នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

សំយុត្តនិកាយេ

សឡាយតនវគ្គ-អដ្ឋកថា

១. សឡាយតនសំយុត្តំ

១. អនិច្ចវគ្គោ

១. អជ្ឈត្តានិច្ចសុត្តវណ្ណនា

១. សឡាយតនវគ្គស្ស បឋមេ ចក្ខុន្តិ ទ្វេ ចក្ខូនិ – ញាណចក្ខុ ចេវ មំសចក្ខុ ច. តត្ថ ញាណចក្ខុ បញ្ចវិធំ – ពុទ្ធចក្ខុ, ធម្មចក្ខុ, សមន្តចក្ខុ, ទិព្ពចក្ខុ, បញ្ញាចក្ខូតិ. តេសុ ពុទ្ធចក្ខុ នាម អាសយានុសយញាណញ្ចេវ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណញ្ច, យំ – ‘‘ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេន្តោ’’តិ (មហាវ. ៩; ម. និ. ១.២៨៣; ២.៣៣៨) អាគតំ. ធម្មចក្ខុ នាម ហេដ្ឋិមា តយោ មគ្គា តីណិ ច ផលានិ, យំ – ‘‘វិរជំ វីតមលំ ធម្មចក្ខុំ ឧទបាទី’’តិ (មហាវ. ១៦; ម. និ. ២.៣៩៥) អាគតំ. សមន្តចក្ខុ នាម សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ, យំ – ‘‘បាសាទមារុយ្ហ សមន្តចក្ខូ’’តិ (មហាវ. ៨; ម. និ. ១.២៨២; ២.៣៣៨) អាគតំ. ទិព្ពចក្ខុ នាម អាលោកផរណេន ឧប្បន្នំ ញាណំ, យំ – ‘‘ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេនា’’តិ (បារា. ១៣; ម. និ. ២.៣៤១) អាគតំ. បញ្ញាចក្ខុ នាម ចតុសច្ចបរិច្ឆេទកញាណំ, យំ – ‘‘ចក្ខុំ ឧទបាទី’’តិ (ស. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៥) អាគតំ.

មំសចក្ខុបិ ទុវិធំ – សសម្ភារចក្ខុ, បសាទចក្ខូតិ. តេសុ យ្វាយំ អក្ខិកូបកេ អក្ខិបដលេហិ បរិវារិតោ មំសបិណ្ឌោ, យត្ថ ចតស្សោ ធាតុយោ វណ្ណគន្ធរសោជា សម្ភវោ ជីវិតំ ភាវោ ចក្ខុបសាទោ កាយបសាទោតិ សង្ខេបតោ តេរស សម្ភារា ហោន្តិ. វិត្ថារតោ បន ចតស្សោ ធាតុយោ វណ្ណគន្ធរសោជា សម្ភវោតិ ឥមេ នវ ចតុសមុដ្ឋានវសេន ឆត្តិំស, ជីវិតំ ភាវោ ចក្ខុបសាទោ កាយបសាទោតិ ឥមេ កម្មសមុដ្ឋានា តាវ ចត្តារោតិ ចត្តារីស សម្ភារា ហោន្តិ. ឥទំ សសម្ភារចក្ខុ នាម. យំ បនេត្ថ សេតមណ្ឌលបរិច្ឆិន្នេន កណ្ហមណ្ឌលេន បរិវារិតេ ទិដ្ឋិមណ្ឌលេ សន្និវិដ្ឋំ រូបទស្សនសមត្ថំ បសាទមត្តំ, ឥទំ បសាទចក្ខុ នាម. តស្ស តតោ បរេសញ្ច សោតាទីនំ វិត្ថារកថា វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តាវ.

តត្ថ យទិទំ បសាទចក្ខុ, តំ គហេត្វា ភគវា – ចក្ខុំ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចន្តិអាទិមាហ. តត្ថ – ‘‘ចតូហិ ការណេហិ អនិច្ចំ ឧទយព្ពយវន្តតាយា’’តិអាទិនា នយេន វិត្ថារកថា ហេដ្ឋា បកាសិតាយេវ. សោតម្បិ បសាទសោតមេវ អធិប្បេតំ, តថា ឃានជិវ្ហាកាយា. មនោតិ តេភូមកសម្មសនចារចិត្តំ. ឥតិ ឥទំ សុត្តំ ឆសុ អជ្ឈត្តិកាយតនេសុ តីណិ លក្ខណានិ ទស្សេត្វា កថិតេ ពុជ្ឈនកានំ អជ្ឈាសយេន វុត្តំ.

២-៣. អជ្ឈត្តទុក្ខសុត្តាទិវណ្ណនា

២-៣. ទុតិយំ ទ្វេ លក្ខណានិ, តតិយំ ឯកលក្ខណំ ទស្សេត្វា កថិតេ ពុជ្ឈនកានំ អជ្ឈាសយេន វុត្តំ. សេសានិ បន តេហិ សល្លក្ខិតានិ វា ឯត្តកេនេវ វា សល្លក្ខេស្សន្តីតិ.

៤-៦. ពាហិរានិច្ចសុត្តាទិវណ្ណនា

៤-៦. ចតុត្ថេ រូបគន្ធរសផោដ្ឋព្ពា ចតុសមុដ្ឋានា, សទ្ទោ ទ្វិសមុដ្ឋានោ, ធម្មាតិ តេភូមកធម្មារម្មណំ. ឥទម្បិ ពាហិរេសុ ឆសុ អាយតនេសុ តិលក្ខណំ ទស្សេត្វា កថិតេ ពុជ្ឈនកានំ វសេន វុត្តំ. បញ្ចមេ ឆដ្ឋេ ច ទុតិយតតិយេសុ វុត្តសទិសោវ នយោ.

៧-១២. អជ្ឈត្តានិច្ចាតីតានាគតសុត្តាទិវណ្ណនា

៧-១២. សត្តមាទីនិ អតីតានាគតេសុ ចក្ខាទីសុ អនិច្ចលក្ខណាទីនិ សល្លក្ខេត្វា បច្ចុប្បន្នេសុ ពលវគាហេន កិលមន្តានំ វសេន វុត្តានិ. សេសំ សព្ពត្ថ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវាតិ.

អនិច្ចវគ្គោ បឋមោ.

២. យមកវគ្គោ

១-៤. បឋមបុព្ពេសម្ពោធសុត្តាទិវណ្ណនា

១៣-១៦. យមកវគ្គស្ស បឋមទុតិយេសុ អជ្ឈត្តិកានន្តិ អជ្ឈត្តជ្ឈត្តវសេន អជ្ឈត្តិកានំ. សោ បន នេសំ អជ្ឈត្តិកភាវោ ឆន្ទរាគស្ស អធិមត្តពលវតាយ វេទិតព្ពោ. មនុស្សានញ្ហិ អន្តោឃរំ វិយ ឆ អជ្ឈត្តិកាយតនានិ, ឃរូបចារំ វិយ ឆ ពាហិរាយតនានិ. យថា នេសំ បុត្តទារធនធញ្ញបុណ្ណេ អន្តោឃរេ ឆន្ទរាគោ អធិមត្តពលវា ហោតិ, តត្ថ កស្សចិ បវិសិតុំ ន ទេន្តិ, អប្បមត្តេន ភាជនសទ្ទមត្តេនាបិ ‘‘កិំ ឯត’’ន្តិ? វត្តារោ ភវន្តិ. ឯវមេវំ ឆសុ អជ្ឈត្តិកេសុ អាយតនេសុ អធិមត្តពលវឆន្ទរាគោតិ. ឥតិ ឥមាយ ឆន្ទរាគពលវតាយ តានិ ‘‘អជ្ឈត្តិកានី’’តិ វុត្តានិ. ឃរូបចារេ បន នោ តថា ពលវា ហោតិ, តត្ថ ចរន្តេ មនុស្សេបិ ចតុប្បទានិបិ ន សហសា និវារេន្តិ. កិញ្ចាបិ ន និវារេន្តិ, អនិច្ឆន្តា បន បសុបច្ឆិមត្តម្បិ គហិតុំ ន ទេន្តិ. ឥតិ នេសំ តត្ថ ន អធិមត្តពលវឆន្ទរាគោ ហោតិ. រូបាទីសុបិ តថេវ ន អធិមត្តពលវឆន្ទរាគោ, តស្មា តានិ ‘‘ពាហិរានី’’តិ វុត្តានិ. វិត្ថារតោ បន អជ្ឈត្តិកពាហិរកថា វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តាវ. សេសំ ទ្វីសុបិ សុត្តេសុ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ. តថា តតិយចតុត្ថេសុ.

៥-៦. បឋមនោចេអស្សាទសុត្តាទិវណ្ណនា

១៧-១៨. បញ្ចមេ និស្សដាតិ និក្ខន្តា. វិសញ្ញុត្តាតិ នោសំយុត្តា. វិប្បមុត្តាតិ នោ អធិមុត្តា វិមរិយាទីកតេន ចេតសាតិ និម្មរិយាទីកតេន ចេតសា. យញ្ហិ កិលេសជាតំ វា វដ្ដំ វា អប្បហីនំ ហោតិ, តេន សេខានំ ចិត្តំ សមរិយាទីកតំ នាម. យំ បហីនំ, តេន វិមរិយាទីកតំ. ឥធ បន សព្ពសោ កិលេសានញ្ចេវ វដ្ដស្ស ច បហីនត្តា វិមរិយាទីកតេន កិលេសវដ្ដមរិយាទំ អតិក្កន្តេន ចិត្តេន វិហរិំសូតិ អត្ថោ. ឆដ្ឋេបិ ឯសេវ នយោ. ឆសុបិ បនេតេសុ សុត្តេសុ ចតុសច្ចមេវ កថិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

៧-១០. បឋមាភិនន្ទសុត្តាទិវណ្ណនា

១៩-២២. សត្តមាទីសុ ចតូសុ វដ្ដវិវដ្ដមេវ កថិតំ. អនុបុព្ពកថា បន នេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពាតិ.

យមកវគ្គោ ទុតិយោ.

៣. សព្ពវគ្គោ

១. សព្ពសុត្តវណ្ណនា

២៣. សព្ពវគ្គស្ស បឋមេ សព្ពំ វោ, ភិក្ខវេតិ សព្ពំ នាម ចតុព្ពិធំ – សព្ពសព្ពំ, អាយតនសព្ពំ, សក្កាយសព្ពំ, បទេសសព្ពន្តិ. តត្ថ –

‘‘ន តស្ស អទ្ទិដ្ឋមិធអត្ថិ កិញ្ចិ,

អថោ អវិញ្ញាតមជានិតព្ពំ;

សព្ពំ អភិញ្ញាសិ យទត្ថិ នេយ្យំ,

តថាគតោ តេន សមន្តចក្ខូ’’តិ. (មហានិ. ១៥៦; ចូឡនិ. ធោតកមាណវបុច្ឆានិទ្ទេសោ ៣២; បដិ. ម. ១.១២១) –

ឥទំ សព្ពសព្ពំ នាម. ‘‘សព្ពំ វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ, តំ សុណាថា’’តិ (សំ. និ. ៤.២៤) ឥទំ អាយតនសព្ពំ នាម. ‘‘សព្ពធម្មមូលបរិយាយំ វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមី’’តិ (ម. និ. ១.១) ឥទំ សក្កាយសព្ពំ នាម. ‘‘សព្ពធម្មេសុ វា បន បឋមសមន្នាហារោ ឧប្បជ្ជតិ ចិត្តំ មនោ មានសំ…បេ… តជ្ជាមនោធាតូ’’តិ ឥទំ បទេសសព្ពំ នាម. ឥតិ បញ្ចារម្មណមត្តំ បទេសសព្ពំ. តេភូមកធម្មា សក្កាយសព្ពំ. ចតុភូមកធម្មា អាយតនសព្ពំ. យំកិញ្ចិ នេយ្យំ សព្ពសព្ពំ. បទេសសព្ពំ សក្កាយសព្ពំ ន បាបុណាតិ, សក្កាយសព្ពំ អាយតនសព្ពំ ន បាបុណាតិ, អាយតនសព្ពំ សព្ពសព្ពំ ន បាបុណាតិ. កស្មា? សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស អយំ នាម ធម្មោ អារម្មណំ ន ហោតីតិ នត្ថិតាយ. ឥមស្មិំ បន សុត្តេ អាយតនសព្ពំ អធិប្បេតំ.

