៣. ឱវាទវគ្គោ

១. ឱវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៤១-១៤៤. ភិក្ខុនិវគ្គស្ស បឋមសិក្ខាបទេ – លាភិនោ ហោន្តីតិ ឯត្ថ ន តេសំ ភិក្ខុនិយោ ទេន្តិ, ន ទាបេន្តិ, មហាកុលេហិ បព្ពជិតា បន កុលធីតរោ អត្តនោ សន្តិកំ អាគតានំ ញាតិមនុស្សានំ ‘‘កុតោ អយ្យេ ឱវាទំ ឧទ្ទេសំ បរិបុច្ឆំ លភថា’’តិ បុច្ឆន្តានំ ‘‘អសុកោ ច អសុកោ ច ថេរោ ឱវទតី’’តិ អសីតិមហាសាវកេ ឧទ្ទិសិត្វា កថានុសារេន តេសំ សីលសុតាចារជាតិគោត្តាទិភេទំ វិជ្ជមានគុណំ កថយន្តិ. ឯវរូបា ហិ វិជ្ជមានគុណា កថេតុំ វដ្ដន្តិ. តតោ បសន្នចិត្តា មនុស្សា ថេរានំ ចីវរាទិភេទំ មហន្តំ លាភសក្ការំ អភិហរិំសុ. តេន វុត្តំ – ‘‘លាភិនោ ហោន្តិ ចីវរ…បេ… បរិក្ខារាន’’ន្តិ.

ភិក្ខុនិយោ ឧបសង្កមិត្វាតិ តេសំ កិរ សន្តិកេ តាសុ ឯកា ភិក្ខុនីបិ ន អាគច្ឆតិ, លាភតណ្ហាយ បន អាកឌ្ឍិយមានហទយា តាសំ ឧបស្សយំ អគមំសុ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘ភិក្ខុនិយោ ឧបសង្កមិត្វា’’តិ. តាបិ ភិក្ខុនិយោ ចលចិត្តតាយ តេសំ វចនំ អកំសុយេវ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ តា ភិក្ខុនិយោ…បេ… និសីទិំសូ’’តិ. តិរច្ឆានកថន្តិ សគ្គមគ្គគមនេបិ តិរច្ឆានភូតំ រាជកថាទិមនេកវិធំ និរត្ថកកថំ. ឥទ្ធោតិ សមិទ្ធោ, សហិតត្ថោ គម្ភីរោ ពហុរសោ លក្ខណបដិវេធសំយុត្តោតិ អធិប្បាយោ.

១៤៥-១៤៧. អនុជានាមិ ភិក្ខវេតិ ឯត្ថ យស្មា តេ ភិក្ខូ ‘‘មា តុម្ហេ ភិក្ខវេ ភិក្ខុនិយោ ឱវទិត្ថា’’តិ វុច្ចមានា អទិដ្ឋសច្ចត្តា តថាគតេ អាឃាតំ ពន្ធិត្វា អបាយុបគា ភវេយ្យុំ, តស្មា នេសំ តំ អបាយុបគតំ បរិហរន្តោ ភគវា អញ្ញេនេវ ឧបាយេន តេ ភិក្ខុនោវាទតោ បរិពាហិរេ កត្តុកាមោ ឥមំ ភិក្ខុនោវាទកសម្មុតិំ អនុជានីតិ វេទិតព្ពោ. ឯវំ ឥធ បរិពាហិរេ កត្តុកាមតាយ អនុជានិត្វា បរតោ ករោន្តោវ ‘‘អនុជានាមិ ភិក្ខវេ អដ្ឋហង្គេហិ សមន្នាគត’’ន្តិអាទិមាហ. ឥមានិ ហិ អដ្ឋង្គានិ ឆព្ពគ្គិយានំ សុបិនន្តេនបិ ន ភូតបុព្ពានីតិ.

តត្ថ សីលមស្ស អត្ថីតិ សីលវា. ឥទានិ យញ្ច តំ សីលំ, យថា ច តំ តស្ស អត្ថិ នាម ហោតិ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បាតិមោក្ខោវ សំវរោ បាតិមោក្ខសំវរោ. បាតិមោក្ខសំវរេន សំវុតោ សមន្នាគតោតិ បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ.

វិហរតីតិ វត្តតិ. វុត្តញ្ហេតំ វិភង្គេ –

‘‘បាតិមោក្ខន្តិ សីលំ បតិដ្ឋា អាទិ ចរណំ សំយមោ សំវរោ មោក្ខំ បមោក្ខំ កុសលានំ ធម្មានំ សមាបត្តិយា; សំវរោតិ កាយិកោ អវីតិក្កមោ វាចសិកោ អវីតិក្កមោ កាយិកវាចសិកោ អវីតិក្កមោ. សំវុតោតិ ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរេន ឧបេតោ ហោតិ សមុបេតោ ឧបគតោ សមុបគតោ ឧបបន្នោ សមុបបន្នោ សម្បន្នោ សមន្នាគតោ, តេន វុច្ចតិ ‘បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ’តិ. វិហរតីតិ ឥរិយតិ វត្តតិ បាលេតិ យបេតិ យាបេតិ ចរតិ វិហរតិ, តេន វុច្ចតិ ‘វិហរតី’’’តិ (វិភ. ៥១១-៥១២).

អាចារគោចរសម្បន្នោតិ មិច្ឆាជីវបដិសេធកេន ន វេឡុទានាទិនា អាចារេន, វេសិយាទិអគោចរំ បហាយ សទ្ធាសម្បន្នកុលាទិនា ច គោចរេន សម្បន្នោ. អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវីតិ អប្បមត្តកេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវី, តានិ វជ្ជានិ ភយតោ ទស្សនសីលោតិ វុត្តំ ហោតិ. សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសូតិ អធិសីលសិក្ខាទិភាវេន តិធា ឋិតេសុ សិក្ខាបទេសុ តំ តំ សិក្ខាបទំ សមាទាយ សម្មា អាទាយ សាធុកំ គហេត្វា អវិជហន្តោ សិក្ខតីតិ អត្ថោ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន យោ ឥច្ឆតិ, តេន វិសុទ្ធិមគ្គតោ គហេតព្ពោ.

ពហុ សុតមស្សាតិ ពហុស្សុតោ. សុតំ ធារេតីតិ សុតធរោ; យទស្ស តំ ពហុ សុតំ នាម, តំ ន សុតមត្តមេវ; អថ ខោ នំ ធារេតីតិ អត្ថោ. មញ្ជូសាយំ វិយ រតនំ សុតំ សន្និចិតមស្មិន្តិ សុតសន្និចយោ. ឯតេន យំ សោ សុតំ ធារេតិ, តស្ស មញ្ជូសាយ គោបេត្វា សន្និចិតរតនស្សេវ ចិរកាលេនាបិ អវិនាសនំ ទស្សេតិ. ឥទានិ តំ សុតំ សរូបតោ ទស្សេន្តោ ‘‘យេ តេ ធម្មា’’តិអាទិមាហ, តំ វេរញ្ជកណ្ឌេ វុត្តនយមេវ. ឥទំ បនេត្ថ និគមនំ – តថារូបាស្ស ធម្មា ពហុស្សុតា ហោន្តិ, តស្មា ពហុស្សុតោ. ធាតា, តស្មា សុតធរោ. វចសា បរិចិតា មនសានុបេក្ខិតា, ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធា; តស្មា សុតសន្និចយោ. តត្ថ វចសា បរិចិតាតិ វាចាយ បគុណា កតា. មនសានុបេក្ខិតាតិ មនសា អនុបេក្ខិតា, អាវជ្ជន្តស្ស ទីបសហស្សេន ឱភាសិតា វិយ ហោន្តិ. ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធាតិ អត្ថតោ ច ការណតោ ច បញ្ញាយ សុដ្ឋុ បដិវិទ្ធា សុបច្ចក្ខកតា ហោន្តិ.

អយំ បន ពហុស្សុតោ នាម តិវិធោ ហោតិ – និស្សយមុច្ចនកោ, បរិសុបដ្ឋាបកោ, ភិក្ខុនោវាទកោតិ. តត្ថ និស្សយមុច្ចនកេន ឧបសម្បទាយ បញ្ចវស្សេន សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន ទ្វេ មាតិកា បគុណា វាចុគ្គតា កាតព្ពា បក្ខទិវសេសុ ធម្មសាវនត្ថាយ សុត្តន្តតោ ចត្តារោ ភាណវារា, សម្បត្តានំ បរិកថនត្ថាយ អន្ធកវិន្ទមហារាហុលោវាទអម្ពដ្ឋសទិសោ ឯកោ កថាមគ្គោ, សង្ឃភត្តមង្គលាមង្គលេសុ អនុមោទនត្ថាយ តិស្សោ អនុមោទនា, ឧបោសថបវារណាទិជាននត្ថំ កម្មាកម្មវិនិច្ឆយោ, សមណធម្មករណត្ថំ សមាធិវសេន វា វិបស្សនាវសេន វា អរហត្តបរិយោសានមេកំ កម្មដ្ឋានំ, ឯត្តកំ ឧគ្គហេតព្ពំ. ឯត្តាវតា ហិ អយំ ពហុស្សុតោ ហោតិ ចាតុទ្ទិសោ, យត្ថ កត្ថចិ អត្តនោ ឥស្សរិយេន វសិតុំ លភតិ.

បរិសុបដ្ឋាបកេន ឧបសម្បទាយ ទសវស្សេន សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន បរិសំ អភិវិនយេ វិនេតុំ ទ្វេ វិភង្គា បគុណា វាចុគ្គតា កាតព្ពា, អសក្កោន្តេន តីហិ ជនេហិ សទ្ធិំ បរិវត្តនក្ខមា កាតព្ពា, កម្មាកម្មញ្ច ខន្ធកវត្តញ្ច ឧគ្គហេតព្ពំ. បរិសាយ បន អភិធម្មេ វិនយនត្ថំ សចេ មជ្ឈិមភាណកោ ហោតិ មូលបណ្ណាសកោ ឧគ្គហេតព្ពោ, ទីឃភាណកេន មហាវគ្គោ, សំយុត្តភាណកេន ហេដ្ឋិមា វា តយោ វគ្គា មហាវគ្គោ វា, អង្គុត្តរភាណកេន ហេដ្ឋា វា ឧបរិ វា ឧបឌ្ឍនិកាយោ ឧគ្គហេតព្ពោ, អសក្កោន្តេន តិកនិបាតតោ បដ្ឋាយ ហេដ្ឋា ឧគ្គហេតុម្បិ វដ្ដតិ. មហាបច្ចរិយំ បន ‘‘ឯកំ ឧគ្គណ្ហន្តេន ចតុក្កនិបាតំ វា បញ្ចកនិបាតំ វា គហេតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. ជាតកភាណកេន សាដ្ឋកថំ ជាតកំ ឧគ្គហេតព្ពំ, តតោ ឱរំ ន វដ្ដតិ. ធម្មបទម្បិ សហ វត្ថុនា ឧគ្គហេតុំ វដ្ដតីតិ មហាបច្ចរិយំ វុត្តំ. តតោ តតោ សមុច្ចយំ កត្វា មូលបណ្ណាសកមត្តំ វដ្ដតិ, ន វដ្ដតីតិ? ‘‘ន វដ្ដតី’’តិ កុរុន្ទដ្ឋកថាយំ បដិក្ខិត្តំ, ឥតរាសុ វិចារណាយេវ នត្ថិ. អភិធម្មេ កិញ្ចិ ឧគ្គហេតព្ពន្តិ ន វុត្តំ. យស្ស បន សាដ្ឋកថម្បិ វិនយបិដកំ អភិធម្មបិដកញ្ច បគុណំ, សុត្តន្តេ ច វុត្តប្បការោ គន្ថោ នត្ថិ, បរិសំ ឧបដ្ឋាបេតុំ ន លភតិ. យេន បន សុត្តន្តតោ វិនយតោ ច វុត្តប្បមាណោ គន្ថោ ឧគ្គហិតោ, អយំ បរិសុបដ្ឋាបកោ ពហុស្សុតោ ហោតិ ទិសាបាមោក្ខោ យេនកាមង្គមោ, បរិសំ ឧបដ្ឋាបេតុំ លភតិ.

