នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

សំយុត្តនិកាយេ

ខន្ធវគ្គ-អដ្ឋកថា

១. ខន្ធសំយុត្តំ

១. នកុលបិតុវគ្គោ

១. នកុលបិតុសុត្តវណ្ណនា

១. ខន្ធិយវគ្គស្ស បឋមេ ភគ្គេសូតិ ឯវំនាមកេ ជនបទេ. សុសុមារគិរេតិ សុសុមារគិរនគរេ. តស្មិំ កិរ មាបិយមានេ សុសុមារោ សទ្ទមកាសិ, តេនស្ស ‘‘សុសុមារគិរ’’ន្ត្វេវ នាមំ អកំសុ. ភេសកឡាវនេតិ ភេសកឡាយ នាម យក្ខិនិយា អធិវុត្ថត្តា ឯវំលទ្ធនាមេ វនេ. តទេវ មិគគណស្ស អភយត្ថាយ ទិន្នត្តា មិគទាយោតិ វុច្ចតិ. ភគវា តស្មិំ ជនបទេ តំ នគរំ និស្សាយ តស្មិំ វនសណ្ឌេ វិហរតិ. នកុលបិតាតិ នកុលស្ស នាម ទារកស្ស បិតា.

ជិណ្ណោតិ ជរាជិណ្ណោ. វុឌ្ឍោតិ វយោវុឌ្ឍោ. មហល្លកោតិ ជាតិមហល្លកោ. អទ្ធគតោតិ តិយទ្ធគតោ. វយោអនុប្បត្តោតិ តេសុ តីសុ អទ្ធេសុ បច្ឆិមវយំ អនុប្បត្តោ. អាតុរកាយោតិ គិលានកាយោ. ឥទញ្ហិ សរីរំ សុវណ្ណវណ្ណម្បិ និច្ចបគ្ឃរណដ្ឋេន អាតុរំយេវ នាម. វិសេសេន បនស្ស ជរាតុរតា ព្យាធាតុរតា មរណាតុរតាតិ តិស្សោ អាតុរតា ហោន្តិ. តាសុ កិញ្ចាបិ ឯសោ មហល្លកត្តា ជរាតុរោវ, អភិណ្ហរោគតាយ បនស្ស ព្យាធាតុរតា ឥធ អធិប្បេតា. អភិក្ខណាតង្កោតិ អភិណ្ហរោគោ និរន្តររោគោ. អនិច្ចទស្សាវីតិ តាយ អាតុរតាយ ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ អាគន្តុំ អសក្កោន្តោ កទាចិទេវ ទដ្ឋុំ លភាមិ, ន សព្ពកាលន្តិ អត្ថោ. មនោភាវនីយានន្តិ មនវឌ្ឍកានំ. យេសុ ហិ ទិដ្ឋេសុ កុសលវសេន ចិត្តំ វឌ្ឍតិ, តេ សារិបុត្តមោគ្គល្លានាទយោ មហាថេរា មនោភាវនីយា នាម. អនុសាសតូតិ បុនប្បុនំ សាសតុ. បុរិមញ្ហិ វចនំ ឱវាទោ នាម, អបរាបរំ អនុសាសនី នាម. ឱតិណ្ណេ វា វត្ថុស្មិំ វចនំ ឱវាទោ នាម, អនោតិណ្ណេ តន្តិវសេន វា បវេណិវសេន វា វុត្តំ អនុសាសនី នាម. អបិច ឱវាទោតិ វា អនុសាសនីតិ វា អត្ថតោ ឯកមេវ, ព្យញ្ជនមត្តមេវ នានំ.

អាតុរោ ហាយន្តិ អាតុរោ ហិ អយំ, សុវណ្ណវណ្ណោ បិយង្គុសាមោបិ សមានោ និច្ចបគ្ឃរណដ្ឋេន អាតុរោយេវ. អណ្ឌភូតោតិ អណ្ឌំ វិយ ភូតោ ទុព្ពលោ. យថា កុក្កុដណ្ឌំ វា មយូរណ្ឌំ វា គេណ្ឌុកំ វិយ គហេត្វា ខិបន្តេន វា បហរន្តេន វា ន សក្កា កីឡិតុំ, តាវទេវ ភិជ្ជតិ, ឯវមយម្បិ កាយោ កណ្ដកេបិ ខាណុកេបិ បក្ខលិតស្ស ភិជ្ជតីតិ អណ្ឌំ វិយ ភូតោតិ អណ្ឌភូតោ. បរិយោនទ្ធោតិ សុខុមេន ឆវិមត្តេន បរិយោនទ្ធោ. អណ្ឌញ្ហិ សារតចេន បរិយោនទ្ធំ, តេន ឌំសមកសាទយោ និលីយិត្វាបិ ឆវិំ ឆិន្ទិត្វា យូសំ បគ្ឃរាបេតុំ ន សក្កោន្តិ. ឥមស្មិំ បន ឆវិំ ឆិន្ទិត្វា យំ ឥច្ឆន្តិ, តំ ករោន្តិ. ឯវំ សុខុមាយ ឆវិយា បរិយោនទ្ធោ. កិមញ្ញត្រ ពាល្យាតិ ពាលភាវតោ អញ្ញំ កិមត្ថិ? ពាលោយេវ អយន្តិ អត្ថោ. តស្មាតិ យស្មា អយំ កាយោ ឯវរូបោ, តស្មា.

តេនុបសង្កមីតិ រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស ឧបដ្ឋានំ គន្ត្វា អនន្តរំ បរិណាយករតនស្ស ឧបដ្ឋានំ គច្ឆន្តោ រាជបុរិសោ វិយ, សទ្ធម្មចក្កវត្តិស្ស ភគវតោ ឧបដ្ឋានំ គន្ត្វា, អនន្តរំ ធម្មសេនាបតិស្ស អបចិតិំ កាតុកាមោ យេនាយស្មា សារិបុត្តោ, តេនុបសង្កមិ. វិប្បសន្នានីតិ សុដ្ឋុ បសន្នានិ. ឥន្ទ្រិយានីតិ មនច្ឆដ្ឋានិ ឥន្ទ្រិយានិ. បរិសុទ្ធោតិ និទ្ទោសោ. បរិយោទាតោតិ តស្សេវ វេវចនំ. និរុបក្កិលេសតាយេវ ហិ ឯស បរិយោទាតោតិ វុត្តោ, ន សេតភាវេន. ឯតស្ស ច បរិយោទាតតំ ទិស្វាវ ឥន្ទ្រិយានំ វិប្បសន្នតំ អញ្ញាសិ. នយគ្គាហបញ្ញា កិរេសា ថេរស្ស.

កថញ្ហិ នោ សិយាតិ កេន ការណេន ន លទ្ធា ភវិស្សតិ? លទ្ធាយេវាតិ អត្ថោ. ឥមិនា កិំ ទីបេតិ? សត្ថុវិស្សាសិកភាវំ. អយំ កិរ សត្ថុ ទិដ្ឋកាលតោ បដ្ឋាយ បិតិបេមំ, ឧបាសិកា ចស្ស មាតិបេមំ បដិលភតិ. ឧភោបិ ‘‘មម បុត្តោ’’តិ សត្ថារំ វទន្តិ. ភវន្តរគតោ ហិ នេសំ សិនេហោ. សា កិរ ឧបាសិកា បញ្ច ជាតិសតានិ តថាគតស្ស មាតាវ, សោ ច, គហបតិ, បិតាវ អហោសិ. បុន បញ្ច ជាតិសតានិ ឧបាសិកា មហាមាតា, ឧបាសកោ មហាបិតា, តថា ចូឡាមាតា ចូឡបិតាតិ. ឯវំ សត្ថា ទិយឌ្ឍអត្តភាវសហស្សំ តេសំយេវ ហត្ថេ វឌ្ឍិតោ. តេនេវ តេ យំ នេវ បុត្តស្ស, ន បិតុ សន្តិកេ កថេតុំ សក្កា, តំ សត្ថុ សន្តិកេ និសិន្នា កថេន្តិ. ឥមិនាយេវ ច ការណេន ភគវា ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ឧបាសកានំ វិស្សាសិកានំ យទិទំ នកុលបិតា គហបតិ, យទិទំ នកុលមាតា គហបតានី’’តិ (អ. និ. ១.២៥៧) តេ ឯតទគ្គេ ឋបេសិ. ឥតិ សោ ឥមំ វិស្សាសិកភាវំ បកាសេន្តោ កថញ្ហិ នោ សិយាតិ អាហ. អមតេន អភិសិត្តោតិ នស្សិធ អញ្ញំ កិញ្ចិ ឈានំ វា វិបស្សនា វា មគ្គោ វា ផលំ វា ‘‘អមតាភិសេកោ’’តិ ទដ្ឋព្ពោ, មធុរធម្មទេសនាយេវ បន ‘‘អមតាភិសេកោ’’តិ វេទិតព្ពោ. ទូរតោបីតិ តិរោរដ្ឋាបិ តិរោជនបទាបិ.

អស្សុតវា បុថុជ្ជនោតិ ឥទំ វុត្តត្ថមេវ. អរិយានំ អទស្សាវីតិអាទីសុ អរិយាតិ អារកត្តា កិលេសេហិ, អនយេ ន ឥរិយនតោ, អយេ ឥរិយនតោ, សទេវកេន ច លោកេន អរណីយតោ ពុទ្ធា ច បច្ចេកពុទ្ធា ច ពុទ្ធសាវកា ច វុច្ចន្តិ. ពុទ្ធា ឯវ វា ឥធ អរិយា. យថាហ – ‘‘សទេវកេ, ភិក្ខវេ, លោកេ…បេ… តថាគតោ អរិយោ’’តិ វុច្ចតីតិ (សំ. និ. ៥.១០៩៨). សប្បុរិសានន្តិ ឯត្ថ បន បច្ចេកពុទ្ធា តថាគតសាវកា ច សប្បុរិសាតិ វេទិតព្ពា. តេ ហិ លោកុត្តរគុណយោគេន សោភនា បុរិសាតិ សប្បុរិសា. សព្ពេវ វា ឯតេ ទ្វេធាបិ វុត្តា. ពុទ្ធាបិ ហិ អរិយា ច សប្បុរិសា ច, បច្ចេកពុទ្ធា ពុទ្ធសាវកាបិ. យថាហ –

‘‘យោ វេ កតញ្ញូ កតវេទិ ធីរោ,

កល្យាណមិត្តោ ទឡ្ហភត្តិ ច ហោតិ;

ទុខិតស្ស សក្កច្ច ករោតិ កិច្ចំ,

តថាវិធំ សប្បុរិសំ វទន្តី’’តិ. (ជា. ២.១៧.៧៨);

‘‘កល្យាណមិត្តោ ទឡ្ហភត្តិ ច ហោតី’’តិ ឯត្តាវតា ហិ ពុទ្ធសាវកោ វុត្តោ, កតញ្ញុតាទីហិ បច្ចេកពុទ្ធពុទ្ធាតិ. ឥទានិ យោ តេសំ អរិយានំ អទស្សនសីលោ, ន ច ទស្សនេ សាធុការី, សោ ‘‘អរិយានំ អទស្សាវី’’តិ វេទិតព្ពោ. សោ ច ចក្ខុនា អទស្សាវី, ញាណេន អទស្សាវីតិ ទុវិធោ. តេសុ ញាណេន អទស្សាវី ឥធ អធិប្បេតោ. មំសចក្ខុនា ហិ ទិព្ពចក្ខុនា វា អរិយា ទិដ្ឋាបិ អទិដ្ឋាវ ហោន្តិ តេសំ ចក្ខូនំ វណ្ណមត្តគ្គហណតោ ន អរិយភាវគោចរតោ. សោណសិង្គាលាទយោបិ ចក្ខុនា អរិយេ បស្សន្តិ, ន ចេតេ អរិយានំ ទស្សាវិនោ នាម.

