៣. អដ្ឋសតបរិយាយវគ្គោ

១. សីវកសុត្តវណ្ណនា

២៦៩. តតិយវគ្គស្ស បឋមេ មោឡិយសីវកោតិ សីវកោតិ តស្ស នាមំ. ចូឡា បនស្ស អត្ថិ, តស្មា មោឡិយសីវកោតិ វុច្ចតិ. បរិព្ពាជកោតិ ឆន្នបរិព្ពាជកោ. បិត្តសមុដ្ឋានានីតិ បិត្តបច្ចយានិ. វេទយិតានីតិ វេទនា. តត្ថ បិត្តបច្ចយា តិស្សោ វេទនា ឧប្បជ្ជន្តិ. កថំ? ឯកច្ចោ ហិ ‘‘បិត្តំ មេ កុបិតំ ទុជ្ជានំ ខោ បន ជីវិត’’ន្តិ ទានំ ទេតិ, សីលំ សមាទិយតិ ឧបោសថកម្មំ ករោតិ, ឯវមស្ស កុសលវេទនា ឧប្បជ្ជតិ. ឯកច្ចោ ‘‘បិត្តភេសជ្ជំ ករិស្សាមី’’តិ បាណំ ហនតិ, អទិន្នំ អាទិយតិ, មុសា ភណតិ, ទស ទុស្សីល្យកម្មានិ ករោតិ, ឯវមស្ស អកុសលវេទនា ឧប្បជ្ជតិ. ឯកច្ចោ ‘‘ឯត្តកេនបិ មេ ភេសជ្ជករណេន បិត្តំ ន វូបសម្មតិ, អលំ យំ ហោតិ. តំ ហោតូ’’តិ មជ្ឈត្តោ កាយិកវេទនំ អធិវាសេន្តោ និបជ្ជតិ, ឯវំ អស្ស អព្យាកតវេទនា ឧប្បជ្ជតិ.

សាមម្បិ ខោ ឯតន្តិ តំ តំ បិត្តវិការំ ទិស្វា អត្តនាបិ ឯតំ វេទិតព្ពំ. សច្ចសម្មតន្តិ ភូតសម្មតំ. លោកោបិ ហិស្ស សរីរេ សពលវណ្ណតាទិបិត្តវិការំ ទិស្វា ‘‘បិត្តមស្ស កុបិត’’ន្តិ ជានាតិ. តស្មាតិ យស្មា សាមញ្ច វិទិតំ លោកស្ស ច សច្ចសម្មតំ អតិធាវន្តិ, តស្មា. សេម្ហសមុដ្ឋានាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ បន សន្និបាតិកានីតិ តិណ្ណម្បិ បិត្តាទីនំ កោបេន សមុដ្ឋិតានិ. ឧតុបរិណាមជានីតិ វិសភាគឧតុតោ ជាតានិ. ជង្គលទេសវាសីនញ្ហិ អនុបទេសេ វសន្តានំ វិសភាគោ ឧតុ ឧប្បជ្ជតិ, អនុបទេសវាសីនញ្ច ជង្គលទេសេតិ ឯវំ មលយសមុទ្ទតីរាទិវសេនាបិ ឧតុវិសភាគតា ឧប្បជ្ជតិយេវ. តតោ ជាតាតិ ឧតុបរិណាមជាតានិ នាម.

