១. និទានសំយុត្តំ

១. ពុទ្ធវគ្គោ

១. បដិច្ចសមុប្បាទសុត្តវណ្ណនា

១. ឯវំ មេ សុតន្តិ – និទានវគ្គេ បឋមំ បដិច្ចសមុប្បាទសុត្តំ. តត្រាយំ អនុបុព្ពបទវណ្ណនា – តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសីតិ, ឯត្ថ តត្រាតិ ទេសកាលបរិទីបនំ. តញ្ហិ ‘‘យំ សមយំ វិហរតិ, តត្រ សមយេ, យស្មិញ្ច ជេតវនេ វិហរតិ, តត្រ ជេតវនេ’’តិ ទីបេតិ. ភាសិតព្ពយុត្តេ វា ទេសកាលេ ទីបេតិ. ន ហិ ភគវា អយុត្តេ ទេសេ កាលេ ច ធម្មំ ភាសតិ. ‘‘អកាលោ ខោ តាវ ពាហិយា’’តិអាទិ (ឧទា. ១០) ចេត្ថ សាធកំ. ខោតិ បទបូរណមត្តេ, អវធារណេ អាទិកាលត្ថេ វា និបាតោ. ភគវាតិ លោកគរុទីបនំ. ភិក្ខូតិ កថាសវនយុត្តបុគ្គលវចនំ. អបិចេត្ថ ‘‘ភិក្ខកោតិ ភិក្ខុ, ភិក្ខាចរិយំ អជ្ឈូបគតោតិ ភិក្ខូ’’តិអាទិនា (បារា. ៤៥; វិភ. ៥១០) នយេន វចនត្ថោ វេទិតព្ពោ. អាមន្តេសីតិ អាលបិ, អភាសិ, សម្ពោធេសិ, អយមេត្ថ អត្ថោ. អញ្ញត្រ បន ញាបនេបិ ហោតិ. យថាហ – ‘‘អាមន្តយាមិ វោ, ភិក្ខវេ, បដិវេទយាមិ វោ, ភិក្ខវេ’’តិ. បក្កោសនេបិ. យថាហ – ‘‘ឯហិ ត្វំ, ភិក្ខុ, មម វចនេន សារិបុត្តំ អាមន្តេហី’’តិ (អ. និ. ៩.១១). ភិក្ខវោតិ អាមន្តនាការទីបនំ. តញ្ច ភិក្ខនសីលតាទិគុណយោគសិទ្ធត្តា វុត្តំ. ភិក្ខនសីលតាគុណយុត្តោបិ ហិ ភិក្ខុ, ភិក្ខនធម្មតាគុណយុត្តោបិ ភិក្ខនេ សាធុការិតាគុណយុត្តោបីតិ សទ្ទវិទូ មញ្ញន្តិ. តេន ច តេសំ ភិក្ខនសីលតាទិគុណយោគសិទ្ធេន វចនេន ហីនាធិកជនសេវិតវុត្តិំ បកាសេន្តោ ឧទ្ធតទីនភាវនិគ្គហំ ករោតិ. ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ ឥមិនា ច ករុណាវិប្ផារសោម្មហទយនយននិបាតបុព្ពង្គមេន វចនេន តេ អត្តនោ អភិមុខេ ករោន្តោ តេនេវ កថេតុកម្យតាទីបកេន នេសំ វចនេន សោតុកម្យតំ ជនេតិ, តេនេវ ច សម្ពោធនត្ថេន សាធុកំ មនសិការេបិ និយោជេតិ. សាធុកំ មនសិការាយត្តា ហិ សាសនសម្បត្តិ.

អបរេសុបិ ទេវមនុស្សេសុ វិជ្ជមានេសុ កស្មា ភិក្ខូយេវ អាមន្តេសីតិ ចេ? ជេដ្ឋសេដ្ឋាសន្នសទាសន្និហិតភាវតោ. សព្ពបរិសសាធារណា ហិ ភគវតោ ធម្មទេសនា, បរិសាយ ជេដ្ឋា ភិក្ខូ បឋមំ ឧប្បន្នត្តា, សេដ្ឋា អនគារិយភាវំ អាទិំ កត្វា សត្ថុចរិយានុវិធាយកត្តា សកលសាសនបដិគ្គាហកត្តា ច, អាសន្នា តត្ថ និសិន្នេសុ សត្ថុសន្តិកត្តា, សទាសន្និហិតា សត្ថុសន្តិកាវចរត្តាតិ. អបិច តេ ធម្មទេសនាយ ភាជនំ យថានុសិដ្ឋំ បដិបត្តិសព្ភាវតោ. វិសេសតោ ច ឯកច្ចេ ភិក្ខូយេវ សន្ធាយ អយំ ទេសនាបីតិ ឯវំ អាមន្តេសិ.

កិមត្ថំ បន ភគវា ធម្មំ ទេសេន្តោ បឋមំ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ, ន ធម្មមេវ ទេសេសីតិ? សតិជននត្ថំ. ភិក្ខូ អញ្ញំ ចិន្តេន្តាបិ វិក្ខិត្តចិត្តាបិ ធម្មំ បច្ចវេក្ខន្តាបិ កម្មដ្ឋានំ មនសិករោន្តាបិ និសិន្នា ហោន្តិ. តេ អនាមន្តេត្វា ធម្មេ ទេសិយមានេ ‘‘អយំ ទេសនា កិំនិទានា កិំបច្ចយា កតមាយ អដ្ឋុប្បត្តិយា ទេសិតា’’តិ សល្លក្ខេតុំ អសក្កោន្តា ទុគ្គហិតំ វា គណ្ហេយ្យុំ, ន វា គណ្ហេយ្យុំ, តេន នេសំ សតិជននត្ថំ ភគវា បឋមំ អាមន្តេត្វា បច្ឆា ធម្មំ ទេសេតិ.

ភទន្តេតិ គារវវចនមេតំ, សត្ថុនោ បដិវចនទានំ វា. អបិចេត្ថ ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ វទមានោ ភគវា ភិក្ខូ អាលបតិ. ‘‘ភទន្តេ’’តិ វទមានា តេ ភគវន្តំ បច្ចាលបន្តិ. តថា ហិ ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ ភគវា អាភាសតិ, ‘‘ភទន្តេ’’តិ បច្ចាភាសន្តិ. ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ បដិវចនំ ទាបេតិ, ‘‘ភទន្តេ’’តិ បដិវចនំ ទេន្តិ. តេ ភិក្ខូតិ យេ ភគវា អាមន្តេសិ, តេ. ភគវតោ បច្ចស្សោសុន្តិ ភគវតោ អាមន្តនំ បតិអស្សោសុំ, អភិមុខា ហុត្វា សុណិំសុ សម្បដិច្ឆិំសុ បដិគ្គហេសុន្តិ អត្ថោ. ភគវា ឯតទវោចាតិ, ភគវា ឯតំ ឥទានិ វត្តព្ពំ សកលសុត្តំ អវោច. ឯត្តាវតា យំ អាយស្មតា អានន្ទេន អត្ថព្យញ្ជនសម្បន្នស្ស ពុទ្ធានំ ទេសនាញាណគម្ភីរភាវសំសូចកស្ស ឥមស្ស សុត្តស្ស សុខាវគាហណត្ថំ កាលទេសទេសកបរិសាបទេសប្បដិមណ្ឌិតំ និទានំ ភាសិតំ, តស្ស អត្ថវណ្ណនា សមត្តា.

ឥទានិ បដិច្ចសមុប្បាទំ វោតិអាទិនា នយេន ភគវតា និក្ខិត្តស្ស សុត្តស្ស សំវណ្ណនាយ ឱកាសោ អនុប្បត្តោ. សា បនេសា សុត្តវណ្ណនា យស្មា សុត្តនិក្ខេបំ វិចារេត្វា វុច្ចមានា បាកដា ហោតិ, តស្មា សុត្តនិក្ខេបំ តាវ វិចារេស្សាម. ចត្តារោ ហិ សុត្តនិក្ខេបា – អត្តជ្ឈាសយោ, បរជ្ឈាសយោ, បុច្ឆាវសិកោ, អដ្ឋុប្បត្តិកោតិ. តត្ថ យានិ សុត្តានិ ភគវា បរេហិ អនជ្ឈិដ្ឋោ កេវលំ អត្តនោ អជ្ឈាសយេនេវ កថេតិ, សេយ្យថិទំ – ទសពលសុត្តន្តហារកោ ចន្ទោបម-វីណោបម-សម្មប្បធាន-ឥទ្ធិបាទ-ឥន្ទ្រិយពល-ពោជ្ឈង្គមគ្គង្គ-សុត្តន្តហារកោតិ ឯវមាទីនិ, តេសំ អត្តជ្ឈាសយោ និក្ខេបោ.

យានិ បន ‘‘បរិបក្កា ខោ រាហុលស្ស វិមុត្តិបរិបាចនីយា ធម្មា. យំនូនាហំ រាហុលំ ឧត្តរិំ អាសវានំ ខយេ វិនេយ្យ’’ន្តិ (សំ. និ. ៤.១២១; ម. និ. ៣.៤១៦) ឯវំ បរេសំ អជ្ឈាសយំ ខន្តិំ និជ្ឈានក្ខមំ មនំ អភិនីហារំ ពុជ្ឈនភាវញ្ច អបេក្ខិត្វា បរជ្ឈាសយវសេន កថិតានិ, សេយ្យថិទំ – ចូឡរាហុលោវាទសុត្តំ, មហារាហុលោវាទសុត្តំ, ធម្មចក្កប្បវត្តនំ, អនត្តលក្ខណសុត្តំ, អាសីវិសោបមសុត្តំ, ធាតុវិភង្គសុត្តន្តិ, ឯវមាទីនិ, តេសំ បរជ្ឈាសយោ និក្ខេបោ.

ភគវន្តំ បន ឧបសង្កមិត្វា ចតស្សោ បរិសា ចត្តារោ វណ្ណា នាគា សុបណ្ណា គន្ធព្ពា អសុរា យក្ខា មហារាជានោ តាវតិំសាទយោ ទេវា មហាព្រហ្មាតិ ឯវមាទយោ ‘‘ពោជ្ឈង្គា ពោជ្ឈង្គាតិ, ភន្តេ, វុច្ចន្តិ – (សំ. និ. ៥.២០២) នីវរណា នីវរណាតិ, ភន្តេ, វុច្ចន្តិ – ឥមេ នុ ខោ, ភន្តេ, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា, កិំសូធ វិត្តំ បុរិសស្ស សេដ្ឋ’’ន្តិអាទិនា (សំ. និ. ១.២៤៦; សុ. និ. ១៨៣) នយេន បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ. ឯវំ បុដ្ឋេន ភគវតា យានិ កថិតានិ ពោជ្ឈង្គសំយុត្តាទីនិ, យានិ វា បនញ្ញានិបិ ទេវតាសំយុត្ត, មារសំយុត្ត, ព្រហ្មសំយុត្ត, សក្កបញ្ហ, ចូឡវេទល្ល, មហាវេទល្ល, សាមញ្ញផលអាឡវក, សូចិលោម, ខរលោមសុត្តាទីនិ, តេសំ បុច្ឆាវសិកោ និក្ខេបោ.

យានិ បន តានិ ឧប្បន្នំ ការណំ បដិច្ច កថិតានិ, សេយ្យថិទំ – ធម្មទាយាទំ. ចូឡសីហនាទសុត្តំ បុត្តមំសូបមំ ទារុក្ខន្ធូបមំ អគ្គិក្ខន្ធូបមំ ផេណបិណ្ឌូបមំ បារិច្ឆត្តកូបមន្តិ ឯវមាទីនិ, តេសំ អដ្ឋុប្បត្តិកោ និក្ខេបោ.

