៦. ឧបយវគ្គោ

១. ឧបយសុត្តវណ្ណនា

៥៣. ឧបយវគ្គស្ស បឋមេ ឧបយោតិ តណ្ហាមានទិដ្ឋិវសេន បញ្ចក្ខន្ធេ ឧបគតោ. វិញ្ញាណន្តិ កម្មវិញ្ញាណំ. អាបជ្ជេយ្យាតិ កម្មំ ជវាបេត្វា បដិសន្ធិអាកឌ្ឍនសមត្ថតាយ វុទ្ធិអាទីនិ អាបជ្ជេយ្យ. វិញ្ញាណុបយន្តិ បទស្ស អគ្គហណេ ការណំ វុត្តមេវ. វោច្ឆិជ្ជតារម្មណន្តិ បដិសន្ធិអាកឌ្ឍនសមត្ថតាយ អភាវេន អារម្មណំ វោច្ឆិជ្ជតិ. បតិដ្ឋា វិញ្ញាណស្សាតិ កម្មវិញ្ញាណស្ស បតិដ្ឋា ន ហោតិ. តទប្បតិដ្ឋិតន្តិ តំ អប្បតិដ្ឋិតំ. អនភិសង្ខច្ច វិមុត្តន្តិ បដិសន្ធិំ អនភិសង្ខរិត្វា វិមុត្តំ. បឋមំ.

២. ពីជសុត្តវណ្ណនា

៥៤. ទុតិយេ ពីជជាតានីតិ ពីជានិ. មូលពីជន្តិ វចំ វចត្តំ ហលិទ្ទំ សិង្គិវេរន្តិ ឯវមាទិ. ខន្ធពីជន្តិ អស្សត្ថោ និគ្រោធោតិ ឯវមាទិ. ផលុពីជន្តិ ឧច្ឆុ វេឡុ នឡោតិ ឯវមាទិ. អគ្គពីជន្តិ អជ្ជុកំ ផណិជ្ជកន្តិ ឯវមាទិ. ពីជពីជន្តិ សាលិវីហិអាទិ បុព្ពណ្ណញ្ចេវ មុគ្គមាសាទិ អបរណ្ណញ្ច. អខណ្ឌានីតិ អភិន្នានិ. ភិន្នកាលតោ បដ្ឋាយ ពីជំ ពីជត្ថាយ ន ឧបកប្បតិ. អបូតិកានីតិ ឧទកតេមនេន អបូតិកានិ. បូតិពីជញ្ហិ ពីជត្ថាយ ន ឧបកប្បតិ. អវាតាតបហតានីតិ វាតេន ច អាតបេន ច ន ហតានិ, និរោជតំ ន បាបិតានិ. និរោជញ្ហិ កសដំ ពីជំ ពីជត្ថាយ ន ឧបកប្បតិ. សារាទានីតិ គហិតសារានិ បតិដ្ឋិតសារានិ. និស្សារញ្ហិ ពីជំ ពីជត្ថាយ ន ឧបកប្បតិ. សុខសយិតានីតិ ចត្តារោ មាសេ កោដ្ឋេ បក្ខិត្តនិយាមេនេវ សុខំ សយិតានិ. បថវីតិ ហេដ្ឋា បតិដ្ឋានបថវី. អាបោតិ ឧបរិស្នេហនអាបោ. ចតស្សោ វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោតិ កម្មវិញ្ញាណស្ស អារម្មណភូតា រូបាទយោ ចត្តារោ ខន្ធា. តេ ហិ អារម្មណវសេន បតិដ្ឋាភូតត្តា បថវីធាតុសទិសា. នន្ទិរាគោ សិនេហនដ្ឋេន អាបោធាតុសទិសោ. វិញ្ញាណំ សាហារន្តិ សប្បច្ចយំ កម្មវិញ្ញាណំ. តញ្ហិ ពីជំ វិយ បថវិយំ អារម្មណបថវិយំ វិរុហតិ. ទុតិយំ.