បច្ចក្ខាយាតិ បដិក្ខិបិត្វា. វាចាវត្ថុកមេវស្សាតិ, វាចាយ វត្តព្ពវត្ថុមត្តកមេវ ភវេយ្យ. ឥមានិ បន ទ្វាទសាយតនានិ អតិក្កមិត្វា អយំ នាម អញ្ញោ សភាវធម្មោ អត្ថីតិ ទស្សេតុំ ន សក្កុណេយ្យ. បុដ្ឋោ ច ន សម្បាយេយ្យាតិ, ‘‘កតមំ អញ្ញំ សព្ពំ នាមា’’តិ? បុច្ឆិតោ, ‘‘ឥទំ នាមា’’តិ វចនេន សម្បាទេតុំ ន សក្កុណេយ្យ. វិឃាតំ អាបជ្ជេយ្យាតិ ទុក្ខំ អាបជ្ជេយ្យ. យថា តំ, ភិក្ខវេ, អវិសយស្មិន្តិ ឯត្ថ តន្តិ និបាតមត្តំ. យថាតិ ការណវចនំ, យស្មា អវិសយេ បុដ្ឋោតិ អត្ថោ. អវិសយស្មិញ្ហិ សត្តានំ វិឃាតោវ ហោតិ, កូដាគារមត្តំ សិលំ សីសេន ឧក្ខិបិត្វា គម្ភីរេ ឧទកេ តរណំ អវិសយោ, តថា ចន្ទិមសូរិយានំ អាកឌ្ឍិត្វា បាតនំ, តស្មិំ អវិសយេ វាយមន្តោ វិឃាតមេវ អាបជ្ជតិ, ឯវំ ឥមស្មិម្បិ អវិសយេ វិឃាតមេវ អាបជ្ជេយ្យាតិ អធិប្បាយោ.

២. បហានសុត្តវណ្ណនា

២៤. ទុតិយេ សព្ពប្បហានាយាតិ សព្ពស្ស បហានាយ. ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតន្តិ ចក្ខុសម្ផស្សំ មូលបច្ចយំ កត្វា ឧប្បន្នា សម្បដិច្ឆនសន្តីរណវោដ្ឋព្ពនជវនវេទនា. ចក្ខុវិញ្ញាណសម្បយុត្តាយ បន វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. សោតទ្វារាទិវេទនាបច្ចយាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ បន មនោតិ ភវង្គចិត្តំ. ធម្មាតិ អារម្មណំ. មនោវិញ្ញាណន្តិ សហាវជ្ជនកជវនំ. មនោសម្ផស្សោតិ ភវង្គសហជាតោ សម្ផស្សោ. វេទយិតន្តិ សហាវជ្ជនវេទនាយ ជវនវេទនា. ភវង្គសម្បយុត្តាយ បន វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. អាវជ្ជនំ ភវង្គតោ អមោចេត្វា មនោតិ សហាវជ្ជនេន ភវង្គំ ទដ្ឋព្ពំ. ធម្មាតិ អារម្មណំ. មនោវិញ្ញាណន្តិ ជវនវិញ្ញាណំ. មនោសម្ផស្សោតិ ភវង្គសហជាតោ សម្ផស្សោ. វេទយិតន្តិ ជវនសហជាតា វេទនា. សហាវជ្ជនេន ភវង្គសហជាតាបិ វដ្ដតិយេវ. យា បនេត្ថ ទេសនា អនុសិដ្ឋិអាណា, អយំ បណ្ណត្តិ នាមាតិ.

៣. អភិញ្ញាបរិញ្ញាបហានសុត្តវណ្ណនា

២៥. តតិយេ សព្ពំ អភិញ្ញា បរិញ្ញា បហានាយាតិ សព្ពំ អភិជានិត្វា បរិជានិត្វា បជហនត្ថាយ. អភិញ្ញា បរិញ្ញា បហាតព្ពន្តិ អភិជានិត្វា បរិជានិត្វា បហាតព្ពំ. សេសំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

៤. បឋមអបរិជាននសុត្តវណ្ណនា

២៦. ចតុត្ថេ អនភិជានំ អបរិជានំ អវិរាជយំ អប្បជហន្តិ អនភិជានន្តោ អបរិជានន្តោ អវិរាជេន្តោ អប្បជហន្តោ. ឯត្ថ ច អវិរាជេន្តោតិ អវិគច្ឆាបេន្តោ. ឥតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ តិស្សោបិ បរិញ្ញា កថិតា ហោន្តិ. ‘‘អភិជាន’’ន្តិ ហិ វចនេន ញាតបរិញ្ញា កថិតា, ‘‘បរិជាន’’ន្តិ វចនេន តីរណបរិញ្ញា, ‘‘វិរាជយំ បជហ’’ន្តិ ទ្វីហិ បហានបរិញ្ញាតិ.

៥. ទុតិយអបរិជាននសុត្តវណ្ណនា

២៧. បញ្ចមេ ចក្ខុវិញ្ញាណវិញ្ញាតព្ពា ធម្មាតិ ហេដ្ឋា គហិតរូបមេវ គហេត្វា ទស្សេតិ. ហេដ្ឋា វា អាបាថគតំ គហិតំ, ឥធ អនាបាថគតំ. ឥទំ បនេត្ថ សន្និដ្ឋានំ – ហេដ្ឋា អាបាថគតម្បិ អនាបាថគតម្បិ គហិតមេវ, ឥធ បន ចក្ខុវិញ្ញាណសម្បយុត្តា តយោ ខន្ធា. តេ ហិ ចក្ខុវិញ្ញាណេន សហ វិញ្ញាតព្ពត្តា ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណវិញ្ញាតព្ពា’’តិ វុត្តា. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ.

៦. អាទិត្តសុត្តវណ្ណនា

២៨. ឆដ្ឋេ គយាសីសេតិ គយាគាមស្ស ហិ អវិទូរេ គយាតិ ឯកា បោក្ខរណីបិ អត្ថិ នទីបិ, គយាសីសនាមកោ ហត្ថិកុម្ភសទិសោ បិដ្ឋិបាសាណោបិ, យត្ថ ភិក្ខុសហស្សស្សបិ ឱកាសោ បហោតិ, ភគវា តត្ថ វិហរតិ. តេន វុត្តំ ‘‘គយាសីសេ’’តិ. ភិក្ខូ អាមន្តេសីតិ តេសំ សប្បាយធម្មទេសនំ វិចិនិត្វា តំ ទេសេស្សាមីតិ អាមន្តេសិ.

តត្រាយំ អនុបុព្ពិកថា – ឥតោ កិរ ទ្វានវុតិកប្បេ មហិន្ទោ នាម រាជា អហោសិ. តស្ស ជេដ្ឋបុត្តោ ផុស្សោ នាម. សោ បូរិតបារមី បច្ឆិមភវិកសត្តោ, បរិបាកគតេ ញាណេ ពោធិមណ្ឌំ អារុយ្ហ សព្ពញ្ញុតំ បដិវិជ្ឈិ. រញ្ញោ កនិដ្ឋបុត្តោ តស្ស អគ្គសាវកោ អហោសិ, បុរោហិតបុត្តោ ទុតិយសាវកោ. រាជា ចិន្តេសិ – ‘‘មយ្ហំ ជេដ្ឋបុត្តោ និក្ខមិត្វា ពុទ្ធោ ជាតោ, កនិដ្ឋបុត្តោ អគ្គសាវកោ, បុរោហិតបុត្តោ ទុតិយសាវកោ’’តិ. សោ ‘‘អម្ហាកំយេវ ពុទ្ធោ, អម្ហាកំ ធម្មោ, អម្ហាកំ សង្ឃោ’’តិ វិហារំ ការេត្វា វិហារទ្វារកោដ្ឋកតោ យាវ អត្តនោ ឃរទ្វារា ឧភតោ វេឡុភិត្តិកុដិកាហិ បរិក្ខិបិត្វា មត្ថកេ សុវណ្ណតារកខចិតសមោសរិតគន្ធទាមមាលាទាមវិតានំ ពន្ធាបេត្វា ហេដ្ឋា រជតវណ្ណំ វាលុកំ សន្ថរិត្វា បុប្ផានិ វិកិរាបេត្វា តេន មគ្គេន ភគវតោ អាគមនំ ការេសិ.

សត្ថា វិហារស្មិំយេវ ឋិតោ ចីវរំ បារុបិត្វា អន្តោសាណិយាវ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន រាជគេហំ អាគច្ឆតិ, កតភត្តកិច្ចោ អន្តោសាណិយាវ គច្ឆតិ. កោចិ កដច្ឆុភិក្ខាមត្តម្បិ ទាតុំ ន លភតិ. តតោ នាគរា ឧជ្ឈាយិំសុ, ‘‘ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បន្នោ, ន ច មយំ បុញ្ញានិ កាតុំ លភាម. យថា ហិ ចន្ទិមសូរិយា សព្ពេសំ អាលោកំ ករោន្តិ, ឯវំ ពុទ្ធា នាម សព្ពេសំ ហិតត្ថាយ ឧប្បជ្ជន្តិ, អយំ បន រាជា សព្ពេសំ បុញ្ញចេតនំ អត្តនោយេវ អន្តោ បវេសេតី’’តិ.

តស្ស ច រញ្ញោ អញ្ញេ តយោ បុត្តា អត្ថិ. នាគរា តេហិ សទ្ធិំ ឯកតោ ហុត្វា សម្មន្តយិំសុ, ‘‘រាជកុលេហិ សទ្ធិំ អដ្ដោ នាម នត្ថិ, ឯកំ ឧបាយំ ករោមា’’តិ. តេ បច្ចន្តេ ចោរេ ឧដ្ឋាបេត្វា, ‘‘កតិបយា គាមា បហដា’’តិ សាសនំ អាហរាបេត្វា រញ្ញោ អារោចយិំសុ. រាជា បុត្តេ បក្កោសាបេត្វា‘‘តាតា, អហំ មហល្លកោ, គច្ឆថ ចោរេ វូបសមេថា’’តិ បេសេសិ. បយុត្តចោរា ឥតោ ចិតោ ច អវិប្បកិរិត្វា តេសំ សន្តិកមេវ អាគច្ឆិំសុ. តេ អនាវាសេ គាមេ វាសេត្វា ‘‘វូបសមិតា ចោរា’’តិ អាគន្ត្វា រាជានំ វន្ទិត្វា អដ្ឋំសុ.