ឯវមេតេសុ ចតូសុ និក្ខេបេសុ ឥមស្ស បដិច្ចសមុប្បាទសុត្តស្ស បរជ្ឈាសយោ និក្ខេបោ. បរបុគ្គលជ្ឈាសយវសេន ហិទំ ភគវតា និក្ខិត្តំ. កតមេសំ បុគ្គលានំ អជ្ឈាសយវសេនាតិ? ឧគ្ឃដិតញ្ញូនំ. ចត្តារោ ហិ បុគ្គលា ឧគ្ឃដិតញ្ញូ វិបញ្ចិតញ្ញូ នេយ្យោ បទបរមោតិ. តត្ថ យស្ស បុគ្គលស្ស សហ ឧទាហដវេលាយ ធម្មាភិសមយោ ហោតិ, អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ. យស្ស បុគ្គលស្ស សំខិត្តេន ភាសិតស្ស វិត្ថារេន អត្ថេ វិភជិយមានេ ធម្មាភិសមយោ ហោតិ, អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ វិបញ្ចិតញ្ញូ. យស្ស បុគ្គលស្ស ឧទ្ទេសតោ បរិបុច្ឆតោ យោនិសោ មនសិករោតោ, កល្យាណមិត្តេ សេវតោ, ភជតោ, បយិរុបាសតោ, អនុបុព្ពេន ធម្មាភិសមយោ ហោតិ, អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ នេយ្យោ. យស្ស បុគ្គលស្ស ពហុម្បិ សុណតោ, ពហុម្បិ ធារយតោ, ពហុម្បិ វាចយតោ ន តាយ ជាតិយា ធម្មាភិសមយោ ហោតិ, អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ បទបរមោ. ឥតិ ឥមេសុ ចតូសុ បុគ្គលេសុ ឧគ្ឃដិតញ្ញូបុគ្គលានំ អជ្ឈាសយវសេន ឥទំ សុត្តំ និក្ខិត្តំ.

តទា កិរ បញ្ចសតា ជនបទវាសិកា ភិក្ខូ សព្ពេវ ឯកចរា ទ្វិចរា តិចរា ចតុចរា បញ្ចចរា សភាគវុត្តិនោ ធុតង្គធរា អារទ្ធវីរិយា យុត្តយោគា វិបស្សកា សណ្ហំ សុខុមំ សុញ្ញតំ បច្ចយាការទេសនំ បត្ថយមានា សាយន្ហសមយេ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា, វន្ទិត្វា, រត្តកម្ពលសាណិយា បរិក្ខិបមានា វិយ ទេសនំ បច្ចាសីសមានា បរិវារេត្វា និសីទិំសុ. តេសំ អជ្ឈាសយវសេន ភគវា ឥទំ សុត្តំ អារភិ. យថា ហិ ឆេកោ ចិត្តការោ អបរិកម្មកតភិត្តិំ លភិត្វា, ន អាទិតោវ រូបំ សមុដ្ឋាបេសិ, មហាមត្តិកលេបាទីហិ បន ភិត្តិបរិកម្មំ តាវ កត្វា, កតបរិកម្មាយ ភិត្តិយា រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ, កតបរិកម្មំ បន ភិត្តិំ លភិត្វា, ភិត្តិបរិកម្មព្យាបារំ អកត្វា, រង្គជាតានិ យោជេត្វា, វដ្ដិកំ វា តូលិកំ វា អាទាយ រូបមេវ សមុដ្ឋាបេតិ, ឯវមេវ ភគវា អកតាភិនិវេសំ អាទិកម្មិកកុលបុត្តំ លភិត្វា នាស្ស អាទិតោវ អរហត្តបទដ្ឋានំ សណ្ហំ សុខុមំ សុញ្ញតំ វិបស្សនាលក្ខណំ អាចិក្ខតិ, សីលសមាធិកម្មស្សកតាទិដ្ឋិសម្បទាយ បន យោជេន្តោ បុព្ពភាគបដិបទំ តាវ អាចិក្ខតិ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ –

‘‘តស្មាតិហ ត្វំ, ភិក្ខុ, អាទិមេវ វិសោធេហិ កុសលេសុ ធម្មេសុ. កោ ចាទិ កុសលានំ ធម្មានំ? សីលញ្ច សុវិសុទ្ធំ ទិដ្ឋិ ច ឧជុកា. យតោ ខោ តេ, ភិក្ខុ, សីលញ្ច សុវិសុទ្ធំ ភវិស្សតិ ទិដ្ឋិ ច ឧជុកា. តតោ ត្វំ, ភិក្ខុ, សីលំ និស្សាយ សីលេ បតិដ្ឋាយ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ តិវិធេន ភាវេយ្យាសិ. កតមេ ចត្តារោ? ឥធ ត្វំ, ភិក្ខុ, អជ្ឈត្តំ វា កាយេ កាយានុបស្សី វិហរាហិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ. ពហិទ្ធា វា កាយេ…បេ… អជ្ឈត្តពហិទ្ធា វា កាយេ…បេ… ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរាហិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ. យតោ ខោ ត្វំ, ភិក្ខុ, សីលំ និស្សាយ សីលេ បតិដ្ឋាយ ឥមេ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ ឯវំ តិវិធេន ភាវេស្សសិ, តតោ តុយ្ហំ, ភិក្ខុ, យា រត្តិ វា ទិវសោ វា អាគមិស្សតិ, វុទ្ធិយេវ បាដិកង្ខា កុសលេសុ ធម្មេសុ, នោ បរិហានី’’តិ (សំ. និ. ៥.៣៦៩).

ឯវំ អាទិកម្មិកកុលបុត្តស្ស សីលកថាយ បរិកម្មំ កថេត្វា, អរហត្តបទដ្ឋានំ សណ្ហំ សុខុមំ សុញ្ញតំ វិបស្សនាលក្ខណំ អាចិក្ខតិ.

បរិសុទ្ធសីលំ បន អារទ្ធវីរិយំ យុត្តយោគំ វិបស្សកំ លភិត្វា, នាស្ស បុព្ពភាគបដិបទំ អាចិក្ខតិ, ឧជុកមេវ បន អរហត្តបទដ្ឋានំ សណ្ហំ សុខុមំ សុញ្ញតំ វិបស្សនាលក្ខណំ អាចិក្ខតិ. ឥមេ បញ្ចសតា ភិក្ខូ បុព្ពភាគបដិបទំ បរិសោធេត្វា ឋិតា សុធន្តសុវណ្ណសទិសា សុបរិមជ្ជិតមណិក្ខន្ធសន្និភា, ឯកោ លោកុត្តរមគ្គោវ នេសំ អនាគតោ. ឥតិ តស្សាគមនត្ថាយ សត្ថា តេសំ អជ្ឈាសយំ អបេក្ខមានោ ឥទំ សុត្តំ អារភិ.

តត្ថ បដិច្ចសមុប្បាទន្តិ បច្ចយាការំ. បច្ចយាការោ ហិ អញ្ញមញ្ញំ បដិច្ច សហិតេ ធម្មេ ឧប្បាទេតិ. តស្មា បដិច្ចសមុប្បាទោតិ វុច្ចតិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន វិសុទ្ធិមគ្គតោ គហេតព្ពោ.

វោតិ អយំ វោ-សទ្ទោ បច្ចត្ត-ឧបយោគករណ-សម្បទាន-សាមិវចន-បទបូរណេសុ ទិស្សតិ. ‘‘កច្ចិ បន វោ អនុរុទ្ធា សមគ្គា សម្មោទមានា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣២៦; មហាវ. ៤៦៦) ហិ បច្ចត្តេ ទិស្សតិ. ‘‘គច្ឆថ, ភិក្ខវេ, បណាមេមិ វោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.១៥៧) ឧបយោគេ. ‘‘ន វោ មម សន្តិកេ វត្ថព្ព’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ២.១៥៧) ករណេ. ‘‘វនបត្ថបរិយាយំ វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.១៩០) សម្បទានេ. ‘‘សព្ពេសំ វោ, សារិបុត្ត, សុភាសិត’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣៤៥) សាមិវចនេ. ‘‘យេ ហិ វោ អរិយា បរិសុទ្ធកាយកម្មន្តា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣៥) បទបូរណមត្តេ. ឥធ បនាយំ សម្បទានេ ទដ្ឋព្ពោ. ភិក្ខវេតិ បតិស្សវេន អភិមុខីភូតានំ បុន អាលបនំ. ទេសេស្សាមីតិ ទេសនាបដិជាននំ. តំ សុណាថាតិ តំ បដិច្ចសមុប្បាទំ តំ ទេសនំ មយា វុច្ចមានំ សុណាថ.

សាធុកំ មនសិ ករោថាតិ ឯត្ថ បន សាធុកំ សាធូតិ ឯកត្ថមេតំ. អយញ្ច សាធុសទ្ទោ អាយាចន-សម្បដិច្ឆន-សម្បហំសន-សុន្ទរ-ទឡ្ហីកម្មាទីសុ ទិស្សតិ. ‘‘សាធុ មេ, ភន្តេ, ភគវា សំខិត្តេន ធម្មំ ទេសេតូ’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.២៥៧; សំ. និ. ៤.៦៥; ៥.៣៨១) ហិ អាយាចនេ ទិស្សតិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេតិ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.៨៦) សម្បដិច្ឆនេ. ‘‘សាធុ សាធុ, សារិបុត្តា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.៣៤៩) សម្បហំសនេ.

‘‘សាធុ ធម្មរុចី រាជា, សាធុ បញ្ញាណវា នរោ;

សាធុ មិត្តានមទ្ទុព្ភោ, បាបស្ស អករណំ សុខ’’ន្តិ. –

អាទីសុ (ជា. ២.១៨.១០១) សុន្ទរេ. ‘‘តេន ហិ, ព្រាហ្មណ, សាធុកំ សុណាហី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៥.១៩២) សាធុកសទ្ទោយេវ ទឡ្ហីកម្មេ អាណត្តិយន្តិបិ វុច្ចតិ. ឥធ បនាយំ ឯត្ថេវ ទឡ្ហីកម្មេ អាណត្តិយា ច អត្ថោ វេទិតព្ពោ, សុន្ទរត្ថេបិ វដ្ដតិ. ទឡ្ហីករណត្ថេន ហិ ‘‘ទឡ្ហំ ឥមំ ធម្មំ សុណាថ, សុគ្គហិតំ គណ្ហន្តា’’, អាណត្តិអត្ថេន ‘‘មម អាណត្តិយា សុណាថ’’ សុន្ទរត្ថេន ‘‘សុន្ទរមិមំ ភទ្ទកំ ធម្មំ សុណាថា’’តិ ឯតំ ទីបិតំ ហោតិ. មនសិ ករោថាតិ អាវជ្ជេថ. សមន្នាហរថាតិ អត្ថោ. អវិក្ខិត្តចិត្តា ហុត្វា និសាមេថ, ចិត្តេ ករោថាតិ អធិប្បាយោ.