៣. ឧទានសុត្តវណ្ណនា

៥៥. តតិយេ ឧទានំ ឧទានេសីតិ ពលវសោមនស្សសមុដ្ឋានំ ឧទានំ ឧទាហរិ. កិំ និស្សាយ បនេស ភគវតោ ឧប្បន្នោតិ. សាសនស្ស និយ្យានិកភាវំ. កថំ? ឯវំ កិរស្ស អហោសិ, ‘‘តយោមេ ឧបនិស្សយា – ទានូបនិស្សយោ សីលូបនិស្សយោ ភាវនូបនិស្សយោ ចា’’តិ. តេសុ ទានសីលូបនិស្សយា ទុព្ពលា, ភាវនូបនិស្សយោ ពលវា. ទានសីលូបនិស្សយា ហិ តយោ មគ្គេ ច ផលានិ ច បាបេន្តិ, ភាវនូបនិស្សយោ អរហត្តំ បាបេតិ. ឥតិ ទុព្ពលូបនិស្សយេ បតិដ្ឋិតោ ភិក្ខុ ឃដេន្តោ វាយមន្តោ បញ្ចោរម្ភាគិយានិ ពន្ធនានិ ឆេត្វា តីណិ មគ្គផលានិ និព្ពត្តេតិ, ‘‘អហោ សាសនំ និយ្យានិក’’ន្តិ អាវជ្ជេន្តស្ស អយំ ឧទបាទិ.

តត្ថ ‘‘ទុព្ពលូបនិស្សយេ ឋត្វា ឃដមានោ តីណិ មគ្គផលានិ បាបុណាតី’’តិ ឥមស្សត្ថស្សាវិភាវនត្ថំ មិលកត្ថេរស្ស វត្ថុ វេទិតព្ពំ – សោ កិរ គិហិកាលេ បាណាតិបាតកម្មេន ជីវិកំ កប្បេន្តោ អរញ្ញេ បាសសតញ្ចេវ អទូហលសតញ្ច យោជេសិ. អថេកទិវសំ អង្គារបក្កមំសំ ខាទិត្វា បាសដ្ឋានេសុ វិចរន្តោ បិបាសាភិភូតោ ឯកស្ស អរញ្ញវាសិត្ថេរស្ស វិហារំ គន្ត្វា ថេរស្ស ចង្កមន្តស្ស អវិទូរេ ឋិតំ បានីយឃដំ វិវរិ, ហត្ថតេមនមត្តម្បិ ឧទកំ នាទ្ទស. សោ កុជ្ឈិត្វា អាហ – ‘‘ភិក្ខុ, ភិក្ខុ តុម្ហេ គហបតិកេហិ ទិន្នំ ភុញ្ជិត្វា ភុញ្ជិត្វា សុបថ, បានីយឃដេ អញ្ជលិមត្តម្បិ ឧទកំ ន ឋបេថ, ន យុត្តមេត’’ន្តិ. ថេរោ ‘‘មយា បានីយឃដោ បូរេត្វា ឋបិតោ, កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ? គន្ត្វា ឱលោកេន្តោ បរិបុណ្ណឃដំ ទិស្វា បានីយសង្ខំ បូរេត្វា អទាសិ. សោ ទ្វត្តិសង្ខបូរំ បិវិត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘ឯវំ បូរិតឃដោ នាម មម កម្មំ អាគម្ម តត្តកបាលោ វិយ ជាតោ. កិំ នុ ខោ អនាគតេ អត្តភាវេ ភវិស្សតី’’តិ? សំវិគ្គចិត្តោ ធនុំ ឆឌ្ឌេត្វា, ‘‘បព្ពាជេថ មំ, ភន្តេ’’តិ អាហ. ថេរោ តចបញ្ចកកម្មដ្ឋានំ អាចិក្ខិត្វា តំ បព្ពាជេសិ.

