បដ្ឋាយ ថេរស្ស បលិពោធោ. និសីទិត្វា សយំ គច្ឆន្តោ នេវ ឧទ្ធរតិ, ន ឧទ្ធរាបេតិ, លេឌ្ឌុបាតាតិក្កមេ បាចិត្តិយំ. សចេ បន ថេរោ តត្ថ ថវិកំ វា ឧត្តរាសង្គំ វា អដ្ឋបេត្វា ចង្កមន្តោវ ទហរំ ‘‘គច្ឆ ត្វ’’ន្តិ ភណតិ, តេន ‘‘ឥទំ ភន្តេ មញ្ចបីឋ’’ន្តិ អាចិក្ខិតព្ពំ. សចេ ថេរោ វត្តំ ជានាតិ ‘‘ត្វំ គច្ឆ, អហំ បាកតិកំ ករិស្សាមី’’តិ វត្តព្ពំ. សចេ ពាលោ ហោតិ អនុគ្គហិតវត្តោ ‘‘គច្ឆ, មា ឥធ តិដ្ឋ, នេវ និសីទិតុំ ន និបជ្ជិតុំ ទេមី’’តិ ទហរំ តជ្ជេតិយេវ. ទហរេន ‘‘ភន្តេ សុខំ សយថា’’តិ កប្បំ លភិត្វា វន្ទិត្វា គន្តព្ពំ. តស្មិំ គតេ ថេរស្សេវ បលិពោធោ. បុរិមនយេនេវ ចស្ស អាបត្តិ វេទិតព្ពា.

អថ បន អាណត្តិក្ខណេយេវ ទហរោ ‘‘មយ្ហំ ភន្តេ ភណ្ឌកធោវនាទិ កិញ្ចិ ករណីយំ អត្ថី’’តិ វទតិ, ថេរោ ច នំ ‘‘ត្វំ បញ្ញបេត្វា គច្ឆាហី’’តិ វត្វា ភោជនសាលតោ និក្ខមិត្វា អញ្ញត្ថ គច្ឆតិ, បាទុទ្ធារេន ការេតព្ពោ. សចេ តត្ថេវ គន្ត្វា និសីទតិ បុរិមនយេនេវ ចស្ស លេឌ្ឌុបាតាតិក្កមេ អាបត្តិ. សចេ បន ថេរោ សាមណេរំ អាណាបេតិ, សាមណេរេ តត្ថ មញ្ចបីឋំ បញ្ញបេត្វា និសិន្នេបិ ភោជនសាលតោ អញ្ញត្ថ គច្ឆន្តោ បាទុទ្ធារេន ការេតព្ពោ. គន្ត្វា និសិន្នោ បុន គមនកាលេ លេឌ្ឌុបាតាតិក្កមេ អាបត្តិយា ការេតព្ពោ. សចេ បន អាណាបេន្តោ មញ្ចបីឋំ បញ្ញបេត្វា តត្ថេវ និសីទាតិ អាណាបេតិ, យត្រិច្ឆតិ តត្រ គន្ត្វា អាគន្តុំ លភតិ. សយំ បន បាកតិកំ អកត្វា គច្ឆន្តស្ស លេឌ្ឌុបាតាតិក្កមេ បាចិត្តិយំ. អន្តរសន្និបាតេ មញ្ចបីឋានិ បញ្ញបេត្វា និសិន្នេហិ គមនកាលេ អារាមិកានំ ឥមំ បដិសាមេថាតិ វត្តព្ពំ, អវត្វា គច្ឆន្តានំ លេឌ្ឌុបាតាតិក្កមេ អាបត្តិ.

មហាធម្មសវនំ នាម ហោតិ តត្ថ ឧបោសថាគារតោបិ ភោជនសាលតោបិ អាហរិត្វា មញ្ចបីឋានិ បញ្ញបេន្តិ. អាវាសិកានំយេវ បលិពោធោ. សចេ អាគន្តុកា ‘‘ឥទំ អម្ហាកំ ឧបជ្ឈាយស្ស ឥទំ អាចរិយស្សា’’តិ គណ្ហន្តិ, តតោ បដ្ឋាយ តេសំយេវ បលិពោធោ. គមនកាលេ បាកតិកំ អកត្វា លេឌ្ឌុបាតំ អតិក្កមន្តានំ អាបត្តិ. មហាបច្ចរិយំ បុន វុត្តំ – ‘‘យាវ អញ្ញេ ន និសីទន្តិ, តាវ យេហិ បញ្ញត្តំ, តេសំ ភារោ. អញ្ញេសុ អាគន្ត្វា និសិន្នេសុ និសិន្នកានំ ភារោ. សចេ តេ អនុទ្ធរិត្វា វា អនុទ្ធរាបេត្វា វា គច្ឆន្តិ, ទុក្កដំ. កស្មា? អនាណត្តិយា បញ្ញបិតត្តា’’តិ. ធម្មាសនេ បញ្ញត្តេ យាវ ឧស្សារកោ វា ធម្មកថិកោ វា នាគច្ឆតិ, តាវ បញ្ញាបកានំ បលិពោធោ, តស្មិំ អាគន្ត្វា និសិន្នេ តស្ស បលិពោធោ. សកលំ អហោរត្តំ ធម្មសវនំ ហោតិ, អញ្ញោ ឧស្សារកោ វា ធម្មកថិកោ វា ឧដ្ឋហតិ, អញ្ញោ និសីទតិ, យោ យោ អាគន្ត្វា និសីទតិ, តស្ស តស្ស ភារោ. ឧដ្ឋហន្តេន បន ‘‘ឥទមាសនំ តុម្ហាកំ ភារោ’’តិ វត្វា គន្តព្ពំ. សចេបិ ឥតរស្មិំ អនាគតេយេវ បឋមំ និសិន្នោ ឧដ្ឋាយ គច្ឆតិ, តស្មិញ្ច អន្តោឧបចារដ្ឋេយេវ ឥតរោ អាគន្ត្វា និសីទតិ, ឧដ្ឋាយ គតោ អាបត្តិយា ន ការេតព្ពោ. សចេ បន ឥតរស្មិំ អនាគតេយេវ បឋមំ និសិន្នោ ឧដ្ឋាយាសនា លេឌ្ឌុបាតំ អតិក្កមតិ, អាបត្តិយា ការេតព្ពោ. សព្ពត្ថ ច ‘‘លេឌ្ឌុបាតាតិក្កមេ បឋមបាទេ ទុក្កដំ, ទុតិយេ បាចិត្តិយ’’ន្តិ អយំ នយោ មហាបច្ចរិយំ វុត្តោ.