ភិក្ខុនោវាទកេន បន សាដ្ឋកថានិ តីណិ បិដកានិ ឧគ្គហេតព្ពានិ, អសក្កោន្តេន ចតូសុ និកាយេសុ ឯកស្ស អដ្ឋកថា បគុណា កាតព្ពា, ឯកនិកាយេន ហិ សេសនិកាយេសុបិ បញ្ហំ កថេតុំ សក្ខិស្សតិ. សត្តសុ បករណេសុ ចតុប្បករណស្ស អដ្ឋកថា បគុណា កាតព្ពា, តត្ថ លទ្ធនយេន ហិ សេសបករណេសុ បញ្ហំ កថេតុំ សក្ខិស្សតិ. វិនយបិដកំ បន នានត្ថំ នានាការណំ, តស្មា តំ សទ្ធិំ អដ្ឋកថាយ បគុណំ កាតព្ពមេវ. ឯត្តាវតា ហិ ភិក្ខុនោវាទកោ ពហុស្សុតោ នាម ហោតីតិ.

ឧភយានិ ខោ បនស្សាតិអាទិ បន យស្មា អញ្ញស្មិំ សកលេ នវង្គេបិ ពាហុស្សច្ចេ សតិ សាដ្ឋកថំ វិនយបិដកំ វិនា ន វដ្ដតិយេវ, តស្មា វិសុំ វុត្តំ. តត្ថ វិត្ថារេនាតិ ឧភតោវិភង្គេន សទ្ធិំ. ស្វាគតានីតិ សុដ្ឋុ អាគតានិ. យថា អាគតានិ បន ស្វាគតានិ ហោន្តិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សុវិភត្តានី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សុវិភត្តានីតិ សុដ្ឋុ វិភត្តានិ បទបច្ចាភដ្ឋសង្ករទោសវិរហិតានិ. សុប្បវត្តីនីតិ បគុណានិ វាចុគ្គតានិ. សុវិនិច្ឆិតានិ សុត្តសោតិ ខន្ធកបរិវារតោ អាហរិតព្ពសុត្តវសេន សុដ្ឋុ វិនិច្ឆិតានិ. អនុព្យញ្ជនសោតិ អក្ខរបទបារិបូរិយា ច សុវិនិច្ឆិតានិ អខណ្ឌានិ អវិបរីតក្ខរានិ. ឯតេន អដ្ឋកថា ទីបិតា, អដ្ឋកថាតោ ហិ ឯស វិនិច្ឆយោ ហោតីតិ.

កល្យាណវាចោតិ សិថិលធនិតាទីនំ យថាវិធានវចនេន បរិមណ្ឌលបទព្យញ្ជនាយ បោរិយា វាចាយ សមន្នាគតោ វិស្សដ្ឋាយ អនេលគឡាយ អត្ថស្ស វិញ្ញាបនិយា. កល្យាណវាក្ករណោតិ មធុរស្សរោ, មាតុគាមោ ហិ សរសម្បត្តិរតោ, តស្មា បរិមណ្ឌលបទព្យញ្ជនម្បិ វចនំ សរសម្បត្តិរហិតំ ហីឡេតិ. យេភុយ្យេន ភិក្ខុនីនំ បិយោ ហោតិ មនាបោតិ សព្ពាសំ បិយោ នាម ទុល្លភោ, ពហុតរានំ បន បណ្ឌិតានំ ភិក្ខុនីនំ សីលាចារសម្បត្តិយា បិយោ ហោតិ មនវឌ្ឍនកោ. បដិពលោ ហោតិ ភិក្ខុនិយោ ឱវទិតុន្តិ សុត្តញ្ច ការណញ្ច ទស្សេន្តោ វដ្ដភយេន តជ្ជេត្វា ភិក្ខុនិយោ ឱវទិតុំ តាទិសំ ធម្មំ ទេសេតុំ សមត្ថោ ហោតិ. កាសាយវត្ថវសនាយាតិ កាសាយវត្ថនិវត្ថាយ. គរុធម្មន្តិ គិហិកាលេ ភិក្ខុនិយា កាយសំសគ្គំ វា សិក្ខមានាសាមណេរីសុ មេថុនធម្មំ វា អនជ្ឈាបន្នបុព្ពោ ហោតិ. មាតុគាមោ ហិ បុព្ពេ កតមនុស្សរន្តោ សំវរេ ឋិតស្សាបិ ធម្មទេសនាយ គារវំ ន ករោតិ. អថ វា តស្មិយេវ អសទ្ធម្មេ ចិត្តំ ឧប្បាទេតិ. វីសតិវស្សោ វាតិ ឧបសម្បទាយ វីសតិវស្សោ តតោ អតិរេកវស្សោ វា. ឯវរូបោ ហិ វិសភាគេហិ វត្ថូហិ បុនប្បុនំ សមាគច្ឆន្តោបិ ទហរោ វិយ សហសា សីលវិនាសំ ន បាបុណាតិ, អត្តនោ វយំ បច្ចវេក្ខិត្វា អយុត្តដ្ឋានេ ឆន្ទរាគំ វិនេតុំ បដិពលោ ហោតិ, តេន វុត្តំ – ‘‘វីសតិវស្សោ វា ហោតិ អតិរេកវីសតិវស្សោ វា’’តិ.

ឯត្ថ ច ‘‘សីលវា’’តិអាទិ ឯកមង្គំ, ‘‘ពហុស្សុតោ ហោតី’’តិអាទិ ទុតិយំ, ‘‘ឧភយានិ ខោ បនស្សា’’តិអាទិ តតិយំ, ‘‘កល្យាណវាចោ ហោតិ កល្យាណវាក្ករណោ’’តិ ចតុត្ថំ, ‘‘យេភុយ្យេន ភិក្ខុនីនំ បិយោ ហោតិ មនាបោ’’តិ បញ្ចមំ, ‘‘បដិពលោ ហោតិ ភិក្ខុនិយោ ឱវទិតុ’’ន្តិ ឆដ្ឋំ, ‘‘ន ខោ បនេត’’ន្តិអាទិ សត្តមំ, ‘‘វីសតិវស្សោ’’តិអាទិ អដ្ឋមន្តិ វេទិតព្ពំ.

១៤៨. ញត្តិចតុត្ថេនាតិ បុព្ពេ វត្ថុស្មិំ វុត្តេនេវ. គរុធម្មេហីតិ គរុកេហិ ធម្មេហិ, តេ ហិ គារវំ កត្វា ភិក្ខុនីហិ សម្បដិច្ឆិតព្ពត្តា គរុធម្មាតិ វុច្ចន្តិ. ឯកតោឧបសម្បន្នាយាតិ ឯត្ថ ភិក្ខុនីនំ សន្តិកេ ឯកតោឧបសម្បន្នាយ, យោ គរុធម្មេន ឱវទតិ, តស្ស ទុក្កដំ. ភិក្ខូនំ សន្តិកេ ឧបសម្បន្នាយ បន យថាវត្ថុកមេវ.

១៤៩. បរិវេណំ សម្មជ្ជិត្វាតិ សចេ បាតោ អសម្មដ្ឋំ សម្មដ្ឋម្បិ វា បុន តិណបណ្ណាទីហិ ឧក្លាបំ បាទប្បហារេហិ ច វិកិណ្ណវាលិកំ ជាតំ, សម្មជ្ជិតព្ពំ. អសម្មដ្ឋញ្ហិ តំ ទិស្វា ‘‘អយ្យោ អត្តនោ និស្សិតកេ ទហរភិក្ខូបិ វត្តបដិបត្តិយំ ន យោជេតិ, ធម្មំយេវ កថេតី’’តិ តា ភិក្ខុនិយោ អសោតុកាមា វិយ ភវេយ្យុំ. តេន វុត្តំ – ‘‘បរិវេណំ សម្មជ្ជិត្វា’’តិ. អន្តោគាមតោ បន ភិក្ខុនិយោ អាគច្ឆន្តិយោ បិបាសិតា ច កិលន្តា ច ហោន្តិ, តា បានីយញ្ច ហត្ថបាទមុខសីតលករណញ្ច បច្ចាសីសន្តិ, តស្មិញ្ច អសតិ បុរិមនយេនេវ អគារវំ ជនេត្វា អសោតុកាមាបិ ហោន្តិ. តេន វុត្តំ – ‘‘បានីយំ បរិភោជនីយំ ឧបដ្ឋបេត្វា’’តិ.

អាសនន្តិ នីចបីឋកផលកតដ្ដិកកដសារកាទិភេទំ អន្តមសោ សាខាភង្គម្បិ ‘‘ឥទំ តាសំ អាសនំ ភវិស្សតី’’តិ ឯវំ អាសនំ បញ្ញបេត្វា. ធម្មទេសនាបត្តិមោចនត្ថំ បន ទុតិយោ ឥច្ឆិតព្ពោ. តេន វុត្តំ – ‘‘ទុតិយំ គហេត្វា និសីទិតព្ព’’ន្តិ. និសីទិតព្ពន្តិ ន វិហារបច្ចន្តេ, អថ ខោ វិហារមជ្ឈេ ឧបោសថាគារស្ស វា ភោជនសាលាយ វា ទ្វារេ សព្ពេសំ ឱសរណដ្ឋានេ និសីទិតព្ពំ. សមគ្គាត្ថាតិ សព្ពា អាគតត្ថាតិ អត្ថោ. វត្តន្តីតិ អាគច្ឆន្តិ; បគុណា វាចុគ្គតាតិ អត្ថោ. និយ្យាទេតព្ពោតិ អប្បេតព្ពោ. ឱសារេតព្ពោតិ បាឡិ វត្តព្ពា. វស្សសតូបសម្បន្នាយាតិអាទិ វត្តព្ពបាឡិទស្សនំ.

តត្ថ សាមីចិកម្មន្តិ មគ្គសម្បទានពីជនបានីយាបុច្ឆនាទិកំ អនុច្ឆវិកវត្តំ. ឯត្ថ ច ភិក្ខុនិយា ភិក្ខុស្ស អភិវាទនំ នាម អន្តោគាមេ វា ពហិគាមេ វា អន្តោវិហារេ វា ពហិវិហារេ វា អន្តរឃរេ វា រថិកាយ វា អន្តមសោ រាជុស្សារណាយបិ វត្តមានាយ ទេវេ វស្សមានេ សកទ្ទមាយ ភូមិយា ឆត្តបត្តហត្ថាយបិ ហត្ថិអស្សាទីហិ អនុពទ្ធាយបិ កាតព្ពមេវ. ឯកាពទ្ធាយ បាឡិយា ភិក្ខាចារំ បវិសន្តេ ទិស្វា ឯកស្មិំ ឋានេ ‘‘វន្ទាមិ អយ្យា’’តិ វន្ទិតុំ វដ្ដតិ. សចេ អន្តរន្តរា ទ្វាទសហត្ថេ មុញ្ចិត្វា គច្ឆន្តិ, វិសុំ វិសុំ វន្ទិតព្ពា. មហាសន្និបាតេ និសិន្នេ ឯកស្មិំយេវ ឋានេ វន្ទិតុំ វដ្ដតិ. ឯស នយោ អញ្ជលិកម្មេបិ. យត្ថ កត្ថចិ និសិន្នាយ បន បច្ចុដ្ឋានំ កាតព្ពំ, តស្ស តស្ស សាមីចិកម្មស្ស អនុរូបេ បទេសេ ច កាលេ ច តំ តំ កាតព្ពំ.