ឥទានេត្ថ តំ សុណាថាតិ សោតិន្ទ្រិយវិក្ខេបនិវារណមេតំ. សាធុកំ មនសិ ករោថាតិ មនសិការេ ទឡ្ហីកម្មនិយោជនេន មនិន្ទ្រិយវិក្ខេបនិវារណំ. បុរិមញ្ចេត្ថ ព្យញ្ជនវិបល្លាសគាហនិវារណំ, បច្ឆិមំ អត្ថវិបល្លាសគាហនិវារណំ. បុរិមេន ច ធម្មស្សវនេ និយោជេតិ, បច្ឆិមេន សុតានំ ធម្មានំ ធារណូបបរិក្ខាសុ. បុរិមេន ច ‘‘សព្យញ្ជនោ អយំ ធម្មោ, តស្មា សវនីយោ’’តិ ទីបេតិ, បច្ឆិមេន ‘‘សាត្ថោ, តស្មា មនសិ កាតព្ពោ’’តិ. សាធុកបទំ វា ឧភយបទេហិ យោជេត្វា, ‘‘យស្មា អយំ ធម្មោ ធម្មគម្ភីរោ ច ទេសនាគម្ភីរោ ច, តស្មា សុណាថ សាធុកំ. យស្មា អត្ថគម្ភីរោ ច បដិវេធគម្ភីរោ ច, តស្មា សាធុកំ មនសិ ករោថា’’តិ ឯវំ យោជនា វេទិតព្ពា. ភាសិស្សាមីតិ ទេសេស្សាមិ. ‘‘តំ សុណាថា’’តិ ឯត្ថ បដិញ្ញាតំ ទេសនំ សំខិត្តតោវ ន ទេសេស្សាមិ, អបិច ខោ វិត្ថារតោបិ នំ ភាសិស្សាមីតិ វុត្តំ ហោតិ. សង្ខេបវិត្ថារវាចកានិ ហិ ឯតានិ បទានិ. យថាហ វង្គីសត្ថេរោ –

‘‘សំខិត្តេនបិ ទេសេតិ, វិត្ថារេនបិ ភាសតិ;

សាឡិកាយិវ និគ្ឃោសោ, បដិភានំ ឧទីរយី’’តិ. (សំ. និ. ១.២១៤; ថេរគា. ១២៤១);

ឯវំ វុត្តេ ឧស្សាហជាតា ហុត្វា ឯវំ, ភន្តេតិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ សត្ថុ វចនំ សម្បដិច្ឆិំសុ, បដិគ្គហេសុន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

អថ នេសំ ភគវា ឯតទវោច – ឯតំ ឥទានិ វត្តព្ពំ ‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, បដិច្ចសមុប្បាទោ’’តិអាទិំ សកលំ សុត្តំ អវោច. តត្ថ កតមោ ច, ភិក្ខវេ, បដិច្ចសមុប្បាទោតិ កថេតុកម្យតាបុច្ឆា. បញ្ចវិធា ហិ បុច្ឆា អទិដ្ឋជោតនាបុច្ឆា ទិដ្ឋសំសន្ទនាបុច្ឆា វិមតិច្ឆេទនាបុច្ឆា អនុមតិបុច្ឆា កថេតុកម្យតាបុច្ឆាតិ, តាសំ ឥទំ នានត្តំ –

កតមា អទិដ្ឋជោតនា បុច្ឆា (មហានិ. ១៥០; ចូឡនិ. បុណ្ណកមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ១២)? បកតិយា លក្ខណំ អញ្ញាតំ ហោតិ អទិដ្ឋំ អតុលិតំ អតីរិតំ អវិភូតំ អវិភាវិតំ. តស្ស ញាណាយ ទស្សនាយ តុលនាយ តីរណាយ វិភូតាយ វិភាវនត្ថាយ បញ្ហំ បុច្ឆតិ. អយំ អទិដ្ឋជោតនាបុច្ឆា.

កតមា ទិដ្ឋសំសន្ទនាបុច្ឆា? បកតិយា លក្ខណំ ញាតំ ហោតិ ទិដ្ឋំ តុលិតំ តីរិតំ វិភូតំ វិភាវិតំ. សោ អញ្ញេហិ បណ្ឌិតេហិ សទ្ធិំ សំសន្ទនត្ថាយ បញ្ហំ បុច្ឆតិ. អយំ ទិដ្ឋសំសន្ទនាបុច្ឆា.

កតមា វិមតិច្ឆេទនាបុច្ឆា? បកតិយា សំសយបក្ខន្ទោ ហោតិ វិមតិបក្ខន្ទោ ទ្វេឡ្ហកជាតោ – ‘‘ឯវំ នុ ខោ, ន នុ ខោ, កថំ នុ ខោ’’តិ, សោ វិមតិច្ឆេទនត្ថាយ បញ្ហំ បុច្ឆតិ, អយំ វិមតិច្ឆេទនាបុច្ឆា.

កតមា អនុមតិបុច្ឆា? ភគវា ភិក្ខូនំ អនុមតិយា បញ្ហំ បុច្ឆតិ – ‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, រូបំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ, អនិច្ចំ, ភន្តេ. យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វាតិ, ទុក្ខំ, ភន្តេ. យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, កល្លំ នុ តំ សមនុបស្សិតុំ – ‘‘ឯតំ មម ឯសោហមស្មិ ឯសោ មេ អត្តា’’តិ, នោ ហេតំ ភន្តេតិ (សំ. និ. ៣.៧៩). អយំ អនុមតិបុច្ឆា.

កតមា កថេតុកម្យតាបុច្ឆា? ភគវា ភិក្ខូនំ កថេតុកម្យតាយ បញ្ហំ បុច្ឆតិ – ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, សតិបដ្ឋានា. កតមេ ចត្តារោ’’តិ? អយំ កថេតុកម្យតាបុច្ឆាតិ.

តត្ថ ពុទ្ធានំ បុរិមា តិស្សោ បុច្ឆា នត្ថិ. កស្មា? ពុទ្ធានញ្ហិ តីសុ អទ្ធាសុ កិញ្ចិ សង្ខតំ អទ្ធាវិមុត្តំ វា អសង្ខតំ អទិដ្ឋំ អជោតិតំ អតុលិតំ អតីរិតំ អវិភូតំ អវិភាវិតំ នាម នត្ថិ. តេន នេសំ អទិដ្ឋជោតនាបុច្ឆា នត្ថិ. យំ បន ភគវតា អត្តនោ ញាណេន បដិវិទ្ធំ, តស្ស អញ្ញេន សមណេន វា ព្រាហ្មណេន វា ទេវេន វា មារេន វា ព្រហ្មុនា វា សទ្ធិំ សំសន្ទនកិច្ចំ នត្ថិ. តេនស្ស ទិដ្ឋសំសន្ទនាបុច្ឆា នត្ថិ. យស្មា បនេស អកថំកថី តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ សព្ពធម្មេសុ វិហតសំសយោ. តេនស្ស វិមតិច្ឆេទនាបុច្ឆា នត្ថិ. ឥតរា បន ទ្វេ បុច្ឆា ភគវតោ អត្ថិ. តាសុ អយំ កថេតុកម្យតា បុច្ឆាតិ វេទិតព្ពា.

ឥទានិ តាវ បុច្ឆាយ បុដ្ឋំ បច្ចយាការំ វិភជន្តោ អវិជ្ជាបច្ចយា, ភិក្ខវេ, សង្ខារាតិអាទិមាហ. ឯត្ថ ច យថា នាម ‘‘បិតរំ កថេស្សាមី’’តិ អារទ្ធោ ‘‘តិស្សស្ស បិតា សោណស្ស បិតា’’តិ បឋមតរំ បុត្តម្បិ កថេតិ, ឯវមេវ ភគវា បច្ចយំ កថេតុំ អារទ្ធោ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិអាទិនា នយេន សង្ខារាទីនំ បច្ចយេ អវិជ្ជាទិធម្មេ កថេន្តោ បច្ចយុប្បន្នម្បិ កថេសិ. អាហារវគ្គស្ស បន បរិយោសានេ ‘‘បដិច្ចសមុប្បាទញ្ច វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ បដិច្ចសមុប្បន្នេ ច ធម្មេ’’តិ (សំ. និ. ២.២០) ឧភយំ អារភិត្វា ឧភយម្បិ កថេសិ. ឥទានិ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាតិអាទីសុ បន អវិជ្ជា ច សា បច្ចយោ ចាតិ អវិជ្ជាបច្ចយោ. តស្មា អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា សម្ភវន្តីតិ ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារេន បន សព្ពាការសម្បន្នា អនុលោមបដិច្ចសមុប្បាទកថា វិសុទ្ធិមគ្គេ កថិតា, តស្មា សា តត្ថ កថិតវសេនេវ គហេតព្ពា.

បដិលោមកថាយំ បន អវិជ្ជាយ ត្វេវាតិ អវិជ្ជាយ តុ ឯវ. អសេសវិរាគនិរោធាតិ វិរាគសង្ខាតេន មគ្គេន អសេសនិរោធា. សង្ខារនិរោធោតិ សង្ខារានំ អនុប្បាទនិរោធោ ហោតិ. ឯវំនិរោធានំ បន សង្ខារានំ និរោធា វិញ្ញាណាទីនញ្ច និរោធា នាមរូបាទីនិ និរុទ្ធានិយេវ ហោន្តីតិ ទស្សេតុំ សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោតិអាទីនិ វត្វា, ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតីតិ អាហ. តត្ថ កេវលស្សាតិ សកលស្ស, សុទ្ធស្ស វា, សត្តវិរហិតស្សាតិ អត្ថោ. ទុក្ខក្ខន្ធស្សាតិ ទុក្ខរាសិស្ស. និរោធោ ហោតីតិ អនុប្បាទោ ហោតិ. ឥតិ ភគវា អនុលោមតោ ទ្វាទសហិ បទេហិ វដ្ដកថំ កថេត្វា តមេវ វដ្ដំ វិនិវដ្ដេត្វា បដិលោមតោ ទ្វាទសហិ បទេហិ វិវដ្ដំ កថេន្តោ អរហត្តេន ទេសនាយ កូដំ គណ្ហិ. ទេសនាបរិយោសានេ តេ បញ្ចសតា អារទ្ធវិបស្សកា ឧគ្ឃដិតញ្ញូបុគ្គលា សូរិយរស្មិសម្ផុដ្ឋានិ បរិបាកគតានិ បទុមានិ វិយ សច្ចានិ ពុជ្ឈិត្វា អរហត្តផលេ បតិដ្ឋហិំសុ.

ឥទមវោច ភគវាតិ ឥទំ វដ្ដវិវដ្ដវសេន សកលសុត្តំ ភគវា អវោច. អត្តមនា តេ ភិក្ខូតិ តុដ្ឋចិត្តា តេ បញ្ចសតា ខីណាសវា ភិក្ខូ. ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទុន្តិ ករវីករុតមញ្ជុនា កណ្ណសុខេន បណ្ឌិតជនហទយានំ អមតាភិសេកសទិសេន ព្រហ្មស្សរេន ភាសតោ ភគវតោ វចនំ អភិនន្ទិំសុ, អនុមោទិំសុ ចេវ សម្បដិច្ឆិំសុ ចាតិ អត្ថោ. តេនេតំ វុច្ចតិ –

‘‘សុភាសិតំ សុលបិតំ, សាធុ សាធូតិ តាទិនោ;

អនុមោទមានា សិរសា, សម្បដិច្ឆិំសុ ភិក្ខវោ’’តិ.

បឋមបដិច្ចសមុប្បាទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. វិភង្គសុត្តវណ្ណនា

២. ទុតិយេបិ វុត្តនយេនេវ សុត្តនិក្ខេបោ វេទិតព្ពោ. អយំ បន វិសេសោ – បឋមំ ឧគ្ឃដិតញ្ញូបុគ្គលានំ វសេន សង្ខេបតោ ទស្សិតំ, ឥទំ វិបញ្ចិតញ្ញូនំ វសេន វិត្ថារតោតិ. ឥមស្មិញ្ច បន សុត្តេ ចតស្សោ វល្លិហារកបុរិសូបមា វត្តព្ពា, តា វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តា ឯវ. យថា ហិ វល្លិហារកោ បុរិសោ វល្លិយា អគ្គំ ទិស្វា តទនុសារេន មូលំ បរិយេសន្តោ តំ ទិស្វា វល្លិំ មូលេ ឆេត្វា អាទាយ កម្មេ ឧបនេយ្យ, ឯវំ ភគវា វិត្ថារទេសនំ ទេសេន្តោ បដិច្ចសមុប្បាទស្ស អគ្គភូតា ជរាមរណា បដ្ឋាយ យាវ មូលភូតំ អវិជ្ជាបទំ, តាវ ទេសនំ អាហរិត្វា បុន វដ្ដវិវដ្ដំ ទេសេន្តោ និដ្ឋបេសិ.