១១២. ចិមិលិកំ វាតិអាទីសុ ចិមិលិកា នាម សុធាទិបរិកម្មកតាយ ភូមិយា វណ្ណានុរក្ខណត្ថំ កតា ហោតិ, តំ ហេដ្ឋា បត្ថរិត្វា ឧបរិ កដសារកំ បត្ថរន្តិ. ឧត្តរត្ថរណំ នាម មញ្ចបីឋានំ ឧបរិ អត្ថរិតព្ពកំ បច្ចត្ថរណំ. ភូមត្ថរណំ នាម ភូមិយំ អត្ថរិតព្ពា កដសារកាទិវិកតិ. តដ្ដិកំ នាម តាលបណ្ណេហិ វា វាកេហិ វា កតតដ្ដិកា. ចម្មខណ្ឌោ នាម សីហព្យគ្ឃទីបិតរច្ឆចម្មាទីសុបិ យំកិញ្ចិ ចម្មំ. អដ្ឋកថាសុ ហិ សេនាសនបរិភោគេ បដិក្ខិត្តចម្មំ នាម ន ទិស្សតិ, តស្មា សីហចម្មាទីនំ បរិហរណេយេវ បដិក្ខេបោ វេទិតព្ពោ. បាទបុញ្ឆនី នាម រជ្ជុកេហិ វា បិលោតិកាហិ វា បាទបុញ្ឆនត្ថំ កតា. ផលកបីឋំ នាម ផលកមយំ បីឋំ. អថ វា ផលកញ្ចេវ ទារុមយបីឋញ្ច; ឯតេន សព្ពម្បិ ទារុភណ្ឌាទិ សង្គហិតំ. មហាបច្ចរិយំ បន វិត្ថារេនេវ វុត្តំ – ‘‘អាធារកំ បត្តបិធានំ បាទកថលិកំ តាលវណ្ដំ ពីជនីបត្តកំ យំកិញ្ចិ ទារុភណ្ឌំ អន្តមសោ បានីយឧឡុង្កំ បានីយសង្ខំ អជ្ឈោកាសេ និក្ខិបិត្វា គច្ឆន្តស្ស ទុក្កដ’’ន្តិ. មហាអដ្ឋកថាយំ បន ឯស នយោ ទុតិយសិក្ខាបទេ ទស្សិតោ. អជ្ឈោកាសេ រជនំ បចិត្វា រជនភាជនំ រជនឧឡុង្កោ រជនទោណិកាតិ សព្ពំ អគ្គិសាលាយ បដិសាមេតព្ពំ. សចេ អគ្គិសាលា នត្ថិ, អនោវស្សកេ បព្ភារេ និក្ខិបិតព្ពំ. តស្មិម្បិ អសតិ យត្ថ ឱលោកេន្តា ភិក្ខូ បស្សន្តិ, តាទិសេ ឋានេ ឋបេត្វាបិ គន្តុំ វដ្ដតិ.

អញ្ញស្ស បុគ្គលិកេតិ យស្មិំ វិស្សាសគ្គាហោ ន រុហតិ, តស្ស សន្តកេ ទុក្កដំ. យស្មិំ បន វិស្សាសោ រុហតិ, តស្ស សន្តកំ អត្តនោ បុគ្គលិកមិវ ហោតីតិ មហាបច្ចរិយាទីសុ វុត្តំ.

១១៣. អាបុច្ឆំ គច្ឆតីតិ យោ ភិក្ខុ វា សាមណេរោ វា អារាមិកោ វា លជ្ជី ហោតិ, អត្តនោ បលិពោធំ វិយ មញ្ញតិ, យោ តថារូបំ អាបុច្ឆិត្វា គច្ឆតិ, តស្ស អនាបត្តិ. ឱតាបេន្តោ គច្ឆតីតិ អាតបេ ឱតាបេន្តោ អាគន្ត្វា ឧទ្ធរិស្សាមីតិ គច្ឆតិ; ឯវំ គច្ឆតោ អនាបត្តិ. កេនចិ បលិពុទ្ធំ ហោតីតិ សេនាសនំ កេនចិ ឧបទ្ទុតំ ហោតីតិ អត្ថោ. សចេបិ ហិ វុឌ្ឍតរោ ភិក្ខុ ឧដ្ឋាបេត្វា គណ្ហាតិ, សចេបិ យក្ខោ វា បេតោ វា អាគន្ត្វា និសីទតិ, កោចិ វា ឥស្សរោ អាគន្ត្វា គណ្ហាតិ, សេនាសនំ បលិពុទ្ធំ ហោតិ, សីហព្យគ្ឃាទីសុ វា បន តំ បទេសំ អាគន្ត្វា ឋិតេសុបិ សេនាសនំ បលិពុទ្ធំ ហោតិយេវ. ឯវំ កេនចិ បលិពុទ្ធេ អនុទ្ធរិត្វាបិ គច្ឆតោ អនាបត្តិ. អាបទាសូតិ ជីវិតព្រហ្មចរិយន្តរាយេសុ. សេសំ ឧត្តានមេវាតិ.

កថិនសមុដ្ឋានំ – កាយវាចតោ កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ, កិរិយាកិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

បឋមសេនាសនសិក្ខាបទំ ចតុត្ថំ.

៥. ទុតិយសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា

១១៦. ទុតិយសេនាសនសិក្ខាបទេ – ភិសីតិ មញ្ចកភិសិ វា បីឋកភិសិ វា. ចិមិលិកាទីនិបិ បុរិមសិក្ខាបទេ វុត្តប្បការានិយេវ. និសីទនន្តិ សទសំ វេទិតព្ពំ. បច្ចត្ថរណន្តិ បាវារោ កោជវោតិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ. តិណសន្ថារោតិ យេសំ កេសញ្ចិ តិណានំ សន្ថារោ. ឯស នយោ បណ្ណសន្ថារេ. បរិក្ខេបំ អតិក្កមន្តស្សាតិ ឯត្ថ បឋមបាទំ អតិក្កាមេន្តស្ស ទុក្កដំ, ទុតិយាតិក្កមេ បាចិត្តិយំ. អបរិក្ខិត្តស្ស ឧបចារោ នាម សេនាសនតោ ទ្វេ លេឌ្ឌុបាតា.