តស្ស សមណធម្មំ ករោន្តស្ស ពហូនំ មិគសូករានំ មារិតដ្ឋានំ បាសអទូហលានញ្ច យោជិតដ្ឋានំ ឧបដ្ឋាតិ. តំ អនុស្សរតោ សរីរេ ទាហោ ឧប្បជ្ជតិ, កូដគោណោ វិយ កម្មដ្ឋានម្បិ វីថិំ ន បដិបជ្ជតិ. សោ ‘‘កិំ ករិស្សាមិ ភិក្ខុភាវេនា’’តិ? អនភិរតិយា បីឡិតោ ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា អាហ – ‘‘ន សក្កោមិ, ភន្តេ, សមណធម្មំ កាតុ’’ន្តិ. អថ នំ ថេរោ ‘‘ហត្ថកម្មំ ករោហី’’តិ អាហ. សោ ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ វត្វា ឧទុម្ពរាទយោ អល្លរុក្ខេ ឆិន្ទិត្វា មហន្តំ រាសិំ កត្វា, ‘‘ឥទានិ កិំ ករោមី’’តិ បុច្ឆិ? ឈាបេហិ នន្តិ. សោ ចតូសុ ទិសាសុ អគ្គិំ ទត្វា ឈាបេតុំ អសក្កោន្តោ, ‘‘ភន្តេ, ន សក្កោមី’’តិ អាហ. ថេរោ ‘‘តេន ហិ អបេហី’’តិ បថវិំ ទ្វិធា កត្វា អវីចិតោ ខជ្ជោបនកមត្តំ អគ្គិំ នីហរិត្វា តត្ថ បក្ខិបិ. សោ តាវ មហន្តំ រាសិំ សុក្ខបណ្ណំ វិយ ខណេន ឈាបេសិ. អថស្ស ថេរោ អវីចិំ ទស្សេត្វា, ‘‘សចេ វិព្ភមិស្សសិ, ឯត្ថ បច្ចិស្សសី’’តិ សំវេគំ ជនេសិ. សោ អវីចិទស្សនតោ បដ្ឋាយ បវេធមានោ ‘‘និយ្យានិកំ, ភន្តេ, ពុទ្ធសាសន’’ន្តិ បុច្ឆិ, អាមាវុសោតិ. ភន្តេ, ពុទ្ធសាសនស្ស និយ្យានិកត្តេ សតិ មិលកោ អត្តមោក្ខំ ករិស្សតិ, មា ចិន្តយិត្ថាតិ. តតោ បដ្ឋាយ សមណធម្មំ ករោតិ ឃដេតិ, តស្ស វត្តបដិវត្តំ បូរេតិ, និទ្ទាយ ពាធយមានាយ តិន្តំ បលាលំ សីសេ ឋបេត្វា បាទេ សោណ្ឌិយំ ឱតារេត្វា និសីទតិ. សោ ឯកទិវសំ បានីយំ បរិស្សាវេត្វា ឃដំ ឩរុម្ហិ ឋបេត្វា ឧទកមណិកានំ បច្ឆេទំ អាគមយមានោ អដ្ឋាសិ. អថ ខោ ថេរោ សាមណេរស្ស ឥមំ ឧទ្ទេសំ ទេតិ –

‘‘ឧដ្ឋានវតោ សតីមតោ,

សុចិកម្មស្ស និសម្មការិនោ;

សញ្ញតស្ស ធម្មជីវិនោ,

អប្បមត្តស្ស យសោភិវឌ្ឍតី’’តិ. (ធ. ប. ២៤);

សោ ចតុប្បទិកម្បិ តំ គាថំ អត្តនិយេវ ឧបនេសិ – ‘‘ឧដ្ឋានវតា នាម មាទិសេន ភវិតព្ពំ. សតិមតាបិ មាទិសេនេវ…បេ… អប្បមត្តេនបិ មាទិសេនេវ ភវិតព្ព’’ន្តិ. ឯវំ តំ គាថំ អត្តនិ ឧបនេត្វា តស្មិំយេវ បទវារេ ឋិតោ បញ្ចោរម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ ឆិន្ទិត្វា អនាគាមិផលេ បតិដ្ឋាយ ហដ្ឋតុដ្ឋោ –