រាជា តុដ្ឋោ ‘‘តាតា, វរំ វោ ទេមី’’តិ អាហ. តេ អធិវាសេត្វា គន្ត្វា នាគរេហិ សទ្ធិំ មន្តយិំសុ, ‘‘រញ្ញា អម្ហាកំ វរោ ទិន្នោ. កិំ គណ្ហាមា’’តិ? អយ្យបុត្តា, តុម្ហាកំ ហត្ថិអស្សាទយោ ន ទុល្លភា, ពុទ្ធរតនំ បន ទុល្លភំ, ន សព្ពកាលំ ឧប្បជ្ជតិ, តុម្ហាកំ ជេដ្ឋភាតិកស្ស ផុស្សពុទ្ធស្ស បដិជគ្គនវរំ គណ្ហថាតិ. តេ ‘‘ឯវំ ករិស្សាមា’’តិ នាគរានំ បដិស្សុណិត្វា កតមស្សុកម្មា សុន្ហាតា សុវិលិត្តា រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា, ‘‘ទេវ, នោ វរំ ទេថា’’តិ យាចិំសុ. កិំ គណ្ហិស្សថ តាតាតិ? ទេវ, អម្ហាកំ ហត្ថិអស្សាទីហិ អត្ថោ នត្ថិ, ជេដ្ឋភាតិកស្ស នោ ផុស្សពុទ្ធស្ស បដិជគ្គនវរំ ទេថាតិ. ‘‘អយំ វរោ ន សក្កា មយា ជីវមានេន ទាតុ’’ន្តិ ទ្វេ កណ្ណេ បិទហិ. ‘‘ទេវ, ន តុម្ហេ អម្ហេហិ ពលក្ការេន វរំ ទាបិតា, តុម្ហេហិ អត្តនោ រុចិយា តុដ្ឋេហិ ទិន្នោ. កិំ, ទេវ, រាជកុលស្ស ទ្វេ កថា វដ្ដន្តី’’តិ? សច្ចវាទិតាយ ភណិំសុ.

រាជា វិនិវត្តិតុំ អលភន្តោ – ‘‘តាតា, សត្ត សំវច្ឆរេ សត្ត មាសេ សត្ត ច ទិវសេ ឧបដ្ឋហិត្វា តុម្ហាកំ ទស្សាមី’’តិ អាហ. ‘‘សុន្ទរំ, ទេវ, បាដិភោគំ ទេថា’’តិ. ‘‘កិស្ស បាដិភោគំ តាតា’’តិ? ‘‘ឯត្តកំ កាលំ អមរណបាដិភោគំ ទេវា’’តិ. ‘‘តាតា, អយុត្តំ បាដិភោគំ ទាបេថ, ន សក្កា ឯវំ បាដិភោគំ ទាតុំ, តិណគ្គេ ឧស្សាវពិន្ទុសទិសំ សត្តានំ ជីវិត’’ន្តិ. ‘‘នោ ចេ, ទេវ, បាដិភោគំ ទេថ, មយំ អន្តរា មតា កិំ កុសលំ ករិស្សាមា’’តិ? ‘‘តេន ហិ, តាតា, ឆ សំវច្ឆរានិ ទេថា’’តិ. ‘‘ន សក្កា, ទេវា’’តិ. ‘‘តេន ហិ បញ្ច, ចត្តារិ, តីណិ, ទ្វេ, ឯកំ សំវច្ឆរំ ទេថ’’. ‘‘សត្ត, ឆ មាសេ ទេថ…បេ… មាសឌ្ឍមត្តំ ទេថា’’តិ. ‘‘ន សក្កា, ទេវា’’តិ. ‘‘តេន ហិ សត្តទិវសមត្តំ ទេថា’’តិ. ‘‘សាធុ, ទេវាតិ សត្ត ទិវសេ សម្បដិច្ឆិំសុ’’. រាជា សត្ត សំវច្ឆរេ សត្ត មាសេ សត្ត ទិវសេ កត្តព្ពសក្ការំ សត្តសុយេវ ទិវសេសុ អកាសិ.

តតោ បុត្តានំ វសនដ្ឋានំ សត្ថារំ បេសេតុំ អដ្ឋឧសភវិត្ថតំ មគ្គំ អលង្ការាបេសិ, មជ្ឈដ្ឋានេ ចតុឧសភប្បមាណំ បទេសំ ហត្ថីហិ មទ្ទាបេត្វា កសិណមណ្ឌលសទិសំ កត្វា វាលុកាយ សន្ថរាបេត្វា បុប្ផាភិកិណ្ណមកាសិ, តត្ថ តត្ថ កទលិយោ ច បុណ្ណឃដេ ច ឋបាបេត្វា ធជបដាកា ឧក្ខិបាបេសិ. ឧសភេ ឧសភេ បោក្ខរណិំ ខណាបេសិ, អបរភាគេ ទ្វីសុ បស្សេសុ គន្ធមាលាបុប្ផាបណេ បសារាបេសិ. មជ្ឈដ្ឋានេ ចតុឧសភវិត្ថារស្ស អលង្កតមគ្គស្ស ឧភោសុ បស្សេសុ ទ្វេ ទ្វេ ឧសភវិត្ថារេ មគ្គេ ខាណុកណ្ដកេ ហរាបេត្វា ទណ្ឌទីបិកាយោ ការាបេសិ. រាជបុត្តាបិ អត្តនោ អាណាបវត្តិដ្ឋានេ សោឡសឧសភមគ្គំ តថេវ អលង្ការាបេសុំ.

រាជា អត្តនោ អាណាបវត្តិដ្ឋានស្ស កេទារសីមំ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា បរិទេវមានោ, ‘‘តាតា, មយ្ហំ ទក្ខិណក្ខិំ ឧប្បាដេត្វា គណ្ហន្តា វិយ គច្ឆថ, ឯវំ គណ្ហិត្វា គតា បន ពុទ្ធានំ អនុច្ឆវិកំ ករេយ្យាថ. មា សុរាសោណ្ឌា វិយ បមត្តា វិចរិត្ថា’’តិ អាហ. តេ ‘‘ជានិស្សាម មយំ, ទេវា’’តិ សត្ថារំ គហេត្វា គតា, វិហារំ ការេត្វា សត្ថុ និយ្យាតេត្វា តត្ថ សត្ថារំ បដិជគ្គន្តា កាលេន ថេរាសនេ, កាលេន មជ្ឈិមាសនេ, កាលេន សង្ឃនវកាសនេ តិដ្ឋន្តិ. ទានំ ឧបបរិក្ខមានានំ តិណ្ណម្បិ ជនានំ ឯកសទិសមេវ អហោសិ. តេ ឧបកដ្ឋាយ វស្សូបនាយិកាយ ចិន្តយិំសុ – ‘‘កថំ នុ ខោ សត្ថុ អជ្ឈាសយំ គណ្ហេយ្យាមា’’តិ? អថ នេសំ ឯតទហោសិ – ‘‘ពុទ្ធា នាម ធម្មគរុនោ, ន អាមិសគរុនោ, សីលេ បតិដ្ឋមានា មយំ សត្ថុ អជ្ឈាសយំ គហេតុំ សក្ខិស្សាមា’’តិ ទានសំវិធាយកេ មនុស្សេ បក្កោសាបេត្វា, ‘‘តាតា, ឥមិនាវ នីហារេន យាគុភត្តខាទនីយាទីនិ សម្បាទេន្តា ទានំ បវត្តេថា’’តិ វត្វា ទានសំវិទហនបលិពោធំ ឆិន្ទិំសុ.

អថ នេសំ ជេដ្ឋភាតា បញ្ចសតេ បុរិសេ អាទាយ ទសសុ សីលេសុ បតិដ្ឋាយ ទ្វេ កាសាយានិ អច្ឆាទេត្វា កប្បិយំ ឧទកំ បរិភុញ្ជមានោ វាសំ កប្បេសិ. មជ្ឈិមោ តីហិ, កនិដ្ឋោ ទ្វីហិ បុរិសសតេហិ សទ្ធិំ តថេវ បដិបជ្ជិ. តេ យាវជីវំ សត្ថារំ ឧបដ្ឋហិំសុ. សត្ថា តេសំយេវ សន្តិកេ បរិនិព្ពាយិ.

តេបិ កាលំ កត្វា តតោ បដ្ឋាយ ទ្វានវុតិកប្បេ មនុស្សលោកតោ ទេវលោកំ, ទេវលោកតោ ច មនុស្សលោកំ សំសរន្តា អម្ហាកំ សត្ថុកាលេ ទេវលោកា ចវិត្វា មនុស្សលោកេ និព្ពត្តិំសុ. តេសំ ទានគ្គេ ព្យាវដោ មហាអមច្ចោ អង្គមគធានំ រាជា ពិម្ពិសារោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. តេ តស្សេវ រញ្ញោ រដ្ឋេ ព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិំសុ. ជេដ្ឋភាតា ជេដ្ឋោវ ជាតោ, មជ្ឈិមកនិដ្ឋា មជ្ឈិមកនិដ្ឋាយេវ. យេបិ តេសំ បរិវារមនុស្សា, តេ បរិវារមនុស្សាវ ជាតា. តេ វុទ្ធិមន្វាយ តយោបិ ជនា តំ បុរិសសហស្សំ អាទាយ និក្ខមិត្វា តាបសា ហុត្វា ឧរុវេលាយំ នទីតីរេយេវ វសិំសុ. អង្គមគធវាសិនោ មាសេ មាសេ តេសំ មហាសក្ការំ អភិហរន្តិ.

អថ អម្ហាកំ ពោធិសត្តោ កតាភិនិក្ខមនោ អនុបុព្ពេន សព្ពញ្ញុតំ បត្វា បវត្តិតវរធម្មចក្កោ យសាទយោ កុលបុត្តេ វិនេត្វា សដ្ឋិ អរហន្តេ ធម្មទេសនត្ថាយ ទិសាសុ ឧយ្យោជេត្វា សយំ បត្តចីវរមាទាយ – ‘‘តេ តយោ ជដិលភាតិកេ ទមេស្សាមី’’តិ ឧរុវេលំ គន្ត្វា អនេកេហិ បាដិហារិយសតេហិ តេសំ ទិដ្ឋិំ ភិន្ទិត្វា តេ បព្ពាជេសិ. សោ តំ ឥទ្ធិមយបត្តចីវរធរំ សមណសហស្សំ អាទាយ គយាសីសំ គន្ត្វា តេហិ បរិវារិតោ និសីទិត្វា, – ‘‘កតរា នុ ខោ ឯតេសំ ធម្មកថា សប្បាយា’’តិ ចិន្តេន្តោ, ‘‘ឥមេ សាយំបាតំ អគ្គិំ បរិចរន្តិ. ឥមេសំ ទ្វាទសាយតនានិ អាទិត្តានិ សម្បជ្ជលិតានិ វិយ កត្វា ទេសេស្សាមិ, ឯវំ ឥមេ អរហត្តំ បាបុណិតុំ សក្ខិស្សន្តី’’តិ សន្និដ្ឋានមកាសិ. អថ នេសំ តថា ធម្មំ ទេសេតុំ ឥមំ អាទិត្តបរិយាយំ អភាសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ភិក្ខូ អាមន្តេសីតិ តេសំ សប្បាយធម្មទេសនំ វិចិនិត្វា តំ ទេសេស្សាមីតិ អាមន្តេសី’’តិ. តត្ថ អាទិត្តន្តិ បទិត្តំ សម្បជ្ជលិតំ. សេសំ វុត្តនយមេវ. ឥតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ ទុក្ខលក្ខណំ កថិតំ.

៧. អទ្ធភូតសុត្តវណ្ណនា

២៩. សត្តមេ អទ្ធភូតន្តិ អធិភូតំ អជ្ឈោត្ថដំ, ឧបទ្ទុតន្តិ អត្ថោ. ឥមស្មិម្បិ សុត្តេ ទុក្ខលក្ខណមេវ កថិតំ.