អនាបុច្ឆំ វា គច្ឆេយ្យាតិ ឯត្ថ ភិក្ខុម្ហិ សតិ ភិក្ខុ អាបុច្ឆិតព្ពោ. តស្មិំ អសតិ សាមណេរោ, តស្មិំ អសតិ អារាមិកោ, តស្មិម្បិ អសតិ យេន វិហារោ ការិតោ សោ វិហារសាមិកោ, តស្ស វា កុលេ យោ កោចិ អាបុច្ឆិតព្ពោ. តស្មិម្បិ អសតិ ចតូសុ បាសាណេសុ មញ្ចំ ឋបេត្វា មញ្ចេ អវសេសមញ្ចបីឋានិ អារោបេត្វា ឧបរិ ភិសិអាទិកំ ទសវិធម្បិ សេយ្យំ រាសិំ ករិត្វា ទារុភណ្ឌំ មត្តិកាភណ្ឌំ បដិសាមេត្វា ទ្វារវាតបានានិ បិទហិត្វា គមិយវត្តំ បូរេត្វា គន្តព្ពំ. សចេ បន សេនាសនំ ឱវស្សតិ, ឆទនត្ថញ្ច តិណំ វា ឥដ្ឋកា វា អានីតា ហោន្តិ, សចេ ឧស្សហតិ, ឆាទេតព្ពំ. នោ ចេ សក្កោតិ, យោ ឱកាសោ អនោវស្សកោ, តត្ថ មញ្ចបីឋាទីនិ និក្ខិបិត្វា គន្តព្ពំ. សចេ សព្ពម្បិ ឱវស្សតិ, ឧស្សហន្តេន អន្តោគាមេ ឧបាសកានំ ឃរេ ឋបេតព្ពំ. សចេ តេបិ ‘‘សង្ឃិកំ នាម ភន្តេ ភារិយំ, អគ្គិទាហាទីនំ ភាយាមា’’តិ ន សម្បដិច្ឆន្តិ, អជ្ឈោកាសេបិ បាសាណានំ ឧបរិ មញ្ចំ ឋបេត្វា សេសំ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ និក្ខិបិត្វា តិណេហិ ច បណ្ណេហិ ច បដិច្ឆាទេត្វា គន្តុំ វដ្ដតិ. យញ្ហិ តត្ថ អង្គមត្តម្បិ អវសិស្សតិ, តំ អញ្ញេសំ តត្ថ អាគតានំ ភិក្ខូនំ ឧបការំ ភវិស្សតីតិ.

១១៧. វិហារស្ស ឧបចារេតិអាទីសុ វិហារស្សូបចារោ នាម បរិវេណំ. ឧបដ្ឋានសាលាតិ បរិវេណភោជនសាលា. មណ្ឌបោតិ បរិវេណមណ្ឌបោ. រុក្ខមូលន្តិ បរិវេណរុក្ខមូលំ. អយំ តាវ នយោ កុរុន្ទដ្ឋកថាយំ វុត្តោ. កិញ្ចាបិ វុត្តោ, អថ ខោ វិហារោតិ អន្តោគព្ភោ វា អញ្ញំ វា សព្ពបរិច្ឆន្នំ គុត្តសេនាសនំ វេទិតព្ពំ. វិហារស្ស ឧបចារេតិ តស្ស ពហិ អាសន្នេ ឱកាសេ. ឧបដ្ឋានសាលាយំ វាតិ ភោជនសាលាយំ វា. មណ្ឌបេ វាតិ អបរិច្ឆន្នេ បរិច្ឆន្នេ វាបិ ពហូនំ សន្និបាតមណ្ឌបេ. រុក្ខមូលេ វត្តព្ពំ នត្ថិ. អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ វុត្តប្បការញ្ហិ ទសវិធំ សេយ្យំ អន្តោគព្ភាទិម្ហិ គុត្តដ្ឋានេ បញ្ញបេត្វា គច្ឆន្តស្ស យស្មា សេយ្យាបិ សេនាសនម្បិ ឧបចិកាហិ បលុជ្ជតិ, វម្មិករាសិយេវ ហោតិ, តស្មា បាចិត្តិយំ វុត្តំ. ពហិ បន ឧបដ្ឋានសាលាទីសុ បញ្ញបេត្វា គច្ឆន្តស្ស សេយ្យាមត្តមេវ នស្សេយ្យ, ឋានស្ស អគុត្តតាយ ន សេនាសនំ, តស្មា ឯត្ថ ទុក្កដំ វុត្តំ. មញ្ចំ វា បីឋំ វាតិ ឯត្ថ យស្មា ន សក្កា មញ្ចបីឋំ សហសា ឧបចិកាហិ ខាយិតុំ, តស្មា តំ វិហារេបិ សន្ថរិត្វា គច្ឆន្តស្ស ទុក្កដំ វុត្តំ. វិហារូបចារេ បន តំ វិហារចារិកំ អាហិណ្ឌន្តាបិ ទិស្វា បដិសាមេស្សន្តិ.

១១៨. ឧទ្ធរិត្វា គច្ឆតីតិ ឯត្ថ ឧទ្ធរិត្វា គច្ឆន្តេន មញ្ចបីឋកវាដំ សព្ពំ អបនេត្វា សំហរិត្វា ចីវរវំសេ លគ្គេត្វា គន្តព្ពំ. បច្ឆា អាគន្ត្វា វសនកភិក្ខុនាបិ បុន មញ្ចបីឋំ វា បញ្ញបេត្វា សយិត្វា គច្ឆន្តេន តថេវ កាតព្ពំ. អន្តោកុដ្ដតោ សេយ្យំ ពហិកុដ្ដេ បញ្ញបេត្វា វសន្តេន គមនកាលេ គហិតដ្ឋានេយេវ បដិសាមេតព្ពំ. ឧបរិបាសាទតោ ឱរោបេត្វា ហេដ្ឋាបាសាទេ វសន្តស្សបិ ឯសេវ នយោ. រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានេសុ មញ្ចបីឋំ បញ្ញបេត្វាបិ គមនកាលេ បុន គហិតដ្ឋានេយេវ ឋបេតព្ពំ.

