២. វេទនាសំយុត្តំ

១. សគាថាវគ្គោ

១. សមាធិសុត្តវណ្ណនា

២៤៩. វេទនាសំយុត្តេ សគាថាវគ្គស្ស បឋមេ សមាហិតោតិ ឧបចារេន វា អប្បនាយ វា សមាហិតោ. វេទនា ច បជានាតីតិ វេទនា ទុក្ខសច្ចវសេន បជានាតិ. វេទនានញ្ច សម្ភវន្តិ តាសំយេវ សម្ភវំ សមុទយសច្ចវសេន បជានាតិ. យត្ថ ចេតាតិ យត្ថេតា វេទនា និរុជ្ឈន្តិ, តំ និព្ពានំ និរោធសច្ចវសេន បជានាតិ. ខយគាមិនន្តិ តាសំយេវ វេទនានំ ខយគាមិនំ មគ្គំ មគ្គសច្ចវសេន បជានាតិ. និច្ឆាតោ បរិនិព្ពុតោតិ និត្តណ្ហោ ហុត្វា កិលេសបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពុតោ. ឯវមេត្ថ សុត្តេ សម្មសនចារវេទនា កថិតា. គាថាសុ ទ្វីហិ បទេហិ សមថវិបស្សនា កថិតា, សេសេហិ ចតុសច្ចំ កថិតំ. ឯវមេត្ថ សព្ពសង្គាហិកោ ចតុភូមកធម្មបរិច្ឆេទោ វុត្តោ.

២. សុខសុត្តវណ្ណនា

២៥០. ទុតិយេ អទុក្ខមសុខំ សហាតិ អទុក្ខមសុខញ្ច សុខទុក្ខេហិ សហ. អជ្ឈត្តញ្ច ពហិទ្ធា ចាតិ អត្តនោ ច បរស្ស ច. មោសធម្មន្តិ នស្សនសភាវំ. បលោកិនន្តិ បលុជ្ជនកំ ភិជ្ជនសភាវំ. ផុស្ស ផុស្ស វយំ បស្សន្តិ ញាណេន ផុសិត្វា ផុសិត្វា វយំ បស្សន្តោ. ឯវំ តត្ថ វិរជ្ជតីតិ ឯវំ តាសុ វេទនាសុ វិរជ្ជតិ. ឥធាបិ សុត្តេ សម្មសនចារវេទនា កថិតា, គាថាសុ ញាណផុសនំ.

៣. បហានសុត្តវណ្ណនា

២៥១. តតិយេ អច្ឆេច្ឆិ តណ្ហន្តិ សព្ពម្បិ តណ្ហំ ឆិន្ទិ សមុច្ឆិន្ទិ. វិវត្តយិ សំយោជនន្តិ ទសវិធម្បិ សំយោជនំ បរិវត្តយិ និម្មូលកមកាសិ. សម្មាតិ ហេតុនា ការណេន. មានាភិសមយាតិ មានស្ស ទស្សនាភិសមយា, បហានាភិសមយា ច. អរហត្តមគ្គោ ហិ កិច្ចវសេន មានំ សម្បស្សតិ, អយមស្ស ទស្សនាភិសមយោ. តេន ទិដ្ឋោ បន សោ តាវទេវ បហីយតិ, ទិដ្ឋវិសេន ទិដ្ឋសត្តានំ ជីវិតំ វិយ. អយមស្ស បហានាភិសមយោ.

អន្តមកាសិ ទុក្ខស្សាតិ ឯវំ អរហត្តមគ្គេន មានស្ស ទិដ្ឋត្តា ច បហីនត្តា ច យេ ឥមេ ‘‘កាយពន្ធនស្ស អន្តោ ជីរតិ (ចូឡវ. ២៧៨) ហរិតន្តំ វា’’តិ (ម. និ. ១.៣០៤) ឯវំ វុត្តអន្តិមមរិយាទន្តោ ច, ‘‘អន្តមិទំ, ភិក្ខវេ, ជីវិកាន’’ន្តិ (ឥតិវុ. ៩១; សំ. និ. ៣.៨០) ឯវំ វុត្តលាមកន្តោ ច, ‘‘សក្កាយោ ឯកោ អន្តោ’’តិ (អ. និ. ៦.៦១; ចូឡនិ. តិស្សមេត្តេយ្យមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ១១) ឯវំ វុត្តកោដ្ឋាសន្តោ ច, ‘‘ឯសេវន្តោ ទុក្ខស្ស សព្ពបច្ចយសង្ខយា’’តិ (សំ និ. ២.៥១; ២.៤.៧១; ឧទា. ៧១) ឯវំ វុត្តកោដន្តោ ចាតិ ចត្តារោ អន្តា, តេសុ សព្ពស្សេវ វដ្ដទុក្ខស្ស អទុំ ចតុត្ថកោដិសង្ខាតំ អន្តមកាសិ, បរិច្ឆេទំ បរិវដុមំ អកាសិ, អន្តិមសមុស្សយមត្តាវសេសំ ទុក្ខមកាសីតិ វុត្តំ ហោតិ.

