១. អស្សុតវាសុត្តវណ្ណនា

៦១. មហាវគ្គស្ស បឋមេ អស្សុតវាតិ ខន្ធធាតុអាយតនបច្ចយាការសតិបដ្ឋានាទីសុ ឧគ្គហបរិបុច្ឆាវិនិច្ឆយរហិតោ. បុថុជ្ជនោតិ បុថូនំ នានប្បការានំ កិលេសាទីនំ ជននាទិការណេហិ បុថុជ្ជនោ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘បុថុ កិលេសេ ជនេន្តីតិ បុថុជ្ជនា’’តិ សព្ពំ វិត្ថារេតព្ពំ. អបិច បុថូនំ គណនបថមតីតានំ អរិយធម្មបរម្មុខានំ នីចធម្មសមាចារានំ ជនានំ អន្តោគធត្តាបិ បុថុជ្ជនោ, បុថុ វា អយំ វិសុំយេវ សង្ខំ គតោ, វិសំសដ្ឋោ សីលសុតាទិគុណយុត្តេហិ អរិយេហិ ជនោតិ បុថុជ្ជនោ. ឯវមេតេហិ ‘‘អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ’’តិ ទ្វីហិបិ បទេហិ យេ តេ –

‘‘ទុវេ បុថុជ្ជនា វុត្តា, ពុទ្ធេនាទិច្ចពន្ធុនា;

អន្ធោ បុថុជ្ជនោ ឯកោ, កល្យាណេកោ បុថុជ្ជនោ’’តិ. (មហានិ. ៩៤); –

ទ្វេ បុថុជ្ជនា វុត្តា, តេសុ អន្ធបុថុជ្ជនោ គហិតោ. ឥមស្មិន្តិ បច្ចុប្បន្នបច្ចក្ខកាយំ ទស្សេតិ. ចាតុមហាភូតិកស្មិន្តិ ចតុមហាភូតកាយេ ចតុមហាភូតេហិ និព្ពត្តេ ចតុមហាភូតមយេតិ អត្ថោ. និព្ពិន្ទេយ្យាតិ ឧក្កណ្ឋេយ្យ. វិរជ្ជេយ្យាតិ ន រជ្ជេយ្យ. វិមុច្ចេយ្យាតិ មុច្ចិតុកាមោ ភវេយ្យ. អាចយោតិ វុឌ្ឍិ. អបចយោតិ បរិហានិ. អាទានន្តិ និព្ពត្តិ. និក្ខេបនន្តិ ភេទោ.

តស្មាតិ យស្មា ឥមេ ចត្តារោ វុឌ្ឍិហានិនិព្ពត្តិភេទា បញ្ញាយន្តិ, តស្មា តំការណាតិ អត្ថោ. ឥតិ ភគវា ចាតុមហាភូតិកេ កាយេ រូបំ បរិគ្គហេតុំ អយុត្តរូបំ កត្វា អរូបំ បរិគ្គហេតុំ យុត្តរូបំ ករោតិ. កស្មា? តេសញ្ហិ ភិក្ខូនំ រូបស្មិំ គាហោ ពលវា អធិមត្តោ, តេន តេសំ រូបេ គាហស្ស បរិគ្គហេតព្ពរូបតំ ទស្សេត្វា និក្កឌ្ឍន្តោ អរូបេ បតិដ្ឋាបនត្ថំ ឯវមាហ.

ចិត្តន្តិអាទិ សព្ពំ មនាយតនស្សេវ នាមំ. តញ្ហិ ចិត្តវត្ថុតាយ ចិត្តគោចរតាយ សម្បយុត្តធម្មចិត្តតាយ ច ចិត្តំ, មននដ្ឋេន មនោ, វិជាននដ្ឋេន វិញ្ញាណន្តិ វុច្ចតិ. នាលន្តិ ន សមត្ថោ. អជ្ឈោសិតន្តិ តណ្ហាយ គិលិត្វា បរិនិដ្ឋបេត្វា គហិតំ. មមាយិតន្តិ តណ្ហាមមត្តេន មម ឥទន្តិ គហិតំ. បរាមដ្ឋន្តិ ទិដ្ឋិយា បរាមសិត្វា គហិតំ. ឯតំ មមាតិ តណ្ហាគាហោ, តេន អដ្ឋសតតណ្ហាវិចរិតំ គហិតំ ហោតិ. ឯសោហមស្មីតិ មានគាហោ, តេន នវ មានា គហិតា ហោន្តិ. ឯសោ មេ អត្តាតិ ទិដ្ឋិគាហោ, តេន ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិយោ គហិតា ហោន្តិ. តស្មាតិ យស្មា ឯវំ ទីឃរត្តំ គហិតំ, តស្មា និព្ពិន្ទិតុំ ន សមត្ថោ.