អាបុច្ឆំ គច្ឆតីតិ ឯត្ថាយំ អាបុច្ឆិតព្ពានាបុច្ឆិតព្ពវិនិច្ឆយោ – យា តាវ ភូមិយំ ទីឃសាលា វា បណ្ណសាលា វា ហោតិ, យំ វា រុក្ខត្ថម្ភេសុ, កតគេហំ ឧបចិកានំ ឧដ្ឋានដ្ឋានំ ហោតិ, តតោ បក្កមន្តេន តាវ អាបុច្ឆិត្វាវ បក្កមិតព្ពំ. តស្មិញ្ហិ កតិបយានិ ទិវសានិ អជគ្គិយមានេ វម្មិកាវ សន្តិដ្ឋន្តិ. យំ បន បាសាណបិដ្ឋិយំ វា បាសាណត្ថម្ភេសុ វា កតសេនាសនំ សិលុច្ចយលេណំ វា សុធាលិត្តសេនាសនំ វា យត្ថ ឧបចិកាសង្កា នត្ថិ, តតោ បក្កមន្តស្ស អាបុច្ឆិត្វាបិ អនាបុច្ឆិត្វាបិ គន្តុំ វដ្ដតិ, អាបុច្ឆនំ បន វត្តំ. សចេ តាទិសេបិ សេនាសនេ ឯកេន បស្សេន ឧបចិកា អារោហន្តិ, អាបុច្ឆិត្វាវ គន្តព្ពំ. យោ បន អាគន្តុកោ ភិក្ខុ សង្ឃិកំ សេនាសនំ គហេត្វា វសន្តំ ភិក្ខុំ អនុវត្តន្តោ អត្តនោ សេនាសនំ អគ្គហេត្វា វសតិ, យាវ សោ ន គណ្ហាតិ, តាវ តំ សេនាសនំ បុរិមភិក្ខុស្សេវ បលិពោធោ. យទា បន សោ សេនាសនំ គហេត្វា អត្តនោ ឥស្សរិយេន វសតិ, តតោ បដ្ឋាយ អាគន្តុកស្សេវ បលិពោធោ. សចេ ឧភោបិ វិភជិត្វា គណ្ហន្តិ, ឧភិន្នម្បិ បលិពោធោ. មហាបច្ចរិយំ បន វុត្តំ – ‘‘សចេ ទ្វេ តយោ ឯកតោ ហុត្វា បញ្ញបេន្តិ, គមនកាលេ សព្ពេហិបិ អាបុច្ឆិតព្ពំ. តេសុ ចេ បឋមំ គច្ឆន្តោ ‘បច្ឆិមោ ជគ្គិស្សតី’តិ អាភោគំ កត្វា គច្ឆតិ វដ្ដតិ. បច្ឆិមស្ស អាភោគេន មុត្តិ នត្ថិ. ពហូ ឯកំ បេសេត្វា សន្ថរាបេន្តិ, គមនកាលេ សព្ពេហិ វា អាបុច្ឆិតព្ពំ, ឯកំ វា បេសេត្វា អាបុច្ឆិតព្ពំ. អញ្ញតោ មញ្ចបីឋាទីនិ អានេត្វា អញ្ញត្រ វសិត្វាបិ គមនកាលេ តត្ថេវ នេតព្ពានិ. សចេ អញ្ញាវាសតោ អានេត្វា វសមានស្ស អញ្ញោ វុឌ្ឍតរោ អាគច្ឆតិ, ន បដិពាហិតព្ពោ, ‘មយា ភន្តេ អញ្ញាវាសតោ អានីតំ, បាកតិកំ ករេយ្យាថា’តិ វត្តព្ពំ. តេន ‘ឯវំ ករិស្សាមី’តិ សម្បដិច្ឆិតេ ឥតរស្ស គន្តុំ វដ្ដតិ. ឯវមញ្ញត្ថ ហរិត្វាបិ សង្ឃិកបរិភោគេន បរិភុញ្ជន្តស្ស នដ្ឋំ វា ជិណ្ណំ វា ចោរេហិ វា ហដំ គីវា ន ហោតិ, បុគ្គលិកបរិភោគេន បរិភុញ្ជន្តស្ស បន គីវា ហោតិ. អញ្ញស្ស មញ្ចបីឋំ បន សង្ឃិកបរិភោគេន វា បុគ្គលិកបរិភោគេន វា បរិភុញ្ជន្តស្ស នដ្ឋំ គីវាយេវ’’.

កេនចិ បលិពុទ្ធំ ហោតីតិ វុឌ្ឍតរភិក្ខូឥស្សរិយយក្ខសីហវាឡមិគកណ្ហសប្បាទីសុ យេន កេនចិ សេនាសនំ បលិពុទ្ធំ ហោតិ. សាបេក្ខោ គន្ត្វា តត្ថ ឋិតោ អាបុច្ឆតិ, កេនចិ បលិពុទ្ធោ ហោតីតិ អជ្ជេវ អាគន្ត្វា បដិជគ្គិស្សាមីតិ ឯវំ សាបេក្ខោ នទីបារំ វា គាមន្តរំ វា គន្ត្វា យត្ថស្ស គមនចិត្តំ ឧប្បន្នំ, តត្ថេវ ឋិតោ កញ្ចិ បេសេត្វា អាបុច្ឆតិ, នទីបូររាជចោរាទីសុ វា កេនចិ បលិពុទ្ធោ ហោតិ ឧបទ្ទុតោ, ន សក្កោតិ បច្ចាគន្តុំ, ឯវំភូតស្សបិ អនាបត្តិ. សេសំ បឋមសិក្ខាបទេ វុត្តនយមេវ សទ្ធិំ សមុដ្ឋានាទីហីតិ.

ទុតិយសេនាសនសិក្ខាបទំ បញ្ចមំ.