តត្រាយំ ជរាមរណាទីនំ វិត្ថារទេសនាយ អត្ថនិច្ឆយោ – ជរាមរណនិទ្ទេសេ តាវ តេសំ តេសន្តិ អយំ សង្ខេបតោ អនេកេសំ សត្តានំ សាធារណនិទ្ទេសោតិ វិញ្ញាតព្ពោ. យា ទេវទត្តស្ស ជរា, យា សោមទត្តស្សាតិ ឯវញ្ហិ ទិវសម្បិ កថេន្តស្ស នេវ សត្តា បរិយាទានំ គច្ឆន្តិ. ឥមេហិ បន ទ្វីហិ បទេហិ ន កោចិ សត្តោ អបរិយាទិន្នោ ហោតិ. តស្មា វុត្តំ, ‘‘អយំ សង្ខេបតោ អនេកេសំ សត្តានំ សាធារណនិទ្ទេសោ’’តិ. តម្ហិ តម្ហីតិ អយំ គតិជាតិវសេន អនេកេសំ សត្តនិកាយានំ សាធារណនិទ្ទេសោ. សត្តនិកាយេតិ សាធារណនិទ្ទេសេន និទ្ទិដ្ឋស្ស សរូបនិទស្សនំ. ជរា ជីរណតាតិអាទីសុ បន ជរាតិ សភាវនិទ្ទេសោ. ជីរណតាតិ អាការនិទ្ទេសោ. ខណ្ឌិច្ចន្តិអាទយោ តយោ កាលាតិក្កមេ កិច្ចនិទ្ទេសា, បច្ឆិមា ទ្វេ បកតិនិទ្ទេសា. អយញ្ហិ ជរាតិ ឥមិនា បទេន សភាវតោ ទីបិតា, តេនស្សាយំ សភាវនិទ្ទេសោ. ជីរណតាតិ ឥមិនា អាការតោ, តេនស្សាយំ អាការនិទ្ទេសោ. ខណ្ឌិច្ចន្តិ ឥមិនា កាលាតិក្កមេ ទន្តនខានំ ខណ្ឌិតភាវករណកិច្ចតោ. បាលិច្ចន្តិ ឥមិនា កេសលោមានំ បលិតភាវករណកិច្ចតោ. វលិត្តចតាតិ ឥមិនា មំសំ មិលាបេត្វា តចវលិភាវករណកិច្ចតោ ទីបិតា. តេនស្សា ឥមេ ខណ្ឌិច្ចន្តិអាទយោ តយោ កាលាតិក្កមេ កិច្ចនិទ្ទេសា. តេហិ ឥមេសំ វិការានំ ទស្សនវសេន បាកដីភូតា បាកដជរា ទស្សិតា. យថេវ ហិ ឧទកស្ស វា វាតស្ស វា អគ្គិនោ វា តិណរុក្ខាទីនំ សំភគ្គបលិភគ្គតាយ វា ឈាមតាយ វា គតមគ្គោ បាកដោ ហោតិ, ន ច សោ គតមគ្គោ តានេវ ឧទកាទីនិ, ឯវមេវ ជរាយ ទន្តាទីសុ ខណ្ឌិច្ចាទិវសេន គតមគ្គោ បាកដោ, ចក្ខុំ ឧម្មីលេត្វាបិ គយ្ហតិ ន ច ខណ្ឌិច្ចាទីនេវ ជរា. ន ហិ ជរា ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា ហោតិ.

អាយុនោ សំហានិ ឥន្ទ្រិយានំ បរិបាកោតិ ឥមេហិ បន បទេហិ កាលាតិក្កមេយេវ អភិព្យត្តាយ អាយុក្ខយ-ចក្ខាទិឥន្ទ្រិយ-បរិបាកសញ្ញិតាយ បកតិយា ទីបិតា. តេនស្សិមេ បច្ឆិមា ទ្វេ បកតិនិទ្ទេសាតិ វេទិតព្ពា. តត្ថ យស្មា ជរំ បត្តស្ស អាយុ ហាយតិ, តស្មា ជរា ‘‘អាយុនោ សំហានី’’តិ ផលូបចារេន វុត្តា. យស្មា ច ទហរកាលេ សុប្បសន្នានិ សុខុមម្បិ អត្តនោ វិសយំ សុខេនេវ គណ្ហនសមត្ថានិ ចក្ខាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ ជរំ បត្តស្ស បរិបក្កានិ អាលុឡិតានិ អវិសទានិ, ឱឡារិកម្បិ អត្តនោ វិសយំ គហេតុំ អសមត្ថានិ ហោន្តិ, តស្មា ‘‘ឥន្ទ្រិយានំ បរិបាកោ’’តិ ផលូបចារេនេវ វុត្តា.

សា បនាយំ ឯវំ និទ្ទិដ្ឋា សព្ពាបិ ជរា បាកដា បដិច្ឆន្នាតិ ទុវិធា ហោតិ. តត្ថ ទន្តាទីសុ ខណ្ឌាទិភាវទស្សនតោ រូបធម្មេសុ ជរា បាកដជរា នាម, អរូបធម្មេសុ បន ជរា តាទិសស្ស វិការស្ស អទស្សនតោ បដិច្ឆន្នជរា នាម. តត្ថ យ្វាយំ ខណ្ឌាទិភាវោ ទិស្សតិ, សោ តាទិសានំ ទន្តាទីនំ សុវិញ្ញេយ្យត្តា វណ្ណោយេវ, តំ ចក្ខុនា ទិស្វា មនោទ្វារេន ចិន្តេត្វា ‘‘ឥមេ ទន្តា ជរាយ បហដា’’តិ ជរំ ជានាតិ ឧទកដ្ឋានេ ពទ្ធានិ គោសីសាទីនិ ឱលោកេត្វា ហេដ្ឋា ឧទកស្ស អត្ថិភាវំ ជាននំ វិយ. បុន អវីចិ សវីចីតិ ឯវម្បិ ទុវិធា ហោតិ. តត្ថ មណិ-កនក-រជត-បវាឡចន្ទសូរិយាទីនំ វិយ មន្ទទសកាទីសុ បាណីនំ វិយ ច បុប្ផផលបល្លវាទីសុ ច អបាណីនំ វិយ អន្តរន្តរា វណ្ណវិសេសាទីនំ ទុវិញ្ញេយ្យត្តា ជរា អវីចិជរា នាម, និរន្តរជរាតិ អត្ថោ. តតោ អញ្ញេសុ បន យថាវុត្តេសុ អន្តរន្តរា វណ្ណវិសេសាទីនំ សុវិញ្ញេយ្យត្តា ជរា សវីចិជរា នាមាតិ វេទិតព្ពា.

ឥតោ បរំ តេសំ តេសន្តិអាទិ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ចុតិ ចវនតាតិអាទីសុ បន ចុតីតិ ចវនកវសេន វុច្ចតិ, ឯកចតុបញ្ចក្ខន្ធសាមញ្ញវចនមេតំ. ចវនតាតិ ភាវវចនេន លក្ខណនិទស្សនំ. ភេទោតិ ចុតិក្ខន្ធានំ ភង្គុប្បត្តិបរិទីបនំ. អន្តរធានន្តិ ឃដស្សេវ ភិន្នស្ស ភិន្នានំ ចុតិក្ខន្ធានំ យេន កេនចិ បរិយាយេន ឋានាភាវបរិទីបនំ. មច្ចុ មរណន្តិ មច្ចុសង្ខាតំ មរណំ, តេន សមុច្ឆេទមរណាទីនិ និសេធេតិ. កាលោ នាម អន្តកោ, តស្ស កិរិយា កាលកិរិយា. ឯវំ តេន លោកសម្មុតិយា មរណំ ទីបេតិ.

ឥទានិ បរមត្ថេន ទីបេតុំ ខន្ធានំ ភេទោតិអាទិមាហ. បរមត្ថេន ហិ ខន្ធាយេវ ភិជ្ជន្តិ, ន សត្តោ នាម កោចិ មរតិ. ខន្ធេសុ បន ភិជ្ជមានេសុ សត្តោ មរតិ, ភិន្នេសុ មតោតិ វោហារោ ហោតិ. ឯត្ថ ច ចតុបញ្ចវោការវសេន ខន្ធានំ ភេទោ, ឯកវោការវសេន កឡេវរស្ស និក្ខេបោ. ចតុវោការវសេន ច ខន្ធានំ ភេទោ, សេសទ្វយវសេន កឡេវរស្ស និក្ខេបោ វេទិតព្ពោ. កស្មា? ភវទ្វយេបិ រូបកាយសង្ខាតស្ស កឡេវរស្ស សព្ភាវតោ. អថ វា យស្មា ចាតុមហារាជិកាទីសុ ខន្ធា ភិជ្ជន្តេវ, ន កិញ្ចិ និក្ខិបតិ, តស្មា តេសំ វសេន ខន្ធានំ ភេទោ, មនុស្សាទីសុ កឡេវរស្ស និក្ខេបោ. ឯត្ថ ច កឡេវរស្ស និក្ខេបការណតោ មរណំ ‘‘កឡេវរស្ស និក្ខេបោ’’តិ វុត្តន្តិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឥតិ អយញ្ច ជរា ឥទញ្ច មរណំ, ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេតិ ឥទំ ឧភយម្បិ ឯកតោ កត្វា ជរាមរណន្តិ កថីយតិ.

ជាតិនិទ្ទេសេ ជាតិ សញ្ជាតីតិអាទីសុ ជាយនដ្ឋេន ជាតិ, សា អបរិបុណ្ណាយតនវសេន យុត្តា. សញ្ជាយនដ្ឋេន សញ្ជាតិ, សា បរិបុណ្ណាយតនវសេន យុត្តា. ឱក្កមនដ្ឋេន ឱក្កន្តិ, សា អណ្ឌជជលាពុជវសេន យុត្តា. តេ ហិ អណ្ឌកោសញ្ច វត្ថិកោសញ្ច ឱក្កមន្តា បវិសន្តា វិយ បដិសន្ធិំ គណ្ហន្តិ. អភិនិព្ពត្តនដ្ឋេន អភិនិព្ពត្តិ, សា សំសេទជឱបបាតិកវសេន យុត្តា. តេ ហិ បាកដាយេវ ហុត្វា និព្ពត្តន្តិ. អយំ តាវ វោហារទេសនា.

ឥទានិ បរមត្ថទេសនា ហោតិ. ខន្ធាយេវ ហិ បរមត្ថតោ បាតុភវន្តិ, ន សត្តោ. តត្ថ ច ខន្ធានន្តិ ឯកវោការភវេ ឯកស្ស, ចតុវោការភវេ ចតុន្នំ, បញ្ចវោការភវេ បញ្ចន្នម្បិ គហណំ វេទិតព្ពំ. បាតុភាវោតិ ឧប្បត្តិ. អាយតនានន្តិ ឯត្ថ តត្រ តត្រ ឧប្បជ្ជមានាយតនវសេន សង្គហោ វេទិតព្ពោ. បដិលាភោតិ សន្តតិយំ បាតុភាវោយេវ. បាតុភវន្តានេវ ហិ តានិ បដិលទ្ធានិ នាម ហោន្តិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ជាតីតិ ឥមិនា បទេន វោហារតោ បរមត្ថតោ ច ទេសិតាយ ជាតិយា និគមនំ ករោតីតិ.

ភវនិទ្ទេសេ កាមភវោតិ កម្មភវោ ច ឧបបត្តិភវោ ច. តត្ថ កម្មភវោ នាម កាមភវូបគកម្មមេវ. តញ្ហិ តត្ថ ឧបបត្តិភវស្ស ការណត្តា ‘‘សុខោ ពុទ្ធានំ ឧប្បាទោ (ធ. ប. ១៩៤) ទុក្ខោ បាបស្ស ឧច្ចយោ’’តិអាទីនិ (ធ. ប. ១១៧) វិយ ផលវោហារេន ភវោតិ វុត្តំ. ឧបបត្តិភវោ នាម តេន កម្មេន និព្ពត្តំ ឧបាទិណ្ណក្ខន្ធបញ្ចកំ. តញ្ហិ តត្ថ ភវតីតិ កត្វា ភវោតិ វុត្តំ. សព្ពថាបិ ឥទំ កម្មញ្ច ឧបបត្តិញ្ច ឧភយម្បេតមិធ ‘‘កាមភវោ’’តិ វុត្តំ. ឯស នយោ រូបារូបភវេសូតិ.