តត្រិទំ វត្ថុ – ចិត្តលបព្ពតវាសិនោ កិរ ខីណាសវត្ថេរស្ស ឧបដ្ឋាកោ វុឌ្ឍបព្ពជិតោ ឯកទិវសំ ថេរេន សទ្ធិំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា, ថេរស្ស បត្តចីវរំ គហេត្វា, បិដ្ឋិតោ អាគច្ឆន្តោ ថេរំ បុច្ឆិ – ‘‘អរិយា នាម, ភន្តេ, កីទិសា’’តិ? ថេរោ អាហ – ‘‘ឥធេកច្ចោ មហល្លកោ អរិយានំ បត្តចីវរំ គហេត្វា វត្តបដិវត្តំ កត្វា សហចរន្តោបិ នេវ អរិយេ ជានាតិ, ឯវំ ទុជ្ជានាវុសោ, អរិយា’’តិ. ឯវំ វុត្តេបិ សោ នេវ អញ្ញាសិ. តស្មា ន ចក្ខុនា ទស្សនំ ទស្សនំ, ញាណេន ទស្សនមេវ ទស្សនំ. យថាហ – ‘‘កិំ តេ, វក្កលិ, ឥមិនា បូតិកាយេន ទិដ្ឋេន? យោ ខោ, វក្កលិ, ធម្មំ បស្សតិ, សោ មំ បស្សតិ. យោ មំ បស្សតិ, សោ ធម្មំ បស្សតី’’តិ (សំ. និ. ៣.៨៧). តស្មា ចក្ខុនា បស្សន្តោបិ ញាណេន អរិយេហិ ទិដ្ឋំ អនិច្ចាទិលក្ខណំ អបស្សន្តោ, អរិយាធិគតញ្ច ធម្មំ អនធិគច្ឆន្តោ អរិយករធម្មានំ អរិយភាវស្ស ច អទិដ្ឋត្តា ‘‘អរិយានំ អទស្សាវី’’តិ វេទិតព្ពោ.

អរិយធម្មស្ស អកោវិទោតិ, សតិបដ្ឋានាទិភេទេ អរិយធម្មេ អកុសលោ. អរិយធម្មេ អវិនីតោតិ ឯត្ថ បន –

‘‘ទុវិធោ វិនយោ នាម, ឯកមេកេត្ថ បញ្ចធា;

អភាវតោ តស្ស អយំ, អវិនីតោតិ វុច្ចតិ’’.

អយញ្ហិ សំវរវិនយោ បហានវិនយោតិ ទុវិធោ វិនយោ. ឯត្ថ ច ទុវិធេបិ វិនយេ ឯកមេកោ វិនយោ បញ្ចធា ភិជ្ជតិ. សំវរវិនយោបិ ហិ សីលសំវរោ សតិសំវរោ ញាណសំវរោ ខន្តិសំវរោ វីរិយសំវរោតិ បញ្ចវិធោ. បហានវិនយោបិ តទង្គប្បហានំ, វិក្ខម្ភនប្បហានំ សមុច្ឆេទប្បហានំ បដិប្បស្សទ្ធិប្បហានំ និស្សរណប្បហានន្តិ បញ្ចវិធោ.

តត្ថ ‘‘ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរេន ឧបេតោ ហោតិ សមុបេតោ’’តិ (វិភ. ៥១១) អយំ សីលសំវរោ. ‘‘រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតី’’តិ អយំ (ទី. និ. ១.២១៣; ម. និ. ១.២៩៥; សំ. និ. ៤.២៣៩; អ. និ. ៣.១៦) សតិសំវរោ.

‘‘យានិ សោតានិ លោកស្មិំ, (អជិតាតិ ភគវា)

សតិ តេសំ និវារណំ;

សោតានំ សំវរំ ព្រូមិ,

បញ្ញាយេតេ បិធីយរេ’’តិ. (សុ. និ. ១០៤១; ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស.៤) –

អយំ ញាណសំវរោ. ‘‘ខមោ ហោតិ សីតស្ស ឧណ្ហស្សា’’តិ (ម. និ. ១.២៤; អ. និ. ៤.១១៤; ៦.៥៨) អយំ ខន្តិសំវរោ. ‘‘ឧប្បន្នំ កាមវិតក្កំ នាធិវាសេតី’’តិ (ម. និ. ១.២៦; អ. និ. ៤.១១៤; ៦.៥៨) អយំ វីរិយសំវរោ. សព្ពោបិ ចាយំ សំវរោ យថាសកំ សំវរិតព្ពានំ វិនេតព្ពានញ្ច កាយទុច្ចរិតាទីនំ សំវរណតោ ‘‘សំវរោ’’ វិនយនតោ ‘‘វិនយោ’’តិ វុច្ចតិ. ឯវំ តាវ សំវរវិនយោ បញ្ចធា ភិជ្ជតីតិ វេទិតព្ពោ.

តថា យំ នាមរូបបរិច្ឆេទាទីសុ វិបស្សនាញាណេសុ បដិបក្ខភាវតោ ទីបាលោកេនេវ តមស្ស, តេន តេន វិបស្សនាញាណេន តស្ស តស្ស អនត្ថស្ស បហានំ. សេយ្យថិទំ – នាមរូបវវត្ថានេន សក្កាយទិដ្ឋិយា, បច្ចយបរិគ្គហេន អហេតុវិសមហេតុទិដ្ឋីនំ, តស្សេវ អបរភាគេន កង្ខាវិតរណេន កថំកថីភាវស្ស, កលាបសម្មសនេន ‘‘អហំ មមា’’តិ គាហស្ស, មគ្គាមគ្គវវត្ថានេន អមគ្គេ មគ្គសញ្ញាយ, ឧទយទស្សនេន ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា, វយទស្សនេន សស្សតទិដ្ឋិយា, ភយទស្សនេន សភយេ អភយសញ្ញាយ, អាទីនវទស្សនេន អស្សាទសញ្ញាយ, និព្ពិទានុបស្សនាយ អភិរតិសញ្ញាយ, មុច្ចិតុកម្យតាញាណេន អមុច្ចិតុកាមតាយ. ឧបេក្ខាញាណេន អនុបេក្ខាយ, អនុលោមេន ធម្មដ្ឋិតិយំ និព្ពានេ ច បដិលោមភាវស្ស, គោត្រភុនា សង្ខារនិមិត្តគាហស្ស បហានំ, ឯតំ តទង្គប្បហានំ នាម.

យំ បន ឧបចារប្បនាភេទេន សមាធិនា បវត្តិភាវនិវារណតោ ឃដប្បហារេនេវ ឧទកបិដ្ឋេ សេវាលស្ស, តេសំ តេសំ នីវរណាទិធម្មានំ បហានំ, ឯតំ វិក្ខម្ភនប្បហានំ នាម. យំ ចតុន្នំ អរិយមគ្គានំ ភាវិតត្តា តំតំមគ្គវតោ អត្តនោ សន្តានេ ‘‘ទិដ្ឋិគតានំ បហានាយា’’តិអាទិនា នយេន (ធ. ស. ២៧៧; វិភ. ៦២៨) វុត្តស្ស សមុទយបក្ខិកស្ស កិលេសគណស្ស អច្ចន្តំ អប្បវត្តិភាវេន បហានំ, ឥទំ សមុច្ឆេទប្បហានំ នាម. យំ បន ផលក្ខណេ បដិប្បស្សទ្ធត្តំ កិលេសានំ, ឯតំ បដិប្បស្សទ្ធិប្បហានំ នាម.

យំ សព្ពសង្ខតនិស្សដត្តា បហីនសព្ពសង្ខតំ និព្ពានំ, ឯតំ និស្សរណប្បហានំ នាម. សព្ពម្បិ ចេតំ បហានំ យស្មា ចាគដ្ឋេន បហានំ, វិនយដ្ឋេន វិនយោ, តស្មា ‘‘បហានវិនយោ’’តិ វុច្ចតិ. តំតំបហានវតោ វា តស្ស តស្ស វិនយស្ស សម្ភវតោបេតំ ‘‘បហានវិនយោ’’តិ វុច្ចតិ. ឯវំ បហានវិនយោបិ បញ្ចធា ភិជ្ជតីតិ វេទិតព្ពោ.

ឯវមយំ សង្ខេបតោ ទុវិធោ, ភេទតោ ច ទសវិធោ វិនយោ ភិន្នសំវរត្តា បហាតព្ពស្ស ច អប្បហីនត្តា យស្មា ឯតស្ស អស្សុតវតោ បុថុជ្ជនស្ស នត្ថិ, តស្មា អភាវតោ តស្ស អយំ ‘‘អវិនីតោ’’តិ វុច្ចតីតិ. ឯស នយោ សប្បុរិសានំ អទស្សាវី សប្បុរិសធម្មស្ស អកោវិទោ សប្បុរិសធម្មេ អវិនីតោតិ ឯត្ថាបិ. និន្នានាករណញ្ហិ ឯតំ អត្ថតោ. យថាហ –

‘‘យេវ តេ អរិយា, តេវ តេ សប្បុរិសា. យេវ តេ សប្បុរិសា, តេវ តេ អរិយា. យោ ឯវ សោ អរិយានំ ធម្មោ, សោ ឯវ សោ សប្បុរិសានំ ធម្មោ. យោ ឯវ សោ សប្បុរិសានំ ធម្មោ, សោ ឯវ សោ អរិយានំ ធម្មោ. យេវ តេ អរិយវិនយា, តេវ តេ សប្បុរិសវិនយា. យេវ តេ សប្បុរិសវិនយា, តេវ តេ អរិយវិនយា. អរិយេតិ វា សប្បុរិសេតិ វា, អរិយធម្មេតិ វា សប្បុរិសធម្មេតិ វា, អរិយវិនយេតិ វា សប្បុរិសវិនយេតិ វា ឯសេសេ ឯកេ ឯកដ្ឋេ សមេ សមភាគេ តជ្ជាតេ តញ្ញេវា’’តិ.

រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតីតិ ឥធេកច្ចោ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, ‘‘យំ រូបំ, សោ អហំ, យោ អហំ, តំ រូប’’ន្តិ រូបញ្ច អត្តញ្ច អទ្វយំ សមនុបស្សតិ. សេយ្យថាបិ នាម តេលប្បទីបស្ស ឈាយតោ យា អច្ចិ, សោ វណ្ណោ. យោ វណ្ណោ, សា អច្ចីតិ អច្ចិញ្ច វណ្ណញ្ច អទ្វយំ សមនុបស្សតិ, ឯវមេវ ឥធេកច្ចោ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ…បេ… អទ្វយំ សមនុបស្សតីតិ ឯវំ រូបំ ‘‘អត្តា’’តិ ទិដ្ឋិបស្សនាយ បស្សតិ. រូបវន្តំ វា អត្តានន្តិ អរូបំ ‘‘អត្តា’’តិ គហេត្វា ឆាយាវន្តំ រុក្ខំ វិយ តំ រូបវន្តំ សមនុបស្សតិ. អត្តនិ វា រូបន្តិ អរូបមេវ ‘‘អត្តា’’តិ គហេត្វា បុប្ផស្មិំ គន្ធំ វិយ អត្តនិ រូបំ សមនុបស្សតិ. រូបស្មិំ វា អត្តានន្តិ អរូបមេវ ‘‘អត្តា’’តិ គហេត្វា ករណ្ឌកេ មណិំ វិយ តំ អត្តានំ រូបស្មិំ សមនុបស្សតិ. បរិយុដ្ឋដ្ឋាយីតិ បរិយុដ្ឋានាការេន អភិភវនាការេន ឋិតោ, ‘‘អហំ រូបំ, មម រូប’’ន្តិ ឯវំ តណ្ហាទិដ្ឋីហិ គិលិត្វា បរិនិដ្ឋបេត្វា គណ្ហនកោ នាម ហោតីតិ អត្ថោ. តស្ស តំ រូបន្តិ តស្ស តំ ឯវំ គហិតំ រូបំ. វេទនាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

តត្ថ ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិ សុទ្ធរូបមេវ អត្តាតិ កថិតំ. ‘‘រូបវន្តំ វា អត្តានំ, អត្តនិ វា រូបំ, រូបស្មិំ វា អត្តានំ, វេទនំ អត្តតោ…បេ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិ ឥមេសុ សត្តសុ ឋានេសុ អរូបំ អត្តាតិ កថិតំ. ‘‘វេទនាវន្តំ វា អត្តានំ, អត្តនិ វា វេទនំ, វេទនាយ វា អត្តាន’’ន្តិ ឯវំ ចតូសុ ខន្ធេសុ តិណ្ណំ តិណ្ណំ វសេន ទ្វាទសសុ ឋានេសុ រូបារូបមិស្សកោ អត្តា កថិតោ. តត្ថ ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, វេទនំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិ ឥមេសុ បញ្ចសុ ឋានេសុ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ កថិតា, អវសេសេសុ សស្សតទិដ្ឋីតិ ឯវមេត្ថ បន្នរស ភវទិដ្ឋិយោ បញ្ច វិភវទិដ្ឋិយោ ហោន្តិ, តា សព្ពាបិ មគ្គាវរណា, ន សគ្គាវរណា, បឋមមគ្គវជ្ឈាតិ វេទិតព្ពា.