‘‘អល្លំ បលាលបុញ្ជាហំ, សីសេនាទាយ ចង្កមិំ;

បត្តោស្មិ តតិយំ ឋានំ, ឯត្ថ មេ នត្ថិ សំសយោ’’តិ. –

ឥមំ ឧទានគាថំ អាហ. ឯវំ ទុព្ពលូបនិស្សយេ ឋិតោ ឃដេន្តោ វាយមន្តោ បញ្ចោរម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ ឆិន្ទិត្វា តីណិ មគ្គផលានិ និព្ពត្តេតិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘នោ ចស្សំ, នោ ច មេ សិយា, នាភវិស្ស, ន មេ ភវិស្សតីតិ ឯវំ អធិមុច្ចមានោ ភិក្ខុ ឆិន្ទេយ្យ ឱរម្ភាគិយានិ សំយោជនានី’’តិ.

តត្ថ នោ ចស្សំ, នោ ច មេ សិយាតិ សចេ អហំ ន ភវេយ្យំ, មម បរិក្ខារោបិ ន ភវេយ្យ. សចេ វា បន មេ អតីតេ កម្មាភិសង្ខារោ នាភវិស្ស, ឥទំ មេ ឯតរហិ ខន្ធបញ្ចកំ ន ភវេយ្យ. នាភវិស្ស, ន មេ ភវិស្សតីតិ ឥទានិ បន តថា បរក្កមិស្សាមិ, យថា មេ អាយតិំ ខន្ធាភិនិព្ពត្តកោ កម្មសង្ខារោ ន ភវិស្សតិ, តស្មិំ អសតិ អាយតិំ បដិសន្ធិ នាម ន មេ ភវិស្សតិ. ឯវំ អធិមុច្ចមានោតិ ឯវំ អធិមុច្ចន្តោ ភិក្ខុ ទុព្ពលូបនិស្សយេ ឋិតោ បញ្ចោរម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ ឆិន្ទេយ្យ. ឯវំ វុត្តេតិ ឯវំ សាសនស្ស និយ្យានិកភាវំ អាវជ្ជេន្តេន ភគវតា ឥមស្មិំ ឧទានេ វុត្តេ. រូបំ វិភវិស្សតីតិ រូបំ ភិជ្ជិស្សតិ. រូបស្ស វិភវាតិ វិភវទស្សនេន សហវិបស្សនេន. សហវិបស្សនកា ហិ ចត្តារោ មគ្គា រូបាទីនំ វិភវទស្សនំ នាម. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ឯវំ អធិមុច្ចមានោ, ភន្តេ, ភិក្ខុ ឆិន្ទេយ្យាតិ, ភន្តេ, ឯវំ អធិមុច្ចមានោ ភិក្ខុ ឆិន្ទេយ្យេវ បញ្ចោរម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ. កស្មា ន ឆិន្ទិស្សតីតិ?