ឧបាទាននិទ្ទេសេ កាមុបាទានន្តិអាទីសុ វត្ថុកាមំ ឧបាទិយន្តិ ឯតេន, សយំ វា តំ ឧបាទិយតីតិ កាមុបាទានំ, កាមោ ច សោ ឧបាទានញ្ចាតិ កាមុបាទានំ. ឧបាទានន្តិ ទឡ្ហគ្គហណំ វុច្ចតិ. ទឡ្ហត្ថោ ហិ ឯត្ថ ឧបសទ្ទោ ឧបាយាសឧបកដ្ឋាទីសុ វិយ. បញ្ចកាមគុណិករាគស្សេតំ អធិវចនំ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារតោ បនេតំ, ‘‘តត្ថ កតមំ កាមុបាទានំ? យោ កាមេសុ កាមច្ឆន្ទោ’’តិ (ធ. ស. ១២២០; វិភ. ៩៣៨) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

តថា ទិដ្ឋិ ច សា ឧបាទានញ្ចាតិ ទិដ្ឋុបាទានំ. អថ វា ទិដ្ឋិំ ឧបាទិយតិ, ឧបាទិយន្តិ វា ឯតេន ទិដ្ឋិន្តិ ទិដ្ឋុបាទានំ. ឧបាទិយតិ ហិ បុរិមទិដ្ឋិំ ឧត្តរទិដ្ឋិ, ឧបាទិយន្តិ ច តាយ ទិដ្ឋិំ. យថាហ – ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ច ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិអាទិ (ម. និ. ៣.២៧). សីលព្ពតុបាទានអត្តវាទុបាទានវជ្ជស្ស សព្ពទិដ្ឋិគតស្សេតំ អធិវចនំ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារតោ បនេតំ, ‘‘តត្ថ កតមំ ទិដ្ឋុបាទានំ? នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិ (ធ. ស. ១២២១) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

តថា សីលព្ពតមុបាទិយន្តិ ឯតេន, សយំ វា តំ ឧបាទិយតិ, សីលព្ពតញ្ច តំ ឧបាទានញ្ចាតិ វា សីលព្ពតុបាទានំ. គោសីលគោវតាទីនិ ហិ ‘‘ឯវំ សុទ្ធី’’តិ (ធ. ស. ១២២២; វិភ. ៩៣៨) អភិនិវេសតោ សយមេវ ឧបាទានានីតិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារតោ បនេតំ, ‘‘តត្ថ កតមំ សីលព្ពតុបាទានំ? ឥតោ ពហិទ្ធា សមណព្រាហ្មណានំ សីលេន សុទ្ធី’’តិ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

ឥទានិ វទន្តិ ឯតេនាតិ វាទោ, ឧបាទិយន្តិ ឯតេនាតិ ឧបាទានំ, កិំ វទន្តិ ឧបាទិយន្តិ វា? អត្តានំ. អត្តនោ វាទុបាទានំ អត្តវាទុបាទានំ. អត្តវាទមត្តមេវ វា អត្តាតិ ឧបាទិយន្តិ ឯតេនាតិ អត្តវាទុបាទានំ. វីសតិវត្ថុកាយ សក្កាយទិដ្ឋិយា ឯតំ អធិវចនំ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារតោ បនេតំ, ‘‘តត្ថ កតមំ អត្តវាទុបាទានំ? ឥធ អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ អរិយានំ អទស្សាវី’’តិ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

តណ្ហានិទ្ទេសេ រូបតណ្ហា…បេ… ធម្មតណ្ហាតិ ឯតំ ចក្ខុទ្វារាទីសុ ជវនវីថិយា បវត្តាយ តណ្ហាយ ‘‘សេដ្ឋិបុត្តោ ព្រាហ្មណបុត្តោ’’តិ ឯវមាទីសុ បិតិតោ នាមំ វិយ បិតិសទិសារម្មណតោ នាមំ. ឯត្ថ ច រូបារម្មណា តណ្ហា, រូបេ តណ្ហាតិ រូបតណ្ហា. សា កាមរាគភាវេន រូបំ អស្សាទេន្តី បវត្តមានា កាមតណ្ហា, សស្សតទិដ្ឋិសហគតរាគភាវេន ‘‘រូបំ និច្ចំ ធុវំ សស្សត’’ន្តិ ឯវំ អស្សាទេន្តី បវត្តមានា ភវតណ្ហា, ឧច្ឆេទទិដ្ឋិសហគតរាគភាវេន ‘‘រូបំ ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតិ បេច្ច ន ភវតី’’តិ ឯវំ អស្សាទេន្តី បវត្តមានា វិភវតណ្ហាតិ រូបតណ្ហា ឯវំ តិវិធា ហោតិ. យថា ច រូបតណ្ហា, តថា សទ្ទតណ្ហាទយោបីតិ ឯវំ តានិ អដ្ឋារស តណ្ហាវិចរិតានិ ហោន្តិ. តានិ អជ្ឈត្តរូបាទីសុ អដ្ឋារស, ពហិទ្ធារូបាទីសុ អដ្ឋារសាតិ ឆត្តិំស. ឥតិ អតីតានិ ឆត្តិំស, អនាគតានិ ឆត្តិំស, បច្ចុប្បន្នានិ ឆត្តិំសាតិ ឯវំ អដ្ឋសតំ តណ្ហាវិចរិតានិ ហោន្តិ. ‘‘អជ្ឈត្តិកស្ស ឧបាទាយ អស្មីតិ ហោតិ, ឥត្ថស្មីតិ ហោតី’’តិ (វិភ. ៩៧៣) វា ឯវមាទីនិ អជ្ឈត្តិករូបាទិនិស្សិតានិ អដ្ឋារស, ‘‘ពាហិរស្ស ឧបាទាយ ឥមិនា អស្មីតិ ហោតិ, ឥមិនា ឥត្ថស្មីតិ ហោតី’’តិ (វិភ. ៩៧៥) វា ឯវមាទីនិ ពាហិររូបាទិនិស្សិតានិ អដ្ឋារសាតិ ឆត្តិំស, ឥតិ អតីតានិ ឆត្តិំស, អនាគតានិ ឆត្តិំស, បច្ចុប្បន្នានិ ឆត្តិំសាតិ ឯវម្បិ អដ្ឋសតំ តណ្ហាវិចរិតានិ ហោន្តិ. បុន សង្គហេ ករិយមានេ រូបាទីសុ អារម្មណេសុ ឆឡេវ តណ្ហាកាយា តិស្សោយេវ កាមតណ្ហាទយោ ហោន្តីតិ. ឯវំ –

‘‘និទ្ទេសត្ថេន និទ្ទេស, វិត្ថារា វិត្ថារស្ស ច;

បុន សង្គហតោ តណ្ហា, វិញ្ញាតព្ពា វិភាវិនា’’តិ.

វេទនានិទ្ទេសេ វេទនាកាយាតិ វេទនាសមូហា. ចក្ខុសម្ផស្សជា វេទនា…បេ… មនោសម្ផស្សជាវេទនាតិ ឯតំ ‘‘ចក្ខុសម្ផស្សជាវេទនា អត្ថិ កុសលា, អត្ថិ អកុសលា, អត្ថិ អព្យាកតា’’តិ ឯវំ វិភង្គេ (វិភ. ៣៤) អាគតត្តា ចក្ខុទ្វារាទីសុ បវត្តានំ កុសលាកុសលាព្យាកតវេទនានំ ‘‘សារិបុត្តោ មន្តាណិបុត្តោ’’តិ ឯវមាទីសុ មាតិតោ នាមំ វិយ មាតិសទិសតោ វត្ថុតោ នាមំ. វចនត្ថោ បនេត្ថ – ចក្ខុសម្ផស្សហេតុ ជាតា វេទនា ចក្ខុសម្ផស្សជា វេទនាតិ. ឯសេវ នយោ សព្ពត្ថ. អយំ តាវេត្ថ សព្ពសង្គាហិកា កថា. វិបាកវសេន បន ចក្ខុទ្វារេ ទ្វេ ចក្ខុវិញ្ញាណានិ, ទ្វេ មនោធាតុយោ, តិស្សោ មនោវិញ្ញាណធាតុយោតិ ឯតាហិ សម្បយុត្តវសេន វេទនា វេទិតព្ពា. ឯសេវ នយោ សោតទ្វារាទីសុ. មនោទ្វារេ មនោវិញ្ញាណធាតុសម្បយុត្តាវ.

ផស្សនិទ្ទេសេ ចក្ខុសម្ផស្សោតិ ចក្ខុម្ហិ សម្ផស្សោ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. ចក្ខុសម្ផស្សោ…បេ… កាយសម្ផស្សោតិ ឯត្តាវតា ច កុសលាកុសលវិបាកា បញ្ចវត្ថុកា ទស ផស្សា វុត្តា ហោន្តិ. មនោសម្ផស្សោតិ ឥមិនា សេសពាវីសតិលោកិយវិបាកមនសម្បយុត្តា ផស្សា.

សឡាយតននិទ្ទេសេ ចក្ខាយតនន្តិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ វិសុទ្ធិមគ្គេ ខន្ធនិទ្ទេសេ ចេវ អាយតននិទ្ទេសេ ច វុត្តមេវ.

នាមរូបនិទ្ទេសេ នមនលក្ខណំ នាមំ. រុប្បនលក្ខណំ រូបំ. វិភជនេ បនស្ស វេទនាតិ វេទនាក្ខន្ធោ, សញ្ញាតិ សញ្ញាក្ខន្ធោ, ចេតនា ផស្សោ មនសិការោតិ សង្ខារក្ខន្ធោ វេទិតព្ពោ. កាមញ្ច អញ្ញេបិ សង្ខារក្ខន្ធសង្គហិតា ធម្មា សន្តិ, ឥមេ បន តយោ សព្ពទុព្ពលេសុបិ ចិត្តេសុ សន្តិ, តស្មា ឯតេសំយេវ វសេនេត្ថ សង្ខារក្ខន្ធោ ទស្សិតោ. ចត្តារោ ច មហាភូតាតិ ឯត្ថ ចត្តារោតិ គណនបរិច្ឆេទោ. មហាភូតាតិ បថវីអាបតេជវាយានមេតំ អធិវចនំ. យេន បន ការណេន តានិ មហាភូតានីតិ វុច្ចន្តិ, យោ ចេត្ថ អញ្ញោ វិនិច្ឆយនយោ, សោ សព្ពោ វិសុទ្ធិមគ្គេ រូបក្ខន្ធនិទ្ទេសេ វុត្តោ. ចតុន្នញ្ច មហាភូតានំ ឧបាទាយាតិ ឯត្ថ បន ចតុន្នន្តិ ឧបយោគត្ថេ សាមិវចនំ, ចត្តារិ មហាភូតានីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឧបាទាយាតិ ឧបាទិយិត្វា, គហេត្វាតិ អត្ថោ. និស្សាយាតិបិ ឯកេ. ‘‘វត្តមាន’’ន្តិ អយញ្ចេត្ថ បាឋសេសោ. សមូហត្ថេ វា ឯតំ សាមិវចនំ, ចតុន្នំ មហាភូតានំ សមូហំ ឧបាទាយ វត្តមានំ រូបន្តិ ឯត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯវំ សព្ពថាបិ យានិ ច ចត្តារិ បថវីអាទីនិ មហាភូតានិ, យញ្ច ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ វត្តមានំ ចក្ខាយតនាទិភេទេន អភិធម្មបាឡិយមេវ វុត្តំ តេវីសតិវិធំ រូបំ, តំ សព្ពម្បិ រូបន្តិ វេទិតព្ពំ.

វិញ្ញាណនិទ្ទេសេ ចក្ខុវិញ្ញាណន្តិ ចក្ខុម្ហិ វិញ្ញាណំ, ចក្ខុតោ វា ជាតំ វិញ្ញាណន្តិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ. ឯវំ សោតឃានជិវ្ហាកាយវិញ្ញាណានិ. ឥតរំ បន មនោយេវ វិញ្ញាណន្តិ មនោវិញ្ញាណំ. ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណវជ្ជិតតេភូមកវិបាកចិត្តស្សេតំ អធិវចនំ.