សម្បជញ្ញំ ន រិញ្ចតីតិ សម្បជញ្ញំ ន ជហតិ. សង្ខ្យំ នោបេតីតិ រត្តោ ទុដ្ឋោ មូឡ្ហោតិ បញ្ញត្តិំ ន ឧបេតិ, តំ បញ្ញត្តិំ បហាយ ខីណាសវោ នាម ហោតីតិ អត្ថោ. ឥមស្មិំ សុត្តេ អារម្មណានុសយោ កថិតោ.

៤. បាតាលសុត្តវណ្ណនា

២៥២. ចតុត្ថេ បាតាលោតិ បាតស្ស អលំ បរិយត្តោ, នត្ថិ ឯត្ថ បតិដ្ឋាតិ បាតាលោ. អសន្តំ អវិជ្ជមានន្តិ អសម្ភូតត្តំ អបញ្ញាយមានត្តំ. ឯវំ វាចំ ភាសតីតិ អត្ថិ មហាសមុទ្ទេ បាតាលោតិ ឯវំ វាចំ. សោ ហិ យំ តំ ពលវាមុខំ មហាសមុទ្ទស្ស ឧទកំ វេគេន បក្ខន្ទិត្វា ចក្កវាឡំ វា សិនេរុំ វា អាហច្ច យោជនទ្វិយោជនទសយោជនប្បមាណម្បិ ឧគ្គន្ត្វា បុន មហាសមុទ្ទេ បតតិ, យស្ស បតិតដ្ឋានេ មហានរកបបាតោ វិយ ហោតិ, យំ លោកេ ពលវាមុខន្តិ វុច្ចតិ. តំ សន្ធាយ ឯវំ វទតិ.

យស្មា បន តត្ថ តថារូបានំ មច្ឆកច្ឆបទេវទានវានំ បតិដ្ឋាបិ ហោតិ សុខនិវាសោបិ, តស្មា អសន្តំ អសំវិជ្ជមានំ តំ តំ វាចំ ភាសតិ នាម. យស្មា បន សព្ពបុថុជ្ជនា សារីរិកាយ ទុក្ខវេទនាយ បតិដ្ឋាតុំ ន សក្កោន្តិ, តស្មា បាតស្ស អលន្តិ អត្ថេន អយមេវ បាតាលោតិ ទស្សេន្តោ សារីរិកានំ ខោ ឯតំ ភិក្ខវេតិអាទិមាហ.

បាតាលេ ន បច្ចុដ្ឋាសីតិ បាតាលស្មិំ ន បតិដ្ឋាសិ. គាធន្តិ បតិដ្ឋំ. អក្កន្ទតីតិ អនិពទ្ធំ វិប្បលាបំ វិលបន្តោ កន្ទតិ. ទុព្ពលោតិ ទុព្ពលញាណោ. អប្បថាមកោតិ ញាណថាមស្ស បរិត្តតាយ បរិត្តថាមកោ. ឥមស្មិំ សុត្តេ អរិយសាវកោតិ សោតាបន្នោ. សោតាបន្នោ ហិ ឯត្ថ ធុរំ, ពលវវិបស្សកោ ន តិក្ខពុទ្ធិ ឧប្បន្នំ វេទនំ អននុវត្តិត្វា បតិដ្ឋាតុំ សមត្ថោ យោគាវចរោបិ វដ្ដតិ.

៥. ទដ្ឋព្ពសុត្តវណ្ណនា

២៥៣. បញ្ចមេ ទុក្ខតោ ទដ្ឋព្ពាតិ វិបរិណាមនវសេន ទុក្ខតោ ទដ្ឋព្ពា. សល្លតោតិ ទុក្ខាបនវិនិវិជ្ឈនដ្ឋេន សល្លាតិ ទដ្ឋព្ពា. អនិច្ចតោតិ អទុក្ខមសុខា ហុត្វា អភាវាការេន អនិច្ចតោ ទដ្ឋព្ពា. អទ្ទាតិ អទ្ទស. សន្តន្តិ សន្តសភាវំ.