ឯវំ ខោ, គហបតិ, អាតុរកាយោ ចេវ ហោតិ អាតុរចិត្តោ ចាតិ កាយោ នាម ពុទ្ធានម្បិ អាតុរោយេវ. ចិត្តំ បន រាគទោសមោហានុគតំ អាតុរំ នាម, តំ ឥធ ទស្សិតំ. នោ ច អាតុរចិត្តោតិ ឥធ និក្កិលេសតាយ ចិត្តស្ស អនាតុរភាវោ ទស្សិតោ. ឥតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ លោកិយមហាជនោ អាតុរកាយោ ចេវ អាតុរចិត្តោ ចាតិ ទស្សិតោ, ខីណាសវា អាតុរកាយា អនាតុរចិត្តា, សត្ត សេខា នេវ អាតុរចិត្តា, ន អនាតុរចិត្តាតិ វេទិតព្ពា. ភជមានា បន អនាតុរចិត្តតំយេវ ភជន្តីតិ. បឋមំ.

២. ទេវទហសុត្តវណ្ណនា

២. ទុតិយេ ទេវទហន្តិ ទេវា វុច្ចន្តិ រាជានោ, តេសំ មង្គលទហោ, សយំជាតោ វា សោ ទហោតិ, តស្មា ‘‘ទេវទហោ’’តិ វុត្តោ. តស្ស អវិទូរេ និគមោ ទេវទហន្ត្វេវ នបុំសកលិង្គវសេន សង្ខំ គតោ. បច្ឆាភូមគមិកាតិ បច្ឆាភូមំ អបរទិសាយំ និវិដ្ឋំ ជនបទំ គន្តុកាមា. និវាសន្តិ តេមាសំ វស្សាវាសំ. អបលោកិតោតិ អាបុច្ឆិតោ. អបលោកេថាតិ អាបុច្ឆថ. កស្មា ថេរំ អាបុច្ឆាបេតិ? តេ សភារេ កាតុកាមតាយ. យោ ហិ ឯកវិហារេ វសន្តោបិ សន្តិកំ ន គច្ឆតិ បក្កមន្តោ អនាបុច្ឆា បក្កមតិ, អយំ និព្ភារោ នាម. យោ ឯកវិហារេ វសន្តោបិ អាគន្ត្វា បស្សតិ, បក្កមន្តោ អាបុច្ឆតិ, អយំ សភារោ នាម. ឥមេបិ ភិក្ខូ ភគវា ‘‘ឯវមិមេ សីលាទីហិ វឌ្ឍិស្សន្តី’’តិ សភារេ កាតុកាមោ អាបុច្ឆាបេតិ.

បណ្ឌិតោតិ ធាតុកោសល្លាទិនា ចតុព្ពិធេន បណ្ឌិច្ចេន សមន្នាគតោ. អនុគ្គាហកោតិ អាមិសានុគ្គហេន ច ធម្មានុគ្គហេន ចាតិ ទ្វីហិបិ អនុគ្គហេហិ អនុគ្គាហកោ. ថេរោ កិរ អញ្ញេ ភិក្ខូ វិយ បាតោវ បិណ្ឌាយ អគន្ត្វា សព្ពភិក្ខូសុ គតេសុ សកលំ សង្ឃារាមំ អនុវិចរន្តោ អសម្មដ្ឋដ្ឋានំ សម្មជ្ជតិ, អឆឌ្ឌិតំ កចវរំ ឆឌ្ឌេតិ, សង្ឃារាមេ ទុន្និក្ខិត្តានិ មញ្ចបីឋទារុភណ្ឌមត្តិកាភណ្ឌានិ បដិសាមេតិ. កិំ ការណា? ‘‘មា អញ្ញតិត្ថិយា វិហារំ បវិដ្ឋា ទិស្វា បរិភវំ អកំសូ’’តិ. តតោ គិលានសាលំ គន្ត្វា គិលានេ អស្សាសេត្វា ‘‘កេនត្ថោ’’តិ បុច្ឆិត្វា យេន អត្ថោ ហោតិ, តទត្ថំ តេសំ ទហរសាមណេរេ អាទាយ ភិក្ខាចារវត្តេន វា សភាគដ្ឋានេ វា ភេសជ្ជំ បរិយេសិត្វា តេសំ ទត្វា, ‘‘គិលានុបដ្ឋានំ នាម ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធេហិ វណ្ណិតំ, គច្ឆថ សប្បុរិសា អប្បមត្តា ហោថា’’តិ តេ បេសេត្វា សយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ឧបដ្ឋាកកុលេ វា ភត្តកិច្ចំ កត្វា វិហារំ គច្ឆតិ. ឥទំ តាវស្ស និពទ្ធវាសដ្ឋានេ អាចិណ្ណំ.

ភគវតិ បន ចារិកំ ចរមានេ ‘‘អហំ អគ្គសាវកោ’’តិ ឧបាហនំ អារុយ្ហ ឆត្តំ គហេត្វា បុរតោ បុរតោ ន គច្ឆតិ. យេ បន តត្ថ មហល្លកា វា អាពាធិកា វា អតិទហរា វា, តេសំ រុជ្ជនដ្ឋានានិ តេលេន មក្ខាបេត្វា បត្តចីវរំ អត្តនោ ទហរសាមណេរេហិ គាហាបេត្វា តំទិវសំ វា ទុតិយទិវសំ វា តេ គណ្ហិត្វាវ គច្ឆតិ. ឯកទិវសញ្ហិ តញ្ញេវ អាយស្មន្តំ អតិវិកាលេ សម្បត្តត្តា សេនាសនំ អលភិត្វា, ចីវរកុដិយំ និសិន្នំ ទិស្វា, សត្ថា បុនទិវសេ ភិក្ខុសង្ឃំ សន្និបាតាបេត្វា, ហត្ថិវានរតិត្តិរវត្ថុំ កថេត្វា, ‘‘យថាវុឌ្ឍំ សេនាសនំ ទាតព្ព’’ន្តិ សិក្ខាបទំ បញ្ញាបេសិ. ឯវំ តាវេស អាមិសានុគ្គហេន អនុគ្គណ្ហាតិ. ឱវទន្តោ បនេស សតវារម្បិ សហស្សវារម្បិ តាវ ឱវទតិ, យាវ សោ បុគ្គលោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាតិ, អថ នំ វិស្សជ្ជេត្វា អញ្ញំ ឱវទតិ. ឥមិនា នយេន ឱវទតោ ចស្ស ឱវាទេ ឋត្វា អរហត្តំ បត្តា គណនបថំ អតិក្កន្តា. ឯវំ ធម្មានុគ្គហេន អនុគ្គណ្ហាតិ.

បច្ចស្សោសុន្តិ តេ ភិក្ខូ ‘‘អម្ហាកំ នេវ ឧបជ្ឈាយោ, ន អាចរិយោ ន សន្ទិដ្ឋសម្ភត្តោ. កិំ តស្ស សន្តិកេ ករិស្សាមា’’តិ? តុណ្ហីភាវំ អនាបជ្ជិត្វា ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ សត្ថុ វចនំ សម្បដិច្ឆិំសុ. ឯឡគលាគុម្ពេតិ គច្ឆមណ្ឌបកេ. សោ កិរ ឯឡគលាគុម្ពោ ធុវសលិលដ្ឋានេ ជាតោ. អថេត្ថ ចតូហិ បាទេហិ មណ្ឌបំ កត្វា តស្ស ឧបរិ តំ គុម្ពំ អារោបេសុំ, សោ តំ មណ្ឌបំ ឆាទេសិ. អថស្ស ហេដ្ឋា ឥដ្ឋកាហិ បរិចិនិត្វា វាលិកំ ឱកិរិត្វា អាសនំ បញ្ញាបយិំសុ. សីតលំ ទិវាដ្ឋានំ ឧទកវាតោ វាយតិ. ថេរោ តស្មិំ និសីទិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ឯឡគលាគុម្ពេ’’តិ.

នានាវេរជ្ជគតន្តិ ឯកស្ស រញ្ញោ រជ្ជតោ នានាវិធំ រជ្ជគតំ. វិរជ្ជន្តិ អញ្ញំ រជ្ជំ. យថា ហិ សទេសតោ អញ្ញោ វិទេសោ, ឯវំ និវុត្ថរជ្ជតោ អញ្ញំ រជ្ជំ វិរជ្ជំ នាម, តំ វេរជ្ជន្តិ វុត្តំ. ខត្តិយបណ្ឌិតាតិ ពិម្ពិសារកោសលរាជាទយោ បណ្ឌិតរាជានោ. ព្រាហ្មណបណ្ឌិតាតិ ចង្កីតារុក្ខាទយោ បណ្ឌិតព្រាហ្មណា. គហបតិបណ្ឌិតាតិ ចិត្តសុទត្តាទយោ បណ្ឌិតគហបតយោ. សមណបណ្ឌិតាតិ សភិយបិលោតិកាទយោ បណ្ឌិតបរិព្ពាជកា. វីមំសកាតិ អត្ថគវេសិនោ. កិំវាទីតិ កិំ អត្តនោ ទស្សនំ វទតិ, កិំ លទ្ធិកោតិ អត្ថោ. កិមក្ខាយីតិ កិំ សាវកានំ ឱវាទានុសាសនិំ អាចិក្ខតិ? ធម្មស្ស ចានុធម្មន្តិ ភគវតា វុត្តព្យាករណស្ស អនុព្យាករណំ. សហធម្មិកោតិ សការណោ. វាទានុវាទោតិ ភគវតា វុត្តវាទស្ស អនុវាទោ. ‘‘វាទានុបាតោ’’តិបិ បាឋោ, សត្ថុ វាទស្ស អនុបាតោ អនុបតនំ, អនុគមនន្តិ អត្ថោ. ឥមិនាបិ វាទំ អនុគតោ វាទោយេវ ទីបិតោ ហោតិ.

អវិគតរាគស្សាតិអាទីសុ តណ្ហាវសេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តណ្ហា ហិ រជ្ជនតោ រាគោ, ឆន្ទិយនតោ ឆន្ទោ, បិយាយនដ្ឋេន បេមំ, បិវិតុកាមដ្ឋេន បិបាសា, អនុទហនដ្ឋេន បរិឡាហោតិ វុច្ចតិ. អកុសលេ ចាវុសោ, ធម្មេតិអាទិ កស្មា អារទ្ធំ? បញ្ចសុ ខន្ធេសុ អវីតរាគស្ស អាទីនវំ, វីតរាគស្ស ច អានិសំសំ ទស្សេតុំ. តត្រ អវិឃាតោតិ និទ្ទុក្ខោ. អនុបាយាសោតិ និរុបតាបោ. អបរិឡាហោតិ និទ្ទាហោ. ឯវំ សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ទុតិយំ.