សង្ខារនិទ្ទេសេ អភិសង្ខរណលក្ខណោ សង្ខារោ. វិភជនេ បនស្ស កាយសង្ខារោតិ កាយតោ បវត្តសង្ខារោ. កាយទ្វារេ ចោបនវសេន បវត្តានំ កាមាវចរកុសលតោ អដ្ឋន្នំ, អកុសលតោ ទ្វាទសន្នន្តិ វីសតិយា កាយសញ្ចេតនានមេតំ អធិវចនំ. វចីសង្ខារោតិ វចនតោ បវត្តសង្ខារោ, វចីទ្វារេ វចនភេទវសេន បវត្តានំ វីសតិយា ឯវ វចីសញ្ចេតនានមេតំ អធិវចនំ. ចិត្តសង្ខារោតិ ចិត្តតោ បវត្តសង្ខារោ, កាយវចីទ្វារេ ចោបនំ អកត្វា រហោ និសីទិត្វា ចិន្តេន្តស្ស បវត្តានំ លោកិយកុសលាកុសលវសេន ឯកូនតិំសមនោសញ្ចេតនានមេតំ អធិវចនំ.

អវិជ្ជានិទ្ទេសេ ទុក្ខេ អញ្ញាណន្តិ ទុក្ខសច្ចេ អញ្ញាណំ, មោហស្សេតំ អធិវចនំ. ឯស នយោ ទុក្ខសមុទយេ អញ្ញាណន្តិអាទីសុ. តត្ថ ចតូហិ ការណេហិ ទុក្ខេ អញ្ញាណំ វេទិតព្ពំ អន្តោគធតោ វត្ថុតោ អារម្មណតោ បដិច្ឆាទនតោ ច. តថា ហិ តំ ទុក្ខសច្ចបរិយាបន្នត្តា ទុក្ខេ អន្តោគធំ, ទុក្ខសច្ចញ្ចស្ស និស្សយបច្ចយភាវេន វត្ថុ, អារម្មណបច្ចយភាវេន អារម្មណំ, ទុក្ខសច្ចំ ឯតំ បដិច្ឆាទេតិ តស្ស យាថាវលក្ខណបដិវេធនិវារណេន ញាណប្បវត្តិយា ចេត្ថ អប្បទានេន.

ទុក្ខសមុទយេ អញ្ញាណំ តីហិ ការណេហិ វេទិតព្ពំ វត្ថុតោ អារម្មណតោ បដិច្ឆាទនតោ ច. និរោធេ បដិបទាយ ច អញ្ញាណំ ឯកេនេវ ការណេន វេទិតព្ពំ បដិច្ឆាទនតោ. និរោធបដិបទានញ្ហិ បដិច្ឆាទកមេវ អញ្ញាណំ តេសំ យាថាវលក្ខណបដិវេធនិវារណេន តេសុ ច ញាណប្បវត្តិយា អប្បទានេន. ន បន តំ តត្ថ អន្តោគធំ តស្មិំ សច្ចទ្វយេ អបរិយាបន្នត្តា, ន តស្ស តំ សច្ចទ្វយំ វត្ថុ អសហជាតត្តា, នារម្មណំ, តទារព្ភ អប្បវត្តនតោ. បច្ឆិមញ្ហិ សច្ចទ្វយំ គម្ភីរត្តា ទុទ្ទសំ, ន តត្ថ អន្ធភូតំ អញ្ញាណំ បវត្តតិ. បុរិមំ បន វចនីយត្តេន សភាវលក្ខណស្ស ទុទ្ទសត្តា គម្ភីរំ, តត្ថ វិបល្លាសគាហវសេន បវត្តតិ.

អបិច ‘‘ទុក្ខេ’’តិ ឯត្តាវតា សង្គហតោ វត្ថុតោ អារម្មណតោ កិច្ចតោ ច អវិជ្ជា ទីបិតា. ‘‘ទុក្ខសមុទយេ’’តិ ឯត្តាវតា វត្ថុតោ អារម្មណតោ កិច្ចតោ ច. ‘‘ទុក្ខនិរោធេ ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយា’’តិ ឯត្តាវតា កិច្ចតោ. អវិសេសតោ បន ‘‘អញ្ញាណ’’ន្តិ ឯតេន សភាវតោ និទ្ទិដ្ឋាតិ ញាតព្ពា.

ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេតិ ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ. និរោធោ ហោតីតិ អនុប្បាទោ ហោតិ. អបិចេត្ថ សព្ពេហេវ តេហិ និរោធបទេហិ និព្ពានំ ទេសិតំ. និព្ពានញ្ហិ អាគម្ម តេ តេ ធម្មា និរុជ្ឈន្តិ, តស្មា តំ តេសំ តេសំ និរោធោតិ វុច្ចតិ. ឥតិ ភគវា ឥមស្មិំ សុត្តេ ទ្វាទសហិ បទេហិ វដ្ដវិវដ្ដំ ទេសេន្តោ អរហត្តនិកូដេនេវ ទេសនំ និដ្ឋបេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ វុត្តនយេនេវ បញ្ចសតា ភិក្ខូ អរហត្តេ បតិដ្ឋហិំសូតិ.

វិភង្គសុត្តំ ទុតិយំ.

៣. បដិបទាសុត្តវណ្ណនា

៣. តតិយេ មិច្ឆាបដិបទន្តិ អយំ តាវ អនិយ្យានិកបដិបទា. ននុ ច អវិជ្ជាបច្ចយា បុញ្ញាភិសង្ខារោបិ អត្ថិ អានេញ្ជាភិសង្ខារោបិ, សោ កថំ មិច្ឆាបដិបទា ហោតីតិ. វដ្ដសីសត្តា. យញ្ហិ កិញ្ចិ ភវត្តយសង្ខាតំ វដ្ដំ បត្ថេត្វា បវត្តិតំ, អន្តមសោ បញ្ចាភិញ្ញា អដ្ឋ វា បន សមាបត្តិយោ, សព្ពំ តំ វដ្ដបក្ខិយំ វដ្ដសីសន្តិ វដ្ដសីសត្តា មិច្ឆាបដិបទាវ ហោតិ. យំ បន កិញ្ចិ វិវដ្ដំ និព្ពានំ បត្ថេត្វា បវត្តិតំ, អន្តមសោ ឧឡុង្កយាគុមត្តទានម្បិ បណ្ណមុដ្ឋិទានមត្តម្បិ, សព្ពំ តំ វិវដ្ដបក្ខិយំ វិវដ្ដនិស្សិតំ, វិវដ្ដបក្ខិកត្តា សម្មាបដិបទាវ ហោតិ. អប្បមត្តកម្បិ ហិ បណ្ណមុដ្ឋិមត្តទានកុសលំ វា ហោតុ មហន្តំ វេលាមទានាទិកុសលំ វា, សចេ វដ្ដសម្បត្តិំ បត្ថេត្វា វដ្ដនិស្សិតវសេន មិច្ឆា ឋបិតំ ហោតិ, វដ្ដមេវ អាហរិតុំ សក្កោតិ, នោ វិវដ្ដំ. ‘‘ឥទំ មេ ទានំ អាសវក្ខយាវហំ ហោតូ’’តិ ឯវំ បន វិវដ្ដំ បត្ថេន្តេន វិវដ្ដវសេន សម្មា ឋបិតំ អរហត្តម្បិ បច្ចេកពោធិញាណម្បិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណម្បិ ទាតុំ សក្កោតិយេវ, ន អរហត្តំ អប្បត្វា បរិយោសានំ គច្ឆតិ. ឥតិ អនុលោមវសេន មិច្ឆាបដិបទា, បដិលោមវសេន សម្មាបដិបទា ទេសិតាតិ វេទិតព្ពា. ននុ ចេត្ថ បដិបទា បុច្ឆិតា, និព្ពានំ ភាជិតំ, និយ្យាតនេបិ បដិបទាវ និយ្យាតិតា. ន ច និព្ពានស្ស បដិបទាតិ នាមំ, សវិបស្សនានំ បន ចតុន្នំ មគ្គានមេតំ នាមំ, តស្មា បុច្ឆានិយ្យាតនេហិ បទភាជនំ ន សមេតីតិ. នោ ន សមេតិ, កស្មា? ផលេន បដិបទាយ ទស្សិតត្តា. ផលេន ហេត្ថ បដិបទា ទស្សិតា. ‘‘អវិជ្ជាយ ត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធា សង្ខារនិរោធោ’’តិ ឯតំ និរោធសង្ខាតំ និព្ពានំ យស្សា បដិបទាយ ផលំ, អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, សម្មាបដិបទាតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. ឥមស្មិញ្ច អត្ថេ អសេសវិរាគនិរោធាតិ ឯត្ថ វិរាគោ និរោធស្សេវ វេវចនំ, អសេសវិរាគា អសេសនិរោធាតិ អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ. យេន វា វិរាគសង្ខាតេន មគ្គេន អសេសនិរោធោ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ឯតំ បទភាជនំ វុត្តំ. ឯវញ្ហិ សតិ សានុភាវា បដិបទា វិភត្តា ហោតិ. ឥតិ ឥមស្មិម្បិ សុត្តេ វដ្ដវិវដ្ដមេវ កថិតន្តិ. តតិយំ.

៤. វិបស្សីសុត្តវណ្ណនា

៤. ចតុត្ថេ វិបស្សិស្សាតិ តស្ស កិរ ពោធិសត្តស្ស យថា លោកិយមនុស្សានំ កិញ្ចិទេវ បស្សន្តានំ បរិត្តកម្មាភិនិព្ពត្តស្ស កម្មជបសាទស្ស ទុព្ពលត្តា អក្ខីនិ វិប្ផន្ទន្តិ, ន ឯវំ វិប្ផន្ទិំសុ. ពលវកម្មនិព្ពត្តស្ស បន កម្មជបសាទស្ស ពលវត្តា អវិប្ផន្ទន្តេហិ អនិមិសេហិ ឯវ អក្ខីហិ បស្សិ សេយ្យថាបិ ទេវា តាវតិំសា. តេន វុត្តំ – ‘‘អនិមិសន្តោ កុមារោ បេក្ខតីតិ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស កុមារស្ស ‘វិបស្សី វិបស្សី’ត្វេវ សមញ្ញា ឧទបាទី’’តិ (ទី. និ. ២.៤០). អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – អន្តរន្តរា និមិសជនិតន្ធការវិរហេន វិសុទ្ធំ បស្សតិ, វិវដេហិ វា អក្ខីហិ បស្សតីតិ វិបស្សី. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ បច្ឆិមភវិកានំ សព្ពពោធិសត្តានំ ពលវកម្មនិព្ពត្តស្ស កម្មជបសាទស្ស ពលវត្តា អក្ខីនិ ន វិប្ផន្ទន្តិ, សោ បន ពោធិសត្តោ ឯតេនេវ នាមំ លភិ.

អបិច វិចេយ្យ វិចេយ្យ បស្សតីតិ វិបស្សី, វិចិនិត្វា វិចិនិត្វា បស្សតីតិ អត្ថោ. ឯកទិវសំ កិរ វិនិច្ឆយដ្ឋានេ និសីទិត្វា អត្ថេ អនុសាសន្តស្ស រញ្ញោ អលង្កតបដិយត្តំ មហាបុរិសំ អាហរិត្វា អង្កេ ឋបយិំសុ. តស្ស តំ អង្កេ កត្វា បលាឡយមានស្សេវ អមច្ចា សាមិកំ អស្សាមិកំ អកំសុ. ពោធិសត្តោ អនត្តមនសទ្ទំ និច្ឆារេសិ. រាជា ‘‘កិមេតំ ឧបធារេថា’’តិ អាហ. ឧបធារយមានា អញ្ញំ អទិស្វា ‘‘អដ្ដស្ស ទុព្ពិនិច្ឆិតត្តា ឯវំ កតំ ភវិស្សតី’’តិ បុន សាមិកមេវ សាមិកំ កត្វា ‘‘ញត្វា នុ ខោ កុមារោ ឯវំ ករោតី’’តិ? វីមំសន្តា បុន សាមិកំ អស្សាមិកមកំសុ. បុន ពោធិសត្តោ តថេវ សទ្ទំ និច្ឆារេសិ. អថ រាជា ‘‘ជានាតិ មហាបុរិសោ’’តិ តតោ បដ្ឋាយ អប្បមត្តោ អហោសិ. តេន វុត្តំ ‘‘វិចេយ្យ វិចេយ្យ កុមារោ អត្ថេ បនាយតិ ញាយេនាតិ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស កុមារស្ស ភិយ្យោសោមត្តាយ ‘វិបស្សី វិបស្សី’ត្វេវ សមញ្ញា ឧទបាទី’’តិ (ទី. និ. ២.៤១).