សក្កត្វាតិ យថា កតោ សុកតោ ហោតិ, ឯវំ កត្វា. គរុំកត្វាតិ តត្ថ គារវំ ជនេត្វា. មានេត្វាតិ មនេន បិយំ កត្វា. បូជេត្វាតិ ឥមេសំយេវ តិណ្ណំ កិច្ចានំ ករណេន បូជេត្វា. អនតិក្កមនីយោតិ ន អតិក្កមិតព្ពោ.

អភិក្ខុកេ អាវាសេតិ ឯត្ថ សចេ ភិក្ខុនុបស្សយតោ អឌ្ឍយោជនព្ភន្តរេ ឱវាទទាយកា ភិក្ខូ ន វសន្តិ, អយំ អភិក្ខុកោ អាវាសោ នាម. ឯត្ថ វស្សំ ន វសិតព្ពំ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘អភិក្ខុកោ នាម អាវាសោ ន សក្កា ហោតិ ឱវាទាយ វា សំវាសាយ វា គន្តុ’’ន្តិ (បាចិ. ១០៤៨). ន ច សក្កា តតោ បរំ បច្ឆាភត្តំ គន្ត្វា ធម្មំ សុត្វា អាគន្តុំ. សចេ តត្ថ វស្សំ វសិតុំ អនិច្ឆមានា ភិក្ខុនិយោ ញាតកា វា ឧបដ្ឋាកា វា ឯវំវទន្តិ – ‘‘វសថ, អយ្យេ, មយំ ភិក្ខូ អានេស្សាមា’’តិ វដ្ដតិ. សចេ បន វុត្តប្បមាណេ បទេសេ វស្សំ ឧបគន្តុកាមា ភិក្ខូ អាគន្ត្វា សាខាមណ្ឌបេបិ ឯករត្តំ វុត្ថា ហោន្តិ; ន និមន្តិតា ហុត្វា គន្តុកាមា. ឯត្តាវតាបិ សភិក្ខុកោ អាវាសោ ហោតិ, ឯត្ថ វស្សំ ឧបគន្តុំ វដ្ដតិ. ឧបគច្ឆន្តីហិ ច បក្ខស្ស តេរសិយំយេវ ភិក្ខូ យាចិតព្ពា – ‘‘មយំ អយ្យា តុម្ហាកំ ឱវាទេន វសិស្សាមា’’តិ. យតោ បន ឧជុនា មគ្គេន អឌ្ឍយោជនេ ភិក្ខូនំ វសនដ្ឋានំ, តេន បន មគ្គេន គច្ឆន្តីនំ ជីវិតន្តរាយោ វា ព្រហ្មចរិយន្តរាយោ វា ហោតិ, អញ្ញេន មគ្គេន គច្ឆន្តីនំ អតិរេកឌ្ឍយោជនំ ហោតិ, អយំ អភិក្ខុកាវាសដ្ឋានេយេវ តិដ្ឋតិ. សចេ បន តតោ គាវុតមត្តេ អញ្ញោ ភិក្ខុនុបស្សយោ ខេមដ្ឋានេ ហោតិ, តាហិ ភិក្ខុនីហិ តា ភិក្ខុនិយោ យាចិត្វា បុន គន្ត្វា ភិក្ខូ យាចិតព្ពា ‘‘អយ្យា អម្ហាកំ ឧជុមគ្គេ អន្តរាយោ អត្ថិ, អញ្ញេន មគ្គេន អតិរេកឌ្ឍយោជនំ ហោតិ. អន្តរាមគ្គេ បន អម្ហាកំ ឧបស្សយតោ គាវុតមត្តេ អញ្ញោ ភិក្ខុនុបស្សយោ អត្ថិ, អយ្យានំ សន្តិកា តត្ថ អាគតឱវាទេន វសិស្សាមា’’តិ. តេហិ ភិក្ខូហិ សម្បដិច្ឆិតព្ពំ. តតោ តាហិ ភិក្ខុនីហិ តំ ភិក្ខុនុបស្សយំ អាគន្ត្វា ឧបោសថោ កាតព្ពោ, តា វា ភិក្ខុនិយោ ទិស្វា អត្តនោ ឧបស្សយមេវ គន្ត្វា កាតុម្បិ វដ្ដតិ.

សចេ បន វស្សំ ឧបគន្តុកាមា ភិក្ខូ ចាតុទ្ទសេ វិហារំ អាគច្ឆន្តិ, ភិក្ខុនីហិ ច ‘‘ឥធ អយ្យា វស្សំ វសិស្សថា’’តិ បុច្ឆិតា ‘‘អាមា’’តិ វត្វា បុន តាហិ ‘‘តេនហិ អយ្យា មយម្បិ តុម្ហាកំ ឱវាទំ អនុជីវន្តិយោ វសិស្សាមា’’តិ វុត្តា ទុតិយទិវសេ គាមេ ភិក្ខាចារសម្បទំ អបស្សន្តា ‘‘ន សក្កា ឥធ វសិតុ’’ន្តិ បក្កមន្តិ. អថ តា ភិក្ខុនិយោ ឧបោសថទិវសេ វិហារំ គន្ត្វា ភិក្ខូ ន បស្សន្តិ, ឯត្ថ កិំ កាតព្ពន្តិ? យត្ថ ភិក្ខូ វសន្តិ, តត្ថ គន្ត្វា បច្ឆិមិកាយ វស្សំ ឧបគន្តព្ពំ. ‘‘បច្ឆិមិកាយ វស្សំ ឧបគន្តុំ អាគមិស្សន្តី’’តិ វា អាភោគំ កត្វា អាគតានំ សន្តិកេ ឱវាទេន វសិតព្ពំ. សចេ បន បច្ឆិមិកាយបិ ន កេចិ អាគច្ឆន្តិ, អន្តរាមគ្គេ ច រាជភយំ វា ចោរភយំ វា ទុព្ភិក្ខំ វា ហោតិ, អភិក្ខុកាវាសេ វសន្តិយា អាបត្តិ, វស្សច្ឆេទំ កត្វា គច្ឆន្តិយាបិ អាបត្តិ, សា រក្ខិតព្ពា. អាបទាសុ ហិ អភិក្ខុកេ អាវាសេ វសន្តិយា អនាបត្តិ វុត្តា. សចេ អាគន្ត្វា វស្សំ ឧបគតា ភិក្ខូ បុន កេនចិ ការណេន បក្កមន្តិ, វសិតព្ពមេវ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘អនាបត្តិ វស្សូបគតា ភិក្ខូ បក្កន្តា វា ហោន្តិ វិព្ភន្តា វា កាលង្កតា វា បក្ខសង្កន្តា វា អាបទាសុ ឧម្មត្តិកាយ អាទិកម្មិកាយា’’តិ. បវារេន្តិយា បន យត្ថ ភិក្ខូ អត្ថិ, តត្ថ គន្ត្វា បវារេតព្ពំ.

អន្វទ្ធមាសន្តិ អទ្ធមាសេ អទ្ធមាសេ. ទ្វេ ធម្មា បច្ចាសីសិតព្ពាតិ ទ្វេ ធម្មា ឥច្ឆិតព្ពា. ឧបោសថបុច្ឆកន្តិ ឧបោសថបុច្ឆនំ, តត្ថ បន្នរសិកេ ឧបោសថេ បក្ខស្ស ចាតុទ្ទសិយំ ចាតុទ្ទសិកេ តេរសិយំ គន្ត្វា ឧបោសថោ បុច្ឆិតព្ពោ. មហាបច្ចរិយំ បន ‘‘បក្ខស្ស តេរសិយំយេវ គន្ត្វា ‘អយំ ឧបោសថោ ចាតុទ្ទសិកោ បន្នរសិកោ’តិ បុច្ឆិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. ឧបោសថទិវសេ ឱវាទត្ថាយ ឧបសង្កមិតព្ពំ. បាដិបទទិវសតោ បន បដ្ឋាយ ធម្មសវនត្ថាយ គន្តព្ពំ. ឥតិ ភគវា អញ្ញស្ស កម្មស្ស ឱកាសំ អទត្វា និរន្តរំ ភិក្ខុនីនំ ភិក្ខូនំ សន្តិកេ គមនមេវ បញ្ញបេសិ. កស្មា? មន្ទបញ្ញត្តា មាតុគាមស្ស. មន្ទបញ្ញោ ហិ មាតុគាមោ, តស្មា និច្ចំ ធម្មសវនំ ពហូបការំ. ឯវញ្ច សតិ ‘‘យំ មយំ ជានាម, តមេវ អយ្យា ជានន្តី’’តិ មានំ អកត្វា ភិក្ខុសង្ឃំ បយិរូបាសមានា សាត្ថិកំ បព្ពជ្ជំ ករិស្សន្តិ, តស្មា ភគវា ឯវមកាសិ. ភិក្ខុនិយោបិ ‘‘យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជិស្សាមា’’តិ សព្ពាយេវ និរន្តរំ វិហារំ ឧបសង្កមិំសុ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘តេន ខោ បន សមយេន សព្ពោ ភិក្ខុនិសង្ឃោ ឱវាទំ គច្ឆតិ. មនុស្សា ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ ‘ជាយាយោ ឥមា ឥមេសំ, ជារិយោ ឥមា ឥមេសំ, ឥទានិមេ ឥមាហិ សទ្ធិំ អភិរមិស្សន្តី’តិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ – ‘ន, ភិក្ខវេ, សព្ពេន ភិក្ខុនិសង្ឃេន ឱវាទោ គន្តព្ពោ, គច្ឆេយ្យ ចេ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អនុជានាមិ ភិក្ខវេ ចតូហិ បញ្ចហិ ភិក្ខុនីហិ ឱវាទំ គន្តុ’ន្តិ. បុនបិ តថេវ ឧជ្ឈាយិំសុ. បុន ភគវា ‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ទ្វេ តិស្សោ ភិក្ខុនិយោ ឱវាទំ គន្តុ’’’ន្តិ អាហ.

តស្មា ភិក្ខុនិសង្ឃេន ទ្វេ តិស្សោ ភិក្ខុនិយោ យាចិត្វា បេសេតព្ពា – ‘‘ឯថយ្យេ, ភិក្ខុសង្ឃំ ឱវាទូបសង្កមនំ យាចថ, ភិក្ខុនិសង្ឃោ អយ្យា…បេ… ឱវាទូបសង្កមន’’ន្តិ (ចូឡវ. ៤១៣). តាហិ ភិក្ខុនីហិ អារាមំ គន្តព្ពំ. តតោ ឱវាទបដិគ្គាហកំ ឯកំ ភិក្ខុំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា សោ ភិក្ខុ ឯកាយ ភិក្ខុនិយា ឯវមស្ស វចនីយោ ‘‘ភិក្ខុនិសង្ឃោ, អយ្យ, ភិក្ខុសង្ឃស្ស បាទេ វន្ទតិ, ឱវាទូបសង្កមនញ្ច យាចតិ, លភតុ កិរ អយ្យ ភិក្ខុនិសង្ឃោ ឱវាទូបសង្កមន’’ន្តិ. តេន ភិក្ខុនា បាតិមោក្ខុទ្ទេសកោ ភិក្ខុ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមស្ស វចនីយោ ‘‘ភិក្ខុនិសង្ឃោ ភន្តេ ភិក្ខុសង្ឃស្ស បាទេ វន្ទតិ, ឱវាទូបសង្កមនញ្ច យាចតិ, លភតុ កិរ ភន្តេ ភិក្ខុនិសង្ឃោ ឱវាទូបសង្កមន’’ន្តិ. បាតិមោក្ខុទ្ទេសកេន វត្តព្ពោ ‘‘អត្ថិ កោចិ ភិក្ខុ ភិក្ខុនោវាទកោ សម្មតោ’’តិ. សចេ ហោតិ កោចិ ភិក្ខុ ភិក្ខុនោវាទកោ សម្មតោ, បាតិមោក្ខុទ្ទេសកេន វត្តព្ពោ ‘‘ឥត្ថន្នាមោ ភិក្ខុ ភិក្ខុនោវាទកោ សម្មតោ, តំ ភិក្ខុនិសង្ឃោ ឧបសង្កមតូ’’តិ.