៣. ហាលិទ្ទិកានិសុត្តវណ្ណនា

៣. តតិយេ អវន្តីសូតិ អវន្តិទក្ខិណាបថសង្ខាតេ អវន្តិរដ្ឋេ. កុររឃរេតិ ឯវំនាមកេ នគរេ. បបាតេតិ ឯកតោ បបាតេ. តស្ស កិរ បព្ពតស្ស ឯកំ បស្សំ ឆិន្ទិត្វា បាតិតំ វិយ អហោសិ. ‘‘បវត្តេ’’តិបិ បាឋោ, នានាតិត្ថិយានំ លទ្ធិបវត្តដ្ឋានេតិ អត្ថោ. ឥតិ ថេរោ តស្មិំ រដ្ឋេ តំ នគរំ និស្សាយ តស្មិំ បព្ពតេ វិហរតិ. ហាលិទ្ទិកានីតិ ឯវំនាមកោ. អដ្ឋកវគ្គិយេ មាគណ្ឌិយបញ្ហេតិ អដ្ឋកវគ្គិកម្ហិ មាគណ្ឌិយបញ្ហោ នាម អត្ថិ, តស្មិំ បញ្ហេ. រូបធាតូតិ រូបក្ខន្ធោ អធិប្បេតោ. រូបធាតុរាគវិនិពទ្ធន្តិ រូបធាតុម្ហិ រាគេន វិនិពទ្ធំ. វិញ្ញាណន្តិ កម្មវិញ្ញាណំ. ឱកសារីតិ គេហសារី អាលយសារី.

កស្មា បនេត្ថ ‘‘វិញ្ញាណធាតុ ខោ, គហបតី’’តិ ន វុត្តន្តិ? សម្មោហវិឃាតត្ថំ. ‘‘ឱកោ’’តិ ហិ អត្ថតោ បច្ចយោ វុច្ចតិ, បុរេជាតញ្ច កម្មវិញ្ញាណំ បច្ឆាជាតស្ស កម្មវិញ្ញាណស្សបិ វិបាកវិញ្ញាណស្សបិ វិបាកវិញ្ញាណញ្ច វិបាកវិញ្ញាណស្សបិ កម្មវិញ្ញាណស្សបិ បច្ចយោ ហោតិ, តស្មា ‘‘កតរំ នុ ខោ ឥធ វិញ្ញាណ’’ន្តិ? សម្មោហោ ភវេយ្យ, តស្ស វិឃាតត្ថំ តំ អគហេត្វា អសម្ភិន្នាវ ទេសនា កតា. អបិច អារម្មណវសេន ចតស្សោ អភិសង្ខារវិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ វុត្តាតិ តា ទស្សេតុម្បិ ឥធ វិញ្ញាណំ ន គហិតំ.

ឧបយុបាទានាតិ តណ្ហូបយទិដ្ឋូបយវសេន ទ្វេ ឧបយា, កាមុបាទានាទីនិ ចត្តារិ ឧបាទានានិ ច. ចេតសោ អធិដ្ឋានាភិនិវេសានុសយាតិ អកុសលចិត្តស្ស អធិដ្ឋានភូតា ចេវ អភិនិវេសភូតា ច អនុសយភូតា ច. តថាគតស្សាតិ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស. សព្ពេសម្បិ ហិ ខីណាសវានំ ឯតេ បហីនាវ, សត្ថុ បន ខីណាសវភាវោ លោកេ អតិបាកដោតិ ឧបរិមកោដិយា ឯវំ វុត្តំ. វិញ្ញាណធាតុយាតិ ឥធ វិញ្ញាណំ កស្មា គហិតំ? កិលេសប្បហានទស្សនត្ថំ. កិលេសា ហិ ន កេវលំ ចតូសុយេវ ខន្ធេសុ បហីនា បហីយន្តិ, បញ្ចសុបិ បហីយន្តិយេវាតិ កិលេសប្បហានទស្សនត្ថំ គហិតំ. ឯវំ ខោ, គហបតិ, អនោកសារី ហោតីតិ ឯវំ កម្មវិញ្ញាណេន ឱកំ អសរន្តេន អនោកសារី នាម ហោតិ.

រូបនិមិត្តនិកេតវិសារវិនិពន្ធាតិ រូបមេវ កិលេសានំ បច្ចយដ្ឋេន និមិត្តំ, អារម្មណកិរិយសង្ខាតនិវាសនដ្ឋានដ្ឋេន និកេតន្តិ រូបនិមិត្តនិកេតំ. វិសារោ ច វិនិពន្ធោ ច វិសារវិនិពន្ធា. ឧភយេនបិ ហិ កិលេសានំ បត្ថដភាវោ ច វិនិពន្ធនភាវោ ច វុត្តោ, រូបនិមិត្តនិកេតេ វិសារវិនិពន្ធាតិ រូបនិមិត្តនិកេតវិសារវិនិពន្ធា, តស្មា រូបនិមិត្តនិកេតម្ហិ ឧប្បន្នេន កិលេសវិសារេន ចេវ កិលេសពន្ធនេន ចាតិ អត្ថោ. និកេតសារីតិ វុច្ចតីតិ អារម្មណករណវសេន និវាសនដ្ឋានំ សារីតិ វុច្ចតិ. បហីនាតិ តេ រូបនិមិត្តនិកេតកិលេសវិសារវិនិពន្ធា បហីនា.

កស្មា បនេត្ថ បញ្ចក្ខន្ធា ‘‘ឱកា’’តិ វុត្តា, ឆ អារម្មណានិ ‘‘និកេត’’ន្តិ? ឆន្ទរាគស្ស ពលវទុព្ពលតាយ. សមានេបិ ហិ ឯតេសំ អាលយដ្ឋេន វិសយភាវេ ឱកោតិ និច្ចនិវាសនដ្ឋានគេហមេវ វុច្ចតិ, និកេតន្តិ ‘‘អជ្ជ អសុកដ្ឋានេ កីឡិស្សាមា’’តិ កតសង្កេតដ្ឋានំ និវាសដ្ឋានំ ឧយ្យានាទិ. តត្ថ យថា បុត្តទារធនធញ្ញបុណ្ណគេហេ ឆន្ទរាគោ ពលវា ហោតិ, ឯវំ អជ្ឈត្តិកេសុ ខន្ធេសុ. យថា បន ឧយ្យានដ្ឋានាទីសុ តតោ ទុព្ពលតរោ ហោតិ, ឯវំ ពាហិរេសុ ឆសុ អារម្មណេសូតិ ឆន្ទរាគស្ស ពលវទុព្ពលតាយ ឯវំ ទេសនា កតាតិ វេទិតព្ពោ.

សុខិតេសុ សុខិតោតិ ឧបដ្ឋាកេសុ ធនធញ្ញលាភាទិវសេន សុខិតេសុ ‘‘ឥទានាហំ មនាបំ ភោជនំ លភិស្សាមី’’តិ គេហសិតសុខេន សុខិតោ ហោតិ, តេហិ បត្តសម្បត្តិំ អនុភវមានោ វិយ ចរតិ. ទុក្ខិតេសុ ទុក្ខិតោតិ តេសំ កេនចិទេវ ការណេន ទុក្ខេ ឧប្បន្នេ សយំ ទ្វិគុណេន ទុក្ខេន ទុក្ខិតោ ហោតិ. កិច្ចករណីយេសូតិ កិច្ចសង្ខាតេសុ ករណីយេសុ. តេសុ យោគំ អាបជ្ជតីតិ ឧបយោគំ សយំ តេសំ កិច្ចានំ កត្តព្ពតំ អាបជ្ជតិ. កាមេសូតិ វត្ថុកាមេសុ. ឯវំ ខោ, គហបតិ, កាមេហិ អរិត្តោ ហោតីតិ ឯវំ កិលេសកាមេហិ អរិត្តោ ហោតិ អន្តោ កាមានំ ភាវេន អតុច្ឆោ. សុក្កបក្ខោ តេសំ អភាវេន រិត្តោ តុច្ឆោតិ វេទិតព្ពោ.

បុរក្ខរានោតិ វដ្ដំ បុរតោ កុរុមានោ. ឯវំរូបោ សិយន្តិអាទីសុ ទីឃរស្សកាឡោទាតាទីសុ រូបេសុ ‘‘ឯវំរូបោ នាម ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថេតិ. សុខាទីសុ វេទនាសុ ឯវំវេទនោ នាម; នីលសញ្ញាទីសុ សញ្ញាសុ ឯវំ សញ្ញោ នាម; បុញ្ញាភិសង្ខារាទីសុ សង្ខារេសុ ឯវំសង្ខារោ នាម; ចក្ខុវិញ្ញាណាទីសុ វិញ្ញាណេសុ ‘‘ឯវំ វិញ្ញាណោ នាម ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថេតិ.

អបុរក្ខរានោតិ វដ្ដំ បុរតោ អកុរុមានោ. សហិតំ មេ, អសហិតំ តេតិ តុយ្ហំ វចនំ អសហិតំ អសិលិដ្ឋំ, មយ្ហំ សហិតំ សិលិដ្ឋំ មធុរបានសទិសំ. អធិចិណ្ណំ តេ វិបរាវត្តន្តិ យំ តុយ្ហំ ទីឃេន កាលេន បរិចិតំ សុប្បគុណំ, តំ មម វាទំ អាគម្ម សព្ពំ ខណេន វិបរាវត្តំ និវត្តំ. អារោបិតោ តេ វាទោតិ តុយ្ហំ ទោសោ មយា អារោបិតោ. ចរ វាទប្បមោក្ខាយាតិ តំ តំ អាចរិយំ ឧបសង្កមិត្វា ឧត្តរិ បរិយេសន្តោ ឥមស្ស វាទស្ស មោក្ខាយ ចរ អាហិណ្ឌាហិ. និព្ពេឋេហិ វា សចេ បហោសីតិ អថ សយមេវ បហោសិ, ឥធេវ និព្ពេឋេហីតិ. តតិយំ.

៤. ទុតិយហាលិទ្ទិកានិសុត្តវណ្ណនា

៤. ចតុត្ថេ សក្កបញ្ហេតិ ចូឡសក្កបញ្ហេ, មហាសក្កបញ្ហេបេតំ វុត្តមេវ. តណ្ហាសង្ខយវិមុត្តាតិ តណ្ហាសង្ខយេ និព្ពានេ តទារម្មណាយ ផលវិមុត្តិយា វិមុត្តា. អច្ចន្តនិដ្ឋាតិ អន្តំ អតិក្កន្តនិដ្ឋា សតតនិដ្ឋា. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. ចតុត្ថំ.

៥. សមាធិសុត្តវណ្ណនា

៥. បញ្ចមេ សមាធិន្តិ ឥទំ ភគវា តេ ភិក្ខូ ចិត្តេកគ្គតាយ បរិហាយន្តេ ទិស្វា, ‘‘ចិត្តេកគ្គតំ លភន្តានំ ឥមេសំ កម្មដ្ឋានំ ផាតិំ គមិស្សតី’’តិ ញត្វា អាហ. អភិនន្ទតីតិ បត្ថេតិ. អភិវទតីតិ តាយ អភិនន្ទនាយ ‘‘អហោ បិយំ ឥដ្ឋំ កន្តំ មនាប’’ន្តិ វទតិ. វាចំ អភិនន្ទន្តោបិ ច តំ អារម្មណំ និស្សាយ ឯវំ លោភំ ឧប្បាទេន្តោ អភិវទតិយេវ នាម. អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតីតិ គិលិត្វា បរិនិដ្ឋបេត្វា គណ្ហាតិ. យា រូបេ នន្ទីតិ យា សា រូបេ ពលវបត្ថនាសង្ខាតា នន្ទី. តទុបាទានន្តិ តំ គហណដ្ឋេន ឧបាទានំ. នាភិនន្ទតីតិ ន បត្ថេតិ. នាភិវទតីតិ បត្ថនាវសេន ន ‘‘ឥដ្ឋំ កន្ត’’ន្តិ វទតិ. វិបស្សនាចិត្តេន ចេតសា ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខ’’ន្តិ វចីភេទំ ករោន្តោបិ នាភិវទតិយេវ. បញ្ចមំ.