៦. អនុបខជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា

១១៩. ឆដ្ឋសិក្ខាបទេ – បលិពុន្ធេន្តីតិ បឋមតរំ គន្ត្វា បត្តចីវរំ អតិហរិត្វា រុម្ភិត្វា តិដ្ឋន្តិ. ថេរា ភិក្ខូ វុដ្ឋាបេន្តីតិ ‘‘អម្ហាកំ អាវុសោ បាបុណាតី’’តិ វស្សគ្គេន គហេត្វា វុដ្ឋាបេន្តិ. អនុបខជ្ជ សេយ្យំ កប្បេន្តីតិ ‘‘តុម្ហាកំ ភន្តេ មញ្ចដ្ឋានំយេវ បាបុណាតិ, ន សព្ពោ វិហារោ. អម្ហាកំ ទានិ ឥទំ ឋានំ បាបុណាតី’’តិ អនុបវិសិត្វា មញ្ចបីឋំ បញ្ញបេត្វា និសីទន្តិបិ និបជ្ជន្តិបិ សជ្ឈាយម្បិ ករោន្តិ.

១២០. ជានន្តិ ‘‘អនុដ្ឋាបនីយោ អយ’’ន្តិ ជានន្តោ; តេនេវស្ស វិភង្គេ ‘‘វុឌ្ឍោតិ ជានាតី’’តិអាទិ វុត្តំ. វុឌ្ឍោ ហិ អត្តនោ វុឌ្ឍតាយ អនុដ្ឋាបនីយោ, គិលានោ គិលានតាយ, សង្ឃោ បន ភណ្ឌាគារិកស្ស វា ធម្មកថិកវិនយធរាទីនំ វា គណវាចកអាចរិយស្ស វា ពហូបការតំ គុណវិសិដ្ឋតញ្ច សល្លក្ខេន្តោ ធុវវាសត្ថាយ វិហារំ សម្មន្និត្វា ទេតិ, តស្មា យស្ស សង្ឃេន ទិន្នោ, សោបិ អនុដ្ឋាបនីយោ. កាមញ្ចេត្ថ គិលានស្សាបិ សង្ឃោយេវ អនុច្ឆវិកំ សេនាសនំ ទេតិ, គិលានោ បន ‘‘អបលោកេត្វា សង្ឃេន អទិន្នសេនាសនោបិ ន បីឡេតព្ពោ អនុកម្បិតព្ពោ’’តិ ទស្សេតុំ វិសុំ វុត្តោ.

១២១. ឧបចារេតិ ឯត្ថ មញ្ចបីឋានំ តាវ មហល្លកេ វិហារេ សមន្តា ទិយឌ្ឍោ ហត្ថោ ឧបចារោ, ខុទ្ទកេ យតោ បហោតិ តតោ ទិយឌ្ឍោ ហត្ថោ, បាទេ ធោវិត្វា បវិសន្តស្ស បស្សាវត្ថាយ និក្ខមន្តស្ស ច យាវ ទ្វារេ និក្ខិត្តបាទធោវនបាសាណតោ បស្សាវដ្ឋានតោ ច មញ្ចបីឋំ, តាវ ទិយឌ្ឍហត្ថវិត្ថារោ មគ្គោ ឧបចារោ នាម. តស្មិំ មញ្ចស្ស វា បីឋស្ស វា ឧបចារេ ឋិតស្ស វា ភិក្ខុនោ បវិសន្តស្ស វា និក្ខមន្តស្ស វា ឧបចារេ យោ អនុបខជ្ជ សេយ្យំ កប្បេតុកាមោ សេយ្យំ សន្ថរតិ វា សន្ថរាបេតិ វា, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស.

អភិនិសីទតិ វា អភិនិបជ្ជតិ វាតិ ឯត្ថ អភិនិសីទនមត្តេន អភិនិបជ្ជនមត្តេនេវ វា បាចិត្តិយំ. សចេ បន ទ្វេបិ ករោតិ, ទ្វេ បាចិត្តិយានិ. ឧដ្ឋាយុដ្ឋាយ និសីទតោ វា និបជ្ជតោ វា បយោគេ បយោគេ បាចិត្តិយំ.

១២២. ឧបចារំ ឋបេត្វា សេយ្យំ សន្ថរតិ វា សន្ថរាបេតិ វាតិ ឥមស្មិំ ឥតោ បរេ ច ‘‘វិហារស្ស ឧបចារេ’’តិអាទិកេ ទុក្កដវារេបិ យថា ឥធ អភិនិសីទនមត្តេ អភិនិបជ្ជនមត្តេ ឧភយករណេ បយោគភេទេ ច បាចិត្តិយប្បភេទោ វុត្តោ, ឯវំ ទុក្កដប្បភេទោ វេទិតព្ពោ. ឯវរូបេន ហិ វិសភាគបុគ្គលេន ឯកវិហារេ វា ឯកបរិវេណេ វា វសន្តេន អត្ថោ នត្ថិ, តស្មា សព្ពត្ថេវស្ស និវាសោ វារិតោ. អញ្ញស្ស បុគ្គលិកេតិ ឥធាបិ វិស្សាសិកស្ស បុគ្គលិកំ អត្តនោ បុគ្គលិកសទិសមេវ, តត្ថ អនាបត្តិ.

១២៣. អាបទាសូតិ សចេ ពហិ វសន្តស្ស ជីវិតព្រហ្មចរិយន្តរាយោ ហោតិ, ឯវរូបាសុ អាបទាសុ យោ បវិសតិ, តស្សាបិ អនាបត្តិ. សេសំ ឧត្តានមេវាតិ. បឋមបារាជិកសមុដ្ឋានំ, កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទុក្ខវេទនន្តិ.

អនុបខជ្ជសិក្ខាបទំ ឆដ្ឋំ.

៧. និក្កឌ្ឍនសិក្ខាបទវណ្ណនា

១២៦. សត្តមសិក្ខាបទេ – ឯកេន បយោគេន ពហុកេបិ ទ្វារេ អតិក្កាមេតីតិ យេ ចតុភូមកបញ្ចភូមកា បាសាទា ឆសត្តកោដ្ឋកានិ វា ចតុស្សាលានិ, តាទិសេសុ សេនាសនេសុ ហត្ថេសុ វា គីវាយ វា គហេត្វា អន្តរា អដ្ឋបេន្តោ ឯកេន បយោគេន អតិក្កាមេតិ, ឯកមេវ បាចិត្តិយំ. ឋបេត្វា ឋបេត្វា នានាបយោគេហិ អតិក្កាមេន្តស្ស ទ្វារគណនាយ បាចិត្តិយានិ. ហត្ថេន អនាមសិត្វា ‘‘និក្ខមា’’តិ វត្វា វាចាយ និក្កឌ្ឍន្តស្សាបិ ឯសេវ នយោ.