សចេ ន ហោតិ កោចិ ភិក្ខុ ភិក្ខុនោវាទកោ សម្មតោ, បាតិមោក្ខុទ្ទេសកេន វត្តព្ពោ – ‘‘កោ អាយស្មា ឧស្សហតិ ភិក្ខុនិយោ ឱវទិតុ’’ន្តិ. សចេ កោចិ ភិក្ខុ ឧស្សហតិ ភិក្ខុនិយោ ឱវទិតុំ, សោ ច ហោតិ អដ្ឋហង្គេហិ សមន្នាគតោ, សម្មន្និត្វា វត្តព្ពោ – ‘‘ឥត្ថន្នាមោ ភិក្ខុ ភិក្ខុនោវាទកោ សម្មតោ, តំ ភិក្ខុនិសង្ឃោ ឧបសង្កមតូ’’តិ.

សចេ បន កោចិ ន ឧស្សហតិ ភិក្ខុនិយោ ឱវទិតុំ, បាតិមោក្ខុទ្ទេសកេន វត្តព្ពោ – ‘‘នត្ថិ កោចិ ភិក្ខុ ភិក្ខុនោវាទកោ សម្មតោ, បាសាទិកេន ភិក្ខុនិសង្ឃោ សម្បាទេតូ’’តិ. ឯត្តាវតា ហិ សកលំ សិក្ខត្តយសង្គហំ សាសនមារោចិតំ ហោតិ. តេន ភិក្ខុនា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា បាដិបទេ ភិក្ខុនីនំ អារោចេតព្ពំ. ភិក្ខុនិសង្ឃេនបិ តា ភិក្ខុនិយោ បេសេតព្ពា ‘‘គច្ឆថយ្យេ, បុច្ឆថ ‘កិំ អយ្យ លភតិ ភិក្ខុនិសង្ឃោ ឱវាទូបសង្កមន’’’ន្តិ. តាហិ ‘‘សាធុ អយ្យេ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា អារាមំ គន្ត្វា តំ ភិក្ខុំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវំ វត្តព្ពំ – ‘‘កិំ អយ្យ លភតិ ភិក្ខុនិសង្ឃោ ឱវាទូបសង្កមន’’ន្តិ. តេន វត្តព្ពំ – ‘‘នត្ថិ កោចិ ភិក្ខុ ភិក្ខុនោវាទកោ សម្មតោ, បាសាទិកេន ភិក្ខុនិសង្ឃោ សម្បាទេតូ’’តិ. តាហិ ‘‘សាធុ អយ្យា’’តិ សម្បដិច្ឆិតព្ពំ. ឯកតោ អាគតានំ វសេន ចេតំ វុត្តំ, តាសុ បន ឯកាយ ភិក្ខុនិយា វត្តព្ពញ្ច សម្បដិច្ឆិតព្ពញ្ច, ឥតរា តស្សា សហាយិកា.

សចេ បន ភិក្ខុនិសង្ឃោ វា ភិក្ខុសង្ឃោ វា ន បូរតិ, ឧភយតោបិ វា គណមត្តមេវ បុគ្គលមត្តំ វា ហោតិ, ឯកា ភិក្ខុនី វា ពហូហិ ភិក្ខុនុបស្សយេហិ ឱវាទត្ថាយ បេសិតា ហោតិ, តត្រាយំ វចនក្កមោ – ‘‘ភិក្ខុនិយោ អយ្យ ភិក្ខុសង្ឃស្ស បាទេ វន្ទន្តិ, ឱវាទូបសង្កមនញ្ច យាចន្តិ, លភន្តុ កិរ អយ្យ ភិក្ខុនិយោ ឱវាទូបសង្កមន’’ន្តិ. ‘‘អហំ អយ្យ ភិក្ខុសង្ឃស្ស បាទេ វន្ទាមិ; ឱវាទូបសង្កមនញ្ច យាចាមិ, លភាមហំ អយ្យ ឱវាទូបសង្កមន’’ន្តិ.

‘‘ភិក្ខុនិសង្ឃោ អយ្យ អយ្យានំ បាទេ វន្ទតិ, ឱវាទូបសង្កមនញ្ច យាចតិ, លភតុ កិរ អយ្យ ភិក្ខុនីសង្ឃោ ឱវាទូបសង្កមន’’ន្តិ. ‘‘ភិក្ខុនិយោ អយ្យ អយ្យានំ បាទេ វន្ទន្តិ, ឱវាទូបសង្កមនញ្ច យាចន្តិ, លភន្តុ កិរ អយ្យ ភិក្ខុនិយោ ឱវាទូបសង្កមន’’ន្តិ. ‘‘អហំ អយ្យ អយ្យានំ បាទេ វន្ទាមិ, ឱវាទូបសង្កមនញ្ច យាចាមិ, លភាមហំ អយ្យ ឱវាទូបសង្កមន’’ន្តិ.

‘‘ភិក្ខុនិសង្ឃោ អយ្យ អយ្យស្ស បាទេ វន្ទតិ, ឱវាទូបសង្កមនញ្ច យាចតិ, លភតុ កិរ អយ្យ ភិក្ខុនិសង្ឃោ ឱវាទូបសង្កមន’’ន្តិ. ‘‘ភិក្ខុនិយោ អយ្យ អយ្យស្ស បាទេ វន្ទន្តិ; ឱវាទូបសង្កមនញ្ច យាចន្តិ, លភន្តុ កិរ អយ្យ ភិក្ខុនិយោ ឱវាទូបសង្កមន’’ន្តិ. ‘‘អហំ អយ្យ អយ្យស្ស បាទេ វន្ទាមិ, ឱវាទូបសង្កមនញ្ច យាចាមិ, លភាមហំ អយ្យ ឱវាទូបសង្កមន’’ន្តិ.

‘‘ភិក្ខុនិសង្ឃោ ច អយ្យ ភិក្ខុនិយោ ច ភិក្ខុនី ច ភិក្ខុសង្ឃស្ស អយ្យានំ អយ្យស្ស បាទេ វន្ទតិ វន្ទន្តិ វន្ទតិ, ឱវាទូបសង្កមនញ្ច យាចតិ យាចន្តិ យាចតិ, លភតុ កិរ លភន្តុ កិរ លភតុ កិរ អយ្យ ភិក្ខុនិសង្ឃោ ច ភិក្ខុនិយោ ច ភិក្ខុនី ច ឱវាទូបសង្កមន’’ន្តិ.

តេនបិ ភិក្ខុនា ឧបោសថកាលេ ឯវំ វត្តព្ពំ – ‘‘ភិក្ខុនិយោ ភន្តេ ភិក្ខុសង្ឃស្ស បាទេ វន្ទន្តិ, ឱវាទូបសង្កមនញ្ច យាចន្តិ, លភន្តុ កិរ ភន្តេ ភិក្ខុនិយោ ឱវាទូបសង្កមន’’ន្តិ. ‘‘ភិក្ខុនី ភន្តេ ភិក្ខុសង្ឃស្ស បាទេ វន្ទតិ, ឱវាទូបសង្កមនញ្ច យាចតិ, លភតុ កិរ ភន្តេ ភិក្ខុនី ឱវាទូបសង្កមន’’ន្តិ.

‘‘ភិក្ខុនិសង្ឃោ ភន្តេ, ភិក្ខុនិយោ ភន្តេ, ភិក្ខុនី ភន្តេ អាយស្មន្តានំ បាទេ វន្ទតិ, ឱវាទូបសង្កមនញ្ច យាចតិ, លភតុ កិរ ភន្តេ ភិក្ខុនី ឱវាទូបសង្កមន’’ន្តិ.

‘‘ភិក្ខុនិសង្ឃោ ច ភន្តេ, ភិក្ខុនិយោ ច ភិក្ខុនី ច ភិក្ខុសង្ឃស្ស អាយស្មន្តានំ បាទេ វន្ទតិ វន្ទន្តិ វន្ទតិ, ឱវាទូបសង្កមនញ្ច យាចតិ យាចន្តិ យាចតិ, លភតុ កិរ លភន្តុ កិរ លភតុ កិរ ភន្តេ ភិក្ខុនិសង្ឃោ ច ភិក្ខុនិយោ ច ភិក្ខុនី ច ឱវាទូបសង្កមន’’ន្តិ.

បាតិមោក្ខុទ្ទេសកេនាបិ សចេ សម្មតោ ភិក្ខុ អត្ថិ, បុរិមនយេនេវ តំ ភិក្ខុនិយោ, តំ ភិក្ខុនី, តំ ភិក្ខុនិសង្ឃោ ច ភិក្ខុនិយោ ច ភិក្ខុនី ច ឧបសង្កមន្តុ ឧបសង្កមតុ ឧបសង្កមតូតិ វត្តព្ពំ. សចេ នត្ថិ, បាសាទិកេន ភិក្ខុនិសង្ឃោ ច ភិក្ខុនិយោ ច ភិក្ខុនី ច សម្បាទេតុ សម្បាទេន្តុ សម្បាទេតូតិ វត្តព្ពំ.

ឱវាទបដិគ្គាហកេន បាដិបទេ បច្ចាហរិត្វា តថេវ វត្តព្ពំ. ឱវាទំ បន ពាលគិលានគមិកេ ឋបេត្វា អញ្ញោ សចេបិ អារញ្ញកោ ហោតិ, អប្បដិគ្គហេតុំ ន លភតិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ឋបេត្វា ពាលំ ឋបេត្វា គិលានំ ឋបេត្វា គមិកំ អវសេសេហិ ឱវាទំ គហេតុ’’ន្តិ (ចូឡវ. ៤១៤).

តត្ថ យោ ចាតុទ្ទសិកបន្នរសិកេសុ វា ឧបោសថេសុ បាដិបទេ វា គន្តុកាមោ, សោ គមិកោ ទុតិយបក្ខទិវសេ គច្ឆន្តោបិ អគ្គហេតុំ ន លភតិ, ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឱវាទោ ន គហេតព្ពោ, យោ ន គណ្ហេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (ចូឡវ. ៤១៤) វុត្តំ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិយេវ. ឱវាទំ គហេត្វា ច ឧបោសថគ្គេ អនារោចេតុំ វា បាដិបទេ ភិក្ខុនីនំ អបច្ចាហរិតុំ វា ន វដ្ដតិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឱវាទោ ន អារោចេតព្ពោ. យោ ន អារោចេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (ចូឡវ. ៤១៥).

អបរម្បិ វុត្តំ –

‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឱវាទោ ន បច្ចាហរិតព្ពោ. យោ ន បច្ចាហរេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (ចូឡវ. ៤១៥).