៨. សមុគ្ឃាតសារុប្បសុត្តវណ្ណនា

៣០. អដ្ឋមេ សព្ពមញ្ញិតសមុគ្ឃាតសារុប្បន្តិ សព្ពេសំ តណ្ហាមានទិដ្ឋិមញ្ញិតានំ សមុគ្ឃាតាយ អនុច្ឆវិកំ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សាសនេ. ចក្ខុំ ន មញ្ញតីតិ ចក្ខុំ អហន្តិ វា មមន្តិ វា បរោតិ វា បរស្សាតិ វា ន មញ្ញតិ. ចក្ខុស្មិំ ន មញ្ញតីតិ អហំ ចក្ខុស្មិំ, មម កិញ្ចនបលិពោធោ ចក្ខុស្មិំ បរោ ចក្ខុស្មិំ, បរស្ស កិញ្ចនបលិពោធោ ចក្ខុស្មិន្តិ ន មញ្ញតិ. ចក្ខុតោ ន មញ្ញតីតិ អហំ ចក្ខុតោ និគ្គតោ, មម កិញ្ចនបលិពោធោ ចក្ខុតោ និគ្គតោ, បរោ ចក្ខុតោ និគ្គតោ, បរស្ស កិញ្ចនបលិពោធោ ចក្ខុតោ និគ្គតោតិ ឯវម្បិ ន មញ្ញតិ, តណ្ហាមានទិដ្ឋិមញ្ញនានំ ឯកម្បិ ន ឧប្បាទេតីតិ អត្ថោ. ចក្ខុំ មេតិ ន មញ្ញតីតិ មម ចក្ខូតិ ន មញ្ញតិ, មមត្តភូតំ តណ្ហាមញ្ញនំ ន ឧប្បាទេតីតិ អត្ថោ. សេសំ ឧត្តានមេវាតិ. ឥមស្មិំ សុត្តេ ចតុចត្តាលីសាយ ឋានេសុ អរហត្តំ បាបេត្វា វិបស្សនា កថិតា.

៩. បឋមសមុគ្ឃាតសប្បាយសុត្តវណ្ណនា

៣១. នវមេ សមុគ្ឃាតសប្បាយាតិ សមុគ្ឃាតស្ស ឧបការភូតា. តតោ តំ ហោតិ អញ្ញថាតិ តតោ តំ អញ្ញេនាការេន ហោតិ. អញ្ញថាភាវី ភវសត្តោ លោកោ ភវមេវាភិនន្ទតីតិ អញ្ញថាភាវំ វិបរិណាមំ ឧបគមនេន អញ្ញថាភាវី ហុត្វាបិ ភវេសុ សត្តោ លគ្គោ លគិតោ បលិពុទ្ធោ អយំ លោកោ ភវំយេវ អភិនន្ទតិ. យាវតា, ភិក្ខវេ, ខន្ធធាតុអាយតនន្តិ, ភិក្ខវេ, យត្តកំ ឥទំ ខន្ធា ច ធាតុយោ ច អាយតនានិ ចាតិ ខន្ធធាតុអាយតនំ. តម្បិ ន មញ្ញតីតិ សព្ពម្បិ ន មញ្ញតីតិ ហេដ្ឋា គហិតមេវ សំកឌ្ឍិត្វា បុន ទស្សេតិ. ឥមស្មិំ សុត្តេ អដ្ឋចត្តាលីសាយ ឋានេសុ អរហត្តំ បាបេត្វា វិបស្សនា កថិតា.

១០. ទុតិយសមុគ្ឃាតសប្បាយសុត្តវណ្ណនា

៣២. ទសមេ ឯតំ មមាតិអាទីហិ តីហិ តីហិ បទេហិ តណ្ហាមានទិដ្ឋិគាហេ ទស្សេត្វា តិបរិវដ្ដនយេន ទេសនា កតា. បដិបាដិយា បន តីសុបិ ឥមេសុ សុត្តេសុ សហ វិបស្សនាយ ចត្តារោបិ មគ្គា កថិតាតិ.

សព្ពវគ្គោ តតិយោ.

៤. ជាតិធម្មវគ្គវណ្ណនា

៣៣-៤២. ជាតិធម្មវគ្គេ ជាតិធម្មន្តិ ជាយនធម្មំ និព្ពត្តនសភាវំ. ជរាធម្មន្តិ ជីរណសភាវំ. ព្យាធិធម្មន្តិ ព្យាធិនោ ឧប្បត្តិបច្ចយភាវេន ព្យាធិសភាវំ. មរណធម្មន្តិ មរណសភាវំ. សោកធម្មន្តិ សោកស្ស ឧប្បត្តិបច្ចយភាវេន សោកសភាវំ. សំកិលេសិកធម្មន្តិ សំកិលេសិកសភាវំ. ខយធម្មន្តិ ខយគមនសភាវំ. វយធម្មាទីសុបិ ឯសេវ នយោតិ.

ជាតិធម្មវគ្គោ ចតុត្ថោ.

៥. សព្ពអនិច្ចវគ្គវណ្ណនា

៤៣-៥២. អនិច្ចវគ្គេ អភិញ្ញេយ្យន្តិ បទេ ញាតបរិញ្ញា អាគតា, ឥតរា បន ទ្វេ គហិតាយេវាតិ វេទិតព្ពា. បរិញ្ញេយ្យបហាតព្ពបទេសុបិ តីរណបហានបរិញ្ញាវ អាគតា, ឥតរាបិ បន ទ្វេ គហិតាយេវាតិ វេទិតព្ពា. សច្ឆិកាតព្ពន្តិ បច្ចក្ខំ កាតព្ពំ. អភិញ្ញាបរិញ្ញេយ្យន្តិ ឥធាបិ បហានបរិញ្ញា អវុត្តាបិ គហិតាយេវាតិ វេទិតព្ពា. ឧបទ្ទុតន្តិ អនេកគ្គដ្ឋេន. ឧបស្សដ្ឋន្តិ ឧបហតដ្ឋេន. សេសំ ឧត្តានមេវាតិ.

សព្ពអនិច្ចវគ្គោ បញ្ចមោ.

បឋមោ បណ្ណាសកោ.

៦. អវិជ្ជាវគ្គវណ្ណនា

៥៣-៦២. អវិជ្ជាវគ្គេ អវិជ្ជាតិ ចតូសុ សច្ចេសុ អញ្ញាណំ. វិជ្ជាតិ អរហត្តមគ្គវិជ្ជា. អនិច្ចតោ ជានតោ បស្សតោតិ ទុក្ខានត្តវសេនាបិ ជានតោ បស្សតោ បហីយតិយេវ, ឥទំ បន អនិច្ចវសេន កថិតេ ពុជ្ឈនកបុគ្គលស្ស អជ្ឈាសយេន វុត្តំ. ឯសេវ នយោ សព្ពត្ថ. អបិ ចេត្ថ សំយោជនាតិ ទស សំយោជនានិ. អាសវាតិ ចត្តារោ អាសវា. អនុសយាតិ សត្ត អនុសយា. សព្ពុបាទានបរិញ្ញាយាតិ សព្ពេសំ ចតុន្នម្បិ ឧបាទានានំ តីហិ បរិញ្ញាហិ បរិជាននត្ថាយ. បរិយាទានាយាតិ ខេបនត្ថាយ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

អវិជ្ជាវគ្គោ ឆដ្ឋោ.

៧. មិគជាលវគ្គោ

១. បឋមមិគជាលសុត្តវណ្ណនា

៦៣. មិគជាលវគ្គស្ស បឋមេ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យាតិ ចក្ខុវិញ្ញាណេន បស្សិតព្ពា. សោតវិញ្ញេយ្យាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥដ្ឋាតិ បរិយិដ្ឋា វា ហោន្តុ មា វា, ឥដ្ឋារម្មណភូតាតិ អត្ថោ. កន្តាតិ កមនីយា. មនាបាតិ មនវឌ្ឍនកា. បិយរូបាតិ បិយជាតិកា. កាមូបសំហិតាតិ អារម្មណំ កត្វា ឧប្បជ្ជមានេន កាមេន ឧបសំហិតា រជនីយាតិ រញ្ជនីយា, រាគុប្បត្តិការណភូតាតិ អត្ថោ. នន្ទីតិ តណ្ហានន្ទី. សំយោគោតិ សំយោជនំ. នន្ទិសំយោជនសំយុត្តោតិ នន្ទីពន្ធនេន ពទ្ធោ. អរញ្ញវនបត្ថានីតិ អរញ្ញានិ ច វនបត្ថានិ ច. តត្ថ កិញ្ចាបិ អភិធម្មេ និប្បរិយាយេន ‘‘និក្ខមិត្វា ពហិ ឥន្ទខីលា សព្ពមេតំ អរញ្ញ’’ន្តិ (វិភ. ៥២៩) វុត្តំ, តថាបិ យំ តំ ‘‘បញ្ចធនុសតិកំ បច្ឆិម’’ន្តិ (បារា. ៦៥៤) អរញ្ញកង្គនិប្ផាទកំ សេនាសនំ វុត្តំ, តទេវ អធិប្បេតន្តិ វេទិតព្ពំ. វនបត្ថន្តិ គាមន្តំ អតិក្កមិត្វា មនុស្សានំ អនុបចារដ្ឋានំ, យត្ថ ន កសីយតិ ន វបីយតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘វនបត្ថន្តិ ទូរានមេតំ សេនាសនានំ អធិវចនំ. វនបត្ថន្តិ វនសណ្ឌានមេតំ, វនបត្ថន្តិ ភិំសនកានមេតំ, វនបត្ថន្តិ សលោមហំសានមេតំ, វនបត្ថន្តិ បរិយន្តានមេតំ, វនបត្ថន្តិ អមនុស្សូបចារានំ សេនាសនានមេតំ អធិវចន’’ន្តិ (វិភ. ៥៣១).

ឯត្ថ ច បរិយន្តានន្តិ ឥមំ ឯកំ បរិយាយំ ឋបេត្វា សេសបរិយាយេហិ វនបត្ថានិ វេទិតព្ពានិ. បន្តានីតិ បរិយន្តានិ អតិទូរានិ. អប្បសទ្ទានីតិ ឧទុក្ខលមុសលទារកសទ្ទាទីនំ អភាវេន អប្បសទ្ទានិ. អប្បនិគ្ឃោសានីតិ តេសំ តេសំ និន្នាទមហានិគ្ឃោសស្ស អភាវេន អប្បនិគ្ឃោសានិ. វិជនវាតានីតិ សញ្ចរណជនស្ស សរីរវាតវិរហិតានិ. មនុស្សរាហស្សេយ្យកានីតិ មនុស្សានំ រហោកម្មស្ស អនុច្ឆវិកានិ. បដិសល្លានសារុប្បានីតិ និលីយនសារុប្បានិ.

២. ទុតិយមិគជាលសុត្តវណ្ណនា

៦៤. ទុតិយេ នន្ទិនិរោធា ទុក្ខនិរោធោតិ តណ្ហានន្ទិយា និរោធេន វដ្ដទុក្ខស្ស និរោធោ.

៣-៥. បឋមសមិទ្ធិមារបញ្ហាសុត្តាទិវណ្ណនា

៦៥-៦៧. តតិយេ សមិទ្ធីតិ អត្តភាវស្ស សមិទ្ធតាយ ឯវំ លទ្ធនាមោ. តស្ស កិរ ថេរស្ស អត្តភាវោ អភិរូបោ អហោសិ បាសាទិកោ, ឧក្ខិត្តមាលាបុដោ វិយ អលង្កតមាលាគព្ភោ វិយ ច សព្ពាការបារិបូរិយា សមិទ្ធោ. តស្មា សមិទ្ធិត្វេវ សង្ខំ គតោ. មារោតិ មរណំ បុច្ឆតិ. មារបញ្ញត្តីតិ មារោតិ បញ្ញត្តិ នាមំ នាមធេយ្យំ. អត្ថិ តត្ថ មារោ វា មារបញ្ញត្តិ វាតិ តត្ថ មរណំ វា មរណន្តិ ឥទំ នាមំ វា អត្ថីតិ ទស្សេតិ. ចតុត្ថំ ឧត្តានមេវ, តថា បញ្ចមំ.

៦. សមិទ្ធិលោកបញ្ហាសុត្តវណ្ណនា

៦៨. ឆដ្ឋេ លោកោតិ លុជ្ជនបលុជ្ជនដ្ឋេន លោកោ. ឥតិ មិគជាលត្ថេរស្ស អាយាចនសុត្តតោ បដ្ឋាយ បញ្ចសុបិ សុត្តេសុ វដ្ដវិវដ្ដមេវ កថិតំ.

