៣. ឧទានសុត្តវណ្ណនា

៥៥. តតិយេ ឧទានំ ឧទានេសីតិ ពលវសោមនស្សសមុដ្ឋានំ ឧទានំ ឧទាហរិ. កិំ និស្សាយ បនេស ភគវតោ ឧប្បន្នោតិ. សាសនស្ស និយ្យានិកភាវំ. កថំ? ឯវំ កិរស្ស អហោសិ, ‘‘តយោមេ ឧបនិស្សយា – ទានូបនិស្សយោ សីលូបនិស្សយោ ភាវនូបនិស្សយោ ចា’’តិ. តេសុ ទានសីលូបនិស្សយា ទុព្ពលា, ភាវនូបនិស្សយោ ពលវា. ទានសីលូបនិស្សយា ហិ តយោ មគ្គេ ច ផលានិ ច បាបេន្តិ, ភាវនូបនិស្សយោ អរហត្តំ បាបេតិ. ឥតិ ទុព្ពលូបនិស្សយេ បតិដ្ឋិតោ ភិក្ខុ ឃដេន្តោ វាយមន្តោ បញ្ចោរម្ភាគិយានិ ពន្ធនានិ ឆេត្វា តីណិ មគ្គផលានិ និព្ពត្តេតិ, ‘‘អហោ សាសនំ និយ្យានិក’’ន្តិ អាវជ្ជេន្តស្ស អយំ ឧទបាទិ.

តត្ថ ‘‘ទុព្ពលូបនិស្សយេ ឋត្វា ឃដមានោ តីណិ មគ្គផលានិ បាបុណាតី’’តិ ឥមស្សត្ថស្សាវិភាវនត្ថំ មិលកត្ថេរស្ស វត្ថុ វេទិតព្ពំ – សោ កិរ គិហិកាលេ បាណាតិបាតកម្មេន ជីវិកំ កប្បេន្តោ អរញ្ញេ បាសសតញ្ចេវ អទូហលសតញ្ច យោជេសិ. អថេកទិវសំ អង្គារបក្កមំសំ ខាទិត្វា បាសដ្ឋានេសុ វិចរន្តោ បិបាសាភិភូតោ ឯកស្ស អរញ្ញវាសិត្ថេរស្ស វិហារំ គន្ត្វា ថេរស្ស ចង្កមន្តស្ស អវិទូរេ ឋិតំ បានីយឃដំ វិវរិ, ហត្ថតេមនមត្តម្បិ ឧទកំ នាទ្ទស. សោ កុជ្ឈិត្វា អាហ – ‘‘ភិក្ខុ, ភិក្ខុ តុម្ហេ គហបតិកេហិ ទិន្នំ ភុញ្ជិត្វា ភុញ្ជិត្វា សុបថ, បានីយឃដេ អញ្ជលិមត្តម្បិ ឧទកំ ន ឋបេថ, ន យុត្តមេត’’ន្តិ. ថេរោ ‘‘មយា បានីយឃដោ បូរេត្វា ឋបិតោ, កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ? គន្ត្វា ឱលោកេន្តោ បរិបុណ្ណឃដំ ទិស្វា បានីយសង្ខំ បូរេត្វា អទាសិ. សោ ទ្វត្តិសង្ខបូរំ បិវិត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘ឯវំ បូរិតឃដោ នាម មម កម្មំ អាគម្ម តត្តកបាលោ វិយ ជាតោ. កិំ នុ ខោ អនាគតេ អត្តភាវេ ភវិស្សតី’’តិ? សំវិគ្គចិត្តោ ធនុំ ឆឌ្ឌេត្វា, ‘‘បព្ពាជេថ មំ, ភន្តេ’’តិ អាហ. ថេរោ តចបញ្ចកកម្មដ្ឋានំ អាចិក្ខិត្វា តំ បព្ពាជេសិ.