៦. បដិសល្លាណសុត្តវណ្ណនា

៦. ឆដ្ឋេ បដិសល្លាណេតិ ឥទំ ភគវា តេ ភិក្ខូ កាយវិវេកេន បរិហាយន្តេ ទិស្វា ‘‘កាយវិវេកំ លភន្តានំ ឥមេសំ កម្មដ្ឋានំ ផាតិំ គមិស្សតី’’តិ ញត្វា អាហ. ឆដ្ឋំ.

៧. ឧបាទាបរិតស្សនាសុត្តវណ្ណនា

៧. សត្តមេ ឧបាទាបរិតស្សនន្តិ គហណេន ឧប្បន្នំ បរិតស្សនំ. អនុបាទាអបរិតស្សនន្តិ អគ្គហណេន អបរិតស្សនំ. រូបវិបរិណាមានុបរិវត្តិវិញ្ញាណំ ហោតីតិ ‘‘មម រូបំ វិបរិណត’’ន្តិ វា ‘‘អហុ វត មេតំ, ទានិ វត មេ នត្ថី’’តិ វា អាទិនា នយេន កម្មវិញ្ញាណំ រូបស្ស ភេទានុបរិវត្តិ ហោតិ. វិបរិណាមានុបរិវត្តិជាតិ វិបរិណាមស្ស អនុបរិវត្តិតោ វិបរិណាមារម្មណចិត្តតោ ជាតា. បរិតស្សនា ធម្មសមុប្បាទាតិ តណ្ហាបរិតស្សនា ច អកុសលធម្មសមុប្បាទា ច. ចិត្តន្តិ កុសលចិត្តំ. បរិយាទាយ តិដ្ឋន្តីតិ បរិយាទិយិត្វា តិដ្ឋន្តិ. ឧត្តាសវាតិ សឧត្តាសោ. វិឃាតវាតិ សវិឃាតោ សទុក្ខោ. អបេក្ខវាតិ សាលយោ. ឧបាទាយ ច បរិតស្សតីតិ គណ្ហិត្វា បរិតស្សកោ នាម ហោតិ. ន រូបវិបរិណាមានុបរិវត្តីតិ ខីណាសវស្ស កម្មវិញ្ញាណមេវ នត្ថិ, តស្មា រូបភេទានុបរិវត្តិ ន ហោតីតិ វត្តុំ វដ្ដតិ. សត្តមំ.

៨. ទុតិយឧបាទាបរិតស្សនាសុត្តវណ្ណនា

៨. អដ្ឋមេ តណ្ហាមានទិដ្ឋិវសេន ទេសនា កតា. ឥតិ បដិបាដិយា ចតូសុ សុត្តេសុ វដ្ដវិវដ្ដមេវ កថិតំ. អដ្ឋមំ.

៩. កាលត្តយអនិច្ចសុត្តវណ្ណនា

៩. នវមេ កោ បន វាទោ បច្ចុប្បន្នស្សាតិ បច្ចុប្បន្នម្ហិ កថាវ កា, អនិច្ចមេវ តំ. តេ កិរ ភិក្ខូ អតីតានាគតំ អនិច្ចន្តិ សល្លក្ខេត្វា បច្ចុប្បន្នេ កិលមិំសុ, អថ នេសំ ឥតោ អតីតានាគតេបិ ‘‘បច្ចុប្បន្នំ អនិច្ច’’ន្តិ វុច្ចមានេ ពុជ្ឈិស្សន្តីតិ អជ្ឈាសយំ វិទិត្វា សត្ថា បុគ្គលជ្ឈាសយេន ឥមំ ទេសនំ ទេសេសិ. នវមំ.

១០-១១. កាលត្តយទុក្ខសុត្តាទិវណ្ណនា

១០-១១. ទសមេកាទសមានិ ទុក្ខំ អនត្តាតិ បទេហិ វិសេសេត្វា តថារូបេនេវ បុគ្គលជ្ឈាសយេន កថិតានីតិ. ទសមេកាទសមានិ.

នកុលបិតុវគ្គោ បឋមោ.

២. អនិច្ចវគ្គោ

១-១០. អនិច្ចសុត្តាទិវណ្ណនា

១២-២១. អនិច្ចវគ្គេ បរិយោសានសុត្តំ បុច្ឆាវសិកំ, សេសានិ តថា តថា ពុជ្ឈនកានញ្ច វសេន ទេសិតានីតិ. បឋមាទីនិ.

អនិច្ចវគ្គោ ទុតិយោ.

៣. ភារវគ្គោ

១. ភារសុត្តវណ្ណនា

២២. ភារវគ្គស្ស បឋមេ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធាតិស្ស វចនីយន្តិ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ឥតិ អស្ស វចនីយំ, ឯវំ វត្តព្ពំ ភវេយ្យាតិ អត្ថោ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភារោតិ យេ ឥមេ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា, អយំ ភារោតិ វុច្ចតិ. កេនដ្ឋេនាតិ? បរិហារភារិយដ្ឋេន. ឯតេសញ្ហិ ឋាបនគមននិសីទាបននិបជ្ជាបនន្ហាបនមណ្ឌនខាទាបនភុញ្ជាបនាទិបរិហារោ ភារិយោតិ បរិហារភារិយដ្ឋេន ភារោតិ វុច្ចតិ. ឯវំនាមោតិ តិស្សោ ទត្តោតិអាទិនាមោ. ឯវំគោត្តោតិ កណ្ហាយនោ វច្ឆាយនោតិអាទិគោត្តោ. ឥតិ វោហារមត្តសិទ្ធំ បុគ្គលំ ‘‘ភារហារោ’’តិ កត្វា ទស្សេតិ. បុគ្គលោ ហិ បដិសន្ធិក្ខណេយេវ ខន្ធភារំ ឧក្ខិបិត្វា ទសបិ វស្សានិ វីសតិបិ វស្សសតម្បីតិ យាវជីវំ ឥមំ ខន្ធភារំ ន្ហាបេន្តោ ភោជេន្តោ មុទុសម្ផស្សមញ្ចបីឋេសុ និសីទាបេន្តោ និបជ្ជាបេន្តោ បរិហរិត្វា ចុតិក្ខណេ ឆឌ្ឌេត្វា បុន បដិសន្ធិក្ខណេ អបរំ ខន្ធភារំ អាទិយតិ, តស្មា ភារហារោតិ ជាតោ.

បោនោភវិកាតិ បុនព្ភវនិព្ពត្តិកា. នន្ទីរាគសហគតាតិ នន្ទិរាគេន សហ ឯកត្តមេវ គតា. តព្ភាវសហគតញ្ហិ ឥធ អធិប្បេតំ. តត្រ តត្រាភិនន្ទិនីតិ ឧបបត្តិដ្ឋានេ វា រូបាទីសុ វា អារម្មណេសុ តត្ថ តត្ថ អភិនន្ទនសីលាវ. កាមតណ្ហាទីសុ បញ្ចកាមគុណិកោ រាគោ កាមតណ្ហា នាម, រូបារូបភវរាគោ ឈាននិកន្តិ សស្សតទិដ្ឋិសហគតោ រាគោតិ អយំ ភវតណ្ហា នាម, ឧច្ឆេទទិដ្ឋិសហគតោ រាគោ វិភវតណ្ហា នាម. ភារាទានន្តិ ភារគហណំ. តណ្ហាយ ហិ ឯស ភារំ អាទិយតិ. អសេសវិរាគនិរោធោតិអាទិ សព្ពំ និព្ពានស្សេវ វេវចនំ. តញ្ហិ អាគម្ម តណ្ហា អសេសតោ វិរជ្ជតិ និរុជ្ឈតិ ចជិយតិ បដិនិស្សជ្ជិយតិ វិមុច្ចតិ, នត្ថិ ចេត្ថ កាមាលយោ វា ទិដ្ឋាលយោ វាតិ និព្ពានំ ឯតានិ នាមានិ លភតិ. សមូលំ តណ្ហន្តិ តណ្ហាយ អវិជ្ជា មូលំ នាម. អព្ពុយ្ហាតិ អរហត្តមគ្គេន តំ សមូលកំ ឧទ្ធរិត្វា. និច្ឆាតោ បរិនិព្ពុតោតិ និត្តណ្ហោ បរិនិព្ពុតោ នាមាតិ វត្តុំ វដ្ដតីតិ. បឋមំ.

២. បរិញ្ញសុត្តវណ្ណនា

២៣. ទុតិយេ បរិញ្ញេយ្យេតិ បរិជានិតព្ពេ, សមតិក្កមិតព្ពេតិ អត្ថោ. បរិញ្ញន្តិ អច្ចន្តបរិញ្ញំ, សមតិក្កមន្តិ អត្ថោ. រាគក្ខយោតិអាទិ និព្ពានស្ស នាមំ. តញ្ហិ អច្ចន្តបរិញ្ញា នាម. ទុតិយំ.

៣. អភិជានសុត្តវណ្ណនា

២៤. តតិយេ អភិជានន្តិ អភិជានន្តោ. ឥមិនា ញាតបរិញ្ញា កថិតា, ទុតិយបទេន តីរណបរិញ្ញា, តតិយចតុត្ថេហិ បហានបរិញ្ញាតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ តិស្សោ បរិញ្ញា កថិតាតិ. តតិយំ.

៤-៩. ឆន្ទរាគសុត្តាទិវណ្ណនា

២៥-៣០. ចតុត្ថាទីនិ ធាតុសំយុត្តេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ. បដិបាដិយា បនេត្ថ បញ្ចមឆដ្ឋសត្តមេសុ ចត្តារិ សច្ចានិ កថិតានិ, អដ្ឋមនវមេសុ វដ្ដវិវដ្ដំ. ចតុត្ថាទីនិ.

១០. អឃមូលសុត្តវណ្ណនា

៣១. ទសមេ អឃន្តិ ទុក្ខំ. ឯវមេត្ថ ទុក្ខលក្ខណមេវ កថិតំ. ទសមំ.

១១. បភង្គុសុត្តវណ្ណនា

៣២. ឯកាទសមេ បភង្គុន្តិ បភិជ្ជនសភាវំ. ឯវមិធ អនិច្ចលក្ខណមេវ កថិតន្តិ. ឯកាទសមំ.

ភារវគ្គោ តតិយោ.

៤. នតុម្ហាកវគ្គោ

១. នតុម្ហាកសុត្តវណ្ណនា

៣៣. នតុម្ហាកវគ្គស្ស បឋមេ បជហថាតិ ឆន្ទរាគប្បហានេន បជហថ. តិណាទីសុ តិណំ នាម អន្តោផេគ្គុ ពហិសារំ តាលនាឡិកេរាទិ. កដ្ឋំ នាម អន្តោសារំ ពហិផេគ្គុ ខទិរសាលសាកបនសាទិ. សាខា នាម រុក្ខស្ស ពាហា វិយ និក្ខន្តា. បលាសំ នាម តាលនាឡិកេរបណ្ណាទិ. បឋមំ.

២. ទុតិយនតុម្ហាកសុត្តវណ្ណនា

៣៤. ទុតិយំ វិនា ឧបមាយ ពុជ្ឈនកានំ អជ្ឈាសយេន វុត្តំ. ទុតិយំ.

៣. អញ្ញតរភិក្ខុសុត្តវណ្ណនា

៣៥. តតិយេ រូបញ្ចេ, ភន្តេ, អនុសេតីតិ យទិ រូបំ អនុសេតិ. តេន សង្ខំ គច្ឆតីតិ កាមរាគាទីសុ យេន អនុសយេន តំ រូបំ អនុសេតិ, តេនេវ អនុសយេន ‘‘រត្តោ ទុដ្ឋោ មូឡ្ហោ’’តិ បណ្ណត្តិំ គច្ឆតិ. ន តេន សង្ខំ គច្ឆតីតិ តេន អភូតេន អនុសយេន ‘‘រត្តោ ទុដ្ឋោ មូឡ្ហោ’’តិ សង្ខំ ន គច្ឆតីតិ. តតិយំ.