វិសមបរិហារជានីតិ មហាភារវហនសុធាកោដ្ដនាទិតោ វា អវេលាយ ចរន្តស្ស សប្បឌំសកូបបាតាទិតោ វា វិសមបរិហារតោ ជាតានិ. ឱបក្កមិកានីតិ ‘‘អយំ ចោរោ វា បារទារិកោ វា’’តិ គហេត្វា ជណ្ណុកកប្បរមុគ្គរាទីហិ និប្បោថនឧបក្កមំ បច្ចយំ កត្វា ឧប្បន្នានិ. ឯតំ ពហិ ឧបក្កមំ លភិត្វា កោចិ វុត្តនយេនេវ កុសលំ ករោតិ, កោចិ អកុសលំ, កោចិ អធិវាសេន្តោ និបជ្ជតិ. កម្មវិបាកជានីតិ កេវលំ កម្មវិបាកតោ, ជាតានិ. តេសុបិ ហិ ឧប្បន្នេសុ វុត្តនយេនេវ កោចិ កុសលំ ករោតិ, កោចិ អកុសលំ, កោចិ អធិវាសេន្តោ និបជ្ជតិ. ឯវំ សព្ពវារេសុ តិវិធាវ វេទនា ហោន្តិ.

តត្ថ បុរិមេហិ សត្តហិ ការណេហិ ឧប្បន្នា សារីរិកា វេទនា សក្កា បដិពាហិតុំ, កម្មវិបាកជានំ បន សព្ពភេសជ្ជានិបិ សព្ពបរិត្តានិបិ នាលំ បដិឃាតាយ. ឥមស្មិំ សុត្តេ លោកវោហារោ នាម កថិតោតិ.

២-១០. អដ្ឋសតសុត្តាទិវណ្ណនា

២៧០-២៧៨. ទុតិយេ អដ្ឋសតបរិយាយន្តិ អដ្ឋសតស្ស ការណភូតំ. ធម្មបរិយាយន្តិ ធម្មការណំ. កាយិកា ច ចេតសិកា ចាតិ ឯត្ថ កាយិកា កាមាវចរេយេវ លព្ភន្តិ, ចេតសិកា ចតុភូមិកាបិ. សុខាតិអាទីសុ សុខា វេទនា អរូបាវចរេ នត្ថិ, សេសាសុ តីសុ ភូមីសុ លព្ភន្តិ, ទុក្ខា កាមាវចរាវ, ឥតរា ចតុភូមិកា. បញ្ចកេ សុខិន្ទ្រិយទុក្ខិន្ទ្រិយទោមនស្សិន្ទ្រិយានិ កាមាវចរានេវ, សោមនស្សិន្ទ្រិយំ តេភូមកំ, ឧបេក្ខិន្ទ្រិយំ ចតុភូមកំ. ឆក្កេ បញ្ចសុ ទ្វារេសុ វេទនា កាមាវចរាវ, មនោទ្វារេ ចតុភូមិកា, អដ្ឋារសកេ ឆសុ ឥដ្ឋារម្មណេសុ សោមនស្សេន សហ ឧបវិចរន្តីតិ សោមនស្សូបវិចារា. សេសទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ឥតិ អយំ ទេសនា វិចារវសេន អាគតា, តំសម្បយុត្តានំ បន សោមនស្សាទីនំ វសេន ឥធ អដ្ឋារស វេទនា វេទិតព្ពា.

ឆ គេហសិតានិ សោមនស្សានីតិអាទីសុ ‘‘ចក្ខុវិញ្ញេយ្យានំ រូបានំ ឥដ្ឋានំ កន្តានំ មនាបានំ មនោរមានំ លោកាមិសបដិសំយុត្តានំ បដិលាភំ វា បដិលាភតោ សមនុបស្សតោ បុព្ពេ វា បដិលទ្ធបុព្ពំ អតីតំ និរុទ្ធំ វិបរិណតំ សមនុស្សរតោ ឧប្បជ្ជតិ សោមនស្សំ. យំ ឯវរូបំ សោមនស្សំ, ឥទំ វុច្ចតិ គេហសិតំ សោមនស្ស’’ន្តិ (ម. និ. ៣.៣០៦). ឯវំ ឆសុ ទ្វារេសុ វុត្តកាមគុណនិស្សិតានិ សោមនស្សានិ ឆ គេហសិតសោមនស្សានិ នាម.