៧. ឧបសេនអាសីវិសសុត្តវណ្ណនា

៦៩. សត្តមេ សីតវនេតិ ឯវំនាមកេ សុសានវនេ. សប្បសោណ្ឌិកបព្ភារេតិ សប្បផណសទិសតាយ ឯវំលទ្ធនាមេ បព្ភារេ. ឧបសេនស្សាតិ ធម្មសេនាបតិនោ កនិដ្ឋភាតិកឧបសេនត្ថេរស្ស. អាសីវិសោ បតិតោ ហោតីតិ ថេរោ កិរ កតភត្តកិច្ចោ មហាចីវរំ គហេត្វា លេណច្ឆាយាយ មន្ទមន្ទេន វាតបានវាតេន ពីជិយមានោ និសីទិត្វា ទុបដ្ដនិវាសនេ សូចិកម្មំ ករោតិ. តស្មិំ ខណេ លេណច្ឆទនេ ទ្វេ អាសីវិសបោតកា កីឡន្តិ. តេសុ ឯកោ បតិត្វា ថេរស្ស អំសកូដេ អវត្ថាសិ. សោ ច ផុដ្ឋវិសោ ហោតិ. តស្មា បតិតដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ ថេរស្ស កាយេ ទីបសិខា វិយ វដ្ដិំ បរិយាទិយមានមេវស្ស វិសំ ឱតិណ្ណំ. ថេរោ វិសស្ស តថាគមនំ ទិស្វា កិញ្ចាបិ តំ បតិតមត្តមេវ យថាបរិច្ឆេទេន គតំ, អត្តនោ បន ឥទ្ធិពលេន ‘‘អយំ អត្តភាវោ លេណេ មា វិនស្សតូ’’តិ អធិដ្ឋហិត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ. បុរាយំ កាយោ ឥធេវ វិកិរតីតិ យាវ ន វិកិរតិ, តាវ នំ ពហិទ្ធា នីហរថាតិ អត្ថោ. អញ្ញថត្តន្តិ អញ្ញថាភាវំ. ឥន្ទ្រិយានំ វា វិបរិណាមន្តិ ចក្ខុសោតាទីនំ ឥន្ទ្រិយានំ បកតិវិជហនភាវំ. តត្ថេវ វិកិរីតិ ពហិ នីហរិត្វា ឋបិតដ្ឋានេ មញ្ចកស្មិំយេវ វិកិរិ.

៨. ឧបវាណសន្ទិដ្ឋិកសុត្តវណ្ណនា

៧០. អដ្ឋមេ រូបប្បដិសំវេទីតិ នីលបីតាទិភេទំ អារម្មណំ វវត្ថាបេន្តោ រូបំ បដិសំវិទិតំ ករោតិ, តស្មា រូបប្បដិសំវេទី នាម ហោតិ. រូបរាគប្បដិសំវេទីតិ កិលេសស្ស អត្ថិភាវេនេវ បន រូបរាគំ បដិសំវិទិតំ ករោតិ នាម, តស្មា រូបរាគប្បដិសំវេទីតិ វុច្ចតិ. សន្ទិដ្ឋិកោតិអាទីនិ វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តត្ថានេវ. នោ ច រូបរាគប្បដិសំវេទីតិ កិលេសស្ស នត្ថិភាវេនេវ ន រូបរាគំ បដិសំវិទិតំ ករោតិ នាម, តស្មា ‘‘នោ ច រូបរាគប្បដិសំវេទី’’តិ វុច្ចតិ. ឥមស្មិំ សុត្តេ សេខាសេខានំ បច្ចវេក្ខណា កថិតា.

៩. បឋមឆផស្សាយតនសុត្តវណ្ណនា

៧១. នវមេ ផស្សាយតនានន្តិ ផស្សាករានំ. អវុសិតន្តិ អវុដ្ឋំ. អារកាតិ ទូរេ. ឯត្ថាហំ, ភន្តេ, អនស្សសន្តិ, ភន្តេ, អហំ ឯត្ថ អនស្សសិំ, នដ្ឋោ នាម អហន្តិ វទតិ. ភគវា – ‘‘អយំ ភិក្ខុ ‘អហំ នាម ឥមស្មិំ សាសនេ នដ្ឋោ’តិ វទតិ, កិន្នុ ខ្វស្ស អញ្ញេសុ ធាតុកម្មដ្ឋាន-កសិណកម្មដ្ឋានាទីសុ អភិយោគោ អត្ថី’’តិ ចិន្តេត្វា, តម្បិ អបស្សន្តោ – ‘‘កតរំ នុ ខោ កម្មដ្ឋានំ ឥមស្ស សប្បាយំ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តេសិ. តតោ ‘‘អាយតនកម្មដ្ឋានមេវ សប្បាយ’’ន្តិ ទិស្វា តំ កថេន្តោ តំ កិំ មញ្ញសិ ភិក្ខូតិអាទិមាហ. សាធូតិ តស្ស ព្យាករណេ សម្បហំសនំ. ឯសេវន្តោ ទុក្ខស្សាតិ អយមេវ វដ្ដទុក្ខស្សន្តោ បរិច្ឆេទោ, និព្ពានន្តិ អត្ថោ.

១០. ទុតិយឆផស្សាយតនសុត្តវណ្ណនា

៧២. ទសមេ អនស្សសន្តិ នស្សសិំ, នដ្ឋោ នាមម្ហិ ឥច្ចេវ អត្ថោ. អាយតិំ អបុនព្ភវាយាតិ ឯត្ថ អាយតិំ អបុនព្ភវោ នាម និព្ពានំ, និព្ពានត្ថាយ បហីនំ ភវិស្សតីតិ អត្ថោ.

១១. តតិយឆផស្សាយតនសុត្តវណ្ណនា

៧៣. ឯកាទសមេ អនស្សសន្តិ នដ្ឋោ, បនស្សសន្តិ អតិនដ្ឋោ. សេសំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ.

មិគជាលវគ្គោ សត្តមោ.

៨. គិលានវគ្គោ

១-៥. បឋមគិលានសុត្តាទិវណ្ណនា

៧៤-៧៨. គិលានវគ្គស្ស បឋមេ អមុកស្មិន្តិ អសុកស្មិំ. អយមេវ វា បាឋោ. អប្បញ្ញាតោតិ អញ្ញាតោ អបាកដោ. នវោបិ ហិ កោចិ បញ្ញាតោ ហោតិ រាហុលត្ថេរោ វិយ សុមនសាមណេរោ វិយ ច, អយំ បន នវោ ចេវ អបញ្ញាតោ ច. សេសមេត្ថ វុត្តនយមេវាតិ. តថា ឥតោ បរេសុ ចតូសុ.

៦. បឋមអវិជ្ជាបហានសុត្តវណ្ណនា

៧៩. ឆដ្ឋេ អនិច្ចតោ ជានតោតិ ទុក្ខានត្តវសេន ជានតោបិ បហីយតិយេវ, ឥទំ បន អនិច្ចលក្ខណំ ទស្សេត្វា វុត្តេ ពុជ្ឈនកស្ស អជ្ឈាសយេន វុត្តំ.

៧. ទុតិយអវិជ្ជាបហានសុត្តវណ្ណនា

៨០. សត្តមេ សព្ពេ ធម្មាតិ សព្ពេ តេភូមកធម្មា. នាលំ អភិនិវេសាយាតិ អភិនិវេសបរាមាសគ្គាហេន គណ្ហិតុំ ន យុត្តា. សព្ពនិមិត្តានីតិ សព្ពានិ សង្ខារនិមិត្តានិ. អញ្ញតោ បស្សតីតិ យថា អបរិញ្ញាតាភិនិវេសោ ជនោ បស្សតិ, តតោ អញ្ញតោ បស្សតិ. អបរិញ្ញាតាភិនិវេសោ ហិ ជនោ សព្ពនិមិត្តានិបិ អត្តតោ បស្សតិ. បរិញ្ញាតាភិនិវេសោ បន អនត្តតោ បស្សតិ, នោ អត្តតោតិ ឯវំ ឥមស្មិំ សុត្តេ អនត្តលក្ខណមេវ កថិតំ.

៨. សម្ពហុលភិក្ខុសុត្តវណ្ណនា

៨១. អដ្ឋមេ ឥធ នោតិ ឯត្ថ នោ-ការោ និបាតមត្តមេវ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ. កេវលំ ឥធ ទុក្ខលក្ខណំ កថិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

៩. លោកបញ្ហាសុត្តវណ្ណនា

៨២. នវមេ លុជ្ជតីតិ បលុជ្ជតិ ភិជ្ជតិ. ឥធ អនិច្ចលក្ខណំ កថិតំ.

១០. ផគ្គុនបញ្ហាសុត្តវណ្ណនា

៨៣. ទសមេ ឆិន្នបបញ្ចេតិ តណ្ហាបបញ្ចស្ស ឆិន្នត្តា ឆិន្នបបញ្ចេ. ឆិន្នវដុមេតិ តណ្ហាវដុមស្សេវ ឆិន្នត្តា ឆិន្នវដុមេ. កិំ បុច្ឆាមីតិ បុច្ឆតិ? អតិក្កន្តពុទ្ធេហិ បរិហរិតានិ ចក្ខុសោតាទីនិ បុច្ឆាមីតិ បុច្ឆតិ. អថ វា សចេ មគ្គេ ភាវិតេបិ អនាគតេ ចក្ខុសោតាទិវដ្ដំ វឌ្ឍេយ្យ, តំ បុច្ឆាមីតិ បុច្ឆតីតិ.

គិលានវគ្គោ អដ្ឋមោ.

៩. ឆន្នវគ្គោ

១. បលោកធម្មសុត្តវណ្ណនា

៨៤. ឆន្នវគ្គស្ស បឋមេ បលោកធម្មន្តិ ភិជ្ជនកសភាវំ. ឯវមេត្ថ អនិច្ចលក្ខណមេវ កថិតំ.

២. សុញ្ញតលោកសុត្តវណ្ណនា

៨៥. ទុតិយេ អត្តនិយេនាតិ អត្តនោ សន្តកេន បរិក្ខារេន. ឯវមេត្ថ អនត្តលក្ខណមេវ កថិតំ.

៣. សំខិត្តធម្មសុត្តវណ្ណនា

៨៦. តតិយំ ខន្ធិយវគ្គេ អានន្ទោវាទេ (សំ. និ. ៣.៨៣) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

៤. ឆន្នសុត្តវណ្ណនា

៨៧. ចតុត្ថេ ឆន្នោតិ ឯវំនាមកោ ថេរោ, ន អភិនិក្ខមនំ និក្ខន្តថេរោ. បដិសល្លានាតិ ផលសមាបត្តិតោ. គិលានបុច្ឆកាតិ គិលានុបដ្ឋាកា. គិលានុបដ្ឋានំ នាម ពុទ្ធបសត្ថំ ពុទ្ធវណ្ណិតំ, តស្មា ឯវមាហ. សីសវេឋំ ទទេយ្យាតិ សីសេ វេឋនំ សីសវេឋំ, តញ្ច ទទេយ្យ. សត្ថន្តិ ជីវិតហារកសត្ថំ. នាវកង្ខាមីតិ ន ឥច្ឆាមិ. បរិចិណ្ណោតិ បរិចរិតោ. មនាបេនាតិ មនវឌ្ឍនកេន កាយកម្មាទិនា. ឯត្ថ ច សត្ត សេខា បរិចរន្តិ នាម, អរហា បរិចារី នាម, ភគវា បរិចិណ្ណោ នាម.