៤. ទុតិយអញ្ញតរភិក្ខុសុត្តវណ្ណនា

៣៦. ចតុត្ថេ តំ អនុមីយតីតិ តំ អនុសយិតំ រូបំ មរន្តេន អនុសយេន អនុមរតិ. ន ហិ អារម្មណេ ភិជ្ជមានេ តទារម្មណា ធម្មា តិដ្ឋន្តិ. យំ អនុមីយតីតិ យំ រូបំ យេន អនុសយេន អនុមរតិ. តេន សង្ខំ គច្ឆតីតិ តេន អនុសយេន ‘‘រត្តោ ទុដ្ឋោ មូឡ្ហោ’’តិ សង្ខំ គច្ឆតិ. អថ វា យន្តិ ករណវចនមេតំ, យេន អនុសយេន អនុមីយតិ, តេន ‘‘រត្តោ ទុដ្ឋោ មូឡ្ហោ’’តិ សង្ខំ គច្ឆតីតិ អត្ថោ. ចតុត្ថំ.

៥-៦. អានន្ទសុត្តាទិវណ្ណនា

៣៧-៣៨. បញ្ចមេ ឋិតស្ស អញ្ញថត្តំ បញ្ញាយតីតិ ធរមានស្ស ជីវមានស្ស ជរា បញ្ញាយតិ. ឋិតីតិ ហិ ជីវិតិន្ទ្រិយសង្ខាតាយ អនុបាលនាយ នាមំ. អញ្ញថត្តន្តិ ជរាយ. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘ឧប្បាទោ ជាតិ អក្ខាតោ, ភង្គោ វុត្តោ វយោតិ ច;

អញ្ញថត្តំ ជរា វុត្តា, ឋិតី ច អនុបាលនា’’តិ.

ឯវំ ឯកេកស្ស ខន្ធស្ស ឧប្បាទជរាភង្គសង្ខាតានិ តីណិ លក្ខណានិ ហោន្តិ យានិ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, សង្ខតស្ស សង្ខតលក្ខណានី’’តិ (អ. និ. ៣.៤៧).

តត្ថ សង្ខតំ នាម បច្ចយនិព្ពត្តោ យោ កោចិ សង្ខារោ. សង្ខារោ ច ន លក្ខណំ, លក្ខណំ ន សង្ខារោ, ន ច សង្ខារេន វិនា លក្ខណំ បញ្ញាបេតុំ សក្កា, នាបិ លក្ខណំ វិនា សង្ខារោ, លក្ខណេន បន សង្ខារោ បាកដោ ហោតិ. យថា ហិ ន ច គាវីយេវ លក្ខណំ, លក្ខណមេវ ន គាវី, នាបិ គាវិំ មុញ្ចិត្វា លក្ខណំ បញ្ញាបេតុំ សក្កា, នាបិ លក្ខណំ មុញ្ចិត្វា គាវិំ, លក្ខណេន បន គាវី បាកដា ហោតិ, ឯវំសម្បទមិទំ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ សង្ខារានំ ឧប្បាទក្ខណេ សង្ខារោបិ ឧប្បាទលក្ខណម្បិ កាលសង្ខាតោ តស្ស ខណោបិ បញ្ញាយតិ. ‘‘ឧប្បាទោបី’’តិ វុត្តេ សង្ខារោបិ ជរាលក្ខណម្បិ កាលសង្ខាតោ តស្ស ខណោបិ បញ្ញាយតិ. ភង្គក្ខណេ សង្ខារោបិ តំលក្ខណម្បិ កាលសង្ខាតោ តស្ស ខណោបិ បញ្ញាយតិ. អបរេ បន វទន្តិ ‘‘អរូបធម្មានំ ជរាខណោ នាម ន សក្កា បញ្ញាបេតុំ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ ច ‘វេទនាយ ឧប្បាទោ បញ្ញាយតិ, វយោ បញ្ញាយតិ, ឋិតាយ អញ្ញថត្តំ បញ្ញាយតី’តិ វទន្តោ អរូបធម្មានម្បិ តីណិ លក្ខណានិ បញ្ញាបេតិ, តានិ អត្ថិក្ខណំ ឧបាទាយ លព្ភន្តី’’តិ វត្វា –

‘‘អត្ថិតា សព្ពធម្មានំ, ឋិតិ នាម បវុច្ចតិ;

តស្សេវ ភេទោ មរណំ, សព្ពទា សព្ពបាណិន’’ន្តិ. –

ឥមាយ អាចរិយគាថាយ តមត្ថំ សាធេន្តិ. អថ វា សន្តតិវសេន ឋានំ ឋិតីតិ វេទិតព្ពន្តិ ច វទន្តិ. យស្មា បន សុត្តេ អយំ វិសេសោ នត្ថិ, តស្មា អាចរិយមតិយា សុត្តំ អបដិពាហេត្វា សុត្តមេវ បមាណំ កត្តព្ពំ. ឆដ្ឋំ ឧត្តានមេវ. បញ្ចមឆដ្ឋានិ.

៧-១០. អនុធម្មសុត្តាទិវណ្ណនា

៣៩-៤២. សត្តមេ ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នស្សាតិ នវន្នំ លោកុត្តរធម្មានំ អនុលោមធម្មំ បុព្ពភាគបដិបទំ បដិបន្នស្ស. អយមនុធម្មោតិ អយំ អនុលោមធម្មោ ហោតិ. និព្ពិទាពហុលោតិ ឧក្កណ្ឋនពហុលោ ហុត្វា. បរិជានាតីតិ តីហិ បរិញ្ញាហិ បរិជានាតិ. បរិមុច្ចតីតិ មគ្គក្ខណេ ឧប្បន្នាយ បហានបរិញ្ញាយ បរិមុច្ចតិ. ឯវំ ឥមស្មិំ សុត្តេ មគ្គោវ កថិតោ ហោតិ, តថា ឥតោ បរេសុ តីសុ. ឥធ បន អនុបស្សនា អនិយមិតា, តេសុ និយមិតា. តស្មា ឥធាបិ សា តត្ថ និយមិតវសេនេវ និយមេតព្ពា. ន ហិ សក្កា តីសុ អញ្ញតរំ អនុបស្សនំ វិនា និព្ពិន្ទិតុំ បរិជានិតុំ វាតិ. សត្តមាទីនិ.

នតុម្ហាកវគ្គោ ចតុត្ថោ.

៥. អត្តទីបវគ្គោ

១. អត្តទីបសុត្តវណ្ណនា

៤៣. អត្តទីបវគ្គស្ស បឋមេ អត្តទីបាតិ អត្តានំ ទីបំ តាណំ លេណំ គតិំ បរាយណំ បតិដ្ឋំ កត្វា វិហរថាតិ អត្ថោ. អត្តសរណាតិ ឥទំ តស្សេវ វេវចនំ. អនញ្ញសរណាតិ ឥទំ អញ្ញស្ស សរណបដិក្ខេបវចនំ. ន ហិ អញ្ញោ អញ្ញស្ស សរណំ ហោតិ អញ្ញស្ស វាយាមេន អញ្ញស្ស អសិជ្ឈនតោ, វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘អត្តា ហិ អត្តនោ នាថោ,

កោ ហិ នាថោ បរោ សិយា’’តិ. (ធ. ប. ១៦០);

តេនាហ ‘‘អនញ្ញសរណា’’តិ. កោ បនេត្ថ អត្តា នាម? លោកិយលោកុត្តរោ ធម្មោ. តេនេវាហ – ‘‘ធម្មទីបា ធម្មសរណា អនញ្ញសរណា’’តិ. យោនីតិ ការណំ – ‘‘យោនិ ហេសា, ភូមិជ, ផលស្ស អធិគមាយា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.២២៧) វិយ. កិំបហោតិកាតិ កិំបភុតិកា, កុតោ បភវន្តីតិ អត្ថោ? រូបស្ស ត្វេវាតិ ឥទំ តេសំយេវ សោកាទីនំ បហានទស្សនត្ថំ អារទ្ធំ. ន បរិតស្សតីតិ ន គណ្ហាតិ ន គហតិ. តទង្គនិព្ពុតោតិ តេន វិបស្សនង្គេន កិលេសានំ និព្ពុតត្តា តទង្គនិព្ពុតោ. ឥមស្មិំ សុត្តេ វិបស្សនាវ កថិតា. បឋមំ.

២. បដិបទាសុត្តវណ្ណនា

៤៤. ទុតិយេ ទុក្ខសមុទយគាមិនី សមនុបស្សនាតិ យស្មា សក្កាយោ ទុក្ខំ, តស្ស ច សមុទយគាមិនី បដិបទា នាម ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិ ឯវំ ទិដ្ឋិសមនុបស្សនា វុត្តា, តស្មា ទុក្ខសមុទយគាមិនី សមនុបស្សនាតិ អយមេត្ថ អត្ថោ ហោតិ. ទុក្ខនិរោធគាមិនី សមនុបស្សនាតិ ឯត្ថ សហ វិបស្សនាយ ចតុមគ្គញាណំ ‘‘សមនុបស្សនា’’តិ វុត្តំ. ឥតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ វដ្ដវិវដ្ដំ កថិតំ. ទុតិយំ.

៣. អនិច្ចសុត្តវណ្ណនា

៤៥. តតិយេ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពន្តិ សហ វិបស្សនាយ មគ្គបញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ. វិរជ្ជតិ វិមុច្ចតីតិ មគ្គក្ខណេ វិរជ្ជតិ, ផលក្ខណេ វិមុច្ចតិ. អនុបាទាយ អាសវេហីតិ អនុប្បាទនិរោធេន និរុទ្ធេហិ អាសវេហិ អគហេត្វា ឥតិ វិមុច្ចតិ. រូបធាតុយាតិអាទិ បច្ចវេក្ខណទស្សនត្ថំ វុត្តំ. សហ ផលេន បច្ចវេក្ខណទស្សនត្ថន្តិបិ វទន្តិយេវ. ឋិតន្តិ ឧបរិ កត្តព្ពកិច្ចាភាវេន ឋិតំ. ឋិតត្តា សន្តុស្សិតន្តិ បត្តព្ពំ បត្តភាវេន សន្តុដ្ឋំ. បច្ចត្តំយេវ បរិនិព្ពាយតីតិ សយមេវ បរិនិព្ពាយតិ. តតិយំ.

៤. ទុតិយអនិច្ចសុត្តវណ្ណនា

៤៦. ចតុត្ថេ បុព្ពន្តានុទិដ្ឋិយោតិ បុព្ពន្តំ អនុគតា អដ្ឋារស ទិដ្ឋិយោ ន ហោន្តិ. អបរន្តានុទិដ្ឋិយោតិ អបរន្តំ អនុគតា ចតុចត្តាលីស ទិដ្ឋិយោ ន ហោន្តិ. ថាមសោ បរាមាសោតិ ទិដ្ឋិថាមសោ ចេវ ទិដ្ឋិបរាមាសោ ច ន ហោតិ. ឯត្តាវតា បឋមមគ្គោ ទស្សិតោ. ឥទានិ សហ វិបស្សនាយ តយោ មគ្គេ ច ផលានិ ច ទស្សេតុំ រូបស្មិន្តិអាទិ អារទ្ធំ. អថ វា ទិដ្ឋិយោ នាម វិបស្សនាយ ឯវ បហីនា, ឥទំ បន ឧបរិ សហ វិបស្សនាយ ចត្តារោ មគ្គេ ទស្សេតុំ អារទ្ធំ. ចតុត្ថំ.

៥. សមនុបស្សនាសុត្តវណ្ណនា

៤៧. បញ្ចមេ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ សមនុបស្សន្តិ ឯតេសំ វា អញ្ញតរន្តិ បរិបុណ្ណគាហវសេន បញ្ចក្ខន្ធេ សមនុបស្សន្តិ, អបរិបុណ្ណគាហវសេន ឯតេសំ អញ្ញតរំ. ឥតិ អយញ្ចេវ សមនុបស្សនាតិ ឥតិ អយញ្ច ទិដ្ឋិសមនុបស្សនា. អស្មីតិ ចស្ស អវិគតំ ហោតីតិ យស្ស អយំ សមនុបស្សនា អត្ថិ, តស្មិំ អស្មីតិ តណ្ហាមានទិដ្ឋិសង្ខាតំ បបញ្ចត្តយំ អវិគតមេវ ហោតិ. បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ អវក្កន្តិ ហោតីតិ តស្មិំ កិលេសជាតេ សតិ កម្មកិលេសបច្ចយានំ បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ និព្ពត្តិ ហោតិ.