‘‘រូបានំ ត្វេវ អនិច្ចតំ វិទិត្វា វិបរិណាមវិរាគនិរោធំ ‘បុព្ពេ ចេវ រូបា ឯតរហិ ច, សព្ពេ តេ រូបា អនិច្ចា ទុក្ខា វិបរិណាមធម្មា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតោ ឧប្បជ្ជតិ សោមនស្សំ. យំ ឯវរូបំ សោមនស្សំ, ឥទំ វុច្ចតិ នេក្ខម្មសិតំ សោមនស្ស’’ន្តិ (ម. និ. ៣.៣០៦) ឯវំ ឆសុ ទ្វារេសុ ឥដ្ឋារម្មណេ អាបាថគតេ អនិច្ចតាទិវសេន វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា ឧស្សុក្កាបេតុំ សក្កោន្តស្ស ‘‘ឧស្សុក្កិតា មេ វិបស្សនា’’តិ សោមនស្សជាតស្ស ឧប្បន្នសោមនស្សានិ ឆ នេក្ខម្មសិតសោមនស្សានិ នាម.

‘‘ចក្ខុវិញ្ញេយ្យានំ រូបានំ ឥដ្ឋានំ កន្តានំ មនាបានំ មនោរមានំ លោកាមិសបដិសំយុត្តានំ អប្បដិលាភំ វា អប្បដិលាភតោ សមនុបស្សតោ បុព្ពេ វា បដិលទ្ធបុព្ពំ អតីតំ និរុទ្ធំ វិបរិណតំ សមនុស្សរតោ ឧប្បជ្ជតិ ទោមនស្សំ. យំ ឯវរូបំ ទោមនស្សំ, ឥទំ វុច្ចតិ គេហសិតំ ទោមនស្ស’’ន្តិ. ឯវំ ឆសុ ទ្វារេសុ ‘‘ឥដ្ឋារម្មណំ នានុភវិស្សាមិ នានុភវាមី’’តិ វិតក្កយតោ ឧប្បន្នានិ កាមគុណនិស្សិតទោមនស្សានិ ឆ គេហសិតទោមនស្សានិ នាម.

‘‘រូបានំ ត្វេវ អនិច្ចតំ វិទិត្វា វិបរិណាមវិរាគនិរោធំ ‘បុព្ពេ ចេវ រូបា ឯតរហិ ច, សព្ពេ តេ រូបា អនិច្ចា ទុក្ខា វិបរិណាមធម្មា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទិស្វា អនុត្តរេសុ វិមោក្ខេសុ បិហំ ឧបដ្ឋាបេតិ ‘កុទាស្សុ នាមាហំ តទាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សាមិ, យទរិយា ឯតរហិ អាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរន្តី’’តិ. ឥតិ អនុត្តរេសុ វិមោក្ខេសុ បិហំ ឧបដ្ឋាបយតោ ឧប្បជ្ជតិ បិហបច្ចយា ទោមនស្សំ. យំ ឯវរូបំ ទោមនស្សំ, ឥទំ វុច្ចតិ នេក្ខម្មសិតំ ទោមនស្សន្តិ; ឯវំ ឆសុ ទ្វារេសុ ឥដ្ឋារម្មណេ អាបាថគតេ អនុត្តរវិមោក្ខសង្ខាតអរិយផលធម្មេសុ បិហំ ឧបដ្ឋាបេត្វា តទធិគមាយ អនិច្ចតាទិវសេន វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា ឧស្សុក្កាបេតុំ អសក្កោន្តស្ស ‘‘ឥមម្បិ បក្ខំ ឥមម្បិ មាសំ ឥមម្បិ សំវច្ឆរំ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរិយភូមិំ បាបុណិតុំ នាសក្ខិ’’ន្តិ អនុសោចតោ ឧប្បន្នានិ ទោមនស្សានិ ឆ នេក្ខម្មសិតទោមនស្សានិ នាម.