ភគវតោតិ ភាគ្យសម្បន្នស្ស. អរហតោតិ រាគាទិអរីនំ ហតត្តា, សំសារចក្កស្ស វា អរានំ ហតត្តា, បច្ចយានំ វា អរហត្តា អរហាតិ ឯវំ គុណតោ ឧប្បន្ននាមធេយ្យស្ស. សម្មាសម្ពុទ្ធស្សាតិ សម្មា នយេន ហេតុនា សាមំ បច្ចត្តបុរិសការេន ចត្តារិ សច្ចានិ ពុទ្ធស្ស. បុព្ពេវ សម្ពោធាតិ សម្ពោធោ វុច្ចតិ ចតូសុ មគ្គេសុ ញាណំ, តតោ បុព្ពេវ. ពោធិសត្តស្សេវ សតោតិ ឯត្ថ ពោធីតិ ញាណំ, ពោធិមា សត្តោ ពោធិសត្តោ, ញាណវា បញ្ញវា បណ្ឌិតោតិ អត្ថោ. បុរិមពុទ្ធានញ្ហិ បាទមូលេ អភិនីហារតោ បដ្ឋាយ បណ្ឌិតោវ សោ សត្តោ, ន អន្ធពាលោតិ ពោធិសត្តោ. យថា វា ឧទកតោ ឧគ្គន្ត្វា ឋិតំ បរិបាកគតំ បទុមំ សូរិយរស្មិសម្ផស្សេន អវស្សំ ពុជ្ឈិស្សតីតិ ពុជ្ឈនកបទុមន្តិ វុច្ចតិ, ឯវំ ពុទ្ធានំ សន្តិកេ ព្យាករណស្ស លទ្ធត្តា អវស្សំ អនន្តរាយេន បារមិយោ បូរេត្វា ពុជ្ឈិស្សតីតិ ពុជ្ឈនកសត្តោតិបិ ពោធិសត្តោ. យា ច ឯសា ចតុមគ្គញាណសង្ខាតា ពោធិ, តំ បត្ថយមានោ បវត្តតីតិ ពោធិយំ សត្តោ អាសត្តោតិបិ ពោធិសត្តោ. ឯវំ គុណតោ ឧប្បន្ននាមវសេន ពោធិសត្តស្សេវ សតោ. កិច្ឆន្តិ ទុក្ខំ. អាបន្នោតិ អនុប្បត្តោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – អហោ អយំ សត្តលោកោ ទុក្ខំ អនុប្បត្តោតិ. ចវតិ ច ឧបបជ្ជតិ ចាតិ ឥទំ អបរាបរំ ចុតិបដិសន្ធិវសេន វុត្តំ. និស្សរណន្តិ និព្ពានំ. តញ្ហិ ជរាមរណទុក្ខតោ និស្សដត្តា តស្ស និស្សរណន្តិ វុច្ចតិ. កុទាស្សុ នាមាតិ កតរស្មិំ នុ ខោ កាលេ.

យោនិសោ មនសិការាតិ ឧបាយមនសិការេន បថមនសិការេន. អហុ បញ្ញាយ អភិសមយោតិ បញ្ញាយ សទ្ធិំ ជរាមរណការណស្ស អភិសមយោ សមវាយោ សមាយោគោ អហោសិ, ‘‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិ ឥទំ តេន ទិដ្ឋន្តិ អត្ថោ. អថ វា យោនិសោ មនសិការា អហុ បញ្ញាយាតិ យោនិសោ មនសិការេន ច បញ្ញាយ ច អភិសមយោ អហុ. ‘‘ជាតិយា ខោ សតិ ជរាមរណ’’ន្តិ, ឯវំ ជរាមរណការណស្ស បដិវេធោ អហោសីតិ អត្ថោ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ.

ឥតិ ហិទន្តិ ឯវមិទំ. សមុទយោ សមុទយោតិ ឯកាទសសុ ឋានេសុ សង្ខារាទីនំ សមុទយំ សម្បិណ្ឌេត្វា និទ្ទិសតិ. បុព្ពេ អននុស្សុតេសូតិ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារានំ សមុទយោ ហោតី’’តិ. ឯវំ ឥតោ បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ, ចតូសុ វា អរិយសច្ចធម្មេសុ. ចក្ខុន្តិអាទីនិ ញាណវេវចនានេវ. ញាណមេវ ហេត្ថ ទស្សនដ្ឋេន ចក្ខុ, ញាតដ្ឋេន ញាណំ, បជាននដ្ឋេន បញ្ញា, បដិវេធនដ្ឋេន វិជ្ជា, ឱភាសនដ្ឋេន អាលោកោតិ វុត្តំ. តំ បនេតំ ចតូសុ សច្ចេសុ លោកិយលោកុត្តរមិស្សកំ និទ្ទិដ្ឋន្តិ វេទិតព្ពំ. និរោធវារេបិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ចតុត្ថំ.

៥-១០. សិខីសុត្តាទិវណ្ណនា

៥-១០. បញ្ចមាទីសុ សិខិស្ស, ភិក្ខវេតិអាទីនំ បទានំ ‘‘សិខិស្សបិ, ភិក្ខវេ’’តិ ន ឯវំ យោជេត្វា អត្ថោ វេទិតព្ពោ. កស្មា? ឯកាសនេ អទេសិតត្តា. នានាឋានេសុ ហិ ឯតានិ ទេសិតានិ, អត្ថោ បន សព្ពត្ថ សទិសោយេវ. សព្ពពោធិសត្តានញ្ហិ ពោធិបល្លង្កេ និសិន្នានំ ន អញ្ញោ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ទេវោ វា មារោ វា ព្រហ្មា វា អាចិក្ខតិ – ‘‘អតីតេ ពោធិសត្តា បច្ចយាការំ សម្មសិត្វា ពុទ្ធា ជាតា’’តិ. យថា បន បឋមកប្បិកកាលេ ទេវេ វុដ្ឋេ ឧទកស្ស គតមគ្គេនេវ អបរាបរំ វុដ្ឋិឧទកំ គច្ឆតិ, ឯវំ តេហិ តេហិ បុរិមពុទ្ធេហិ គតមគ្គេនេវ បច្ឆិមា បច្ឆិមា គច្ឆន្តិ. សព្ពពោធិសត្តា ហិ អានាបានចតុត្ថជ្ឈានតោ វុដ្ឋាយ បច្ចយាការេ ញាណំ ឱតារេត្វា តំ អនុលោមបដិលោមំ សម្មសិត្វា ពុទ្ធា ហោន្តីតិ បដិបាដិយា សត្តសុ សុត្តេសុ ពុទ្ធវិបស្សនា នាម កថិតាតិ.

ពុទ្ធវគ្គោ បឋមោ.

២. អាហារវគ្គោ

១. អាហារសុត្តវណ្ណនា

១១. អាហារវគ្គស្ស បឋមេ អាហារាតិ បច្ចយា. បច្ចយា ហិ អាហរន្តិ អត្តនោ ផលំ, តស្មា អាហារាតិ វុច្ចន្តិ. ភូតានំ វា សត្តានន្តិអាទីសុ ភូតាតិ ជាតា និព្ពត្តា. សម្ភវេសិនោតិ យេ សម្ភវំ ជាតិំ និព្ពត្តិំ ឯសន្តិ គវេសន្តិ. តត្ថ ចតូសុ យោនីសុ អណ្ឌជជលាពុជា សត្តា យាវ អណ្ឌកោសំ វត្ថិកោសញ្ច ន ភិន្ទន្តិ, តាវ សម្ភវេសិនោ នាម, អណ្ឌកោសំ វត្ថិកោសញ្ច ភិន្ទិត្វា ពហិ និក្ខន្តា ភូតា នាម. សំសេទជា ឱបបាតិកា ច បឋមចិត្តក្ខណេ សម្ភវេសិនោ នាម, ទុតិយចិត្តក្ខណតោ បភុតិ ភូតា នាម. យេន វា ឥរិយាបថេន ជាយន្តិ, យាវ តតោ អញ្ញំ ន បាបុណន្តិ, តាវ សម្ភវេសិនោ នាម, តតោ បរំ ភូតា នាម. អថ វា ភូតាតិ ជាតា អភិនិព្ពត្តា, យេ ភូតា អភិនិព្ពត្តាយេវ, ន បុន ភវិស្សន្តីតិ សង្ខំ គច្ឆន្តិ, តេសំ ខីណាសវានំ ឯតំ អធិវចនំ. សម្ភវមេសន្តីតិ សម្ភវេសិនោ. អប្បហីនភវសំយោជនត្តា អាយតិម្បិ សម្ភវំ ឯសន្តានំ សេក្ខបុថុជ្ជនានមេតំ អធិវចនំ. ឯវំ សព្ពថាបិ ឥមេហិ ទ្វីហិ បទេហិ សព្ពសត្តេ បរិយាទិយតិ. វាសទ្ទោ ចេត្ថ សម្បិណ្ឌនត្ថោ, តស្មា ភូតានញ្ច សម្ភវេសីនញ្ចាតិ អយមត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឋិតិយាតិ ឋិតត្ថំ. អនុគ្គហាយាតិ អនុគ្គហត្ថំ. វចនភេទោយេវ ចេស, អត្ថោ បន ទ្វិន្នម្បិ បទានំ ឯកោយេវ. អថ វា ឋិតិយាតិ តស្ស តស្ស សត្តស្ស ឧប្បន្នធម្មានំ អនុប្បពន្ធវសេន អវិច្ឆេទាយ. អនុគ្គហាយាតិ អនុប្បន្នានំ ឧប្បាទាយ. ឧភោបិ ចេតានិ ‘‘ភូតានំ វា ឋិតិយា ចេវ អនុគ្គហាយ ច, សម្ភវេសីនំ វា ឋិតិយា ចេវ អនុគ្គហាយ ចា’’តិ ឯវំ ឧភយត្ថ ទដ្ឋព្ពានីតិ.

កពឡីការោ អាហារោតិ កពឡំ កត្វា អជ្ឈោហរិតព្ពកោ អាហារោ, ឱទនកុម្មាសាទិវត្ថុកាយ ឱជាយេតំ អធិវចនំ. ឱឡារិកោ វា សុខុមោ វាតិ វត្ថុឱឡារិកតាយ ឱឡារិកោ, សុខុមតាយ សុខុមោ. សភាវេន បន សុខុមរូបបរិយាបន្នត្តា កពឡីការោ អាហារោ សុខុមោវ ហោតិ. សាបិ ចស្ស វត្ថុតោ ឱឡារិកតា សុខុមតា ច ឧបាទាយុបាទាយ វេទិតព្ពា. កុម្ភីលានញ្ហិ អាហារំ ឧបាទាយ មោរានំ អាហារោ សុខុមោ. កុម្ភីលា កិរ បាសាណេ គិលន្តិ, តេ ច នេសំ កុច្ឆិប្បត្តា វិលីយន្តិ. មោរា សប្បវិច្ឆិកាទិបាណេ ខាទន្តិ. មោរានំ បន អាហារំ ឧបាទាយ តរច្ឆានំ អាហារោ សុខុមោ. តេ កិរ តិវស្សឆឌ្ឌិតានិ វិសាណានិ ចេវ អដ្ឋីនិ ច ខាទន្តិ, តានិ ច នេសំ ខេឡេន តេមិតមត្តានេវ កន្ទមូលំ វិយ មុទុកានិ ហោន្តិ. តរច្ឆានំ អាហារំ ឧបាទាយ ហត្ថីនំ អាហារោ សុខុមោ. តេ ហិ នានារុក្ខសាខាទយោ ខាទន្តិ. ហត្ថីនំ អាហារតោ គវយគោកណ្ណមិគាទីនំ អាហារោ សុខុមោ. តេ កិរ និស្សារានិ នានារុក្ខបណ្ណាទីនិ ខាទន្តិ. តេសម្បិ អាហារតោ គុន្នំ អាហារោ សុខុមោ. តេ អល្លសុក្ខតិណានិ ខាទន្តិ. តេសំ អាហារតោ សសានំ អាហារោ សុខុមោ. សសានំ អាហារតោ សកុណានំ អាហារោ សុខុមោ. សកុណានំ អាហារតោ បច្ចន្តវាសីនំ អាហារោ សុខុមោ. បច្ចន្តវាសីនំ អាហារតោ គាមភោជកានំ អាហារោ សុខុមោ. គាមភោជកានំ អាហារតោ រាជរាជមហាមត្តានំ អាហារោ សុខុមោ. តេសម្បិ អាហារតោ ចក្កវត្តិនោ អាហារោ សុខុមោ. ចក្កវត្តិនោ អាហារតោ ភុម្មានំ ទេវានំ អាហារោ សុខុមោ. ភុម្មានំ ទេវានំ អាហារតោ ចាតុមហារាជិកានំ. ឯវំ យាវ បរនិម្មិតវសវត្តីនំ អាហារា វិត្ថារេតព្ពា. តេសំ បនាហារោ សុខុមោត្វេវ និដ្ឋំ បត្តោ.