អត្ថិ, ភិក្ខវេ, មនោតិ ឥទំ កម្មមនំ សន្ធាយ វុត្តំ. ធម្មាតិ អារម្មណំ. អវិជ្ជាធាតូតិ ជវនក្ខណេ អវិជ្ជា. អវិជ្ជាសម្ផស្សជេនាតិ អវិជ្ជាសម្បយុត្តផស្សតោ ជាតេន. អបិច មនោតិ ភវង្គក្ខណេ វិបាកមនោធាតុ, អាវជ្ជនក្ខណេ កិរិយមនោធាតុ. ធម្មាទយោ វុត្តប្បការាវ. អស្មីតិបិស្ស ហោតីតិ តណ្ហាមានទិដ្ឋិវសេន អស្មីតិ ឯវម្បិស្ស ហោតិ. ឥតោ បរេសុ អយមហមស្មីតិ រូបាទីសុ កិញ្ចិទេវ ធម្មំ គហេត្វា ‘‘អយំ អហមស្មី’’តិ អត្តទិដ្ឋិវសេន វុត្តំ. ភវិស្សន្តិ សស្សតទិដ្ឋិវសេន. ន ភវិស្សន្តិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិវសេន. រូបី ភវិស្សន្តិអាទីនិ សព្ពានិ សស្សតមេវ ភជន្តិ. អថេត្ថាតិ អថ តេនេវាការេន ឋិតេសុ ឯតេសុ ឥន្ទ្រិយេសុ. អវិជ្ជា បហីយតីតិ ចតូសុ សច្ចេសុ អញ្ញាណភូតា អវិជ្ជា បហីយតិ. វិជ្ជា ឧប្បជ្ជតីតិ អរហត្តមគ្គវិជ្ជា ឧប្បជ្ជតិ. ឯវមេត្ថ អស្មីតិ តណ្ហាមានទិដ្ឋិយោ. កម្មស្ស បញ្ចន្នញ្ច ឥន្ទ្រិយានំ អន្តរេ ឯកោ សន្ធិ, វិបាកមនំ បញ្ចិន្ទ្រិយបក្ខិកំ កត្វា បញ្ចន្នញ្ច ឥន្ទ្រិយានំ កម្មស្ស ច អន្តរេ ឯកោ សន្ធីតិ. ឥតិ តយោ បបញ្ចា អតីតោ អទ្ធា, ឥន្ទ្រិយាទីនិ បច្ចុប្បន្នោ អទ្ធា, តត្ថ កម្មមនំ អាទិំ កត្វា អនាគតស្ស បច្ចយោ ទស្សិតោតិ. បញ្ចមំ.

៦. ខន្ធសុត្តវណ្ណនា

៤៨. ឆដ្ឋេ រូបក្ខន្ធោ កាមាវចរោ, ចត្តារោ ខន្ធា ចតុភូមកា. សាសវន្តិ អាសវានំ អារម្មណភាវេន បច្ចយភូតំ. ឧបាទានិយន្តិ តថេវ ច ឧបាទានានំ បច្ចយភូតំ. វចនត្ថោ បនេត្ថ – អារម្មណំ កត្វា បវត្តេហិ សហ អាសវេហីតិ សាសវំ. ឧបាទាតព្ពន្តិ ឧបាទានិយំ. ឥធាបិ រូបក្ខន្ធោ កាមាវចរោ, អវសេសា តេភូមកា វិបស្សនាចារវសេន វុត្តា. ឯវមេត្ថ រូបំ រាសដ្ឋេន ខន្ធេសុ បវិដ្ឋំ, សាសវរាសដ្ឋេន ឧបាទានក្ខន្ធេសុ. វេទនាទយោ សាសវាបិ អត្ថិ, អនាសវាបិ អត្ថិ. តេ រាសដ្ឋេន សព្ពេបិ ខន្ធេសុ បវិដ្ឋា, តេភូមកា បនេត្ថ សាសវដ្ឋេន ឧបាទានក្ខន្ធេសុ បវិដ្ឋាតិ. ឆដ្ឋំ.

៧-៨. សោណសុត្តាទិវណ្ណនា

៤៩-៥០. សត្តមេ សេយ្យោហមស្មីតិ វិសិដ្ឋោ ឧត្តមោ អហមស្មិ. កិមញ្ញត្រ យថាភូតស្ស អទស្សនាតិ យថាភូតស្ស អទស្សនតោ អញ្ញំ កិំ ភវេយ្យ? អទស្សនំ អញ្ញាណមេវ ភវេយ្យាតិ អត្ថោ. ឥទានិស្ស តេ បរិវដ្ដំ វជិរភេទទេសនំ អារភន្តោ តំ កិំ មញ្ញសិ សោណោតិអាទិមាហ. អដ្ឋមំ ឧត្តានមេវ. សត្តមអដ្ឋមានិ.

៩-១០. នន្ទិក្ខយសុត្តាទិវណ្ណនា

៥១-៥២. នវមទសមេសុ នន្ទិក្ខយា រាគក្ខយោ, រាគក្ខយា នន្ទិក្ខយោតិ ឥទំ នន្ទីតិ វា រាគោតិ វា ឥមេសំ អត្ថតោ និន្នានាករណតាយ វុត្តំ. និព្ពិទានុបស្សនាយ វា និព្ពិន្ទន្តោ នន្ទិំ បជហតិ, វិរាគានុបស្សនាយ វិរជ្ជន្តោ រាគំ បជហតិ. ឯត្តាវតា វិបស្សនំ និដ្ឋបេត្វា ‘‘រាគក្ខយា នន្ទិក្ខយោ’’តិ ឥធ មគ្គំ ទស្សេត្វា ‘‘នន្ទិរាគក្ខយា ចិត្តំ វិមុត្ត’’ន្តិ ផលំ ទស្សិតន្តិ. នវមទសមានិ.

អត្តទីបវគ្គោ បញ្ចមោ.

មូលបណ្ណាសកោ សមត្តោ.

៦. ឧបយវគ្គោ

១. ឧបយសុត្តវណ្ណនា

៥៣. ឧបយវគ្គស្ស បឋមេ ឧបយោតិ តណ្ហាមានទិដ្ឋិវសេន បញ្ចក្ខន្ធេ ឧបគតោ. វិញ្ញាណន្តិ កម្មវិញ្ញាណំ. អាបជ្ជេយ្យាតិ កម្មំ ជវាបេត្វា បដិសន្ធិអាកឌ្ឍនសមត្ថតាយ វុទ្ធិអាទីនិ អាបជ្ជេយ្យ. វិញ្ញាណុបយន្តិ បទស្ស អគ្គហណេ ការណំ វុត្តមេវ. វោច្ឆិជ្ជតារម្មណន្តិ បដិសន្ធិអាកឌ្ឍនសមត្ថតាយ អភាវេន អារម្មណំ វោច្ឆិជ្ជតិ. បតិដ្ឋា វិញ្ញាណស្សាតិ កម្មវិញ្ញាណស្ស បតិដ្ឋា ន ហោតិ. តទប្បតិដ្ឋិតន្តិ តំ អប្បតិដ្ឋិតំ. អនភិសង្ខច្ច វិមុត្តន្តិ បដិសន្ធិំ អនភិសង្ខរិត្វា វិមុត្តំ. បឋមំ.

២. ពីជសុត្តវណ្ណនា

៥៤. ទុតិយេ ពីជជាតានីតិ ពីជានិ. មូលពីជន្តិ វចំ វចត្តំ ហលិទ្ទំ សិង្គិវេរន្តិ ឯវមាទិ. ខន្ធពីជន្តិ អស្សត្ថោ និគ្រោធោតិ ឯវមាទិ. ផលុពីជន្តិ ឧច្ឆុ វេឡុ នឡោតិ ឯវមាទិ. អគ្គពីជន្តិ អជ្ជុកំ ផណិជ្ជកន្តិ ឯវមាទិ. ពីជពីជន្តិ សាលិវីហិអាទិ បុព្ពណ្ណញ្ចេវ មុគ្គមាសាទិ អបរណ្ណញ្ច. អខណ្ឌានីតិ អភិន្នានិ. ភិន្នកាលតោ បដ្ឋាយ ពីជំ ពីជត្ថាយ ន ឧបកប្បតិ. អបូតិកានីតិ ឧទកតេមនេន អបូតិកានិ. បូតិពីជញ្ហិ ពីជត្ថាយ ន ឧបកប្បតិ. អវាតាតបហតានីតិ វាតេន ច អាតបេន ច ន ហតានិ, និរោជតំ ន បាបិតានិ. និរោជញ្ហិ កសដំ ពីជំ ពីជត្ថាយ ន ឧបកប្បតិ. សារាទានីតិ គហិតសារានិ បតិដ្ឋិតសារានិ. និស្សារញ្ហិ ពីជំ ពីជត្ថាយ ន ឧបកប្បតិ. សុខសយិតានីតិ ចត្តារោ មាសេ កោដ្ឋេ បក្ខិត្តនិយាមេនេវ សុខំ សយិតានិ. បថវីតិ ហេដ្ឋា បតិដ្ឋានបថវី. អាបោតិ ឧបរិស្នេហនអាបោ. ចតស្សោ វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោតិ កម្មវិញ្ញាណស្ស អារម្មណភូតា រូបាទយោ ចត្តារោ ខន្ធា. តេ ហិ អារម្មណវសេន បតិដ្ឋាភូតត្តា បថវីធាតុសទិសា. នន្ទិរាគោ សិនេហនដ្ឋេន អាបោធាតុសទិសោ. វិញ្ញាណំ សាហារន្តិ សប្បច្ចយំ កម្មវិញ្ញាណំ. តញ្ហិ ពីជំ វិយ បថវិយំ អារម្មណបថវិយំ វិរុហតិ. ទុតិយំ.

៣. ឧទានសុត្តវណ្ណនា

៥៥. តតិយេ ឧទានំ ឧទានេសីតិ ពលវសោមនស្សសមុដ្ឋានំ ឧទានំ ឧទាហរិ. កិំ និស្សាយ បនេស ភគវតោ ឧប្បន្នោតិ. សាសនស្ស និយ្យានិកភាវំ. កថំ? ឯវំ កិរស្ស អហោសិ, ‘‘តយោមេ ឧបនិស្សយា – ទានូបនិស្សយោ សីលូបនិស្សយោ ភាវនូបនិស្សយោ ចា’’តិ. តេសុ ទានសីលូបនិស្សយា ទុព្ពលា, ភាវនូបនិស្សយោ ពលវា. ទានសីលូបនិស្សយា ហិ តយោ មគ្គេ ច ផលានិ ច បាបេន្តិ, ភាវនូបនិស្សយោ អរហត្តំ បាបេតិ. ឥតិ ទុព្ពលូបនិស្សយេ បតិដ្ឋិតោ ភិក្ខុ ឃដេន្តោ វាយមន្តោ បញ្ចោរម្ភាគិយានិ ពន្ធនានិ ឆេត្វា តីណិ មគ្គផលានិ និព្ពត្តេតិ, ‘‘អហោ សាសនំ និយ្យានិក’’ន្តិ អាវជ្ជេន្តស្ស អយំ ឧទបាទិ.