តស្ស សមណធម្មំ ករោន្តស្ស ពហូនំ មិគសូករានំ មារិតដ្ឋានំ បាសអទូហលានញ្ច យោជិតដ្ឋានំ ឧបដ្ឋាតិ. តំ អនុស្សរតោ សរីរេ ទាហោ ឧប្បជ្ជតិ, កូដគោណោ វិយ កម្មដ្ឋានម្បិ វីថិំ ន បដិបជ្ជតិ. សោ ‘‘កិំ ករិស្សាមិ ភិក្ខុភាវេនា’’តិ? អនភិរតិយា បីឡិតោ ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា អាហ – ‘‘ន សក្កោមិ, ភន្តេ, សមណធម្មំ កាតុ’’ន្តិ. អថ នំ ថេរោ ‘‘ហត្ថកម្មំ ករោហី’’តិ អាហ. សោ ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ វត្វា ឧទុម្ពរាទយោ អល្លរុក្ខេ ឆិន្ទិត្វា មហន្តំ រាសិំ កត្វា, ‘‘ឥទានិ កិំ ករោមី’’តិ បុច្ឆិ? ឈាបេហិ នន្តិ. សោ ចតូសុ ទិសាសុ អគ្គិំ ទត្វា ឈាបេតុំ អសក្កោន្តោ, ‘‘ភន្តេ, ន សក្កោមី’’តិ អាហ. ថេរោ ‘‘តេន ហិ អបេហី’’តិ បថវិំ ទ្វិធា កត្វា អវីចិតោ ខជ្ជោបនកមត្តំ អគ្គិំ នីហរិត្វា តត្ថ បក្ខិបិ. សោ តាវ មហន្តំ រាសិំ សុក្ខបណ្ណំ វិយ ខណេន ឈាបេសិ. អថស្ស ថេរោ អវីចិំ ទស្សេត្វា, ‘‘សចេ វិព្ភមិស្សសិ, ឯត្ថ បច្ចិស្សសី’’តិ សំវេគំ ជនេសិ. សោ អវីចិទស្សនតោ បដ្ឋាយ បវេធមានោ ‘‘និយ្យានិកំ, ភន្តេ, ពុទ្ធសាសន’’ន្តិ បុច្ឆិ, អាមាវុសោតិ. ភន្តេ, ពុទ្ធសាសនស្ស និយ្យានិកត្តេ សតិ មិលកោ អត្តមោក្ខំ ករិស្សតិ, មា ចិន្តយិត្ថាតិ. តតោ បដ្ឋាយ សមណធម្មំ ករោតិ ឃដេតិ, តស្ស វត្តបដិវត្តំ បូរេតិ, និទ្ទាយ ពាធយមានាយ តិន្តំ បលាលំ សីសេ ឋបេត្វា បាទេ សោណ្ឌិយំ ឱតារេត្វា និសីទតិ. សោ ឯកទិវសំ បានីយំ បរិស្សាវេត្វា ឃដំ ឩរុម្ហិ ឋបេត្វា ឧទកមណិកានំ បច្ឆេទំ អាគមយមានោ អដ្ឋាសិ. អថ ខោ ថេរោ សាមណេរស្ស ឥមំ ឧទ្ទេសំ ទេតិ –

‘‘ឧដ្ឋានវតោ សតីមតោ,

សុចិកម្មស្ស និសម្មការិនោ;

សញ្ញតស្ស ធម្មជីវិនោ,

អប្បមត្តស្ស យសោភិវឌ្ឍតី’’តិ. (ធ. ប. ២៤);

សោ ចតុប្បទិកម្បិ តំ គាថំ អត្តនិយេវ ឧបនេសិ – ‘‘ឧដ្ឋានវតា នាម មាទិសេន ភវិតព្ពំ. សតិមតាបិ មាទិសេនេវ…បេ… អប្បមត្តេនបិ មាទិសេនេវ ភវិតព្ព’’ន្តិ. ឯវំ តំ គាថំ អត្តនិ ឧបនេត្វា តស្មិំយេវ បទវារេ ឋិតោ បញ្ចោរម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ ឆិន្ទិត្វា អនាគាមិផលេ បតិដ្ឋាយ ហដ្ឋតុដ្ឋោ –

‘‘អល្លំ បលាលបុញ្ជាហំ, សីសេនាទាយ ចង្កមិំ;

បត្តោស្មិ តតិយំ ឋានំ, ឯត្ថ មេ នត្ថិ សំសយោ’’តិ. –

ឥមំ ឧទានគាថំ អាហ. ឯវំ ទុព្ពលូបនិស្សយេ ឋិតោ ឃដេន្តោ វាយមន្តោ បញ្ចោរម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ ឆិន្ទិត្វា តីណិ មគ្គផលានិ និព្ពត្តេតិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘នោ ចស្សំ, នោ ច មេ សិយា, នាភវិស្ស, ន មេ ភវិស្សតីតិ ឯវំ អធិមុច្ចមានោ ភិក្ខុ ឆិន្ទេយ្យ ឱរម្ភាគិយានិ សំយោជនានី’’តិ.