ឯតញ្ហិ, អាវុសោ, សាវកស្ស បតិរូបន្តិ, អាវុសោ, សាវកស្ស នាម ឯតំ អនុច្ឆវិកំ. អនុបវជ្ជន្តិ អប្បវត្តិកំ អប្បដិសន្ធិកំ. បុច្ឆាវុសោ សារិបុត្ត, សុត្វា វេទិស្សាមាតិ អយំ សាវកបវារណា នាម. ឯតំ មមាតិអាទីនិ តណ្ហាមានទិដ្ឋិគ្គាហវសេន វុត្តានិ. និរោធំ ទិស្វាតិ ខយវយំ ញត្វា. នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តាតិ សមនុបស្សាមីតិ អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តាតិ សមនុបស្សាមិ. ឯត្តកេសុ ឋានេសុ ឆន្នត្ថេរោ សារិបុត្តត្ថេរេន បុច្ឆិតំ បញ្ហំ អរហត្តេ បក្ខិបិត្វា កថេសិ. សារិបុត្តត្ថេរោ បន តស្ស បុថុជ្ជនភាវំ ញត្វាបិ តំ ‘‘បុថុជ្ជនោ’’តិ វា ‘‘ខីណាសវោ’’តិ វា អវត្វា តុណ្ហីយេវ អហោសិ. ចុន្ទត្ថេរោ បនស្ស បុថុជ្ជនភាវំ សញ្ញាបេស្សាមីតិ ចិន្តេត្វា ឱវាទំ អទាសិ.

តត្ថ តស្មាតិ យស្មា មារណន្តិកំ វេទនំ អធិវាសេតុំ អសក្កោន្តោ សត្ថំ អាហរាមីតិ វទតិ, តស្មា បុថុជ្ជនោ អាយស្មា, តេន ឥទម្បិ មនសិករោហីតិ ទីបេតិ. យស្មា វា ឆន្នំ អាយតនានំ និរោធំ ទិស្វា ចក្ខាទីនិ តិណ្ណំ គាហានំ វសេន ន សមនុបស្សាមីតិ វទសិ. តស្មា ឥទម្បិ តស្ស ភគវតោ សាសនំ អាយស្មតា មនសិកាតព្ពន្តិបិ បុថុជ្ជនភាវមេវ ទីបេន្តោ វទតិ. និច្ចកប្បន្តិ និច្ចកាលំ. និស្សិតស្សាតិ តណ្ហាមានទិដ្ឋីហិ និស្សិតស្ស. ចលិតន្តិ វិប្ផន្ទិតំ ហោតិ. យថយិទំ អាយស្មតោ ឧប្បន្នំ វេទនំ អធិវាសេតុំ អសក្កោន្តស្ស ‘‘អហំ វេទយាមិ, មម វេទនា’’តិ អប្បហីនគ្គាហស្ស ឥទានិ វិប្ផន្ទិតំ ហោតិ, ឥមិនាបិ នំ ‘‘បុថុជ្ជនោវ ត្វ’’ន្តិ វទតិ.

បស្សទ្ធីតិ កាយចិត្តបស្សទ្ធិ, កិលេសបស្សទ្ធិ នាម ហោតីតិ អត្ថោ. នតិយាតិ តណ្ហានតិយា. អសតីតិ ភវត្ថាយ អាលយនិកន្តិបរិយុដ្ឋានេ អសតិ. អាគតិគតិ ន ហោតីតិ បដិសន្ធិវសេន អាគតិ នាម, ចុតិវសេន គមនំ នាម ន ហោតិ. ចុតូបបាតោតិ ចវនវសេន ចុតិ, ឧបបជ្ជនវសេន ឧបបាតោ. នេវិធ ន ហុរំ ន ឧភយមន្តរេនាតិ ន ឥធលោកេ ន បរលោកេ ន ឧភយត្ថ ហោតិ. ឯសេវន្តោ ទុក្ខស្សាតិ វដ្ដទុក្ខកិលេសទុក្ខស្ស អយមេវ អន្តោ អយំ បរិច្ឆេទោ បរិវដុមភាវោ ហោតិ. អយមេវ ហិ ឯត្ថ អត្ថោ. យេ បន ‘‘ឧភយមន្តរេនា’’តិ វចនំ គហេត្វា អន្តរាភវំ ឥច្ឆន្តិ, តេសំ វចនំ និរត្ថកំ. អន្តរាភវស្ស ហិ ភាវោ អភិធម្មេ បដិក្ខិត្តោយេវ. ‘‘អន្តរេនា’’តិ វចនំ បន វិកប្បន្តរទីបនំ. តស្មា អយមេត្ថ អត្ថោ – នេវ ឥធ ន ហុរំ, អបរោ វិកប្បោ ន ឧភយន្តិ.

សត្ថំ អាហរេសីតិ ជីវិតហារកសត្ថំ អាហរិ, អាហរិត្វា កណ្ឋនាឡំ ឆិន្ទិ. អថស្ស តស្មិំ ខណេ មរណភយំ ឱក្កមិ, គតិនិមិត្តំ ឧបដ្ឋាសិ. សោ អត្តនោ បុថុជ្ជនភាវំ ញត្វា, សំវិគ្គចិត្តោ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា, សង្ខារេ បរិគ្គណ្ហន្តោ អរហត្តំ បត្វា, សមសីសី ហុត្វា បរិនិព្ពុតោ. សម្មុខាយេវ អនុបវជ្ជតា ព្យាកតាតិ កិញ្ចាបិ ឥទំ ថេរស្ស បុថុជ្ជនកាលេ ព្យាករណំ ហោតិ; ឯតេន បន ព្យាករណេន អនន្តរាយមស្ស បរិនិព្ពានំ អហោសិ. តស្មា ភគវា តទេវ ព្យាករណំ គហេត្វា កថេសិ.

ឧបវជ្ជកុលានីតិ ឧបសង្កមិតព្ពកុលានិ. ឥមិនា ថេរោ, ‘‘ភន្តេ, ឯវំ ឧបដ្ឋាកេសុ ច ឧបដ្ឋាយិកាសុ ច វិជ្ជមានាសុ សោ ភិក្ខុ តុម្ហាកំ សាសនេ បរិនិព្ពាយិស្សតី’’តិ បុព្ពភាគបដិបត្តិយំ កុលសំសគ្គទោសំ ទស្សេន្តោ បុច្ឆតិ. អថស្ស ភគវា កុលេសុ សំសគ្គាភាវំ ទីបេន្តោ ហោន្តិ ហេតេ សារិបុត្តាតិអាទិមាហ. ឥមស្មិំ កិរ ឋានេ ថេរស្ស កុលេសុ អសំសដ្ឋភាវោ បាកដោ អហោសិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវ.

៥-៦. បុណ្ណសុត្តាទិវណ្ណនា

៨៨-៨៩. បញ្ចមេ តញ្ចេតិ តំ ចក្ខុញ្ចេវ រូបញ្ច. នន្ទិសមុទយា ទុក្ខសមុទយោតិ តណ្ហាយ សមោធានេន បញ្ចក្ខន្ធទុក្ខស្ស សមោធានំ ហោតិ. ឥតិ ឆសុ ទ្វារេសុ ‘‘នន្ទិសមុទយា ទុក្ខសមុទយោ’’តិ ឥមិនា ទ្វិន្នំ សច្ចានំ វសេន វដ្ដំ មត្ថកំ បាបេត្វា ទស្សេសិ. ទុតិយនយេ និរោធោ មគ្គោតិ ទ្វិន្នំ សច្ចានំ វសេន វិវដ្ដំ មត្ថកំ បាបេត្វា ទស្សេសិ. ឥមិនា ត្វំ បុណ្ណាតិ បាដិយេក្កោ អនុសន្ធិ. ឯវំ តាវ វដ្ដវិវដ្ដវសេន ទេសនំ អរហត្តេ បក្ខិបិត្វា ឥទានិ បុណ្ណត្ថេរំ សត្តសុ ឋានេសុ សីហនាទំ នទាបេតុំ ឥមិនា ត្វន្តិអាទិមាហ.

ចណ្ឌាតិ ទុដ្ឋា កិព្ពិសា. ផរុសាតិ កក្ខឡា អក្កោសិស្សន្តីតិ ទសហិ អក្កោសវត្ថូហិ អក្កោសិស្សន្តិ. បរិភាសិស្សន្តីតិ ‘‘កិំ សមណោ នាម ត្វំ, ឥទញ្ចិទញ្ច តេ ករិស្សាមា’’តិ តជ្ជេស្សន្តិ. ឯវមេត្ថាតិ ឯវំ មយ្ហំ ឯត្ថ ភវិស្សតិ. ទណ្ឌេនាតិ ចតុហត្ថទណ្ឌេន វា ខទិរទណ្ឌេន វា ឃដិកមុគ្គរេន វា. សត្ថេនាតិ ឯកតោធារាទិនា សត្ថេន. សត្ថហារកំ បរិយេសន្តីតិ ជីវិតហារកសត្ថំ បរិយេសន្តិ. ឥទំ ថេរោ តតិយបារាជិកវត្ថុស្មិំ អសុភកថំ សុត្វា អត្តភាវេន ជិគុច្ឆន្តានំ ភិក្ខូនំ សត្ថហារកបរិយេសនំ សន្ធាយាហ. ទមូបសមេនាតិ ឯត្ថ ទមោតិ ឥន្ទ្រិយសំវរាទីនំ ឯតំ នាមំ.

‘‘សច្ចេន ទន្តោ ទមសា ឧបេតោ,

វេទន្តគូ វុសិតព្រហ្មចរិយោ’’តិ. (សំ. និ. ១.១៩៥; សុ. និ. ៤៦៧) –

ឯត្ថ ហិ ឥន្ទ្រិយសំវរោ ទមោតិ វុត្តោ. ‘‘យទិ សច្ចា ទមា ចាគា, ខន្ត្យា ភិយ្យោធ វិជ្ជតី’’តិ (សុ. និ. ១៩១; សំ. និ. ១.២៤៦) ឯត្ថ បញ្ញា ទមោតិ វុត្តា. ‘‘ទានេន ទមេន សំយមេន សច្ចវជ្ជេនា’’តិ (ទី. និ. ១.១៦៥; ម. និ. ២.២២៦) ឯត្ថ ឧបោសថកម្មំ ទមោតិ វុត្តំ. ឥមស្មិំ បន សុត្តេ ខន្តិ ទមោតិ វេទិតព្ពោ. ឧបសមោតិ តស្សេវ វេវចនំ.

អថ ខោ អាយស្មា បុណ្ណោតិ កោ បនេស បុណ្ណោ, កស្មា ច បនេត្ថ គន្តុកាមោ អហោសីតិ? សុនាបរន្តវាសិកោ ឯវ ឯស, សាវត្ថិយំ បន អសប្បាយវិហារំ សល្លក្ខេត្វា តត្ថ គន្តុកាមោ អហោសិ.

តត្រាយំ អនុប្បុព្ពិកថា – សុនាបរន្តរដ្ឋេ កិរ ឯកស្មិំ វាណិជគាមេ ឯតេ ទ្វេ ភាតរោ. តេសុ កទាចិ ជេដ្ឋោ បញ្ច សកដសតានិ គហេត្វា ជនបទំ គន្ត្វា ភណ្ឌំ អាហរតិ, កទាចិ កនិដ្ឋោ. ឥមស្មិំ បន សមយេ កនិដ្ឋំ ឃរេ ឋបេត្វា, ជេដ្ឋភាតិកោ បញ្ច សកដសតានិ គហេត្វា, ជនបទចារិកំ ចរន្តោ អនុបុព្ពេន សាវត្ថិំ បត្វា, ជេតវនស្ស នាតិទូរេ សកដសត្ថំ និវេសេត្វា ភុត្តបាតរាសោ បរិជនបរិវុតោ ផាសុកដ្ឋានេ និសីទិ.