តត្ថ ‘‘ទុព្ពលូបនិស្សយេ ឋត្វា ឃដមានោ តីណិ មគ្គផលានិ បាបុណាតី’’តិ ឥមស្សត្ថស្សាវិភាវនត្ថំ មិលកត្ថេរស្ស វត្ថុ វេទិតព្ពំ – សោ កិរ គិហិកាលេ បាណាតិបាតកម្មេន ជីវិកំ កប្បេន្តោ អរញ្ញេ បាសសតញ្ចេវ អទូហលសតញ្ច យោជេសិ. អថេកទិវសំ អង្គារបក្កមំសំ ខាទិត្វា បាសដ្ឋានេសុ វិចរន្តោ បិបាសាភិភូតោ ឯកស្ស អរញ្ញវាសិត្ថេរស្ស វិហារំ គន្ត្វា ថេរស្ស ចង្កមន្តស្ស អវិទូរេ ឋិតំ បានីយឃដំ វិវរិ, ហត្ថតេមនមត្តម្បិ ឧទកំ នាទ្ទស. សោ កុជ្ឈិត្វា អាហ – ‘‘ភិក្ខុ, ភិក្ខុ តុម្ហេ គហបតិកេហិ ទិន្នំ ភុញ្ជិត្វា ភុញ្ជិត្វា សុបថ, បានីយឃដេ អញ្ជលិមត្តម្បិ ឧទកំ ន ឋបេថ, ន យុត្តមេត’’ន្តិ. ថេរោ ‘‘មយា បានីយឃដោ បូរេត្វា ឋបិតោ, កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ? គន្ត្វា ឱលោកេន្តោ បរិបុណ្ណឃដំ ទិស្វា បានីយសង្ខំ បូរេត្វា អទាសិ. សោ ទ្វត្តិសង្ខបូរំ បិវិត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘ឯវំ បូរិតឃដោ នាម មម កម្មំ អាគម្ម តត្តកបាលោ វិយ ជាតោ. កិំ នុ ខោ អនាគតេ អត្តភាវេ ភវិស្សតី’’តិ? សំវិគ្គចិត្តោ ធនុំ ឆឌ្ឌេត្វា, ‘‘បព្ពាជេថ មំ, ភន្តេ’’តិ អាហ. ថេរោ តចបញ្ចកកម្មដ្ឋានំ អាចិក្ខិត្វា តំ បព្ពាជេសិ.

តស្ស សមណធម្មំ ករោន្តស្ស ពហូនំ មិគសូករានំ មារិតដ្ឋានំ បាសអទូហលានញ្ច យោជិតដ្ឋានំ ឧបដ្ឋាតិ. តំ អនុស្សរតោ សរីរេ ទាហោ ឧប្បជ្ជតិ, កូដគោណោ វិយ កម្មដ្ឋានម្បិ វីថិំ ន បដិបជ្ជតិ. សោ ‘‘កិំ ករិស្សាមិ ភិក្ខុភាវេនា’’តិ? អនភិរតិយា បីឡិតោ ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា អាហ – ‘‘ន សក្កោមិ, ភន្តេ, សមណធម្មំ កាតុ’’ន្តិ. អថ នំ ថេរោ ‘‘ហត្ថកម្មំ ករោហី’’តិ អាហ. សោ ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ វត្វា ឧទុម្ពរាទយោ អល្លរុក្ខេ ឆិន្ទិត្វា មហន្តំ រាសិំ កត្វា, ‘‘ឥទានិ កិំ ករោមី’’តិ បុច្ឆិ? ឈាបេហិ នន្តិ. សោ ចតូសុ ទិសាសុ អគ្គិំ ទត្វា ឈាបេតុំ អសក្កោន្តោ, ‘‘ភន្តេ, ន សក្កោមី’’តិ អាហ. ថេរោ ‘‘តេន ហិ អបេហី’’តិ បថវិំ ទ្វិធា កត្វា អវីចិតោ ខជ្ជោបនកមត្តំ អគ្គិំ នីហរិត្វា តត្ថ បក្ខិបិ. សោ តាវ មហន្តំ រាសិំ សុក្ខបណ្ណំ វិយ ខណេន ឈាបេសិ. អថស្ស ថេរោ អវីចិំ ទស្សេត្វា, ‘‘សចេ វិព្ភមិស្សសិ, ឯត្ថ បច្ចិស្សសី’’តិ សំវេគំ ជនេសិ. សោ អវីចិទស្សនតោ បដ្ឋាយ បវេធមានោ ‘‘និយ្យានិកំ, ភន្តេ, ពុទ្ធសាសន’’ន្តិ បុច្ឆិ, អាមាវុសោតិ. ភន្តេ, ពុទ្ធសាសនស្ស និយ្យានិកត្តេ សតិ មិលកោ អត្តមោក្ខំ ករិស្សតិ, មា ចិន្តយិត្ថាតិ. តតោ បដ្ឋាយ សមណធម្មំ ករោតិ ឃដេតិ, តស្ស វត្តបដិវត្តំ បូរេតិ, និទ្ទាយ ពាធយមានាយ តិន្តំ បលាលំ សីសេ ឋបេត្វា បាទេ សោណ្ឌិយំ ឱតារេត្វា និសីទតិ. សោ ឯកទិវសំ បានីយំ បរិស្សាវេត្វា ឃដំ ឩរុម្ហិ ឋបេត្វា ឧទកមណិកានំ បច្ឆេទំ អាគមយមានោ អដ្ឋាសិ. អថ ខោ ថេរោ សាមណេរស្ស ឥមំ ឧទ្ទេសំ ទេតិ –

‘‘ឧដ្ឋានវតោ សតីមតោ,

សុចិកម្មស្ស និសម្មការិនោ;

សញ្ញតស្ស ធម្មជីវិនោ,

អប្បមត្តស្ស យសោភិវឌ្ឍតី’’តិ. (ធ. ប. ២៤);

សោ ចតុប្បទិកម្បិ តំ គាថំ អត្តនិយេវ ឧបនេសិ – ‘‘ឧដ្ឋានវតា នាម មាទិសេន ភវិតព្ពំ. សតិមតាបិ មាទិសេនេវ…បេ… អប្បមត្តេនបិ មាទិសេនេវ ភវិតព្ព’’ន្តិ. ឯវំ តំ គាថំ អត្តនិ ឧបនេត្វា តស្មិំយេវ បទវារេ ឋិតោ បញ្ចោរម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ ឆិន្ទិត្វា អនាគាមិផលេ បតិដ្ឋាយ ហដ្ឋតុដ្ឋោ –

‘‘អល្លំ បលាលបុញ្ជាហំ, សីសេនាទាយ ចង្កមិំ;

បត្តោស្មិ តតិយំ ឋានំ, ឯត្ថ មេ នត្ថិ សំសយោ’’តិ. –

ឥមំ ឧទានគាថំ អាហ. ឯវំ ទុព្ពលូបនិស្សយេ ឋិតោ ឃដេន្តោ វាយមន្តោ បញ្ចោរម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ ឆិន្ទិត្វា តីណិ មគ្គផលានិ និព្ពត្តេតិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘នោ ចស្សំ, នោ ច មេ សិយា, នាភវិស្ស, ន មេ ភវិស្សតីតិ ឯវំ អធិមុច្ចមានោ ភិក្ខុ ឆិន្ទេយ្យ ឱរម្ភាគិយានិ សំយោជនានី’’តិ.

តត្ថ នោ ចស្សំ, នោ ច មេ សិយាតិ សចេ អហំ ន ភវេយ្យំ, មម បរិក្ខារោបិ ន ភវេយ្យ. សចេ វា បន មេ អតីតេ កម្មាភិសង្ខារោ នាភវិស្ស, ឥទំ មេ ឯតរហិ ខន្ធបញ្ចកំ ន ភវេយ្យ. នាភវិស្ស, ន មេ ភវិស្សតីតិ ឥទានិ បន តថា បរក្កមិស្សាមិ, យថា មេ អាយតិំ ខន្ធាភិនិព្ពត្តកោ កម្មសង្ខារោ ន ភវិស្សតិ, តស្មិំ អសតិ អាយតិំ បដិសន្ធិ នាម ន មេ ភវិស្សតិ. ឯវំ អធិមុច្ចមានោតិ ឯវំ អធិមុច្ចន្តោ ភិក្ខុ ទុព្ពលូបនិស្សយេ ឋិតោ បញ្ចោរម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ ឆិន្ទេយ្យ. ឯវំ វុត្តេតិ ឯវំ សាសនស្ស និយ្យានិកភាវំ អាវជ្ជេន្តេន ភគវតា ឥមស្មិំ ឧទានេ វុត្តេ. រូបំ វិភវិស្សតីតិ រូបំ ភិជ្ជិស្សតិ. រូបស្ស វិភវាតិ វិភវទស្សនេន សហវិបស្សនេន. សហវិបស្សនកា ហិ ចត្តារោ មគ្គា រូបាទីនំ វិភវទស្សនំ នាម. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ឯវំ អធិមុច្ចមានោ, ភន្តេ, ភិក្ខុ ឆិន្ទេយ្យាតិ, ភន្តេ, ឯវំ អធិមុច្ចមានោ ភិក្ខុ ឆិន្ទេយ្យេវ បញ្ចោរម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ. កស្មា ន ឆិន្ទិស្សតីតិ?

ឥទានិ ឧបរិ មគ្គផលំ បុច្ឆន្តោ កថំ បន, ភន្តេតិអាទិមាហ. តត្ថ អនន្តរាតិ ទ្វេ អនន្តរានិ អាសន្នានន្តរញ្ច ទូរានន្តរញ្ច. វិបស្សនា មគ្គស្ស អាសន្នានន្តរំ នាម, ផលស្ស ទូរានន្តរំ នាម. តំ សន្ធាយ ‘‘កថំ បន, ភន្តេ, ជានតោ កថំ បស្សតោ វិបស្សនានន្តរា ‘អាសវានំ ខយោ’តិ សង្ខំ គតំ អរហត្តផលំ ហោតី’’តិ បុច្ឆតិ. អតសិតាយេតិ អតសិតព្ពេ អភាយិតព្ពេ ឋានម្ហិ. តាសំ អាបជ្ជតីតិ ភយំ អាបជ្ជតិ. តាសោ ហេសោតិ យា ឯសា ‘‘នោ ចស្សំ, នោ ច មេ សិយា’’តិ ឯវំ បវត្តា ទុព្ពលវិបស្សនា, សា យស្មា អត្តសិនេហំ បរិយាទាតុំ ន សក្កោតិ, តស្មា អស្សុតវតោ បុថុជ្ជនស្ស តាសោ នាម ហោតិ. សោ ហិ ‘‘ឥទានាហំ ឧច្ឆិជ្ជិស្សាមិ, ន ទានិ កិញ្ចិ ភវិស្សាមី’’តិ អត្តានំ បបាតេ បតន្តំ វិយ បស្សតិ អញ្ញតរោ ព្រាហ្មណោ វិយ. លោហបាសាទស្ស កិរ ហេដ្ឋា តិបិដកចូឡនាគត្ថេរោ តិលក្ខណាហតំ ធម្មំ បរិវត្តេតិ. អថ អញ្ញតរស្ស ព្រាហ្មណស្ស ឯកមន្តេ ឋត្វា ធម្មំ សុណន្តស្ស សង្ខារា សុញ្ញតោ ឧបដ្ឋហិំសុ. សោ បបាតេ បតន្តោ វិយ ហុត្វា វិវដទ្វារេន តតោ បលាយិត្វា គេហំ បវិសិត្វា, បុត្តំ ឧរេ សយាបេត្វា, ‘‘តាត, សក្យសមយំ អាវជ្ជេន្តោ មនម្ហិ នដ្ឋោ’’តិ អាហ. ន ហេសោ ភិក្ខុ តាសោតិ ឯសា ឯវំ បវត្តា ពលវវិបស្សនា សុតវតោ អរិយសាវកស្ស ន តាសោ នាម ហោតិ. ន ហិ តស្ស ឯវំ ហោតិ ‘‘អហំ ឧច្ឆិជ្ជិស្សាមី’’តិ វា ‘‘វិនស្សិស្សាមី’’តិ វាតិ. ឯវំ បន ហោតិ ‘‘សង្ខារាវ ឧប្បជ្ជន្តិ, សង្ខារាវ និរុជ្ឈន្តី’’តិ. តតិយំ.