៦. សល្លសុត្តវណ្ណនា

២៥៤. ឆដ្ឋេ តត្រាតិ តេសុ ទ្វីសុ ជនេសុ. អនុវេធំ វិជ្ឈេយ្យាតិ តស្សេវ វណមុខស្ស អង្គុលន្តរេ វា ទ្វង្គុលន្តរេ វា អាសន្នបទេសេ អនុគតវេធំ. ឯវំ វិទ្ធស្ស ហិ សា អនុវេធា វេទនា បឋមវេទនាយ ពលវតរា ហោតិ, បច្ឆា ឧប្បជ្ជមានា ទោមនស្សវេទនាបិ ឯវមេវ បុរិមវេទនាយ ពលវតរា ហោតិ. ទុក្ខាយ វេទនាយ និស្សរណន្តិ ទុក្ខាយ វេទនាយ ហិ សមាធិមគ្គផលានិ និស្សរណំ, តំ សោ ន ជានាតិ, កាមសុខមេវ និស្សរណន្តិ ជានាតិ. តាសំ វេទនានន្តិ តាសំ សុខទុក្ខវេទនានំ. សញ្ញុត្តោ នំ វេទយតីតិ កិលេសេហិ សម្បយុត្តោវ ហុត្វា តំ វេទនំ វេទយតិ, ន វិប្បយុត្តោ. សញ្ញុត្តោ ទុក្ខស្មាតិ ករណត្ថេ និស្សក្កំ, ទុក្ខេន សម្បយុត្តោតិ អត្ថោ. សង្ខាតធម្មស្សាតិ វិទិតធម្មស្ស តុលិតធម្មស្ស. ពហុស្សុតស្សាតិ បរិយត្តិពហុស្សុតស្ស បដិវេធពហុស្សុតស្ស ច. សម្មា បជានាតិ ភវស្ស បារគូតិ ភវស្ស បារំ និព្ពានំ គតោ, តទេវ និព្ពានំ សម្មា បជានាតិ. ឥមស្មិម្បិ សុត្តេ អារម្មណានុសយោវ កថិតោ. អរិយសាវកេសុ ច ខីណាសវោ ឯត្ថ ធុរំ, អនាគាមីបិ វដ្ដតីតិ វទន្តិ.

៧. បឋមគេលញ្ញសុត្តវណ្ណនា

២៥៥. សត្តមេ យេន គិលានសាលា តេនុបសង្កមីតិ ‘‘សទេវកេ លោកេ អគ្គបុគ្គលោ តថាគតោបិ គិលានុបដ្ឋានំ គច្ឆតិ, ឧបដ្ឋាតព្ពយុត្តកា នាម គិលានាតិ ភិក្ខូ សទ្ទហិត្វា ឱកប្បេត្វា គិលានេ ឧបដ្ឋាតព្ពេ មញ្ញិស្សន្តី’’តិ ច ‘‘យេ តត្ថ កម្មដ្ឋានសប្បាយា, តេសំ កម្មដ្ឋានំ កថេស្សាមី’’តិ ច ចិន្តេត្វា ឧបសង្កមិ. កាយេ កាយានុបស្សីតិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ បរតោ វក្ខាម. អនិច្ចានុបស្សីតិ អនិច្ចតំ អនុបស្សន្តោ. វយានុបស្សីតិ វយំ អនុបស្សន្តោ. វិរាគានុបស្សីតិ វិរាគំ អនុបស្សន្តោ. និរោធានុបស្សីតិ និរោធំ អនុបស្សន្តោ. បដិនិស្សគ្គានុបស្សីតិ បដិនិស្សគ្គំ អនុបស្សន្តោ.

ឯត្តាវតា កិំ ទស្សិតំ ហោតិ? ឥមស្ស ភិក្ខុនោ អាគមនីយបដិបទា, សតិបដ្ឋានាបិ ហិ បុព្ពភាគាយេវ, សម្បជញ្ញេបិ អនិច្ចានុបស្សនា វយានុបស្សនា វិរាគានុបស្សនាតិ ច ឥមាបិ តិស្សោ អនុបស្សនា បុព្ពភាគាយេវ, និរោធានុបស្សនាបិ បដិនិស្សគ្គានុបស្សនាបិ ឥមា ទ្វេ មិស្សកា. ឯត្តាវតា ឥមស្ស ភិក្ខុនោ ភាវនាកាលោ ទស្សិតោតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

៨-៩. ទុតិយគេលញ្ញសុត្តាទិវណ្ណនា

២៥៦-២៥៧. អដ្ឋមេ ឥមមេវ ផស្សំ បដិច្ចាតិ វុត្តេ ពុជ្ឈនកានំ អជ្ឈាសយេន វុត្តំ, អត្ថតោ បនេតំ និន្នានាករណំ. កាយោវ ហិ ឯត្ថ ផស្សោតិ វុត្តោ. នវមំ ឧត្តានមេវ.

១០. ផស្សមូលកសុត្តវណ្ណនា

២៥៨. ទសមេ សុខវេទនិយន្តិ សុខវេទនាយ បច្ចយភូតំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. អនុបទវណ្ណនា បនេត្ថ ហេដ្ឋា វិត្ថារិតាវ. ឥមស្មិំ សុត្តទ្វយេ សម្មសនចារវេទនា កថិតា.