តេន ច សមយេន សាវត្ថិវាសិនោ ភុត្តបាតរាសា ឧបោសថង្គានិ អធិដ្ឋាយ សុទ្ធុត្តរាសង្គា គន្ធបុប្ផាទិហត្ថា យេន ពុទ្ធោ, យេន ធម្មោ, យេន សង្ឃោ, តន្និន្នា តប្បោណា តប្បព្ភារា ហុត្វា, ទក្ខិណទ្វារេន និក្ខមិត្វា ជេតវនំ គច្ឆន្តិ. សោ តេ ទិស្វា ‘‘កហំ ឥមេ គច្ឆន្តី’’តិ ឯកំ មនុស្សំ បុច្ឆិ. កិំ ត្វំ, អយ្យោ, ន ជានាសិ? លោកេ ពុទ្ធធម្មសង្ឃរតនានិ នាម ឧប្បន្នានិ, ឥច្ចេសោ មហាជនោ សត្ថុ សន្តិកំ ធម្មកថំ សោតុំ គច្ឆតីតិ. តស្ស ‘‘ពុទ្ធោ’’តិ វចនំ ឆវិចម្មាទីនិ ឆិន្ទិត្វា អដ្ឋិមិញ្ជំ អាហច្ច អដ្ឋាសិ. សោ អត្តនោ បរិជនបរិវុតោ តាយ បរិសាយ សទ្ធិំ វិហារំ គន្ត្វា, សត្ថុ មធុរស្សរេន ធម្មំ ទេសេន្តស្ស បរិសបរិយន្តេ ឋិតោ, ធម្មំ សុត្វា បព្ពជ្ជាយ ចិត្តំ ឧប្បាទេសិ. អថ តថាគតេន កាលំ វិទិត្វា បរិសាយ ឧយ្យោជិតាយ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា, វន្ទិត្វា, ស្វាតនាយ និមន្តេត្វា, ទុតិយទិវសេ មណ្ឌបំ ការេត្វា, អាសនានិ បញ្ញាបេត្វា, ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស មហាទានំ ទត្វា, ភុត្តបាតរាសោ ឧបោសថង្គានិ អធិដ្ឋាយ ភណ្ឌាគារិកំ បក្កោសាបេត្វា, ‘‘ឯត្តកំ ធនំ វិស្សជ្ជិតំ, ឯត្តកំ ធនំ ន វិស្សជ្ជិត’’ន្តិ សព្ពំ អាចិក្ខិត្វា, ‘‘ឥមំ សាបតេយ្យំ មយ្ហំ កនិដ្ឋស្ស ទេហី’’តិ សព្ពំ និយ្យាតេត្វា, សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា, កម្មដ្ឋានបរាយណោ អហោសិ.

អថស្ស កម្មដ្ឋានំ មនសិករោន្តស្ស កម្មដ្ឋានំ ន ឧបដ្ឋាតិ. តតោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ ជនបទោ មយ្ហំ អសប្បាយោ, យំនូនាហំ សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា សករដ្ឋមេវ គច្ឆេយ្យ’’ន្តិ. អថ បុព្ពណ្ហសមយេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា, សាយន្ហេ បដិសល្លានា វុដ្ឋហិត្វា, ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា, កម្មដ្ឋានំ កថាបេត្វា, សត្ត សីហនាទេ នទិត្វា, បក្កាមិ. តេន វុត្តំ, ‘‘អថ ខោ អាយស្មា បុណ្ណោ…បេ… វិហរតី’’តិ.

កត្ថ បនាយំ វិហាសីតិ? ចតូសុ ឋានេសុ វិហាសិ. សុនាបរន្តរដ្ឋំ តាវ បវិសិត្វា ច អព្ពុហត្ថបព្ពតំ នាម បត្វា វាណិជគាមំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. អថ នំ កនិដ្ឋភាតា សញ្ជានិត្វា ភិក្ខំ ទត្វា, ‘‘ភន្តេ, អញ្ញត្ថ អគន្ត្វា ឥធេវ វសថា’’តិ បដិញ្ញំ ការេត្វា តត្ថេវ វសាបេសិ.

តតោ សមុទ្ទគិរិវិហារំ នាម អគមាសិ. តត្ថ អយកន្តបាសាណេហិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា កតចង្កមោ អត្ថិ, កោចិ តំ ចង្កមិតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ. តត្ថ សមុទ្ទវីចិយោ អាគន្ត្វា អយកន្តបាសាណេសុ បហរិត្វា មហាសទ្ទំ ករោន្តិ. ថេរោ ‘‘កម្មដ្ឋានំ មនសិករោន្តានំ ផាសុវិហារោ ហោតូ’’តិ សមុទ្ទំ និស្សទ្ទំ កត្វា អធិដ្ឋាសិ.

តតោ មាតុលគិរិំ នាម អគមាសិ. តត្ថបិ សកុណសង្ឃោ ឧស្សន្នោ រត្តិញ្ច ទិវា ច សទ្ទោ ឯកាពទ្ធោវ អហោសិ. ថេរោ ‘‘ឥទំ ឋានំ ន ផាសុក’’ន្តិ តតោ មកុលការាមវិហារំ នាម គតោ. សោ វាណិជគាមស្ស នាតិទូរោ នច្ចាសន្នោ គមនាគមនសម្បន្នោ វិវិត្តោ អប្បសទ្ទោ. ថេរោ ‘‘ឥមំ ឋានំ ផាសុក’’ន្តិ តត្ថ រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានចង្កមនាទីនិ ការេត្វា វស្សំ ឧបគច្ឆិ. ឯវំ ចតូសុ ឋានេសុ វិហាសិ.

អថេកទិវសំ តស្មិំយេវ អន្តោវស្សេ បញ្ច វាណិជសតានិ ‘‘បរសមុទ្ទំ គច្ឆាមា’’តិ នាវាយ ភណ្ឌំ បក្ខិបិំសុ. នាវារោហនទិវសេ ថេរស្ស កនិដ្ឋភាតា ថេរំ ភោជេត្វា, ថេរស្ស សន្តិកេ សិក្ខាបទានិ គហេត្វា, វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, សមុទ្ទោ នាម អសទ្ធេយ្យោ អនេកន្តរាយោ, អម្ហេ អាវជ្ជេយ្យាថា’’តិ វត្វា នាវំ អារុហិ. នាវា ឧត្តមជវេន គច្ឆមានា អញ្ញតរំ ទីបកំ បាបុណិ. មនុស្សា ‘‘បាតរាសំ ករិស្សាមា’’តិ ទីបកេ ឧត្តិណ្ណា. តស្មិំ បន ទីបកេ អញ្ញំ កិញ្ចិ នត្ថិ, ចន្ទនវនមេវ អហោសិ.

អថេកោ វាសិយា រុក្ខំ អាកោដេត្វា លោហិតចន្ទនភាវំ ញត្វា អាហ – ‘‘ភោ, មយំ លាភត្ថាយ បរសមុទ្ទំ គច្ឆាម, ឥតោ ច ឧត្តរិ លាភោ នាម នត្ថិ, ចតុរង្គុលមត្តា ឃដិកា សតសហស្សំ អគ្ឃតិ. ហារេតព្ពយុត្តកំ ភណ្ឌំ ហារេត្វា ចន្ទនស្ស បូរេស្សាមា’’តិ តេ តថា ករិំសុ. ចន្ទនវនេ អធិវត្ថា អមនុស្សា កុជ្ឈិត្វា, ‘‘ឥមេហិ អម្ហាកំ ចន្ទនវនំ នាសិតំ ឃាតេស្សាម នេ’’តិ ចិន្តេត្វា – ‘‘ឥធេវ ឃាតិតេសុ សព្ពំ ឯកកុណបំ ភវិស្សតិ, សមុទ្ទមជ្ឈេ នេសំ នាវំ ឱសីទេស្សាមា’’តិ អាហំសុ. អថ នេសំ នាវំ អារុយ្ហ មុហុត្តំ គតកាលេយេវ ឧប្បាតិកំ ឧដ្ឋបេត្វា សយម្បិ តេ អមនុស្សា ភយានកានិ រូបានិ ទស្សយិំសុ. ភីតា មនុស្សា អត្តនោ អត្តនោ ទេវតានំ នមស្សន្តិ. ថេរស្ស កនិដ្ឋោ ចូឡបុណ្ណកុដុម្ពិកោ ‘‘មយ្ហំ ភាតា អវស្សយោ ហោតូ’’តិ ថេរស្ស នមស្សមានោ អដ្ឋាសិ.

ថេរោបិ កិរ តស្មិំយេវ ខណេ អាវជ្ជេត្វា, តេសំ ព្យសនុប្បត្តិំ ញត្វា, វេហាសំ ឧប្បតិត្វា, អភិមុខោ អដ្ឋាសិ. អមនុស្សា ថេរំ ទិស្វាវ ‘‘អយ្យោ បុណ្ណត្ថេរោ ឯតី’’តិ អបក្កមិំសុ, ឧប្បាតិកំ សន្និសីទិ. ថេរោ ‘‘មា ភាយថា’’តិ តេ អស្សាសេត្វា ‘‘កហំ គន្តុកាមត្ថា’’តិ បុច្ឆិ. ភន្តេ, អម្ហាកំ សកដ្ឋានមេវ គច្ឆាមាតិ. ថេរោ នាវង្គណេ អក្កមិត្វា ‘‘ឯតេសំ ឥច្ឆិតដ្ឋានំ គច្ឆតូ’’តិ អធិដ្ឋាសិ. វាណិជា សកដ្ឋានំ គន្ត្វា, តំ បវត្តិំ បុត្តទារស្ស អារោចេត្វា, ‘‘ឯថ ថេរំ សរណំ គច្ឆាមា’’តិ បញ្ចសតាបិ អត្តនោ បញ្ចហិ មាតុគាមសតេហិ សទ្ធិំ តីសុ សរណេសុ បតិដ្ឋាយ ឧបាសកត្តំ បដិវេទេសុំ. តតោ នាវាយ ភណ្ឌំ ឱតារេត្វា ថេរស្ស ឯកំ កោដ្ឋាសំ កត្វា, ‘‘អយំ, ភន្តេ, តុម្ហាកំ កោដ្ឋាសោ’’តិ អាហំសុ. ថេរោ មយ្ហំ វិសុំ កោដ្ឋាសកិច្ចំ នត្ថិ. សត្ថា បន តុម្ហេហិ ទិដ្ឋបុព្ពោតិ. ន ទិដ្ឋបុព្ពោ, ភន្តេតិ. តេន ហិ ឥមិនា សត្ថុ មណ្ឌលមាឡំ ករោថ. ឯវំ សត្ថារំ បស្សិស្សថាតិ. តេ សាធុ, ភន្តេតិ. តេន ច កោដ្ឋាសេន អត្តនោ ច កោដ្ឋាសេហិ មណ្ឌលមាឡំ កាតុំ អារភិំសុ.

សត្ថាបិ កិរ តំ អារទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយ បរិភោគំ អកាសិ. អារក្ខមនុស្សា រត្តិំ ឱភាសំ ទិស្វា, ‘‘មហេសក្ខា ទេវតា អត្ថី’’តិ សញ្ញំ ករិំសុ. ឧបាសកា មណ្ឌលមាឡញ្ច ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច សេនាសនានិ និដ្ឋាបេត្វា ទានសម្ភារំ សជ្ជេត្វា, ‘‘កតំ, ភន្តេ, អម្ហេហិ អត្តនោ កិច្ចំ, សត្ថារំ បក្កោសថា’’តិ ថេរស្ស អារោចេសុំ. ថេរោ សាយន្ហសមយេ ឥទ្ធិយា សាវត្ថិំ គន្ត្វា, ‘‘ភន្តេ, វាណិជគាមវាសិនោ តុម្ហេ ទដ្ឋុកាមា, តេសំ អនុកម្បំ ករោថា’’តិ ភគវន្តំ យាចិ. ភគវា អធិវាសេសិ. ថេរោ សកដ្ឋានមេវ បច្ចាគតោ.