តត្ថ នោ ចស្សំ, នោ ច មេ សិយាតិ សចេ អហំ ន ភវេយ្យំ, មម បរិក្ខារោបិ ន ភវេយ្យ. សចេ វា បន មេ អតីតេ កម្មាភិសង្ខារោ នាភវិស្ស, ឥទំ មេ ឯតរហិ ខន្ធបញ្ចកំ ន ភវេយ្យ. នាភវិស្ស, ន មេ ភវិស្សតីតិ ឥទានិ បន តថា បរក្កមិស្សាមិ, យថា មេ អាយតិំ ខន្ធាភិនិព្ពត្តកោ កម្មសង្ខារោ ន ភវិស្សតិ, តស្មិំ អសតិ អាយតិំ បដិសន្ធិ នាម ន មេ ភវិស្សតិ. ឯវំ អធិមុច្ចមានោតិ ឯវំ អធិមុច្ចន្តោ ភិក្ខុ ទុព្ពលូបនិស្សយេ ឋិតោ បញ្ចោរម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ ឆិន្ទេយ្យ. ឯវំ វុត្តេតិ ឯវំ សាសនស្ស និយ្យានិកភាវំ អាវជ្ជេន្តេន ភគវតា ឥមស្មិំ ឧទានេ វុត្តេ. រូបំ វិភវិស្សតីតិ រូបំ ភិជ្ជិស្សតិ. រូបស្ស វិភវាតិ វិភវទស្សនេន សហវិបស្សនេន. សហវិបស្សនកា ហិ ចត្តារោ មគ្គា រូបាទីនំ វិភវទស្សនំ នាម. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ឯវំ អធិមុច្ចមានោ, ភន្តេ, ភិក្ខុ ឆិន្ទេយ្យាតិ, ភន្តេ, ឯវំ អធិមុច្ចមានោ ភិក្ខុ ឆិន្ទេយ្យេវ បញ្ចោរម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ. កស្មា ន ឆិន្ទិស្សតីតិ?

ឥទានិ ឧបរិ មគ្គផលំ បុច្ឆន្តោ កថំ បន, ភន្តេតិអាទិមាហ. តត្ថ អនន្តរាតិ ទ្វេ អនន្តរានិ អាសន្នានន្តរញ្ច ទូរានន្តរញ្ច. វិបស្សនា មគ្គស្ស អាសន្នានន្តរំ នាម, ផលស្ស ទូរានន្តរំ នាម. តំ សន្ធាយ ‘‘កថំ បន, ភន្តេ, ជានតោ កថំ បស្សតោ វិបស្សនានន្តរា ‘អាសវានំ ខយោ’តិ សង្ខំ គតំ អរហត្តផលំ ហោតី’’តិ បុច្ឆតិ. អតសិតាយេតិ អតសិតព្ពេ អភាយិតព្ពេ ឋានម្ហិ. តាសំ អាបជ្ជតីតិ ភយំ អាបជ្ជតិ. តាសោ ហេសោតិ យា ឯសា ‘‘នោ ចស្សំ, នោ ច មេ សិយា’’តិ ឯវំ បវត្តា ទុព្ពលវិបស្សនា, សា យស្មា អត្តសិនេហំ បរិយាទាតុំ ន សក្កោតិ, តស្មា អស្សុតវតោ បុថុជ្ជនស្ស តាសោ នាម ហោតិ. សោ ហិ ‘‘ឥទានាហំ ឧច្ឆិជ្ជិស្សាមិ, ន ទានិ កិញ្ចិ ភវិស្សាមី’’តិ អត្តានំ បបាតេ បតន្តំ វិយ បស្សតិ អញ្ញតរោ ព្រាហ្មណោ វិយ. លោហបាសាទស្ស កិរ ហេដ្ឋា តិបិដកចូឡនាគត្ថេរោ តិលក្ខណាហតំ ធម្មំ បរិវត្តេតិ. អថ អញ្ញតរស្ស ព្រាហ្មណស្ស ឯកមន្តេ ឋត្វា ធម្មំ សុណន្តស្ស សង្ខារា សុញ្ញតោ ឧបដ្ឋហិំសុ. សោ បបាតេ បតន្តោ វិយ ហុត្វា វិវដទ្វារេន តតោ បលាយិត្វា គេហំ បវិសិត្វា, បុត្តំ ឧរេ សយាបេត្វា, ‘‘តាត, សក្យសមយំ អាវជ្ជេន្តោ មនម្ហិ នដ្ឋោ’’តិ អាហ. ន ហេសោ ភិក្ខុ តាសោតិ ឯសា ឯវំ បវត្តា ពលវវិបស្សនា សុតវតោ អរិយសាវកស្ស ន តាសោ នាម ហោតិ. ន ហិ តស្ស ឯវំ ហោតិ ‘‘អហំ ឧច្ឆិជ្ជិស្សាមី’’តិ វា ‘‘វិនស្សិស្សាមី’’តិ វាតិ. ឯវំ បន ហោតិ ‘‘សង្ខារាវ ឧប្បជ្ជន្តិ, សង្ខារាវ និរុជ្ឈន្តី’’តិ. តតិយំ.