ឥទានិ ឧបរិ មគ្គផលំ បុច្ឆន្តោ កថំ បន, ភន្តេតិអាទិមាហ. តត្ថ អនន្តរាតិ ទ្វេ អនន្តរានិ អាសន្នានន្តរញ្ច ទូរានន្តរញ្ច. វិបស្សនា មគ្គស្ស អាសន្នានន្តរំ នាម, ផលស្ស ទូរានន្តរំ នាម. តំ សន្ធាយ ‘‘កថំ បន, ភន្តេ, ជានតោ កថំ បស្សតោ វិបស្សនានន្តរា ‘អាសវានំ ខយោ’តិ សង្ខំ គតំ អរហត្តផលំ ហោតី’’តិ បុច្ឆតិ. អតសិតាយេតិ អតសិតព្ពេ អភាយិតព្ពេ ឋានម្ហិ. តាសំ អាបជ្ជតីតិ ភយំ អាបជ្ជតិ. តាសោ ហេសោតិ យា ឯសា ‘‘នោ ចស្សំ, នោ ច មេ សិយា’’តិ ឯវំ បវត្តា ទុព្ពលវិបស្សនា, សា យស្មា អត្តសិនេហំ បរិយាទាតុំ ន សក្កោតិ, តស្មា អស្សុតវតោ បុថុជ្ជនស្ស តាសោ នាម ហោតិ. សោ ហិ ‘‘ឥទានាហំ ឧច្ឆិជ្ជិស្សាមិ, ន ទានិ កិញ្ចិ ភវិស្សាមី’’តិ អត្តានំ បបាតេ បតន្តំ វិយ បស្សតិ អញ្ញតរោ ព្រាហ្មណោ វិយ. លោហបាសាទស្ស កិរ ហេដ្ឋា តិបិដកចូឡនាគត្ថេរោ តិលក្ខណាហតំ ធម្មំ បរិវត្តេតិ. អថ អញ្ញតរស្ស ព្រាហ្មណស្ស ឯកមន្តេ ឋត្វា ធម្មំ សុណន្តស្ស សង្ខារា សុញ្ញតោ ឧបដ្ឋហិំសុ. សោ បបាតេ បតន្តោ វិយ ហុត្វា វិវដទ្វារេន តតោ បលាយិត្វា គេហំ បវិសិត្វា, បុត្តំ ឧរេ សយាបេត្វា, ‘‘តាត, សក្យសមយំ អាវជ្ជេន្តោ មនម្ហិ នដ្ឋោ’’តិ អាហ. ន ហេសោ ភិក្ខុ តាសោតិ ឯសា ឯវំ បវត្តា ពលវវិបស្សនា សុតវតោ អរិយសាវកស្ស ន តាសោ នាម ហោតិ. ន ហិ តស្ស ឯវំ ហោតិ ‘‘អហំ ឧច្ឆិជ្ជិស្សាមី’’តិ វា ‘‘វិនស្សិស្សាមី’’តិ វាតិ. ឯវំ បន ហោតិ ‘‘សង្ខារាវ ឧប្បជ្ជន្តិ, សង្ខារាវ និរុជ្ឈន្តី’’តិ. តតិយំ.

៤. ឧបាទានបរិបវត្តសុត្តវណ្ណនា

៥៦. ចតុត្ថេ ចតុបរិវដ្ដន្តិ ឯកេកស្មិំ ខន្ធេ ចតុន្នំ បរិវដ្ដនវសេន. រូបំ អព្ភញ្ញាសិន្តិ រូបំ ទុក្ខសច្ចន្តិ អភិញ្ញាសិំ. ឯវំ សព្ពបទេសុ ចតុសច្ចវសេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អាហារសមុទយាតិ ឯត្ថ សច្ឆន្ទរាគោ កពឡីការាហារោ អាហារោ នាម. បដិបន្នាតិ សីលតោ បដ្ឋាយ យាវ អរហត្តមគ្គា បដិបន្នា ហោន្តិ. គាធន្តីតិ បតិដ្ឋហន្តិ. ឯត្តាវតា សេក្ខភូមិំ កថេត្វា ឥទានិ អសេក្ខភូមិំ កថេន្តោ យេ ច ខោ កេចិ, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. សុវិមុត្តាតិ អរហត្តផលវិមុត្តិយា សុដ្ឋុ វិមុត្តា. កេវលិនោតិ សកលិនោ កតសព្ពកិច្ចា. វដ្ដំ តេសំ នត្ថិ បញ្ញាបនាយាតិ យេន តេ អវសិដ្ឋេន វដ្ដេន បញ្ញាបេយ្យុំ, តំ នេសំ វដ្ដំ នត្ថិ បញ្ញាបនាយ. អថ វា វដ្ដន្តិ ការណំ, បញ្ញាបនាយ ការណំ នត្ថីតិ. ឯត្តាវតា អសេក្ខភូមិវារោ កថិតោ. ចតុត្ថំ.