តត្ថ អារញ្ញកេន បច្ចាហរណត្ថំ សង្កេតោ កាតព្ពោ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អារញ្ញកេន ភិក្ខុនា ឱវាទំ គហេតុំ, សង្កេតញ្ច កាតុំ, អត្រ បដិហរិស្សាមី’’តិ. តស្មា អារញ្ញកោ ភិក្ខុ សចេ ភិក្ខុនីនំ វសនគាមេ ភិក្ខំ លភតិ, តត្ថេវ ចរិត្វា ភិក្ខុនិយោ ទិស្វា អារោចេត្វា គន្តព្ពំ. នោ ចស្ស តត្ថ ភិក្ខា សុលភា ហោតិ, សាមន្តគាមេ ចរិត្វា ភិក្ខុនីនំ គាមំ អាគម្ម តថេវ កាតព្ពំ. សចេ ទូរំ គន្តព្ពំ ហោតិ, សង្កេតោ កាតព្ពោ – ‘‘អហំ អមុកំ នាម តុម្ហាកំ គាមទ្វារេ សភំ វា មណ្ឌបំ វា រុក្ខមូលំ វា ឧបសង្កមិស្សាមិ, តត្ថ អាគច្ឆេយ្យាថា’’តិ. ភិក្ខុនីហិ តត្ថ គន្តព្ពំ, អគន្តុំ ន លព្ភតិ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនិយា សង្កេតំ ន គន្តព្ពំ. យា ន គច្ឆេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (ចូឡវ. ៤១៥).

ឧភតោសង្ឃេ តីហិ ឋានេហិ បវារេតព្ពន្តិ ឯត្ថ ភិក្ខុនីហិ ចាតុទ្ទសេ អត្តនា បវារេត្វា ឧបោសថេ ភិក្ខុសង្ឃេ បវារេតព្ពំ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អជ្ជតនាយ បវារេត្វា អបរជ្ជុ ភិក្ខុសង្ឃំ បវារេតុ’’ន្តិ (ចូឡវ. ៤២៧).

ភិក្ខុនិខន្ធកេ វុត្តនយេនេវ ចេត្ថ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘តេន ខោ បន សមយេន សព្ពោ ភិក្ខុនិសង្ឃោ បវារេន្តោ កោលាហលមកាសិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ឯកំ ភិក្ខុនិំ ព្យត្តំ បដិពលំ សម្មន្និតុំ ភិក្ខុនិសង្ឃស្ស អត្ថាយ ភិក្ខុសង្ឃំ បវារេតុំ. ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, សម្មន្និតព្ពា. បឋមំ ភិក្ខុនី យាចិតព្ពា, យាចិត្វា ព្យត្តាយ ភិក្ខុនិយា បដិពលាយ សង្ឃោ ញាបេតព្ពោ –

‘‘សុណាតុ មេ, អយ្យេ សង្ឃោ, យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, សង្ឃោ ឥត្ថន្នាមំ ភិក្ខុនិំ សម្មន្នេយ្យ ភិក្ខុនិសង្ឃស្ស អត្ថាយ ភិក្ខុសង្ឃំ បវារេតុំ. ឯសា ញត្តិ.

‘‘សុណាតុ មេ, អយ្យេ សង្ឃោ, សង្ឃោ ឥត្ថន្នាមំ ភិក្ខុនិំ សម្មន្នេយ្យ ភិក្ខុនិសង្ឃស្ស អត្ថាយ ភិក្ខុសង្ឃំ បវារេតុំ. យស្សា អយ្យាយ ខមតិ ឥត្ថន្នាមាយ ភិក្ខុនិយា សម្មុតិ ភិក្ខុនិសង្ឃស្ស អត្ថាយ ភិក្ខុសង្ឃំ បវារេតុំ, សា តុណ្ហស្ស; យស្សា នក្ខមតិ, សា ភាសេយ្យ.

‘‘សម្មតា សង្ឃេន ឥត្ថន្នាមា ភិក្ខុនី ភិក្ខុនិសង្ឃស្ស អត្ថាយ ភិក្ខុសង្ឃំ បវារេតុំ. ខមតិ សង្ឃស្ស, តស្មា តុណ្ហី, ឯវមេតំ ធារយាមី’’តិ (ចូឡវ. ៤២៧).

តាយ សម្មតាយ ភិក្ខុនិយា ភិក្ខុនិសង្ឃំ អាទាយ ភិក្ខុសង្ឃំ ឧបសង្កមិត្វា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា ឯវមស្ស វចនីយោ – ‘‘ភិក្ខុនិសង្ឃោ អយ្យ, ភិក្ខុសង្ឃំ បវារេតិ – ទិដ្ឋេន វា សុតេន វា បរិសង្កាយ វា. វទតយ្យ ភិក្ខុសង្ឃោ ភិក្ខុនិសង្ឃំ អនុកម្បំ ឧបាទាយ, បស្សន្តោ បដិករិស្សតិ. ទុតិយម្បិ អយ្យ, តតិយម្បិ អយ្យ, ភិក្ខុនិសង្ឃោ…បេ… បដិករិស្សតី’’តិ.

សចេ ភិក្ខុនិសង្ឃោ ន បូរតិ, ‘‘ភិក្ខុនិយោ អយ្យ ភិក្ខុសង្ឃំ បវារេន្តិ – ទិដ្ឋេន វា សុតេន វា បរិសង្កាយ វា, វទតយ្យ ភិក្ខុសង្ឃោ ភិក្ខុនិយោ អនុកម្បំ ឧបាទាយ, បស្សន្តិយោ បដិករិស្សន្តី’’តិ ច, ‘‘អហំ អយ្យ ភិក្ខុសង្ឃំ បវារេមិ – ទិដ្ឋេន វា សុតេន វា បរិសង្កាយ វា, វទតុ មំ អយ្យ ភិក្ខុសង្ឃោ អនុកម្បំ ឧបាទាយ, បស្សន្តី បដិករិស្សាមី’’តិ ច ឯវំ តិក្ខត្តុំ វត្តព្ពំ.

សចេ ភិក្ខុសង្ឃោ ន បូរតិ, ‘‘ភិក្ខុនិសង្ឃោ អយ្យា អយ្យេ បវារេតិ – ទិដ្ឋេន វា សុតេន វា បរិសង្កាយ វា, វទន្តយ្យា ភិក្ខុនិសង្ឃំ អនុកម្បំ ឧបាទាយ, បស្សន្តោ បដិករិស្សតី’’តិ ច, ‘‘ភិក្ខុនិសង្ឃោ អយ្យ អយ្យំ បវារេតិ – ទិដ្ឋេន វា សុតេន វា បរិសង្កាយ វា, វទតយ្យោ ភិក្ខុនិសង្ឃំ អនុកម្បំ ឧបាទាយ, បស្សន្តោ បដិករិស្សតី’’តិ ច ឯវំ តិក្ខត្តុំ វត្តព្ពំ.

ឧភិន្នំ អបារិបូរិយា ‘‘ភិក្ខុនិយោ អយ្យា អយ្យេ បវារេន្តិ – ទិដ្ឋេន វា សុតេន វា បរិសង្កាយ វា, វទន្តយ្យា ភិក្ខុនិយោ អនុកម្បំ ឧបាទាយ, បស្សន្តិយោ បដិករិស្សន្តី’’តិ ច, ‘‘ភិក្ខុនិយោ អយ្យ អយ្យំ បវារេន្តិ – ទិដ្ឋេន វា សុតេន វា បរិសង្កាយ វា, វទតយ្យោ ភិក្ខុនិយោ អនុកម្បំ ឧបាទាយ, បស្សន្តិយោ បដិករិស្សន្តី’’តិ ច, ‘‘អហំ អយ្យា អយ្យេ បវារេមិ – ទិដ្ឋេន វា សុតេន វា បរិសង្កាយ វា, វទន្តុ មំ អយ្យា អនុកម្បំ ឧបាទាយ, បស្សន្តី បដិករិស្សាមី’’តិ ច, ‘‘អហំ អយ្យ អយ្យំ បវារេមិ – ទិដ្ឋេន វា សុតេន វា បរិសង្កាយ វា, វទតុ មំ អយ្យោ អនុកម្បំ ឧបាទាយ, បស្សន្តី បដិករិស្សាមី’’តិ ច ឯវំ តិក្ខត្តុំ វត្តព្ពំ.

មានត្តចរណញ្ច ឧបសម្បទាបរិយេសនា ច យថាឋានេយេវ អាវិ ភវិស្សតិ.

ន ភិក្ខុនិយា កេនចិ បរិយាយេនាតិ ទសហិ វា អក្កោសវត្ថូហិ អញ្ញេន វា កេនចិ បរិយាយេន ភិក្ខុ នេវ អក្កោសិតព្ពោ, ន បរិភាសិតព្ពោ, ន ភយេន តជ្ជេតព្ពោ. ឱវដោតិ បិហិតោ វារិតោ បដិក្ខិត្តោ. វចនយេវ វចនបថោ. អនោវដោតិ អបិហិតោ អវារិតោ អប្បដិក្ខិត្តោ. តស្មា ភិក្ខុនិយា អាធិបច្ចដ្ឋានេ ជេដ្ឋកដ្ឋានេ ឋត្វា ‘‘ឯវំ អភិក្កម, ឯវំ បដិក្កម, ឯវំ និវាសេហិ, ឯវំ បារុបាហី’’តិ កេនចិ បរិយាយេន នេវ ភិក្ខុ ឱវទិតព្ពោ, ន អនុសាសិតព្ពោ. ទោសំ បន ទិស្វា ‘‘បុព្ពេ មហាថេរា ន ឯវំ អភិក្កមន្តិ, ន បដិក្កមន្តិ, ន និវាសេន្តិ, ន បារុបន្តិ, ឦទិសំ កាសាវម្បិ ន ធារេន្តិ, ន ឯវំ អក្ខីនិ អញ្ជេន្តី’’តិអាទិនា នយេន វិជ្ជមានទោសំ ទស្សេតុំ វដ្ដតិ. ភិក្ខូហិ បន ‘‘អយំ វុឌ្ឍសមណី ឯវំ និវាសេតិ, ឯវំ បារុបតិ, មា ឯវំ និវាសេហិ, មា ឯវំ បារុបាហិ, មា តិលកម្មបណ្ណកម្មាទីនិ ករោហី’’តិ យថាសុខំ ភិក្ខុនិំ ឱវទិតុំ អនុសាសិតុំ វដ្ដតិ.

សមគ្គម្ហយ្យាតិ ភណន្តន្តិ ‘‘សមគ្គា អម្ហ អយ្យ’’ ឥតិ ភណន្តំ ភិក្ខុនិសង្ឃំ. អញ្ញំ ធម្មំ ភណតីតិ អញ្ញំ សុត្តន្តំ វា អភិធម្មំ វា. សមគ្គម្ហយ្យាតិ វចនេន ហិ ឱវាទំ បច្ចាសីសន្តិ, តស្មា ឋបេត្វា ឱវាទំ អញ្ញំ ធម្មំ ភណន្តស្ស ទុក្កដំ. ឱវាទំ អនិយ្យាទេត្វាតិ ឯសោ ភគិនិយោ ឱវាទោតិ អវត្វា.

១៥០. អធម្មកម្មេតិអាទីសុ ភិក្ខុនោវាទកសម្មុតិកម្មំ កម្មន្តិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ អធម្មកម្មេ ទ្វិន្នំ នវកានំ វសេន អដ្ឋារស បាចិត្តិយានិ. ធម្មកម្មេ ទុតិយស្ស នវកស្ស អវសានបទេ អនាបត្តិ, សេសេសុ សត្តរស ទុក្កដានិ.