វរំ, ភិក្ខវេតិ ឥទំ កស្មា អាហ? បឋមញ្ហិ តេន រូបំ បរិគ្គហេតុំ អយុត្តរូបំ កតំ, អរូបំ យុត្តរូបំ, អថ ‘‘តេសំ ភិក្ខូនំ រូបតោ គាហោ និក្ខមិត្វា អរូបំ គតោ’’តិ ញត្វា តំ និក្កឌ្ឍិតុំ ឥមំ ទេសនំ អារភិ. តត្ថ អត្តតោ ឧបគច្ឆេយ្យាតិ អត្តាតិ គណ្ហេយ្យ. ភិយ្យោបីតិ វស្សសតតោ ឧទ្ធម្បិ. កស្មា បន ភគវា ឯវមាហ? កិំ អតិរេកវស្សសតំ តិដ្ឋមានំ រូបំ នាម អត្ថិ? ននុ បឋមវយេ បវត្តំ រូបំ មជ្ឈិមវយំ ន បាបុណាតិ, មជ្ឈិមវយេ បវត្តំ បច្ឆិមវយំ, បុរេភត្តេ បវត្តំ បច្ឆាភត្តំ, បច្ឆាភត្តេ បវត្តំ បឋមយាមំ, បឋមយាមេ បវត្តំ មជ្ឈិមយាមំ, មជ្ឈិមយាមេ បវត្តំ បច្ឆិមយាមំ ន បាបុណាតិ? តថា គមនេ បវត្តំ ឋានំ, ឋានេ បវត្តំ និសជ្ជំ, និសជ្ជាយ បវត្តំ សយនំ ន បាបុណាតិ. ឯកឥរិយាបថេបិ បាទស្ស ឧទ្ធរណេ បវត្តំ អតិហរណំ, អតិហរណេ បវត្តំ វីតិហរណំ, វីតិហរណេ បវត្តំ វោស្សជ្ជនំ, វោស្សជ្ជនេ បវត្តំ សន្និក្ខេបនំ, សន្និក្ខេបនេ បវត្តំ សន្និរុជ្ឈនំ ន បាបុណាតិ, តត្ថ តត្ថេវ ឱធិ ឱធិ បព្ពំ បព្ពំ ហុត្វា តត្តកបាលេ បក្ខិត្តតិលា វិយ បដបដាយន្តា សង្ខារា ភិជ្ជន្តីតិ? សច្ចមេតំ. យថា បន បទីបស្ស ជលតោ ជាតា តំ តំ វដ្ដិប្បទេសំ អនតិក្កមិត្វា តត្ថ តត្ថេវ ភិជ្ជតិ, អថ ច បន បវេណិសម្ពន្ធវសេន សព្ពរត្តិំ ជលិតោ បទីបោតិ វុច្ចតិ, ឯវមិធាបិ បវេណិវសេន អយម្បិ កាយោ ឯវំ ចិរដ្ឋិតិកោ វិយ កត្វា ទស្សិតោ.

រត្តិយា ច ទិវសស្ស ចាតិ រត្តិម្ហិ ច ទិវសេ ច. ភុម្មត្ថេ ហេតំ សាមិវចនំ. អញ្ញទេវ ឧប្បជ្ជតិ, អញ្ញំ និរុជ្ឈតីតិ យំ រត្តិំ ឧប្បជ្ជតិ ច និរុជ្ឈតិ ច, តតោ អញ្ញទេវ ទិវា ឧប្បជ្ជតិ ច និរុជ្ឈតិ ចាតិ អត្ថោ. អញ្ញំ ឧប្បជ្ជតិ, អនុប្បន្នមេវ អញ្ញំ និរុជ្ឈតីតិ ឯវំ បន អត្ថោ ន គហេតព្ពោ. ‘‘រត្តិយា ច ទិវសស្ស ចា’’តិ ឥទំ បុរិមបវេណិតោ បរិត្តកំ បវេណិំ គហេត្វា បវេណិវសេនេវ វុត្តំ, ឯករត្តិំ បន ឯកទិវសំ វា ឯកមេវ ចិត្តំ ឋាតុំ សមត្ថំ នាម នត្ថិ. ឯកស្មិញ្ហិ អច្ឆរាក្ខណេ អនេកានិ ចិត្តកោដិសតសហស្សានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. វុត្តម្បិ ចេតំ មិលិន្ទបញ្ហេ –

‘‘វាហសតំ ខោ, មហារាជ, វីហីនំ, អឌ្ឍចូឡញ្ច វាហា, វីហិសត្តម្ពណានិ, ទ្វេ ច តុម្ពា, ឯកច្ឆរាក្ខណេ បវត្តស្ស ចិត្តស្ស ឯត្តកា វីហី លក្ខំ ឋបីយមានា បរិក្ខយំ បរិយាទានំ គច្ឆេយ្យុ’’ន្តិ.

បវនេតិ មហាវនេ. តំ មុញ្ចិត្វា អញ្ញំ គណ្ហាតិ, តំ មុញ្ចិត្វា អញ្ញំ គណ្ហាតីតិ ឥមិនា ន សោ គណ្ហិតព្ពសាខំ អលភិត្វា ភូមិំ ឱតរតិ. អថ ខោ តស្មិំ មហាវនេ វិចរន្តោ តំ តំ សាខំ គណ្ហន្តោយេវ ចរតីតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ.

ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ ឥទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ – អរញ្ញមហាវនំ វិយ ហិ អារម្មណវនំ វេទិតព្ពំ. តស្មិំ វនេ វិចរណមក្កដោ វិយ អារម្មណវនេ ឧប្បជ្ជនកចិត្តំ. សាខាគហណំ វិយ អារម្មណេ លុព្ភនំ. យថា សោ អរញ្ញេ វិចរន្តោ មក្កដោ តំ តំ សាខំ បហាយ តំ តំ សាខំ គណ្ហាតិ, ឯវមិទំ អារម្មណវនេ វិចរន្តំ ចិត្តម្បិ កទាចិ រូបារម្មណំ គហេត្វា ឧប្បជ្ជតិ, កទាចិ សទ្ទាទីសុ អញ្ញតរំ, កទាចិ អតីតំ, កទាចិ អនាគតំ វា បច្ចុប្បន្នំ វា, តថា កទាចិ អជ្ឈត្តំ, កទាចិ ពាហិរំ. យថា ច សោ អរញ្ញេ វិចរន្តោ មក្កដោ សាខំ អលភិត្វា ឱរុយ្ហ ភូមិយំ និសិន្នោតិ ន វត្តព្ពោ, ឯកំ បន បណ្ណសាខំ គហេត្វាវ និសីទតិ, ឯវមេវ អារម្មណវនេ វិចរន្តំ ចិត្តម្បិ ឯកំ ឱលុព្ភារម្មណំ អលភិត្វា ឧប្បន្នន្តិ ន វត្តព្ពំ, ឯកជាតិយំ បន អារម្មណំ គហេត្វាវ ឧប្បជ្ជតីតិ វេទិតព្ពំ. ឯត្តាវតា ច បន ភគវតា រូបតោ នីហរិត្វា អរូបេ គាហោ បតិដ្ឋាបិតោ, អរូបតោ នីហរិត្វា រូបេ.

ឥទានិ តំ ឧភយតោ និក្កឌ្ឍិតុកាមោ តត្រ, ភិក្ខវេ, សុតវា អរិយសាវកោតិ ទេសនំ អារភិ. អយំ បនត្ថោ អាសីវិសទដ្ឋូបមាយ ទីបេតព្ពោ – ឯកោ កិរ បុរិសោ អាសីវិសេន ទដ្ឋោ, អថស្ស វិសំ ហរិស្សាមីតិ ឆេកោ ភិសក្កោ អាគន្ត្វា វមនំ ការេត្វា ហេដ្ឋា គរុឡោ, ឧបរិ នាគោតិ មន្តំ បរិវត្តេត្វា វិសំ ឧបរិ អារោបេសិ. សោ យាវ អក្ខិប្បទេសា អារុឡ្ហភាវំ ញត្វា ‘‘ឥតោ បរំ អភិរុហិតុំ ន ទស្សាមិ, ទដ្ឋដ្ឋានេយេវ ឋបេស្សាមី’’តិ ឧបរិ គរុឡោ, ហេដ្ឋា នាគោតិ មន្តំ បរិវត្តេត្វា កណ្ណេ ធុមេត្វា ទណ្ឌកេន បហរិត្វា វិសំ ឱតារេត្វា ទដ្ឋដ្ឋានេយេវ ឋបេសិ. តត្រស្ស ឋិតភាវំ ញត្វា អគទលេបេន វិសំ និម្មថេត្វា ន្ហាបេត្វា ‘‘សុខី ហោហី’’តិ វត្វា យេនកាមំ បក្កាមិ.

តត្ថ អាសីវិសេន ទដ្ឋស្ស កាយេ វិសបតិដ្ឋានំ វិយ ឥមេសំ ភិក្ខូនំ រូបេ អធិមត្តគាហកាលោ, ឆេកោ ភិសក្កោ វិយ តថាគតោ, មន្តំ បរិវត្តេត្វា ឧបរិ វិសស្ស អារោបិតកាលោ វិយ តថាគតេន តេសំ ភិក្ខូនំ រូបតោ គាហំ នីហរិត្វា អរូបេ បតិដ្ឋាបិតកាលោ, យាវ អក្ខិប្បទេសា អារុឡ្ហវិសស្ស ឧបរិ អភិរុហិតុំ អទត្វា បុន មន្តពលេន ឱតារេត្វា ទដ្ឋដ្ឋានេយេវ ឋបនំ វិយ សត្ថារា តេសំ ភិក្ខូនំ អរូបតោ គាហំ នីហរិត្វា រូបេ បតិដ្ឋាបិតកាលោ. ទដ្ឋដ្ឋានេ ឋិតស្ស វិសស្ស អគទលេបេន និម្មថនំ វិយ ឧភយតោ គាហំ នីហរណត្ថាយ ឥមិស្សា ទេសនាយ អារទ្ធកាលោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ និព្ពិន្ទំ វិរជ្ជតីតិ ឥមិនា មគ្គោ កថិតោ, វិរាគា វិមុច្ចតីតិ ផលំ, វិមុត្តស្មិន្តិអាទិនា បច្ចវេក្ខណា. បឋមំ.