សគាថាវគ្គោ បឋមោ.

២. រហោគតវគ្គោ

១. រហោគតសុត្តវណ្ណនា

២៥៩. រហោគតវគ្គស្ស បឋមេ យំ កិញ្ចិ វេទយិតំ, តំ ទុក្ខស្មិន្តិ យំ កិញ្ចិ វេទយិតំ, តំ សព្ពំ ទុក្ខន្តិ អត្ថោ. សង្ខារានំយេវ អនិច្ចតន្តិអាទីសុ យា ឯសា សង្ខារានំ អនិច្ចតា ខយធម្មតា វយធម្មតា វិបរិណាមធម្មតា, ឯតំ សន្ធាយ យំ កិញ្ចិ វេទយិតំ, តំ ទុក្ខន្តិ មយា ភាសិតន្តិ ទីបេតិ. យា ហិ សង្ខារានំ អនិច្ចតា, វេទនានម្បិ សា អនិច្ចតា ឯវ. អនិច្ចតា ច នាមេសា មរណំ, មរណតោ ឧត្តរិ ទុក្ខំ នាម នត្ថីតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន សព្ពា វេទនា ទុក្ខាតិ វុត្តា. អថ ខោ បន ភិក្ខុ មយាតិ ឥទំ ន កេវលំ អហំ វេទនានំយេវ និរោធំ បញ្ញាបេមិ, ឥមេសម្បិ ធម្មានំ និរោធំ បញ្ញាបេមីតិ ទស្សនត្ថំ អារទ្ធំ. វូបសមោ ច បស្សទ្ធិយោ ច ឯវរូបាយ ទេសនាយ ពុជ្ឈនកានំ អជ្ឈាសយេន វុត្តា. សញ្ញាវេទយិតនិរោធគ្គហណេន ចេត្ថ ចត្តារោ អារុប្បា គហិតាវ ហោន្តីតិ វេទិតព្ពា.

២-៣. បឋមអាកាសសុត្តាទិវណ្ណនា

២៦០-២៦១. ទុតិយេ បុថូ វាយន្តិ មាលុតាតិ ពហូ វាតា វាយន្តិ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវាតិ. តតិយំ វិនា គាថាហិ ពុជ្ឈន្តានំ អជ្ឈាសយេន វុត្តំ.

៤. អគារសុត្តវណ្ណនា

២៦២. ចតុត្ថេ បុរត្ថិមាតិ បុរត្ថិមាយ. ឯវំ សព្ពត្ថ. សាមិសាបិ សុខា វេទនាតិអាទីសុ សាមិសា សុខា នាម កាមាមិសបដិសំយុត្តា វេទនា. និរាមិសា សុខា នាម បឋមជ្ឈានាទិវសេន វិបស្សនាវសេន អនុស្សតិវសេន ច ឧប្បន្នា វេទនា. សាមិសា ទុក្ខា នាម កាមាមិសេនេវ សាមិសា វេទនា, និរាមិសា ទុក្ខា នាម អនុត្តរេសុ វិមោក្ខេសុ បិហំ ឧបដ្ឋាបយតោ បិហបច្ចយា ឧប្បន្នទោមនស្សវេទនា. សាមិសា អទុក្ខមសុខា នាម កាមាមិសេនេវ សាមិសា វេទនា. និរាមិសា អទុក្ខមសុខា នាម ចតុត្ថជ្ឈានវសេន ឧប្បន្នា អទុក្ខមសុខា វេទនា.

៥-៨. បឋមអានន្ទសុត្តាទិវណ្ណនា

២៦៣-២៦៦. បញ្ចមាទីនិ ចត្តារិ ហេដ្ឋា កថិតនយានេវ. បុរិមានិ បនេត្ថ ទ្វេ បរិបុណ្ណបស្សទ្ធិកានិ, បច្ឆិមានិ ឧបឌ្ឍបស្សទ្ធិកានិ. ទេសនាយ ពុជ្ឈនកានំ អជ្ឈាសយេន វុត្តានិ.