១៥២. ឧទ្ទេសំ ទេន្តោតិ អដ្ឋន្នំ គរុធម្មានំ បាឡិំ ឧទ្ទិសន្តោ. បរិបុច្ឆំ ទេន្តោតិ តស្សាយេវ បគុណាយ គរុធម្មបាឡិយា អដ្ឋកថំ កថេន្តោតិ អត្ថោ. ឱសារេហិ អយ្យាតិ វុច្ចមានោ ឱសារេតីតិ ឯវំ វុច្ចមានោ អដ្ឋគរុធម្មបាឡិំ ឱសារេតីតិ អត្ថោ. ឯវំ ឧទ្ទេសំ ទេន្តោ, បរិបុច្ឆំ ទេន្តោ, យោ ច ឱសារេហីតិ វុច្ចមានោ អដ្ឋ គរុធម្មេ ភណតិ, តស្ស បាចិត្តិយេន អនាបត្តិ. អញ្ញំ ធម្មំ ភណន្តស្ស ទុក្កដេន អនាបត្តិ. បញ្ហំ បុច្ឆតិ, បញ្ហំ បុដ្ឋោ កថេតីតិ ភិក្ខុនី គរុធម្មនិស្សិតំ វា ខន្ធាទិនិស្សិតំ វា បញ្ហំ បុច្ឆតិ, តំ យោ ភិក្ខុ កថេតិ, តស្សាបិ អនាបត្តិ. អញ្ញស្សត្ថាយ ភណន្តន្តិ ចតុបរិសតិំ ធម្មំ ទេសេន្តំ ភិក្ខុំ ឧបសង្កមិត្វា ភិក្ខុនិយោ សុណន្តិ, តត្រាបិ ភិក្ខុស្ស អនាបត្តិ. សិក្ខមានាយ សាមណេរិយាតិ ឯតាសំ ទេសេន្តស្សាបិ អនាបត្តិ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ.

បទសោធម្មសមុដ្ឋានំ – វាចតោ ច វាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ, កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, វចីកម្មំ, តិចិត្តំ តិវេទនន្តិ.

ឱវាទសិក្ខាបទំ បឋមំ.

២. អត្ថង្គតសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៥៣. ទុតិយសិក្ខាបទេ – បរិយាយេនាតិ វារេន, បដិបាដិយាតិ អត្ថោ. អធិចេតសោតិ អធិចិត្តវតោ, សព្ពចិត្តានំ អធិកេន អរហត្តផលចិត្តេន សមន្នាគតស្សាតិ អត្ថោ. អប្បមជ្ជតោតិ នប្បមជ្ជតោ, អប្បមាទេន កុសលានំ ធម្មានំ សាតច្ចកិរិយាយ សមន្នាគតស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ. មុនិនោតិ ‘‘យោ មុនាតិ ឧភោ លោកេ, មុនិ តេន បវុច្ចតី’’តិ (ធ. ប. ២៦៩) ឯវំ ឧភយលោកមុននេន វា, មោនំ វុច្ចតិ ញាណំ, តេន ញាណេន សមន្នាគតត្តា វា ខីណាសវោ មុនិ នាម វុច្ចតិ, តស្ស មុនិនោ. មោនបថេសុ សិក្ខតោតិ អរហត្តញាណសង្ខាតស្ស មោនស្ស បថេសុ សត្តតិំសពោធិបក្ខិយធម្មេសុ តីសុ វា សិក្ខាសុ សិក្ខតោ. ឥទញ្ច បុព្ពភាគបដិបទំ គហេត្វា វុត្តំ, តស្មា ឯវំ បុព្ពភាគេ សិក្ខតោ ឥមាយ សិក្ខាយ មុនិភាវំ បត្តស្ស មុនិនោតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. សោកា ន ភវន្តិ តាទិនោតិ តាទិសស្ស ខីណាសវមុនិនោ អព្ភន្តរេ ឥដ្ឋវិយោគាទិវត្ថុកា សោកា ន សន្តិ. អថ វា តាទិនោតិ តាទិលក្ខណសមន្នាគតស្ស ឯវរូបស្ស មុនិនោ សោកា ន ភវន្តីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. ឧបសន្តស្សាតិ រាគាទីនំ ឧបសមេន ឧបសន្តស្ស. សទា សតីមតោតិ សតិវេបុល្លប្បត្តត្តា និច្ចកាលំ សតិយា អវិរហិតស្ស. អាកាសេ អន្តលិក្ខេតិ អន្តលិក្ខសង្ខាតេ អាកាសេ, ន កសិណុគ្ឃាដិមេ, ន បន រូបបរិច្ឆេទេ. ចង្កមតិបិ តិដ្ឋតិបីតិ តាសំ ភិក្ខុនីនំ កថំ សុត្វា ‘‘ឥមា ភិក្ខុនិយោ មំ ‘ឯត្តកមេវ អយំ ជានាតី’តិ អវមញ្ញន្តិ, ហន្ទ ទានិ ឯតាសំ អត្តនោ អានុភាវំ ទស្សេមី’’តិ ធម្មពហុមានំ ឧប្បាទេត្វា អភិញ្ញាបាទកំ ចតុត្ថជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ ឯវរូបំ ឥទ្ធិបាដិហារិយំ ទស្សេសិ – ‘‘អាកាសេ អន្តលិក្ខេ ចង្កមតិបិ…បេ… អន្តរធាយតិបី’’តិ. តត្ថ អន្តរធាយតិបីតិ អន្តរធាយតិបិ អទស្សនម្បិ គច្ឆតីតិ អត្ថោ. តញ្ចេវ ឧទានំ ភណតិ អញ្ញញ្ច ពហុំ ពុទ្ធវចនន្តិ ថេរោ កិរ អត្តនោ ភាតុថេរស្ស សន្តិកេ –

‘‘បទុមំ យថា កោកនុទំ សុគន្ធំ,

បាតោ សិយា ផុល្លមវីតគន្ធំ;

អង្គីរសំ បស្ស វិរោចមានំ,

តបន្តមាទិច្ចមិវន្តលិក្ខេ’’តិ. (សំ. និ. ១.១២៣);

ឥមំ គាថំ ឧទ្ទិសាបេត្វា ចត្តារោ មាសេ សជ្ឈាយិ. ន ច បគុណំ កត្តុមសក្ខិ. តតោ នំ ថេរោ ‘‘អភព្ពោ ត្វំ ឥមស្មិំ សាសនេ’’តិ វិហារា និក្កឌ្ឍាបេសិ, សោ រោទមានោ ទ្វារកោដ្ឋកេ អដ្ឋាសិ. អថ ភគវា ពុទ្ធចក្ខុនា វេនេយ្យសត្តេ ឱលោកេន្តោ តំ ទិស្វា វិហារចារិកំ ចរមានោ វិយ តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘ចូឡបន្ថក, កស្មា រោទសី’’តិ អាហ. សោ តមត្ថំ អារោចេសិ. អថស្ស ភគវា សុទ្ធំ បិលោតិកខណ្ឌំ ទត្វា ‘‘ឥទំ ‘រជោហរណំ រជោហរណ’ន្តិ បរិមជ្ជាហី’’តិ អាហ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា អត្តនោ និវាសដ្ឋានេ និសីទិត្វា តស្ស ឯកមន្តំ បរិមជ្ជិ, បរិមជ្ជិតដ្ឋានំ កាឡកមហោសិ. សោ ‘‘ឯវំ បរិសុទ្ធម្បិ នាម វត្ថំ ឥមំ អត្តភាវំ និស្សាយ កាឡកំ ជាត’’ន្តិ សំវេគំ បដិលភិត្វា វិបស្សនំ អារភិ. អថស្ស ភគវា អារទ្ធវីរិយភាវំ ញត្វា ‘‘អធិចេតសោ’’តិ ឥមំ ឱភាសគាថំ អភាសិ. ថេរោ គាថាបរិយោសានេ អរហត្តំ បាបុណិ. តស្មា ថេរោ បកតិយាវ ឥមំ គាថំ មមាយតិ, សោ តំ ឥមិស្សា គាថាយ មមាយនភាវំ ជានាបេតុំ តំយេវ ភណតិ. អញ្ញញ្ច អន្តរន្តរា អាហរិត្វា ពហុំ ពុទ្ធវចនំ. តេន វុត្តំ – ‘‘តញ្ចេវ ឧទានំ ភណតិ, អញ្ញញ្ច ពហុំ ពុទ្ធវចន’’ន្តិ.

១៥៦. ឯកតោ ឧបសម្បន្នាយាតិ ភិក្ខុនិសង្ឃេ ឧបសម្បន្នាយ, ភិក្ខុសង្ឃេ បន ឧបសម្បន្នំ ឱវទន្តស្ស បាចិត្តិយំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. ឥទម្បិ ច បទសោធម្មសមុដ្ឋានមេវ.

អត្ថង្គតសិក្ខាបទំ ទុតិយំ.

៣. ភិក្ខុនុបស្សយសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៦២. តតិយសិក្ខាបទេ – អញ្ញត្រ សមយា ឱវទតិ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សាតិអាទីសុ អដ្ឋហិ គរុធម្មេហិ ឱវទន្តស្សេវ បាចិត្តិយំ, អញ្ញេន ធម្មេន ទុក្កដន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯកតោឧបសម្បន្នាយាតិ ភិក្ខុនិសង្ឃេ ឧបសម្បន្នាយ, ភិក្ខុសង្ឃេ ឧបសម្បន្នាយ បន ឱវទតោ បាចិត្តិយមេវ. ឥតោ បរម្បិ យត្ថ យត្ថ ‘‘ឯកតោឧបសម្បន្នា’’តិ វុច្ចតិ, សព្ពត្ថ អយមេវ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. សេសំ ឧត្តានមេវ.

កថិនសមុដ្ឋានំ – កាយវាចតោ, កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ, កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

ភិក្ខុនុបស្សយសិក្ខាបទំ តតិយំ.

ឥទំ បនេត្ថ មហាបច្ចរិយំ វុត្តំ បកិណ្ណកំ – អសម្មតោ ចេ ភិក្ខុ អត្ថង្គតេ សូរិយេ ភិក្ខុនុបស្សយំ ឧបសង្កមិត្វា អដ្ឋហិ គរុធម្មេហិ ឱវទតិ, តីណិ បាចិត្តិយានិ. អញ្ញេន ធម្មេន ឱវទតោ ទ្វេ ទុក្កដានិ, ឯកំ បាចិត្តិយំ. កថំ? អសម្មតមូលកំ ទុក្កដំ, ឧបស្សយំ គន្ត្វា អញ្ញេន ធម្មេន ឱវទនមូលកំ ទុក្កដំ, អត្ថង្គតេ សូរិយេ ឱវទនមូលកំ បាចិត្តិយន្តិ. សម្មតស្ស អត្ថង្គតេ សូរិយេ តត្ថ គន្ត្វា អដ្ឋហិ គរុធម្មេហិ ឱវទន្តស្ស ឯកា អនាបត្តិ, ទ្វេ បាចិត្តិយានិ. កថំ? សម្មតត្តា អនាបត្តិ, អត្ថង្គតេ សូរិយេ ឱវទនមូលកំ ឯកំ, គន្ត្វា គរុធម្មេហិ ឱវទនមូលកំ ឯកន្តិ ទ្វេ បាចិត្តិយានិ. តស្សេវ អញ្ញេន ធម្មេន ឱវទតោ ឯកា អនាបត្តិ, ឯកំ ទុក្កដំ, ឯកំ បាចិត្តិយំ. កថំ? សម្មតត្តា អនាបត្តិ, គន្ត្វា អញ្ញេន ធម្មេន ឱវទនមូលកំ ទុក្កដំ, អត្ថង្គតេ សូរិយេ ឱវទនមូលកំ បាចិត្តិយន្តិ. ទិវា បន គន្ត្វា ឱវទតោ សម្មតស្ស ច អសម្មតស្ស ច រត្តិំ ឱវទនមូលកំ ឯកំ បាចិត្តិយំ អបនេត្វា អវសេសា អាបត្តានាបត្តិយោ វេទិតព្ពាតិ.