អញ្ញំ អាណាបេតីតិ ឯត្ថ ‘‘ឥមំ និក្កឌ្ឍា’’តិ អាណត្តិមត្តេ ទុក្កដំ. សចេ សោ សកិំ អាណត្តោ ពហុកេបិ ទ្វារេ អតិក្កាមេតិ, ឯកំ បាចិត្តិយំ. សចេ បន ‘‘ឯត្តកានិ ទ្វារានិ និក្កឌ្ឍាហី’’តិ វា ‘‘យាវ មហាទ្វារំ តាវ និក្កឌ្ឍាហី’’តិ វា ឯវំ និយាមេត្វា អាណត្តោ ហោតិ, ទ្វារគណនាយ បាចិត្តិយានិ.

តស្ស បរិក្ខារន្តិ យំកិញ្ចិ តស្ស សន្តកំ បត្តចីវរបរិស្សាវនធមករណមញ្ចបីឋភិសិពិម្ពោហនាទិភេទំ, អន្តមសោ រជនឆល្លិម្បិ; យោ និក្កឌ្ឍតិ វា និក្កឌ្ឍាបេតិ វា; តស្ស វត្ថុគណនាយ ទុក្កដានិ. គាឡ្ហំ ពន្ធិត្វា ឋបិតេសុ បន ឯកាវ អាបត្តីតិ មហាបច្ចរិយំ វុត្តំ.

១២៧. អញ្ញស្ស បុគ្គលិកេតិ ឥធាបិ វិស្សាសិកបុគ្គលិកំ អត្តនោ បុគ្គលិកសទិសមេវ. យថា ច ឥធ; ឯវំ សព្ពត្ថ. យត្រ បន វិសេសោ ភវិស្សតិ, តត្រ វក្ខាម.

១២៨. អលជ្ជិំ និក្កឌ្ឍតិ វាតិអាទីសុ ភណ្ឌនការកកលហការកមេវ សកលសង្ឃារាមតោ និក្កឌ្ឍិតុំ លភតិ, សោ ហិ បក្ខំ លភិត្វា សង្ឃម្បិ ភិន្ទេយ្យ. អលជ្ជីអាទយោ បន អត្តនោ វសនដ្ឋានតោយេវ និក្កឌ្ឍិតព្ពា, សកលសង្ឃារាមតោ និក្កឌ្ឍិតុំ ន វដ្ដតិ. ឧម្មត្តកស្សាតិ សយំ ឧម្មត្តកស្ស អនាបត្តិ. សេសំ ឧត្តានមេវាតិ.

តិសមុដ្ឋានំ – កាយចិត្តតោ វាចាចិត្តតោ កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ, កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទុក្ខវេទនន្តិ.

និក្កឌ្ឍនសិក្ខាបទំ សត្តមំ.

៨. វេហាសកុដិសិក្ខាបទវណ្ណនា

១២៩. អដ្ឋមសិក្ខាបទេ – ឧបរិវេហាសកុដិយាតិ ឧបរិ អច្ឆន្នតលាយ ទ្វិភូមិកកុដិយា វា តិភូមិកាទិកុដិយា វា. មញ្ចំ សហសា អភិនិសីទីតិ មញ្ចំ សហសា អភិភវិត្វា អជ្ឈោត្ថរិត្វា និសីទិ. ភុម្មត្ថេ វា ឯតំ ឧបយោគវចនំ; មញ្ចេ និសីទីតិ អត្ថោ. អភីតិ ឥទំ បន បទសោភនត្ថំ ឧបសគ្គមត្តមេវ. និប្បតិត្វាតិ និបតិត្វា និក្ខមិត្វា វា. តស្ស ហិ ឧបរិ អាណីបិ ន ទិន្នា, តស្មា និក្ខន្តោ. វិស្សរមកាសីតិ វិរូបំ អាតុរស្សរមកាសិ.

១៣១. វេហាសកុដិ នាម មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស អសីសឃដ្ដាតិ យា បមាណមជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស សព្ពហេដ្ឋិមាហិ តុលាហិ សីសំ ន ឃដ្ដេតិ, ឯតេន ឥធ អធិប្បេតា វេហាសកុដិ ទស្សិតា ហោតិ, ន វេហាសកុដិលក្ខណំ. យា ហិ កាចិ ឧបរិ អច្ឆិន្នតលា ទ្វិភូមិកា កុដិ តិភូមិកាទិកុដិ វា ‘‘វេហាសកុដី’’តិ វុច្ចតិ. ឥធ បន អសីសឃដ្ដា អធិប្បេតា. អភិនិសីទនាទីសុ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ បយោគវសេន អាបត្តិភេទោ វេទិតព្ពោ.

១៣៣. អវេហាសកុដិយាតិ ភូមិយំ កតបណ្ណសាលាទីសុ អនាបត្តិ. ន ហិ សក្កា តត្ថ បរស្ស បីឡា កាតុំ. សីសឃដ្ដាយាតិ យាយំ សីសឃដ្ដា ហោតិ, តត្ថាបិ អនាបត្តិ. ន ហិ សក្កា តត្ថ ហេដ្ឋាបាសាទេ អនោណតេន វិចរិតុំ, តស្មា អសញ្ចរណដ្ឋានត្តា បរបីឡា ន ភវិស្សតិ. ហេដ្ឋា អបរិភោគំ ហោតីតិ យស្សា ហេដ្ឋា ទព្ពសម្ភារាទីនំ និក្ខិត្តត្តា អបរិភោគំ ហោតិ, តត្ថាបិ អនាបត្តិ. បទរសញ្ចិតំ ហោតីតិ យស្សា ឧបរិមតលំ ទារុផលកេហិ វា ឃនសន្ថតំ ហោតិ, សុធាទិបរិកម្មកតំ វា តត្ថាបិ អនាបត្តិ. បដាណិ ទិន្នា ហោតីតិ មញ្ចបីឋានំ បាទសិខាសុ អាណី ទិន្នា ហោតិ, យត្ថ និសីទន្តេបិ ន និប្បតន្តិ, តាទិសេ មញ្ចបីឋេ និសីទតោបិ អនាបត្តិ. តស្មិំ ឋិតោតិ អាហច្ចបាទកេ មញ្ចេ វា បីឋេ វា ឋិតោ ឧបរិ នាគទន្តកាទីសុ លគ្គិតកំ ចីវរំ វា កិញ្ចិ វា គណ្ហាតិ វា, អញ្ញំ វា លគ្គេតិ, តស្សាបិ អនាបត្តិ. សេសំ ឧត្តានមេវ. ឯឡកលោមសមុដ្ឋានំ – កាយតោ ច កាយចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ, កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

វេហាសកុដិសិក្ខាបទំ អដ្ឋមំ.