៥. សត្តដ្ឋានសុត្តវណ្ណនា

៥៧. បញ្ចមេ សត្តដ្ឋានកុសលោតិ សត្តសុ ឱកាសេសុ ឆេកោ. វុសិតវាតិ វុសិតវាសោ. ឧត្តមបុរិសោតិ សេដ្ឋបុរិសោ. សេសមេត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ឥទំ បន សុត្តំ ឧស្សទនន្ទិយញ្ចេវ បលោភនីយញ្ចាតិ វេទិតព្ពំ. យថា ហិ រាជា វិជិតសង្គាមោ សង្គាមេ វិជយិនោ យោធេ ឧច្ចដ្ឋានេ ឋបេត្វា តេសំ សក្ការំ ករោតិ. កិំ ការណា? ឯតេសំ សក្ការំ ទិស្វា សេសាបិ សូរា ភវិតុំ មញ្ញិស្សន្តីតិ, ឯវមេវ ភគវា អប្បមេយ្យំ កាលំ បារមិយោ បូរេត្វា មហាពោធិមណ្ឌេ កិលេសមារវិជយំ កត្វា សព្ពញ្ញុតំ បត្តោ សាវត្ថិយំ ជេតវនមហាវិហារេ និសីទិត្វា ឥមំ សុត្តំ ទេសេន្តោ ខីណាសវេ ឧក្ខិបិត្វា ថោមេសិ វណ្ណេសិ. កិំ ការណា? ឯវំ អវសេសា សេក្ខបុគ្គលា អរហត្តផលំ បត្តព្ពំ មញ្ញិស្សន្តីតិ. ឯវមេតំ សុត្តំ ខីណាសវានំ ឧក្ខិបិត្វា បសំសិតត្តា ឧស្សទនន្ទិយំ, សេក្ខានំ បលោភិតត្តា បលោភនីយន្តិ វេទិតព្ពំ.

ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សត្តដ្ឋានកុសលោ ហោតីតិ ឯត្តាវតា ចេត្ថ មគ្គផលបច្ចវេក្ខណវសេន ទេសនំ និដ្ឋបេត្វាបិ បុន កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ តិវិធូបបរិក្ខី ហោតីតិ ឥទំ ‘‘ខីណាសវោ យស្មិំ អារម្មណេ សតតវិហារេន វិហរតិ, តំ សត្តោ វា បុគ្គលោ វា ន ហោតិ, ធាតុអាទិមត្តមេវ បន ហោតី’’តិ ឯវំ ខីណាសវស្ស សតតវិហារញ្ច, ‘‘ឥមេសុ ធម្មេសុ កម្មំ កត្វា អយំ អាគតោ’’តិ អាគមនីយបដិបទញ្ច ទស្សេតុំ វុត្តំ. តត្ថ ធាតុសោ ឧបបរិក្ខតីតិ ធាតុសភាវេន បស្សតិ ឱលោកេតិ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. បញ្ចមំ.

៦. សម្មាសម្ពុទ្ធសុត្តវណ្ណនា

៥៨. ឆដ្ឋេ កោ អធិប្បយាសោតិ កោ អធិកបយោគោ. អនុប្បន្នស្សាតិ ឥមញ្ហិ មគ្គំ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធោ ឧប្បាទេសិ, អន្តរា អញ្ញោ សត្ថា ឧប្បាទេតុំ នាសក្ខិ, ឥតិ ភគវា អនុប្បន្នស្ស មគ្គស្ស ឧប្បាទេតា នាម. នគរោបមស្មិញ្ហិ អវឡញ្ជនដ្ឋានេសុ បុរាណមគ្គោ ជាតោ, ឥធ អវត្តមានដ្ឋេន អនុប្បន្នមគ្គោ នាម. អសញ្ជាតស្សាតិ តស្សេវ វេវចនំ. អនក្ខាតស្សាតិ អកថិតស្ស. មគ្គំ ជានាតីតិ មគ្គញ្ញូ. មគ្គំ វិទិតំ បាកដំ អកាសីតិ មគ្គវិទូ. មគ្គេ ច អមគ្គេ ច កោវិទោតិ មគ្គកោវិទោ. មគ្គានុគាតិ មគ្គំ អនុគច្ឆន្តា. បច្ឆា សមន្នាគតាតិ អហំ បឋមំ គតោ, សាវកា បច្ឆា សមន្នាគតា. ឆដ្ឋំ.