ភគវាបិ អានន្ទត្ថេរំ អាមន្តេសិ, ‘‘អានន្ទ, ស្វេ សុនាបរន្តេ វាណិជគាមេ បិណ្ឌាយ ចរិស្សាម, ត្វំ ឯកូនបញ្ចសតានំ ភិក្ខូនំ សលាកំ ទេហី’’តិ. ថេរោ ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ ភិក្ខុសង្ឃស្ស តមត្ថំ អារោចេត្វា, ‘‘អាកាសចារី ភិក្ខូ សលាកំ គណ្ហន្តូ’’តិ អាហ. តំទិវសំ កុណ្ឌធានត្ថេរោ បឋមំ សលាកំ អគ្គហេសិ. វាណិជគាមវាសិនោបិ ‘‘ស្វេ កិរ សត្ថា អាគមិស្សតី’’តិ គាមមជ្ឈេ មណ្ឌបំ កត្វា ទានគ្គំ សជ្ជយិំសុ. ភគវា បាតោវ សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា, គន្ធកុដិំ បវិសិត្វា, ផលសមាបត្តិំ អប្បេត្វា, និសីទិ. សក្កស្ស បណ្ឌុកម្ពលសិលាសនំ ឧណ្ហំ អហោសិ. សោ ‘‘កិំ ឥទ’’ន្តិ អាវជ្ជេត្វា សត្ថុ សុនាបរន្តគមនំ ទិស្វា, វិស្សកម្មំ អាមន្តេសិ, ‘‘តាត, អជ្ជ ភគវា តិំសមត្តានិ យោជនសតានិ បិណ្ឌចារំ គមិស្សតិ. បញ្ច កូដាគារសតានិ មាបេត្វា ជេតវនទ្វារកោដ្ឋកមត្ថកេ គមនសជ្ជានិ កត្វា ឋបេហី’’តិ. សោ តថា អកាសិ. ភគវតោ កូដាគារំ ចតុមុខំ អហោសិ, ទ្វិន្នំ អគ្គសាវកានំ ទ្វិមុខានិ, សេសានិ ឯកមុខានិ, សត្ថា គន្ធកុដិតោ និក្ខមិត្វា បដិបាដិយា ឋបិតកូដាគារេសុ ធុរកូដាគារំ បាវិសិ. ទ្វេ អគ្គសាវកេ អាទិំ កត្វា ឯកូនបញ្ចភិក្ខុសតានិបិ កូដាគារគតានិ អហេសុំ. ឯកំ តុច្ឆំ កូដាគារំ អហោសិ, បញ្ចបិ កូដាគារសតានិ អាកាសេ ឧប្បត្តិំសុ.

សត្ថា សច្ចពន្ធបព្ពតំ នាម បត្វា កូដាគារំ អាកាសេ ឋបេសិ. តស្មិំ បព្ពតេ សច្ចពន្ធោ នាម មិច្ឆាទិដ្ឋិកតាបសោ មហាជនំ មិច្ឆាទិដ្ឋិំ ឧគ្គណ្ហាបេន្តោ លាភគ្គយសគ្គប្បត្តោ ហុត្វា វសតិ, អព្ភន្តរេ ចស្ស អន្តោចាដិយំ បទីបោ វិយ អរហត្តផលស្ស ឧបនិស្សយោ ជលតិ. តំ ទិស្វា ‘‘ធម្មមស្ស កថេស្សាមី’’តិ គន្ត្វា ធម្មំ ទេសេសិ. តាបសោ ទេសនាបរិយោសានេ អរហត្តំ បាបុណិ. មគ្គេនេវស្ស អភិញ្ញា អាគតា. សោ ឯហិភិក្ខុ ហុត្វា ឥទ្ធិមយបត្តចីវរធរោ តុច្ឆកូដាគារំ បាវិសិ.

ភគវា កូដាគារគតេហិ បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ វាណិជគាមំ គន្ត្វា, កូដាគារានិ អទិស្សមានកានិ កត្វា, វាណិជគាមំ បាវិសិ. វាណិជា ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស មហាទានំ ទត្វា សត្ថារំ មកុលការាមំ នយិំសុ. សត្ថា មណ្ឌលមាឡំ បាវិសិ. មហាជនោ យាវ សត្ថា ភត្តទរថំ បដិប្បស្សម្ភេតិ, តាវ បាតរាសំ កត្វា ឧបោសថង្គានិ សមាទាយ ពហុំ គន្ធញ្ច បុប្ផញ្ច អាទាយ ធម្មស្សវនត្ថាយ អារាមំ បច្ចាគមាសិ. សត្ថា ធម្មំ ទេសេសិ. មហាជនស្ស ពន្ធនមោក្ខោ ជាតោ, មហន្តំ ពុទ្ធកោលាហលំ អហោសិ.

សត្ថា មហាជនស្ស សង្គហត្ថាយ សត្តាហំ តត្ថេវ វសិ, អរុណំ បន មហាគន្ធកុដិយំយេវ ឧដ្ឋបេសិ. សត្តាហម្បិ ធម្មទេសនាបរិយោសានេ ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ. តត្ថ សត្តាហំ វសិត្វា, វាណិជគាមេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា, ‘‘ត្វំ ឥធេវ វសាហី’’តិ បុណ្ណត្ថេរំ និវត្តេត្វា អន្តរេ នម្មទានទី នាម អត្ថិ, តស្សា តីរំ អគមាសិ. នម្មទា នាគរាជា សត្ថុ បច្ចុគ្គមនំ កត្វា, នាគភវនំ បវេសេត្វា, តិណ្ណំ រតនានំ សក្ការំ អកាសិ. សត្ថា តស្ស ធម្មំ កថេត្វា នាគភវនា និក្ខមិ. សោ ‘‘មយ្ហំ, ភន្តេ, បរិចរិតព្ពំ ទេថា’’តិ យាចិ. ភគវា នម្មទានទីតីរេ បទចេតិយំ ទស្សេសិ. តំ វីចីសុ អាគតាសុ បិធីយតិ, គតាសុ វិវរីយតិ. មហាសក្ការបត្តំ អហោសិ. សត្ថា តតោ និក្ខមិត្វា សច្ចពន្ធបព្ពតំ គន្ត្វា សច្ចពន្ធំ អាហ – ‘‘តយា មហាជនោ អបាយមគ្គេ ឱតារិតោ. ត្វំ ឥធេវ វសិត្វា, ឯតេសំ លទ្ធិំ វិស្សជ្ជាបេត្វា, និព្ពានមគ្គេ បតិដ្ឋាបេហី’’តិ. សោបិ បរិចរិតព្ពំ យាចិ. សត្ថា ឃនបិដ្ឋិបាសាណេ អល្លមត្តិកបិណ្ឌម្ហិ លញ្ឆនំ វិយ បទចេតិយំ ទស្សេសិ. តតោ ជេតវនមេវ គតោ. ឯតមត្ថំ សន្ធាយ តេនេវ អន្តរវស្សេនាតិអាទិ វុត្តំ.

បរិនិព្ពាយីតិ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយិ. មហាជនោ ថេរស្ស សត្ត ទិវសានិ សរីរបូជំ កត្វា, ពហូនិ គន្ធកដ្ឋានិ សមោធានេត្វា, សរីរំ ឈាបេត្វា ធាតុយោ អាទាយ ចេតិយំ អកាសិ. សម្ពហុលា ភិក្ខូតិ ថេរស្ស អាឡាហនដ្ឋានេ ឋិតភិក្ខូ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវ. ឆដ្ឋំ ឧត្តានមេវ.

៧-៨. បឋមឯជាសុត្តាទិវណ្ណនា

៩០-៩១. សត្តមេ ឯជាតិ តណ្ហា. សា ហិ ចលនដ្ឋេន ឯជាតិ វុច្ចតិ. សាវ អាពាធនដ្ឋេន រោគោ, អន្តោ ទុស្សនដ្ឋេន គណ្ឌោ, និកន្តនដ្ឋេន សល្លំ. តស្មាតិ យស្មា ឯជា រោគោ ចេវ គណ្ឌោ ច សល្លញ្ច, តស្មា. ចក្ខុំ ន មញ្ញេយ្យាតិអាទិ វុត្តនយមេវ, ឥធាបិ សព្ពំ ហេដ្ឋា គហិតមេវ សំកឌ្ឍិត្វា ទស្សិតំ. អដ្ឋមំ វុត្តនយមេវ.

៩-១០. បឋមទ្វយសុត្តាទិវណ្ណនា

៩២-៩៣. នវមេ ទ្វយន្តិ ទ្វេ ទ្វេ កោដ្ឋាសេ. ទសមេ ឥត្ថេតំ ទ្វយន្តិ ឯវមេតំ ទ្វយំ. ចលញ្ចេវ ព្យថញ្ចាតិ អត្តនោ សភាវេន អសណ្ឋហនតោ ចលតិ ចេវ ព្យថតិ ច. យោបិ ហេតុ យោបិ បច្ចយោតិ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស វត្ថារម្មណំ ហេតុ ចេវ បច្ចយោ ច. កុតោ និច្ចំ ភវិស្សតីតិ កេន ការណេន និច្ចំ ភវិស្សតិ. យថា បន ទាសស្ស ទាសិយា កុច្ឆិស្មិំ ជាតោ បុត្តោ បរោវ ទាសោ ហោតិ, ឯវំ អនិច្ចមេវ ហោតីតិ អត្ថោ. សង្គតីតិ សហគតិ. សន្និបាតោតិ ឯកតោ សន្និបតនំ. សមវាយោតិ ឯកតោ សមាគមោ. អយំ វុច្ចតិ ចក្ខុសម្ផស្សោតិ ឥមិនា សង្គតិសន្និបាតសមវាយសង្ខាតេន បច្ចយេន ឧប្បន្នត្តា បច្ចយនាមេនេវ សង្គតិ សន្និបាតោ សមវាយោតិ អយំ វុច្ចតិ ចក្ខុសម្ផស្សោ.

សោបិ ហេតូតិ ផស្សស្ស វត្ថុ អារម្មណំ សហជាតា តយោ ខន្ធាតិ អយំ ហេតុ. ផុដ្ឋោតិ ឧបយោគត្ថេ បច្ចត្តំ, ផស្សេន ផុដ្ឋមេវ គោចរំ វេទនា វេទេតិ, ចេតនា ចេតេតិ, សញ្ញា សញ្ជានាតីតិ អត្ថោ. ផុដ្ឋោតិ វា ផស្សសមង្គីបុគ្គលោ, ផស្សេន ផុដ្ឋារម្មណមេវ វេទនាទីហិ វេទេតិ ចេតេតិ សញ្ជានាតីតិបិ វុត្តំ ហោតិ. ឥតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ សមតិំសក្ខន្ធា កថិតា ហោន្តិ. កថំ? ចក្ខុទ្វារេ តាវ វត្ថុ ចេវ អារម្មណញ្ច រូបក្ខន្ធោ, ផុដ្ឋោ វេទេតីតិ វេទនាក្ខន្ធោ, ចេតេតីតិ សង្ខារក្ខន្ធោ, សញ្ជានាតីតិ សញ្ញាក្ខន្ធោ, វិជានាតីតិ វិញ្ញាណក្ខន្ធោតិ. សេសទ្វារេសុបិ ឯសេវ នយោ. មនោទ្វារេបិ ហិ វត្ថុរូបំ ឯកន្តតោ រូបក្ខន្ធោ, រូបេ បន អារម្មណេ សតិ អារម្មណម្បិ រូបក្ខន្ធោតិ ឆ បញ្ចកាតិំស ហោន្តិ. សង្ខេបេន បនេតេ ឆសុបិ ទ្វារេសុ បញ្ចេវ ខន្ធាតិ សបច្ចយេ បញ្ចក្ខន្ធេ អនិច្ចាតិ វិត្ថារេត្វា វុច្ចមានេ ពុជ្ឈនកានំ អជ្ឈាសយេន ឥទំ សុត្តំ ទេសិតន្តិ.

ឆន្នវគ្គោ នវមោ.