៩. មហល្លកវិហារសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៣៥. នវមសិក្ខាបទេ – យាវ ទ្វារកោសាតិ ឯត្ថ ទ្វារកោសោ នាម បិដ្ឋសង្ឃាដស្ស សមន្តា កវាដវិត្ថារប្បមាណោ ឱកាសោ. មហាបច្ចរិយំ បន ‘‘ទ្វារពាហតោ បដ្ឋាយ ទិយឌ្ឍោ ហត្ថោ’’តិ វុត្តំ. កុរុន្ទិយំ បន ‘‘ទ្វារស្ស ឧភោសុ បស្សេសុ កវាដប្បមាណ’’ន្តិ. មហាអដ្ឋកថាយំ ‘‘កវាដំ នាម ទិយឌ្ឍហត្ថម្បិ ហោតិ ទ្វិហត្ថម្បិ អឌ្ឍតេយ្យហត្ថម្បី’’តិ វុត្តំ, តំ សុវុត្តំ. តទេវ ហិ សន្ធាយ ភគវតាបិ ‘‘បិដ្ឋសង្ឃាដស្ស សមន្តា ហត្ថបាសា’’តិ អយំ ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសោ កតោ. អគ្គឡដ្ឋបនាយាតិ សកវាដកទ្វារពន្ធដ្ឋបនាយ; សកវាដកស្ស ទ្វារពន្ធស្ស និច្ចលភាវត្ថាយាតិ អត្ថោ. ទ្វារដ្ឋបនាយាតិ ឥទម្បិ ហិ បទភាជនំ ឥមមេវត្ថំ សន្ធាយ ភាសិតំ. អយំ បនេត្ថ អធិប្បាយោ – កវាដញ្ហិ លហុបរិវដ្ដកំ វិវរណកាលេ ភិត្តិំ អាហនតិ, បិទហនកាលេ ទ្វារពន្ធំ. តេន អាហននេន ភិត្តិ កម្បតិ, តតោ មត្តិកា ចលតិ, ចលិត្វា សិថិលា វា ហោតិ បតតិ វា. តេនាហ ភគវា ‘‘យាវ ទ្វារកោសា អគ្គឡដ្ឋបនាយា’’តិ. តត្ថ កិញ្ចាបិ ‘‘ឥទំ នាម កត្តព្ព’’ន្តិ នេវ មាតិកាយំ ន បទភាជនេ វុត្តំ, អដ្ឋុប្បត្តិយំ បន ‘‘បុនប្បុនំ ឆាទាបេសិ បុនប្បុនំ លេបាបេសី’’តិ អធិការតោ យាវ ទ្វារកោសា អគ្គឡដ្ឋបនាយ បុនប្បុនំ លិម្បិតព្ពោ វា លេបាបេតព្ពោ វាតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

យំ បន បទភាជនេ ‘‘បិដ្ឋសង្ឃាដស្ស សមន្តា ហត្ថបាសា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ យស្ស វេមជ្ឈេ ទ្វារំ ហោតិ, ឧបរិភាគេ ឧច្ចា ភិត្តិ, តស្ស តីសុ ទិសាសុ សមន្តា ហត្ថបាសា ឧបចារោ ហោតិ, ខុទ្ទកស្ស វិហារស្ស ទ្វីសុ ទិសាសុ ឧបចារោ ហោតិ. តត្រាបិ យំ ភិត្តិំ វិវរិយមានំ កវាដំ អាហនតិ, សា អបរិបូរឧបចារាបិ ហោតិ. ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន បន តីសុ ទិសាសុ សមន្តា ហត្ថបាសា ទ្វារស្ស និច្ចលភាវត្ថាយ លេបោ អនុញ្ញាតោ. សចេ បនស្ស ទ្វារស្ស អធោភាគេបិ លេបោកាសោ អត្ថិ, តម្បិ លិម្បិតុំ វដ្ដតិ. អាលោកសន្ធិបរិកម្មាយាតិ ឯត្ថ អាលោកសន្ធីតិ វាតបានកវាដកា វុច្ចន្តិ, តេបិ វិវរណកាលេ វិទត្ថិមត្តម្បិ អតិរេកម្បិ ភិត្តិប្បទេសំ បហរន្តិ. ឧបចារោ បនេត្ថ សព្ពទិសាសុ លព្ភតិ, តស្មា សព្ពទិសាសុ កវាដវិត្ថារប្បមាណោ ឱកាសោ អាលោកសន្ធិបរិកម្មត្ថាយ លិម្បិតព្ពោ វា លេបាបេតព្ពោ វាតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ.

សេតវណ្ណន្តិអាទិកំ ន មាតិកាយ បទភាជនំ. ឥមិនា ហិ វិហារស្ស ភារិកត្តំ នាម នត្ថីតិ បទភាជនេយេវ អនុញ្ញាតំ, តស្មា សព្ពមេតំ យថាសុខំ កត្តព្ពំ.

ឯវំ លេបកម្មេ យំ កត្តព្ពំ, តំ ទស្សេត្វា បុន ឆទនេ កត្តព្ពំ ទស្សេតុំ ‘‘ទ្វត្តិច្ឆទនស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ទ្វត្តិច្ឆទនស្ស បរិយាយន្តិ ឆទនស្ស ទ្វត្តិបរិយាយំ; បរិយាយោ វុច្ចតិ បរិក្ខេបោ, បរិក្ខេបទ្វយំ វា បរិក្ខេបត្តយំ វា អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ អត្ថោ. អប្បហរិតេ ឋិតេនាតិ អហរិតេ ឋិតេន. ហរិតន្តិ ចេត្ថ សត្តធញ្ញភេទំ បុព្ពណ្ណំ មុគ្គមាសតិលកុលត្ថអលាពុកុម្ភណ្ឌាទិភេទញ្ច អបរណ្ណំ អធិប្បេតំ. តេនេវាហ – ‘‘ហរិតំ នាម បុព្ពណ្ណំ អបរណ្ណ’’ន្តិ.