បកិណ្ណកកថា និដ្ឋិតា.

៤. អាមិសសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៦៤. ចតុត្ថសិក្ខាបទេ – ន ពហុកតាតិ ន កតពហុមានា, ន ធម្មេ ពហុមានំ កត្វា ឱវទន្តីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ភិក្ខុនោវាទកំ អវណ្ណំ កត្តុកាមោ’’តិអាទីនំ ឧជ្ឈាបនកេ វុត្តនយេនេវត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឧបសម្បន្នំ សង្ឃេន អសម្មតន្តិ ឯត្ថ អសម្មតោ នាម សម្មតេន វា សង្ឃេន វា ភារំ កត្វា ឋបិតោ វេទិតព្ពោ. អនុបសម្បន្នំ សម្មតំ វា អសម្មតំ វាតិ ឯត្ថ បន ភិក្ខុកាលេ សម្មុតិំ លភិត្វា សាមណេរភូមិយំ ឋិតោ សម្មតោ, សម្មតេន វា សង្ឃេន វា ឋបិតោ ពហុស្សុតោ សាមណេរោ អសម្មតោតិ វេទិតព្ពោ. សេសំ វុត្តនយត្តា ឧត្តានមេវ.

តិសមុដ្ឋានំ – កាយចិត្តតោ វាចាចិត្តតោ កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ, កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទុក្ខវេទនន្តិ.

អាមិសសិក្ខាបទំ ចតុត្ថំ.

៥. ចីវរទានសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៦៩. បញ្ចមសិក្ខាបទេ – វិសិខាយាតិ រថិកាយ. បិណ្ឌាយ ចរតីតិ និពទ្ធចារវសេន អភិណ្ហំ ចរតិ. សន្ទិដ្ឋាតិ សន្ទិដ្ឋមិត្តា អហេសុំ. សេសមេត្ថ បទតោ ឧត្តានត្ថំ, វិនិច្ឆយតោ ចីវរបដិគ្គហណសិក្ខាបទេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ សទ្ធិំ សមុដ្ឋានាទីហិ. តត្រ ហិ ភិក្ខុ បដិគ្គាហកោ, ឥធ ភិក្ខុនី, អយំ វិសេសោ. សេសំ តាទិសមេវាតិ.

ចីវរទានសិក្ខាបទំ បញ្ចមំ.

៦. ចីវរសិព្ពនសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៧៥. ឆដ្ឋសិក្ខាបទេ – ឧទាយីតិ លាឡុទាយី. បដ្ឋោតិ បដិពលោ, និបុណោ ចេវ សមត្ថោ ចាតិ វុត្តំ ហោតិ. អញ្ញតរា ភិក្ខុនីតិ តស្សេវ បុរាណទុតិយិកា. បដិភានចិត្តន្តិ អត្តនោ បដិភានេន កតចិត្តំ, សោ កិរ ចីវរំ រជិត្វា តស្ស មជ្ឈេ នានាវណ្ណេហិ វិប្បកតមេថុនំ ឥត្ថិបុរិសរូបមកាសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘មជ្ឈេ បដិភានចិត្តំ វុដ្ឋាបេត្វា’’តិ. យថាសំហដន្តិ យថាសំហរិតមេវ.

១៧៦. ចីវរន្តិ យំ និវាសិតុំ វា បារុបិតុំ វា សក្កា ហោតិ, ឯវញ្ហិ មហាបច្ចរិយាទីសុ វុត្តំ. សយំ សិព្ពតីតិ ឯត្ថ សិព្ពិស្សាមីតិ វិចារេន្តស្សាបិ ឆិន្ទន្តស្សាបិ ទុក្កដំ, សិព្ពន្តស្ស បន បាចិត្តិយំ. អារាបថេ អារាបថេតិ សូចិំ បវេសេត្វា បវេសេត្វា នីហរណេ. សចេ បន សកលសូចិំ អនីហរន្តោ ទីឃសុត្តប្បវេសនត្ថំ សតក្ខត្តុម្បិ វិជ្ឈិត្វា នីហរតិ, ឯកមេវ បាចិត្តិយំ. សកិំ អាណត្តោតិ សកិំ ‘‘ចីវរំ សិព្ពា’’តិ វុត្តោ. ពហុកម្បិ សិព្ពតីតិ សចេបិ សព្ពំ សូចិកម្មំ បរិយោសាបេត្វា ចីវរំ និដ្ឋាបេតិ, ឯកមេវ បាចិត្តិយំ. អថ បន ‘‘ឥមស្មិំ ចីវរេ កត្តព្ពកម្មំ តវ ភារោ’’តិ វុត្តោ ករោតិ, អាណត្តស្ស អារាបថេ អារាបថេ ឯកមេកំ បាចិត្តិយំ, អាណាបកស្ស ឯកវាចាយ សម្ពហុលានិបិ. បុនប្បុនំ អាណត្តិយំ បន វត្តព្ពមេវ នត្ថិ.

យេបិ សចេ អាចរិយុបជ្ឈាយេសុ អត្តនោ ញាតិកានំ ចីវរំ សិព្ពន្តេសុ តេសំ និស្សិតកា ‘‘អាចរិយុបជ្ឈាយវត្តំ វា កថិនវត្តំ វា ករោមា’’តិ សិព្ពន្តិ, តេសម្បិ អារាបថគណនាយ អាបត្តិយោ. អាចរិយុបជ្ឈាយា អត្តនោ ញាតិកានំ ចីវរំ អន្តេវាសិកេហិ សិព្ពាបេន្តិ, អាចរិយុបជ្ឈាយានំ ទុក្កដំ, អន្តេវាសិកានំ បាចិត្តិយំ. អន្តេវាសិកា អត្តនោ ញាតិកានំ អាចរិយុបជ្ឈាយេហិ សិព្ពាបេន្តិ, តត្រាបិ ឯសេវ នយោ. អន្តេវាសិកានម្បិ អាចរិយុបជ្ឈាយានម្បិ ញាតិកាយ ចីវរំ ហោតិ, អាចរិយុបជ្ឈាយា បន អន្តេវាសិកេ វញ្ចេត្វា សិព្ពាបេន្តិ, ឧភិន្នម្បិ ទុក្កដំ. កស្មា? អន្តេវាសិកានំ អញ្ញាតិកសញ្ញាយ សិព្ពិតត្តា, ឥតរេសំ អកប្បិយេ និយោជិតត្តា. តស្មា ‘‘ឥទំ តេ មាតុ ចីវរំ, ឥទំ ភគិនិយា’’តិ អាចិក្ខិត្វា សិព្ពាបេតព្ពំ.

១៧៩. អញ្ញំ បរិក្ខារន្តិ យំកិញ្ចិ ឧបាហនត្ថវិកាទិំ. សេសំ ឧត្តានមេវ. ឆសមុដ្ឋានំ – កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

ចីវរសិព្ពនសិក្ខាបទំ ឆដ្ឋំ.

៧. សំវិធានសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៨១. សត្តមសិក្ខាបទេ – បច្ឆា គច្ឆន្តីនំ ចោរា អច្ឆិន្ទិំសូតិ បច្ឆា គច្ឆន្តីនំ បត្តចីវរំ ចោរា ហរិំសុ. ទូសេសុន្តិ តា ភិក្ខុនិយោ ចោរា ទូសយិំសុ, សីលវិនាសំ បាបយិំសូតិ អត្ថោ.

១៨២-៣. សំវិធាយាតិ សំវិទហិត្វា, គមនកាលេ សង្កេតំ កត្វាតិ អត្ថោ. កុក្កុដសម្បាទេតិ ឯត្ថ យស្មា គាមា និក្ខមិត្វា កុក្កុដោ បទសាវ អញ្ញំ គាមំ គច្ឆតិ, អយំ កុក្កុដសម្បាទោតិ វុច្ចតិ. តត្រាយំ វចនត្ថោ – សម្បទន្តិ ឯត្ថាតិ សម្បាទោ. កេ សម្បទន្តិ? កុក្កុដា. កុក្កុដានំ សម្បាទោ កុក្កុដសម្បាទោ. អថ វា សម្បាទោតិ គមនំ, កុក្កុដានំ សម្បាទោ ឯត្ថ អត្ថីតិបិ កុក្កុដសម្បាទោ. កុក្កុដសម្បាតេ ឥតិបិ បាឋោ, តត្ថ យស្ស គាមស្ស គេហច្ឆទនបិដ្ឋិតោ កុក្កុដោ ឧប្បតិត្វា អញ្ញស្ស គេហច្ឆទនបិដ្ឋិយំ បតតិ, អយំ កុក្កុដសម្បាតោតិ វុច្ចតិ. វចនត្ថោ បនេត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. ទ្វិធា វុត្តប្បការោបិ ចេស គាមោ អច្ចាសន្នោ ហោតិ, ឧបចារោ ន លព្ភតិ. យស្មិំ បន គាមេ បច្ចូសេ វស្សន្តស្ស កុក្កុដស្ស សទ្ទោ អនន្តរេ គាមេ សុយ្យតិ, តាទិសេហិ គាមេហិ សម្បុណ្ណរដ្ឋេ គាមន្តរេ គាមន្តរេ បាចិត្តិយន្តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. កិញ្ចាបិ វុត្តំ, ‘‘គាមន្តរេ គាមន្តរេ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ វចនតោ បន សចេបិ រតនមត្តន្តរោ គាមោ ហោតិ, យោ តស្ស មនុស្សេហិ ឋបិតឧបចារោ, តំ ឱក្កមន្តស្ស អាបត្តិយេវ.

តត្រាយំ អាបត្តិវិនិច្ឆយោ – សំវិធានកាលេ ហិ សចេ ឧភោបិ ភិក្ខុនុបស្សយេ វា អន្តរារាមេ វា អាសនសាលាយ វា តិត្ថិយសេយ្យាយ វា ឋត្វា សំវិទហន្តិ, អនាបត្តិ កប្បិយភូមិ កិរាយំ. តស្មា ឯត្ថ សំវិទហនបច្ចយា ទុក្កដាបត្តិំ ន វទន្តិ, គច្ឆន្តស្ស យថាវត្ថុកមេវ. សចេ បន អន្តោគាមេ ភិក្ខុនុបស្សយទ្វារេ រថិកាយ អញ្ញេសុ វា ចតុក្កសិង្ឃាដកហត្ថិសាលាទីសុ សំវិទហន្តិ, ភិក្ខុនោ អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. ឯវំ សំវិទហិត្វា គាមតោ និក្ខមន្តិ, និក្ខមនេ អនាបត្តិ, អនន្តរគាមស្ស ឧបចារោក្កមនេ បន ភិក្ខុនោ បាចិត្តិយំ. តត្រាបិ ‘‘បឋមបាទេ ទុក្កដំ, ទុតិយបាទេ បាចិត្តិយ’’ន្តិ មហាបច្ចរិយំ វុត្តំ. គាមតោ និក្ខមិត្វា បន យាវ អនន្តរគាមស្ស ឧបចារំ ន ឱក្កមន្តិ, ឯត្ថន្តរេ សំវិទហិតេបិ ភិក្ខុនោ ទុក្កដំ, អនន្តរគាមស្ស ឧបចារោក្កមនេ បុរិមនយេនេវ អាបត្តិ. សចេ ទូរំ គន្តុកាមា ហោន្តិ, គាមូបចារគណនាយ ឱក្កមនេ ឱក្កមនេ អាបត្តិ, តស្ស តស្ស បន គាមស្ស អតិក្កមនេ អនាបត្តិ. សចេ បន ភិក្ខុនី ‘‘អសុកំ នាម គាមំ គមិស្សាមី’’តិ ឧបស្សយតោ និក្ខមតិ, ភិក្ខុបិ តមេវ គាមំ សន្ធាយ ‘‘អសុកំ នាម គាមំ គមិស្សាមី’’តិ វិហារតោ និក្ខមតិ. អថ ទ្វេបិ គាមទ្វារេ សមាគន្ត្វា ‘‘តុម្ហេ កុហិំ គច្ឆថ, អសុកំ នាម គាមំ តុម្ហេ កុហិន្តិ, មយម្បិ តត្ថេវា’’តិ វត្វា ‘‘ឯហិ ទានិ, គច្ឆាមា’’តិ សំវិធាយ គច្ឆន្តិ, អនាបត្តិ. កស្មា? បុព្ពមេវ គមិស្សាមាតិ និក្ខន្តត្តាតិ មហាបច្ចរិយំ វុត្តំ. តំ នេវ បាឡិយា ន សេសអដ្ឋកថាយ សមេតិ.