៩-១០. បញ្ចកង្គសុត្តាទិវណ្ណនា

២៦៧-២៦៨. នវមេ បញ្ចកង្គោ ថបតីតិ បញ្ចកង្គោតិ តស្ស នាមំ, វាសិផរសុនិខាទនទណ្ឌមុគ្គរកាឡសុត្តនាឡិសង្ខាតេហិ វា បញ្ចហិ អង្គេហិ សមន្នាគតត្តា សោ បញ្ចកង្គោតិ បញ្ញាតោ. ថបតីតិ វឌ្ឍកីជេដ្ឋកោ. ឧទាយីតិ បណ្ឌិតឧទាយិត្ថេរោ. បរិយាយន្តិ ការណំ. ទ្វេបានន្ទាតិ ទ្វេបិ, អានន្ទ, បរិយាយេនាតិ ការណេន. ឯត្ថ ច កាយិកចេតសិកវសេន ទ្វេ វេទិតព្ពា, សុខាទិវសេន តិស្សោបិ, ឥន្ទ្រិយវសេន សុខិន្ទ្រិយាទិកា បញ្ច, ទ្វារវសេន ចក្ខុសម្ផស្សជាទិកា ឆ, ឧបវិចារវសេន ‘‘ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា សោមនស្សឋានិយំ រូបំ ឧបវិចរតី’’តិអាទិកា អដ្ឋារស, ឆ គេហសិតានិ សោមនស្សានិ, ឆ នេក្ខម្មសិតានិ, ឆ គេហសិតានិ ទោមនស្សានិ, ឆ នេក្ខម្មសិតានិ, ឆ គេហសិតា ឧបេក្ខា, ឆ នេក្ខម្មសិតាតិ ឯវំ ឆត្តិំស. តា អតីតេ ឆត្តិំស, អនាគតេ ឆត្តិំស, បច្ចុប្បន្នេ ឆត្តិំសាតិ ឯវំ អដ្ឋសតំ វេទនា វេទិតព្ពា.

បញ្ចិមេ អានន្ទ កាមគុណាតិ អយំ បាដិយេក្កោ អនុសន្ធិ. ន កេវលញ្ហិ ទ្វេ អាទិំ កត្វា វេទនា ភគវតា បញ្ញត្តា, បរិយាយេន ឯកាបិ វេទនា កថិតា, តំ ទស្សេន្តោ បញ្ចកង្គស្ស ថបតិនោ វាទំ ឧបត្ថម្ភេតុំ ឥមំ ទេសនំ អារភិ. អភិក្កន្តតរន្តិ សុន្ទរតរំ. បណីតតរន្តិ អតប្បកតរំ. ឯត្ថ ច ចតុត្ថជ្ឈានតោ បដ្ឋាយ អទុក្ខមសុខា វេទនា, សាបិ សន្តដ្ឋេន បណីតដ្ឋេន ច សុខន្តិ វុត្តា. និរោធោ អវេទយិតសុខវសេន សុខំ នាម ជាតោ. បញ្ចកាមគុណវសេន ហិ អដ្ឋសមាបត្តិវសេន ច ឧប្បន្នំ វេទយិតំ សុខំ នាម, និរោធោ អវេទយិតសុខំ នាម. ឥតិ វេទយិតសុខំ វា ហោតុ អវេទយិតសុខំ វា, និទ្ទុក្ខភាវសង្ខាតេន សុខដ្ឋេន ឯកន្តសុខមេវ ជាតំ.

យត្ថ យត្ថាតិ យស្មិំ យស្មិំ ឋានេ. សុខំ ឧបលព្ភតីតិ វេទយិតំ សុខំ វា អវេទយិតំ សុខំ វា ឧបលព្ភតិ. តំ តំ តថាគតោ សុខស្មិំ បញ្ញបេតិ, តំ សព្ពំ តថាគតោ និទ្ទុក្ខភាវំ សុខស្មិំយេវ បញ្ញបេតីតិ ឥធ ភគវា និរោធសមាបត្តិំ សីសំ កត្វា នេយ្យបុគ្គលស្ស វសេន អរហត្តនិកូដេនេវ ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ. ទសមំ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

រហោគតវគ្គោ ទុតិយោ.

៣. អដ្ឋសតបរិយាយវគ្គោ

១. សីវកសុត្តវណ្ណនា

២៦៩. តតិយវគ្គស្ស បឋមេ មោឡិយសីវកោតិ សីវកោតិ តស្ស នាមំ. ចូឡា បនស្ស អត្ថិ, តស្មា មោឡិយសីវកោតិ វុច្ចតិ. បរិព្ពាជកោតិ ឆន្នបរិព្ពាជកោ. បិត្តសមុដ្ឋានានីតិ បិត្តបច្ចយានិ. វេទយិតានីតិ វេទនា. តត្ថ បិត្តបច្ចយា តិស្សោ វេទនា ឧប្បជ្ជន្តិ. កថំ? ឯកច្ចោ ហិ ‘‘បិត្តំ មេ កុបិតំ ទុជ្ជានំ ខោ បន ជីវិត’’ន្តិ ទានំ ទេតិ, សីលំ សមាទិយតិ ឧបោសថកម្មំ ករោតិ, ឯវមស្ស កុសលវេទនា ឧប្បជ្ជតិ. ឯកច្ចោ ‘‘បិត្តភេសជ្ជំ ករិស្សាមី’’តិ បាណំ ហនតិ, អទិន្នំ អាទិយតិ, មុសា ភណតិ, ទស ទុស្សីល្យកម្មានិ ករោតិ, ឯវមស្ស អកុសលវេទនា ឧប្បជ្ជតិ. ឯកច្ចោ ‘‘ឯត្តកេនបិ មេ ភេសជ្ជករណេន បិត្តំ ន វូបសម្មតិ, អលំ យំ ហោតិ. តំ ហោតូ’’តិ មជ្ឈត្តោ កាយិកវេទនំ អធិវាសេន្តោ និបជ្ជតិ, ឯវំ អស្ស អព្យាកតវេទនា ឧប្បជ្ជតិ.