សចេ ហរិតេ ឋិតោ អធិដ្ឋាតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ ឯត្ថ បន យស្មិម្បិ ខេត្តេ វុត្តំ ពីជំ ន តាវ សម្បជ្ជតិ, វស្សេ វា បន បតិតេ សម្បជ្ជិស្សតិ, តម្បិ ហរិតសង្ខ្យមេវ គច្ឆតិ. តស្មា ឯវរូបេ ខេត្តេបិ ឋិតេន ន អធិដ្ឋាតព្ពំ, អហរិតេយេវ ឋិតេន អធិដ្ឋាតព្ពំ. តត្រាបិ អយំ បរិច្ឆេទោ, បិដ្ឋិវំសស្ស វា កូដាគារកណ្ណិកាយ វា ឧបរិ ថុបិកាយ វា បស្សេ និសិន្នោ ឆទនមុខវដ្ដិអន្តេន ឱលោកេន្តោ យស្មិំ ភូមិភាគេ ឋិតំ បស្សតិ, យស្មិញ្ច ភូមិភាគេ ឋិតោ, តំ ឧបរិ និសិន្នកំ បស្សតិ, តស្មិំ ឋានេ អធិដ្ឋាតព្ពំ. តស្ស អន្តោ អហរិតេបិ ឋត្វា អធិដ្ឋាតុំ ន លព្ភតិ. កស្មា? វិហារស្ស ហិ បតន្តស្ស អយំ បតនោកាសោតិ.

១៣៦. មគ្គេន ឆាទេន្តស្សាតិ ឯត្ថ មគ្គេន ឆាទនំ នាម អបរិក្ខិបិត្វា ឧជុកមេវ ឆាទនំ; តំ ឥដ្ឋកសិលាសុធាហិ លព្ភតិ. ទ្វេ មគ្គេ អធិដ្ឋហិត្វាតិ ទ្វេ មគ្គា សចេ ទុច្ឆន្នា ហោន្តិ, អបនេត្វាបិ បុនប្បុនំ ឆាទេតុំ លព្ភតិ, តស្មា យថា ឥច្ឆតិ; តថា ទ្វេ មគ្គេ អធិដ្ឋហិត្វា តតិយំមគ្គំ ‘‘ឥទានិ ឯវំ ឆាទេហី’’តិ អាណាបេត្វា បក្កមិតព្ពំ. បរិយាយេនាតិ បរិក្ខេបេន. ឯវំឆទនំ បន តិណបណ្ណេហិ លព្ភតិ. តស្មា ឥធាបិ យថា ឥច្ឆតិ តថា ទ្វេ បរិយាយេ អធិដ្ឋហិត្វា តតិយំ បរិយាយំ ‘‘ឥទានិ ឯវំ ឆាទេហី’’តិ អាណាបេត្វា បក្កមិតព្ពំ. សចេ ន បក្កមតិ, តុណ្ហីភូតេន ឋាតព្ពំ. សព្ពម្បិ ចេតំ ឆទនំ ឆទនូបរិ វេទិតព្ពំ. ឧបរូបរិច្ឆន្នោ ហិ វិហារោ ចិរំ អនោវស្សកោ ហោតីតិ មញ្ញមានា ឯវំ ឆាទេន្តិ. តតោ ចេ ឧត្តរិន្តិ តិណ្ណំ មគ្គានំ វា បរិយាយានំ វា ឧបរិ ចតុត្ថេ មគ្គេ វា បរិយាយេ វា.

១៣៧. ករឡេ ករឡេតិ តិណមុដ្ឋិយំ តិណមុដ្ឋិយំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវាតិ. ឆសមុដ្ឋានំ – កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

មហល្លកវិហារសិក្ខាបទំ នវមំ.

១០. សប្បាណកសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៤០. ទសមសិក្ខាបទេ – ជានំ សប្បាណកន្តិ សប្បាណកំ ឯតន្តិ យថា តថា វា ជានន្តោ. សិញ្ចេយ្យ វា សិញ្ចាបេយ្យ វាតិ តេន ឧទកេន សយំ វា សិញ្ចេយ្យ, អញ្ញំ វា អាណាបេត្វា សិញ្ចាបេយ្យ. បាឡិយំ បន ‘‘សិញ្ចេយ្យាតិ សយំ សិញ្ចតី’’តិ ឦទិសានំ វចនានំ អត្ថោ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ ធារំ អវិច្ឆិន្ទិត្វា សិញ្ចន្តស្ស ឯកស្មិំ ឧទកឃដេ ឯកាវ អាបត្តិ. ឯស នយោ សព្ពភាជនេសុ. ធារំ វិច្ឆិន្ទន្តស្ស បន បយោគេ បយោគេ អាបត្តិ. មាតិកំ សម្មុខំ ករោតិ, ទិវសម្បិ សន្ទតុ, ឯកាវ អាបត្តិ. សចេ តត្ថ តត្ថ ពន្ធិត្វា អញ្ញតោ អញ្ញតោ នេតិ, បយោគេ បយោគេ អាបត្តិ. សកដភារមត្តញ្ចេបិ តិណំ ឯកបយោគេន ឧទកេ បក្ខិបតិ, ឯកាវ អាបត្តិ. ឯកេកំ តិណំ វា បណ្ណំ វា បក្ខិបន្តស្ស បយោគេ បយោគេ អាបត្តិ. មត្តិកាយបិ អញ្ញេសុបិ កដ្ឋគោមយាទីសុ ឯសេវ នយោ. ឥទំ បន មហាឧទកំ សន្ធាយ ន វុត្តំ, យំ តិណេ វា មត្តិកាយ វា បក្ខិត្តាយ បរិយាទានំ គច្ឆតិ, អាវិលំ វា ហោតិ, យត្ថ បាណកា មរន្តិ, តាទិសំ ឧទកំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

តិសមុដ្ឋានំ – កាយចិត្តតោ វាចាចិត្តតោ កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ, កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, តិចិត្តំ តិវេទនន្តិ.

សប្បាណកសិក្ខាបទំ ទសមំ.

សមត្តោ វណ្ណនាក្កមេន សេនាសនវគ្គោ ទុតិយោ.