អទ្ធយោជនេ អទ្ធយោជនេតិ ឯកមេកំ អទ្ធយោជនំ អតិក្កមន្តស្ស ឥទានិ អតិក្កមិស្សតីតិ បឋមបាទេ ទុក្កដំ, ទុតិយបាទេ បាចិត្តិយំ. ឥមស្មិញ្ហិ នយេ អតិក្កមនេ អាបត្តិ, ឱក្កមនេ អនាបត្តិ.

១៨៤. ភិក្ខុ សំវិទហតីតិ នគរទ្វារេ វា រថិកាយ វា ភិក្ខុនិំ ទិស្វា ‘‘អសុកំ គាមំ នាម គតបុព្ពត្ថា’’តិ វទតិ, ‘‘នាម្ហិ អយ្យ គតបុព្ពា’’តិ ‘‘ឯហិ គច្ឆាមា’’តិ វា ‘‘ស្វេ អហំ គមិស្សាមិ, ត្វម្បិ អាគច្ឆេយ្យាសី’’តិ វា វទតិ. ភិក្ខុនី សំវិទហតីតិ គាមន្តរេ ចេតិយវន្ទនត្ថំ គាមតោ និក្ខមន្តំ ភិក្ខុំ ទិស្វា ‘‘អយ្យ កុហិំ គច្ឆថា’’តិ វទតិ. ‘‘អសុកំ នាម គាមំ ចេតិយវន្ទនត្ថ’’ន្តិ. ‘‘អហម្បិ អយ្យ អាគច្ឆាមី’’តិ ឯវំ ភិក្ខុនីយេវ សំវិទហតិ, ន ភិក្ខុ.

១៨៥. វិសង្កេតេនាតិ ឯត្ថ ‘‘បុរេភត្តំ គច្ឆិស្សាមា’’តិ វត្វា បច្ឆាភត្តំ គច្ឆន្តិ, ‘‘អជ្ជ វា គមិស្សាមា’’តិ វត្វា ស្វេ គច្ឆន្តិ. ឯវំ កាលវិសង្កេតេយេវ អនាបត្តិ, ទ្វារវិសង្កេតេ បន មគ្គវិសង្កេតេ វា សតិបិ អាបត្តិយេវ. អាបទាសូតិ រដ្ឋភេទេ ចក្កសមារុឡ្ហា ជនបទា បរិយាយន្តិ ឯវរូបាសុ អាបទាសុ អនាបត្តិ. សេសំ ឧត្តានមេវាតិ.

ចតុសមុដ្ឋានំ – កាយតោ កាយវាចតោ កាយចិត្តតោ កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ, កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

សំវិធានសិក្ខាបទំ សត្តមំ.

៨. នាវាភិរុហនសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៨៨. អដ្ឋមសិក្ខាបទេ – សំវិធាយាតិ លោកស្សាទមិត្តសន្ថវវសេន កីឡាបុរេក្ខារា សំវិទហិត្វា. ឧទ្ធំគាមិនិន្តិ ឧទ្ធំ នទិយា បដិសោតំ គច្ឆន្តិំ. យស្មា បន យោ ឧទ្ធំ ជវនតោ ឧជ្ជវនិកាយ នាវាយ កីឡតិ, សោ ‘‘ឧទ្ធំគាមិនិំ អភិរុហតី’’តិ វុច្ចតិ. តេនស្ស បទភាជនេ អត្ថមេវ ទស្សេតុំ ‘‘ឧជ្ជវនិកាយា’’តិ វុត្តំ. អធោគាមិនិន្តិ អធោ អនុសោតំ គច្ឆន្តិំ. យស្មា បន យោ អធោ ជវនតោ ឱជវនិកាយ នាវាយ កីឡតិ, សោ ‘‘អធោគាមិនិំ អភិរុហតី’’តិ វុច្ចតិ. តេនស្សាបិ បទភាជនេ អត្ថមេវ ទស្សេតុំ ‘‘ឱជវនិកាយា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ យំ តិត្ថសម្បដិបាទនត្ថំ ឧទ្ធំ វា អធោ វា ហរន្តិ, ឯត្ថ អនាបត្តិ. តិរិយំ តរណាយាតិ ឧបយោគត្ថេ និស្សក្កវចនំ.

១៨៩. គាមន្តរេ គាមន្តរេតិ ឯត្ថ យស្សា នទិយា ឯកំ តីរំ កុក្កុដសម្បាទគាមេហិ និរន្តរំ, ឯកំ អគាមកំ អរញ្ញំ, តស្សា សគាមកតីរបស្សេន គមនកាលេ គាមន្តរគណនាយ បាចិត្តិយានិ, អគាមកតីរបស្សេន គមនកាលេ អទ្ធយោជនគណនាយ. យា បន យោជនវិត្ថតា ហោតិ, តស្សា មជ្ឈេន គមនេបិ អទ្ធយោជនគណនាយ បាចិត្តិយានិ វេទិតព្ពានិ. អនាបត្តិ តិរិយំ តរណាយាតិ ឯត្ថ ន កេវលំ នទិយា, យោបិ មហាតិត្ថបដ្ដនតោ តាមលិត្តិំ វា សុវណ្ណភូមិំ វា គច្ឆតិ, តស្សាបិ អនាបត្តិ. សព្ពអដ្ឋកថាសុ ហិ នទិយំយេវ អាបត្តិ វិចារិតា, ន សមុទ្ទេ.

១៩១. វិសង្កេតេនាតិ ឥធាបិ កាលវិសង្កេតេនេវ អនាបត្តិ, តិត្ថវិសង្កេតេន បន នាវាវិសង្កេតេន វា គច្ឆន្តស្ស អាបត្តិយេវ. សេសំ បឋមសិក្ខាបទសទិសមេវ សទ្ធិំ សមុដ្ឋានាទីហីតិ.

នាវាភិរុហនសិក្ខាបទំ អដ្ឋមំ.

៩. បរិបាចិតសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៩២. នវមសិក្ខាបទេ – មហានាគេ តិដ្ឋមានេតិ ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនំ, មហានាគេសុ តិដ្ឋមានេសូតិ អត្ថោ. អថ វា មហានាគេ តិដ្ឋមានេ ‘‘អទិស្វា’’តិ អយមេត្ថ បាឋសេសោ ទដ្ឋព្ពោ. ឥតរថា ហិ អត្ថោ ន យុជ្ជតិ. អន្តរាកថាតិ អវសានំ អប្បត្វា អារម្ភស្ស ច អវសានស្ស ច វេមជ្ឈដ្ឋានំ បត្តកថា. វិប្បកតាតិ កយិរមានា ហោតិ. សច្ចំ មហានាគា ខោ តយា គហបតីតិ អទ្ធច្ឆិកេន ឱលោកយមានា ថេរេ បវិសន្តេ ទិស្វា តេហិ សុតភាវំ ញត្វា ឯវមាហ.

១៩៤. ភិក្ខុនិបរិបាចិតន្តិ ភិក្ខុនិយា បរិបាចិតំ, គុណប្បកាសនេន និប្ផាទិតំ; លទ្ធព្ពំ កតន្តិ អត្ថោ. បទភាជនេ បនស្ស ភិក្ខុនិញ្ច តស្សា បរិបាចនាការញ្ច ទស្សេតុំ ‘‘ភិក្ខុនី នាម ឧភតោសង្ឃេ ឧបសម្បន្នា, បរិបាចេតិ នាម បុព្ពេ អទាតុកាមាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. បុព្ពេ គិហិសមារម្ភាតិ ឯត្ថ បុព្ពេតិ បឋមំ. សមារម្ភោតិ សមារទ្ធំ វុច្ចតិ, បដិយាទិតស្សេតំ អធិវចនំ. គិហីនំ សមារម្ភោ គិហិសមារម្ភោ. ភិក្ខុនិយា បរិបាចនតោ បឋមមេវ យំ គិហីនំ បដិយាទិតំ ភត្តំ, តតោ អញ្ញត្រ តំ បិណ្ឌបាតំ ឋបេត្វា អញ្ញំ ភុញ្ជន្តស្ស អាបត្តិ, តំ បន ភុញ្ជន្តស្ស អនាបត្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. បទភាជនេ បន យស្មា ញាតកបវារិតេហិ ភិក្ខុស្សត្ថាយ អសមារទ្ធោបិ បិណ្ឌបាតោ អត្ថតោ សមារទ្ធោវ ហោតិ, យថាសុខំ អាហរាបេតព្ពតោ, តស្មា ព្យញ្ជនំ អនាទិយិត្វា អត្ថមេវ ទស្សេតុំ ‘‘គិហិសមារម្ភោ នាម ញាតកា វា ហោន្តិ បវារិតា វា’’តិ វុត្តំ.

១៩៥. បកតិបដិយត្តន្តិ បកតិយា តស្សេវ ភិក្ខុនោ អត្ថាយ បដិយាទិតំ ហោតិ ‘‘ថេរស្ស ទស្សាមា’’តិ. មហាបច្ចរិយំ បន ‘‘តស្ស អញ្ញស្សា’’តិ អវត្វា ‘‘ភិក្ខូនំ ទស្សាមាតិ បដិយត្តំ ហោតី’’តិ អវិសេសេន វុត្តំ.

១៩៧. បញ្ច ភោជនានិ ឋបេត្វា សព្ពត្ថ អនាបត្តីតិ យាគុខជ្ជកផលាផលេ សព្ពត្ថ ភិក្ខុនិបរិបាចិតេបិ អនាបត្តិ. សេសំ ឧត្តានមេវ. បឋមបារាជិកសមុដ្ឋានំ – កាយចិត្តតោ សមុដ្ឋាតិ, កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

បរិបាចិតសិក្ខាបទំ នវមំ.

១០. រហោនិសជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៩៨. ទសមសិក្ខាបទេ – សព្ពោ បាឡិអត្ថោ ច វិនិច្ឆយោ ច ទុតិយអនិយតេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. ឥទញ្ហិ សិក្ខាបទំ ទុតិយានិយតេន ច ឧបរិ ឧបនន្ធស្ស ចតុត្ថសិក្ខាបទេន ច សទ្ធិំ ឯកបរិច្ឆេទំ, អដ្ឋុប្បត្តិវសេន បន វិសុំ បញ្ញត្តន្តិ.

រហោនិសជ្ជសិក្ខាបទំ ទសមំ.

សមត្តោ វណ្ណនាក្កមេន ភិក្ខុនិវគ្គោ តតិយោ.