សាមម្បិ ខោ ឯតន្តិ តំ តំ បិត្តវិការំ ទិស្វា អត្តនាបិ ឯតំ វេទិតព្ពំ. សច្ចសម្មតន្តិ ភូតសម្មតំ. លោកោបិ ហិស្ស សរីរេ សពលវណ្ណតាទិបិត្តវិការំ ទិស្វា ‘‘បិត្តមស្ស កុបិត’’ន្តិ ជានាតិ. តស្មាតិ យស្មា សាមញ្ច វិទិតំ លោកស្ស ច សច្ចសម្មតំ អតិធាវន្តិ, តស្មា. សេម្ហសមុដ្ឋានាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ បន សន្និបាតិកានីតិ តិណ្ណម្បិ បិត្តាទីនំ កោបេន សមុដ្ឋិតានិ. ឧតុបរិណាមជានីតិ វិសភាគឧតុតោ ជាតានិ. ជង្គលទេសវាសីនញ្ហិ អនុបទេសេ វសន្តានំ វិសភាគោ ឧតុ ឧប្បជ្ជតិ, អនុបទេសវាសីនញ្ច ជង្គលទេសេតិ ឯវំ មលយសមុទ្ទតីរាទិវសេនាបិ ឧតុវិសភាគតា ឧប្បជ្ជតិយេវ. តតោ ជាតាតិ ឧតុបរិណាមជាតានិ នាម.

វិសមបរិហារជានីតិ មហាភារវហនសុធាកោដ្ដនាទិតោ វា អវេលាយ ចរន្តស្ស សប្បឌំសកូបបាតាទិតោ វា វិសមបរិហារតោ ជាតានិ. ឱបក្កមិកានីតិ ‘‘អយំ ចោរោ វា បារទារិកោ វា’’តិ គហេត្វា ជណ្ណុកកប្បរមុគ្គរាទីហិ និប្បោថនឧបក្កមំ បច្ចយំ កត្វា ឧប្បន្នានិ. ឯតំ ពហិ ឧបក្កមំ លភិត្វា កោចិ វុត្តនយេនេវ កុសលំ ករោតិ, កោចិ អកុសលំ, កោចិ អធិវាសេន្តោ និបជ្ជតិ. កម្មវិបាកជានីតិ កេវលំ កម្មវិបាកតោ, ជាតានិ. តេសុបិ ហិ ឧប្បន្នេសុ វុត្តនយេនេវ កោចិ កុសលំ ករោតិ, កោចិ អកុសលំ, កោចិ អធិវាសេន្តោ និបជ្ជតិ. ឯវំ សព្ពវារេសុ តិវិធាវ វេទនា ហោន្តិ.

តត្ថ បុរិមេហិ សត្តហិ ការណេហិ ឧប្បន្នា សារីរិកា វេទនា សក្កា បដិពាហិតុំ, កម្មវិបាកជានំ បន សព្ពភេសជ្ជានិបិ សព្ពបរិត្តានិបិ នាលំ បដិឃាតាយ. ឥមស្មិំ សុត្តេ លោកវោហារោ នាម កថិតោតិ.

២-១០. អដ្ឋសតសុត្តាទិវណ្ណនា

២៧០-២៧៨. ទុតិយេ អដ្ឋសតបរិយាយន្តិ អដ្ឋសតស្ស ការណភូតំ. ធម្មបរិយាយន្តិ ធម្មការណំ. កាយិកា ច ចេតសិកា ចាតិ ឯត្ថ កាយិកា កាមាវចរេយេវ លព្ភន្តិ, ចេតសិកា ចតុភូមិកាបិ. សុខាតិអាទីសុ សុខា វេទនា អរូបាវចរេ នត្ថិ, សេសាសុ តីសុ ភូមីសុ លព្ភន្តិ, ទុក្ខា កាមាវចរាវ, ឥតរា ចតុភូមិកា. បញ្ចកេ សុខិន្ទ្រិយទុក្ខិន្ទ្រិយទោមនស្សិន្ទ្រិយានិ កាមាវចរានេវ, សោមនស្សិន្ទ្រិយំ តេភូមកំ, ឧបេក្ខិន្ទ្រិយំ ចតុភូមកំ. ឆក្កេ បញ្ចសុ ទ្វារេសុ វេទនា កាមាវចរាវ, មនោទ្វារេ ចតុភូមិកា, អដ្ឋារសកេ ឆសុ ឥដ្ឋារម្មណេសុ សោមនស្សេន សហ ឧបវិចរន្តីតិ សោមនស្សូបវិចារា. សេសទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ឥតិ អយំ ទេសនា វិចារវសេន អាគតា, តំសម្បយុត្តានំ បន សោមនស្សាទីនំ វសេន ឥធ អដ្ឋារស វេទនា វេទិតព្ពា.