៧. អនត្តលក្ខណសុត្តវណ្ណនា

៥៩. សត្តមេ បញ្ចវគ្គិយេតិ អញ្ញាសិ កោណ្ឌញ្ញត្ថេរាទិកេ បញ្ច ជនេ បុរាណុបដ្ឋាកេ. អាមន្តេសីតិ អាសាឡ្ហិបុណ្ណមទិវសេ ធម្មចក្កប្បវត្តនតោ បដ្ឋាយ អនុក្កមេន សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋិតេ ‘‘ឥទានិ នេសំ អាសវក្ខយាយ ធម្មំ ទេសេស្សាមី’’តិ បញ្ចមិយំ បក្ខស្ស អាមន្តេសិ. ឯតទវោចាតិ ឯតំ ‘‘រូបំ, ភិក្ខវេ, អនត្តា’’តិអាទិនយប្បវត្តំ អនត្តលក្ខណសុត្តំ អវោច. តត្ថ អនត្តាតិ បុព្ពេ វុត្តេហិ ចតូហិ ការណេហិ អនត្តា. តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេតិ ឥទំ កស្មា អារទ្ធំ? ឯត្តកេន ឋានេន អនត្តលក្ខណមេវ កថិតំ, ន អនិច្ចទុក្ខលក្ខណានិ, ឥទានិ តានិ ទស្សេត្វា សមោធានេត្វា តីណិបិ លក្ខណានិ ទស្សេតុំ ឥទមារទ្ធន្តិ វេទិតព្ពំ. តស្មាតិ យស្មា ឥមេ បញ្ចក្ខន្ធា អនិច្ចា ទុក្ខា អនត្តា, តស្មា. យំកិញ្ចិ រូបន្តិអាទីសុ វិត្ថារកថា វិសុទ្ធិមគ្គេ បញ្ញាភាវនាធិការេ ខន្ធនិទ្ទេសេ វុត្តាវ. សេសំ សព្ពត្ថ វុត្តានុសារេនេវ វេទិតព្ពំ. ឥមស្មិំ បន សុត្តេ អនត្តលក្ខណមេវ កថិតន្តិ. សត្តមំ.

៨. មហាលិសុត្តវណ្ណនា

៦០. អដ្ឋមេ ឯកន្តទុក្ខន្តិអាទីនិ ធាតុសំយុត្តេ វុត្តនយានេវ. អដ្ឋមំ.

៩. អាទិត្តសុត្តវណ្ណនា

៦១. នវមេ អាទិត្តន្តិ ឯកាទសហិ អគ្គីហិ អាទិត្តំ បជ្ជលិតំ. ឥតិ ទ្វីសុបិ ឥមេសុ សុត្តេសុ ទុក្ខលក្ខណមេវ កថិតំ. នវមំ.

១០. និរុត្តិបថសុត្តវណ្ណនា

៦២. ទសមេ និរុត្តិយោវ និរុត្តិបថា, អថ វា និរុត្តិយោ ច តា និរុត្តិវសេន វិញ្ញាតព្ពានំ អត្ថានំ បថត្តា បថា ចាតិ និរុត្តិបថា. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. តីណិបិ ចេតានិ អញ្ញមញ្ញវេវចនានេវាតិ វេទិតព្ពានិ. អសំកិណ្ណាតិ អវិជហិតា, ‘‘កោ ឥមេហិ អត្ថោ’’តិ វត្វា អឆឌ្ឌិតា. អសំកិណ្ណបុព្ពាតិ អតីតេបិ ន ជហិតបុព្ពា. ន សំកីយន្តីតិ ឯតរហិបិ ‘‘កិមេតេហី’’តិ ន ឆឌ្ឌីយន្តិ. ន សំកីយិស្សន្តីតិ អនាគតេបិ ន ឆឌ្ឌីយិស្សន្តិ. អប្បដិកុដ្ឋាតិ អប្បដិពាហិតា. អតីតន្តិ អត្តនោ សភាវំ ភង្គមេវ វា អតិក្កន្តំ. និរុទ្ធន្តិ ទេសន្តរំ អសង្កមិត្វា តត្ថេវ និរុទ្ធំ វូបសន្តំ. វិបរិណតន្តិ វិបរិណាមំ គតំ នដ្ឋំ. អជាតន្តិ អនុប្បន្នំ. អបាតុភូតន្តិ អបាកដីភូតំ.