‘‘ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា ឧប្បជ្ជតិ ឧបេក្ខា ពាលស្ស មូឡ្ហស្ស បុថុជ្ជនស្ស អនោធិជិនស្ស អវិបាកជិនស្ស អនាទីនវទស្សាវិនោ អស្សុតវតោ បុថុជ្ជនស្ស. យា ឯវរូបា ឧបេក្ខា, រូបំ សា នាតិវត្តតិ, តស្មា សា ឧបេក្ខា គេហសិតាតិ វុច្ចតី’’តិ; ឯវំ ឆសុ ទ្វារេសុ ឥដ្ឋារម្មណេ អាបាថគតេ គុឡបិណ្ឌកេ និលីនមក្ខិកា វិយ រូបាទីនិ អនតិវត្តមានា តត្ថេវ លគ្គា លគ្គិតា ហុត្វា ឧប្បន្នកាមគុណនិស្សិតា ឧបេក្ខា ឆ គេហសិតឧបេក្ខា នាម.

‘‘រូបានំ ត្វេវ អនិច្ចតំ វិទិត្វា វិបរិណាមវិរាគនិរោធំ បុព្ពេ ចេវ រូបា ឯតរហិ ច, ‘សព្ពេ តេ រូបា អនិច្ចា ទុក្ខា វិបរិណាមធម្មា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតោ ឧប្បជ្ជតិ ឧបេក្ខា. យា ឯវរូបា ឧបេក្ខា, រូបំ សា អតិវត្តតិ, តស្មា សា ឧបេក្ខា នេក្ខម្មសិតាតិ វុច្ចតី’’តិ; ឯវំ ឆសុ ទ្វារេសុ ឥដ្ឋាទិអារម្មណេ អាបាថគតេ ឥដ្ឋេ អរជ្ជន្តស្ស អនិដ្ឋេ អទុស្សន្តស្ស អសមបេក្ខនេ អមុយ្ហន្តស្ស ឧប្បន្នា វិបស្សនាញាណសម្បយុត្តា ឧបេក្ខា នេក្ខម្មសិតឧបេក្ខា នាម. ឥមស្មិំ សុត្តេ សព្ពសង្គាហកោ ចតុភូមកធម្មបរិច្ឆេទោ កថិតោ. តតិយាទីនិ ឧត្តានត្ថានេវ.

១១. និរាមិសសុត្តវណ្ណនា

២៧៩. ឯកាទសមេ សាមិសាតិ កិលេសាមិសេន សាមិសា. និរាមិសតរាតិ និរាមិសាយបិ ឈានបីតិយា និរាមិសតរាវ. ននុ ច ទ្វីសុ ឈានេសុ បីតិ មហគ្គតាបិ ហោតិ លោកុត្តរាបិ, បច្ចវេក្ខណបីតិ លោកិយាវ, សា កស្មា និរាមិសតរា ជាតាតិ? សន្តបណីតធម្មបច្ចវេក្ខណវសេន ឧប្បន្នត្តា. យថា ហិ រាជវល្លភោ ចូឡុបដ្ឋាកោ អប្បដិហារិកំ យថាសុខំ រាជកុលំ បវិសន្តោ សេដ្ឋិសេនាបតិអាទយោ បាទេន បហរន្តោបិ ន គណេតិ. កស្មា? រញ្ញោ អាសន្នបរិចារកត្តា. ឥតិ សោ តេហិ ឧត្តរិតរោ ហោតិ, ឯវមយម្បិ សន្តបណីតធម្មបច្ចវេក្ខណវសេន ឧប្បន្នត្តា លោកុត្តរបីតិតោបិ ឧត្តរិតរាតិ វេទិតព្ពា. សេសវារេសុបិ ឯសេវ នយោ.

វិមោក្ខវារេ បន រូបបដិសំយុត្តោ វិមោក្ខោ អត្តនោ អារម្មណភូតេន រូបាមិសវសេនេវ សាមិសោ នាម, អរូបបដិសំយុត្តោ រូបាមិសាភាវេន និរាមិសោ នាមាតិ.

វេទនាសំយុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.