ឆ គេហសិតានិ សោមនស្សានីតិអាទីសុ ‘‘ចក្ខុវិញ្ញេយ្យានំ រូបានំ ឥដ្ឋានំ កន្តានំ មនាបានំ មនោរមានំ លោកាមិសបដិសំយុត្តានំ បដិលាភំ វា បដិលាភតោ សមនុបស្សតោ បុព្ពេ វា បដិលទ្ធបុព្ពំ អតីតំ និរុទ្ធំ វិបរិណតំ សមនុស្សរតោ ឧប្បជ្ជតិ សោមនស្សំ. យំ ឯវរូបំ សោមនស្សំ, ឥទំ វុច្ចតិ គេហសិតំ សោមនស្ស’’ន្តិ (ម. និ. ៣.៣០៦). ឯវំ ឆសុ ទ្វារេសុ វុត្តកាមគុណនិស្សិតានិ សោមនស្សានិ ឆ គេហសិតសោមនស្សានិ នាម.

‘‘រូបានំ ត្វេវ អនិច្ចតំ វិទិត្វា វិបរិណាមវិរាគនិរោធំ ‘បុព្ពេ ចេវ រូបា ឯតរហិ ច, សព្ពេ តេ រូបា អនិច្ចា ទុក្ខា វិបរិណាមធម្មា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតោ ឧប្បជ្ជតិ សោមនស្សំ. យំ ឯវរូបំ សោមនស្សំ, ឥទំ វុច្ចតិ នេក្ខម្មសិតំ សោមនស្ស’’ន្តិ (ម. និ. ៣.៣០៦) ឯវំ ឆសុ ទ្វារេសុ ឥដ្ឋារម្មណេ អាបាថគតេ អនិច្ចតាទិវសេន វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា ឧស្សុក្កាបេតុំ សក្កោន្តស្ស ‘‘ឧស្សុក្កិតា មេ វិបស្សនា’’តិ សោមនស្សជាតស្ស ឧប្បន្នសោមនស្សានិ ឆ នេក្ខម្មសិតសោមនស្សានិ នាម.

‘‘ចក្ខុវិញ្ញេយ្យានំ រូបានំ ឥដ្ឋានំ កន្តានំ មនាបានំ មនោរមានំ លោកាមិសបដិសំយុត្តានំ អប្បដិលាភំ វា អប្បដិលាភតោ សមនុបស្សតោ បុព្ពេ វា បដិលទ្ធបុព្ពំ អតីតំ និរុទ្ធំ វិបរិណតំ សមនុស្សរតោ ឧប្បជ្ជតិ ទោមនស្សំ. យំ ឯវរូបំ ទោមនស្សំ, ឥទំ វុច្ចតិ គេហសិតំ ទោមនស្ស’’ន្តិ. ឯវំ ឆសុ ទ្វារេសុ ‘‘ឥដ្ឋារម្មណំ នានុភវិស្សាមិ នានុភវាមី’’តិ វិតក្កយតោ ឧប្បន្នានិ កាមគុណនិស្សិតទោមនស្សានិ ឆ គេហសិតទោមនស្សានិ នាម.

‘‘រូបានំ ត្វេវ អនិច្ចតំ វិទិត្វា វិបរិណាមវិរាគនិរោធំ ‘បុព្ពេ ចេវ រូបា ឯតរហិ ច, សព្ពេ តេ រូបា អនិច្ចា ទុក្ខា វិបរិណាមធម្មា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទិស្វា អនុត្តរេសុ វិមោក្ខេសុ បិហំ ឧបដ្ឋាបេតិ ‘កុទាស្សុ នាមាហំ តទាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សាមិ, យទរិយា ឯតរហិ អាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរន្តី’’តិ. ឥតិ អនុត្តរេសុ វិមោក្ខេសុ បិហំ ឧបដ្ឋាបយតោ ឧប្បជ្ជតិ បិហបច្ចយា ទោមនស្សំ. យំ ឯវរូបំ ទោមនស្សំ, ឥទំ វុច្ចតិ នេក្ខម្មសិតំ ទោមនស្សន្តិ; ឯវំ ឆសុ ទ្វារេសុ ឥដ្ឋារម្មណេ អាបាថគតេ អនុត្តរវិមោក្ខសង្ខាតអរិយផលធម្មេសុ បិហំ ឧបដ្ឋាបេត្វា តទធិគមាយ អនិច្ចតាទិវសេន វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា ឧស្សុក្កាបេតុំ អសក្កោន្តស្ស ‘‘ឥមម្បិ បក្ខំ ឥមម្បិ មាសំ ឥមម្បិ សំវច្ឆរំ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរិយភូមិំ បាបុណិតុំ នាសក្ខិ’’ន្តិ អនុសោចតោ ឧប្បន្នានិ ទោមនស្សានិ ឆ នេក្ខម្មសិតទោមនស្សានិ នាម.