ឧក្កលាតិ ឧក្កលជនបទវាសិនោ. វស្សភញ្ញាតិ វស្សោ ច ភញ្ញោ ច. ទ្វេបិ ហិ តេ មូលទិដ្ឋិគតិកា. អហេតុកវាទាតិអាទីសុ ‘‘នត្ថិ ហេតុ នត្ថិ បច្ចយោ’’តិ គហិតត្តា អហេតុកវាទា. ‘‘ករោតោ ន ករីយតិ បាប’’ន្តិ គហិតត្តា អកិរិយវាទា. ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិគហណតោ នត្ថិកវាទា. តត្ថ ឥមេ ទ្វេ ជនា, តិស្សោ ទិដ្ឋិយោ, កិំ ឯកេកស្ស ទិយឌ្ឍា ហោតីតិ? ន តថា, យថា បន ឯកោ ភិក្ខុ បដិបាដិយា ចត្តារិបិ ឈានានិ និព្ពត្តេតិ, ឯវមេត្ថ ឯកេកោ តិស្សោបិ ទិដ្ឋិយោ និព្ពត្តេសីតិ វេទិតព្ពោ. ‘‘នត្ថិ ហេតុ នត្ថិ បច្ចយោ’’តិ បុនប្បុនំ អាវជ្ជេន្តស្ស អាហរន្តស្ស អភិនន្ទន្តស្ស អស្សាទេន្តស្ស មគ្គទស្សនំ វិយ ហោតិ. សោ មិច្ឆត្តនិយាមំ ឱក្កមតិ, សោ ឯកន្តកាឡកោតិ វុច្ចតិ. យថា បន អហេតុកទិដ្ឋិយំ, ឯវំ ‘‘ករោតោ ន ករីយតិ បាបំ, នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិ ឥមេសុបិ ឋានេសុ មិច្ឆត្តនិយាមំ ឱក្កមតិ.

ន គរហិតព្ពំ នប្បដិក្កោសិតព្ពំ អមញ្ញិំសូតិ ឯត្ថ ‘‘យទេតំ អតីតំ នាម, នយិទំ អតីតំ, ឥទមស្ស អនាគតំ វា បច្ចុប្បន្នំ វា’’តិ វទន្តោ គរហតិ នាម. តត្ថ ទោសំ ទស្សេត្វា ‘‘កិំ ឥមិនា គរហិតេនា’’តិ? វទន្តោ បដិក្កោសតិ នាម. ឥមេ បន និរុត្តិបថេ តេបិ អច្ចន្តកាឡកា ទិដ្ឋិគតិកា ន គរហិតព្ពេ ន បដិក្កោសិតព្ពេ មញ្ញិំសុ. អតីតំ បន អតីតមេវ, អនាគតំ អនាគតមេវ, បច្ចុប្បន្នំ បច្ចុប្បន្នមេវ កថយិំសុ. និន្ទាឃដ្ដនព្យារោសឧបារម្ភភយាតិ វិញ្ញូនំ សន្តិកា និន្ទាភយេន ច ឃដ្ដនភយេន ច ទោសារោបនភយេន ច ឧបារម្ភភយេន ច. ឥតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ ចតុភូមិកខន្ធានំ បណ្ណត្តិ កថិតាតិ. ទសមំ.

ឧបយវគ្គោ ឆដ្ឋោ.