‘‘ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា ឧប្បជ្ជតិ ឧបេក្ខា ពាលស្ស មូឡ្ហស្ស បុថុជ្ជនស្ស អនោធិជិនស្ស អវិបាកជិនស្ស អនាទីនវទស្សាវិនោ អស្សុតវតោ បុថុជ្ជនស្ស. យា ឯវរូបា ឧបេក្ខា, រូបំ សា នាតិវត្តតិ, តស្មា សា ឧបេក្ខា គេហសិតាតិ វុច្ចតី’’តិ; ឯវំ ឆសុ ទ្វារេសុ ឥដ្ឋារម្មណេ អាបាថគតេ គុឡបិណ្ឌកេ និលីនមក្ខិកា វិយ រូបាទីនិ អនតិវត្តមានា តត្ថេវ លគ្គា លគ្គិតា ហុត្វា ឧប្បន្នកាមគុណនិស្សិតា ឧបេក្ខា ឆ គេហសិតឧបេក្ខា នាម.

‘‘រូបានំ ត្វេវ អនិច្ចតំ វិទិត្វា វិបរិណាមវិរាគនិរោធំ បុព្ពេ ចេវ រូបា ឯតរហិ ច, ‘សព្ពេ តេ រូបា អនិច្ចា ទុក្ខា វិបរិណាមធម្មា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតោ ឧប្បជ្ជតិ ឧបេក្ខា. យា ឯវរូបា ឧបេក្ខា, រូបំ សា អតិវត្តតិ, តស្មា សា ឧបេក្ខា នេក្ខម្មសិតាតិ វុច្ចតី’’តិ; ឯវំ ឆសុ ទ្វារេសុ ឥដ្ឋាទិអារម្មណេ អាបាថគតេ ឥដ្ឋេ អរជ្ជន្តស្ស អនិដ្ឋេ អទុស្សន្តស្ស អសមបេក្ខនេ អមុយ្ហន្តស្ស ឧប្បន្នា វិបស្សនាញាណសម្បយុត្តា ឧបេក្ខា នេក្ខម្មសិតឧបេក្ខា នាម. ឥមស្មិំ សុត្តេ សព្ពសង្គាហកោ ចតុភូមកធម្មបរិច្ឆេទោ កថិតោ. តតិយាទីនិ ឧត្តានត្ថានេវ.

១១. និរាមិសសុត្តវណ្ណនា

២៧៩. ឯកាទសមេ សាមិសាតិ កិលេសាមិសេន សាមិសា. និរាមិសតរាតិ និរាមិសាយបិ ឈានបីតិយា និរាមិសតរាវ. ននុ ច ទ្វីសុ ឈានេសុ បីតិ មហគ្គតាបិ ហោតិ លោកុត្តរាបិ, បច្ចវេក្ខណបីតិ លោកិយាវ, សា កស្មា និរាមិសតរា ជាតាតិ? សន្តបណីតធម្មបច្ចវេក្ខណវសេន ឧប្បន្នត្តា. យថា ហិ រាជវល្លភោ ចូឡុបដ្ឋាកោ អប្បដិហារិកំ យថាសុខំ រាជកុលំ បវិសន្តោ សេដ្ឋិសេនាបតិអាទយោ បាទេន បហរន្តោបិ ន គណេតិ. កស្មា? រញ្ញោ អាសន្នបរិចារកត្តា. ឥតិ សោ តេហិ ឧត្តរិតរោ ហោតិ, ឯវមយម្បិ សន្តបណីតធម្មបច្ចវេក្ខណវសេន ឧប្បន្នត្តា លោកុត្តរបីតិតោបិ ឧត្តរិតរាតិ វេទិតព្ពា. សេសវារេសុបិ ឯសេវ នយោ.

វិមោក្ខវារេ បន រូបបដិសំយុត្តោ វិមោក្ខោ អត្តនោ អារម្មណភូតេន រូបាមិសវសេនេវ សាមិសោ នាម, អរូបបដិសំយុត្តោ រូបាមិសាភាវេន និរាមិសោ នាមាតិ.

វេទនាសំយុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.