ឯត្ថ ច ឱឡារិកេ វត្ថុស្មិំ ឱជា បរិត្តា ហោតិ ទុព្ពលា, សុខុមេ ពលវតី. តថា ហិ ឯកបត្តបូរម្បិ យាគុំ បីតោ មុហុត្តេនេវ ជិឃច្ឆិតោ ហោតិ យំកិញ្ចិទេវ ខាទិតុកាមោ, សប្បិំ បន បសតមត្តំ បិវិត្វា ទិវសំ អភោត្តុកាមោ ហោតិ. តត្ថ វត្ថុ កម្មជតេជសង្ខាតំ បរិស្សយំ វិនោទេតិ, ន បន សក្កោតិ បាលេតុំ. ឱជា បន បាលេតិ, ន សក្កោតិ បរិស្សយំ វិនោទេតុំ. ទ្វេ បន ឯកតោ ហុត្វា បរិស្សយញ្ចេវ វិនោទេន្តិ បាលេន្តិ ចាតិ.

ផស្សោ ទុតិយោតិ ចក្ខុសម្ផស្សាទិ ឆព្ពិធោបិ ផស្សោ ឯតេសុ ចតូសុ អាហារេសុ ទុតិយោ អាហារោតិ វេទិតព្ពោ. ទេសនានយោ ឯវ ចេស, តស្មា ឥមិនា នាម ការណេន ទុតិយោ តតិយោ ចាតិ ឥទមេត្ថ ន គវេសិតព្ពំ. មនោសញ្ចេតនាតិ ចេតនាវ វុច្ចតិ. វិញ្ញាណន្តិ ចិត្តំ. ឥតិ ភគវា ឥមស្មិំ ឋានេ ឧបាទិណ្ណកអនុបាទិណ្ណកវសេន ឯករាសិំ កត្វា ចត្តារោ អាហារេ ទស្សេសិ. កពឡីការាហារោ ហិ ឧបាទិណ្ណកោបិ អត្ថិ អនុបាទិណ្ណកោបិ, តថា ផស្សាទយោ. តត្ថ សប្បាទីហិ គិលិតានំ មណ្ឌូកាទីនំ វសេន ឧបាទិណ្ណកកពឡីការាហារោ ទដ្ឋព្ពោ. មណ្ឌូកាទយោ ហិ សប្បាទីហិ គិលិតា អន្តោកុច្ឆិគតាបិ កិញ្ចិ កាលំ ជីវន្តិយេវ. តេ យាវ ឧបាទិណ្ណកបក្ខេ តិដ្ឋន្តិ, តាវ អាហារត្ថំ ន សាធេន្តិ. ភិជ្ជិត្វា បន អនុបាទិណ្ណកបក្ខេ ឋិតា សាធេន្តិ. តទាបិ ឧបាទិណ្ណកាហារោតិ វុច្ចន្តីតិ. ឥទំ បន អាចរិយានំ ន រុច្ចតីតិ អដ្ឋកថាយមេវ បដិក្ខិបិត្វា ឥទំ វុត្តំ – ឥមេសំ សត្តានំ ខាទន្តានម្បិ អខាទន្តានម្បិ ភុញ្ជន្តានម្បិ អភុញ្ជន្តានម្បិ បដិសន្ធិចិត្តេនេវ សហជាតា កម្មជា ឱជា នាម អត្ថិ, សា យាវបិ សត្តមា ទិវសា បាលេតិ, អយមេវ ឧបាទិណ្ណកកពឡីការាហារោតិ វេទិតព្ពោ. តេភូមកវិបាកវសេន បន ឧបាទិណ្ណកផស្សាទយោ វេទិតព្ពា, តេភូមកកុសលាកុសលកិរិយវសេន អនុបាទិណ្ណកា. លោកុត្តរា បន រុឡ្ហីវសេន កថិតាតិ.

ឯត្ថាហ – ‘‘យទិ បច្ចយដ្ឋោ អាហារដ្ឋោ, អថ កស្មា អញ្ញេសុបិ សត្តានំ បច្ចយេសុ វិជ្ជមានេសុ ឥមេយេវ ចត្តារោ វុត្តា’’តិ? វុច្ចតេ – អជ្ឈត្តិកសន្តតិយា វិសេសបច្ចយត្តា. វិសេសបច្ចយោ ហិ កពឡីការាហារភក្ខានំ សត្តានំ រូបកាយស្ស កពឡីការោ អាហារោ, នាមកាយេ វេទនាយ ផស្សោ, វិញ្ញាណស្ស មនោសញ្ចេតនា, នាមរូបស្ស វិញ្ញាណំ. យថាហ – ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អយំ កាយោ អាហារដ្ឋិតិកោ អាហារំ បដិច្ច តិដ្ឋតិ, អនាហារោ នោ តិដ្ឋតិ (សំ. និ. ៥.១៨៣), តថា ផស្សបច្ចយា វេទនា, សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូប’’ន្តិ (សំ. និ. ២.១; វិភ. ២២៥).

កោ បនេត្ថ អាហារោ កិំ អាហរតីតិ? កពឡីការាហារោ ឱជដ្ឋមករូបានិ អាហរតិ ផស្សាហារោ តិស្សោ វេទនា, មនោសញ្ចេតនាហារោ តយោ ភវេ, វិញ្ញាណាហារោ បដិសន្ធិនាមរូបន្តិ.

កថំ? កពឡីការាហារោ តាវ មុខេ ឋបិតមត្តេយេវ អដ្ឋ រូបានិ សមុដ្ឋាបេតិ, ទន្តវិចុណ្ណិតំ បន អជ្ឈោហរិយមានំ ឯកេកំ សិត្ថំ អដ្ឋដ្ឋរូបានិ សមុដ្ឋាបេតិយេវ. ឯវំ កពឡីការាហារោ ឱជដ្ឋមករូបានិ អាហរតិ. ផស្សាហារោ បន សុខវេទនីយោ ផស្សោ ឧប្បជ្ជមានោយេវ សុខំ វេទនំ អាហរតិ, ទុក្ខវេទនីយោ ទុក្ខំ, អទុក្ខមសុខវេទនីយោ អទុក្ខមសុខន្តិ ឯវំ សព្ពថាបិ ផស្សាហារោ តិស្សោ វេទនា អាហរតិ.

មនោសញ្ចេតនាហារោ កាមភវូបគំ កម្មំ កាមភវំ អាហរតិ, រូបារូបភវូបគានិ តំ តំ ភវំ. ឯវំ សព្ពថាបិ មនោសញ្ចេតនាហារោ តយោ ភវេ អាហរតិ. វិញ្ញាណាហារោ បន យេ ច បដិសន្ធិក្ខណេ តំសម្បយុត្តកា តយោ ខន្ធា, យានិ ច តិសន្តតិវសេន តិំស រូបានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, សហជាតាទិបច្ចយនយេន តានិ អាហរតីតិ វុច្ចតិ. ឯវំ វិញ្ញាណាហារោ បដិសន្ធិនាមរូបំ អាហរតីតិ. ឯត្ថ ច ‘‘មនោសញ្ចេតនា តយោ ភវេ អាហរតី’’តិ សាសវកុសលាកុសលចេតនាវ វុត្តា. ‘‘វិញ្ញាណំ បដិសន្ធិនាមរូបំ អាហរតី’’តិ បដិសន្ធិវិញ្ញាណមេវ វុត្តំ. អវិសេសេន បន តំសម្បយុត្តតំសមុដ្ឋានធម្មានំ អាហរណតោបេតេ ‘‘អាហារា’’តិ វេទិតព្ពា.

ឯតេសុ ចតូសុ អាហារេសុ កពឡីការាហារោ ឧបត្ថម្ភេន្តោ អាហារកិច្ចំ សាធេតិ, ផស្សោ ផុសន្តោយេវ មនោសញ្ចេតនា អាយូហមានាវ, វិញ្ញាណំ វិជានន្តមេវ. កថំ? កពឡីការាហារោ ហិ ឧបត្ថម្ភេន្តោយេវ កាយដ្ឋបនេន សត្តានំ ឋិតិយា ហោតិ. កម្មជនិតោបិ ហិ អយំ កាយោ កពឡីការាហារេន ឧបត្ថទ្ធោ ទសបិ វស្សានិ វស្សសតម្បិ យាវ អាយុបរិមាណា តិដ្ឋតិ. យថា កិំ? យថា មាតុយា ជនិតោបិ ទារកោ ធាតិយា ថញ្ញាទីនិ បាយេត្វា បោសិយមានោ ចិរំ តិដ្ឋតិ, យថា ច ឧបត្ថម្ភេន ឧបត្ថម្ភិតំ គេហំ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘យថា, មហារាជ, គេហេ បបតន្តេ អញ្ញេន ទារុនា ឧបត្ថម្ភិតំ សន្តំ ឯវ តំ គេហំ ន បតតិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, អយំ កាយោ អាហារដ្ឋិតិកោ អាហារំ បដិច្ច តិដ្ឋតី’’តិ.

ឯវំ កពឡីការោ អាហារោ ឧបត្ថម្ភេន្តោ អាហារកិច្ចំ សាធេតិ.

ឯវំ សាធេន្តោបិ ច កពឡីការោ អាហារោ ទ្វិន្នំ រូបសន្តតីនំ បច្ចយោ ហោតិ អាហារសមុដ្ឋានស្ស ច ឧបាទិណ្ណកស្ស ច. កម្មជានំ អនុបាលកោ ហុត្វា បច្ចយោ ហោតិ, អាហារសមុដ្ឋានានំ ជនកោ ហុត្វាតិ. ផស្សោ បន សុខាទិវត្ថុភូតំ អារម្មណំ ផុសន្តោយេវ សុខាទិវេទនាបវត្តនេន សត្តានំ ឋិតិយា ហោតិ. មនោសញ្ចេតនា កុសលាកុសលកម្មវសេន អាយូហមានាយេវ ភវមូលនិប្ផាទនតោ សត្តានំ ឋិតិយា ហោតិ. វិញ្ញាណំ វិជានន្តមេវ នាមរូបប្បវត្តនេន សត្តានំ ឋិតិយា ហោតីតិ.

ឯវំ ឧបត្ថម្ភនាទិវសេន អាហារកិច្ចំ សាធយមានេសុ បនេតេសុ ចត្តារិ ភយានិ ទដ្ឋព្ពានិ. សេយ្យថិទំ – កពឡីការាហារេ និកន្តិយេវ ភយំ, ផស្សេ ឧបគមនមេវ, មនោសញ្ចេតនាយ អាយូហនមេវ, វិញ្ញាណេ អភិនិបាតោយេវ ភយន្តិ. កិំ ការណា? កពឡីការាហារេ ហិ និកន្តិំ កត្វា សីតាទីនំ បុរក្ខតា សត្តា អាហារត្ថាយ មុទ្ទាគណនាទិកម្មានិ ករោន្តា អនប្បកំ ទុក្ខំ និគច្ឆន្តិ. ឯកច្ចេ ច ឥមស្មិំ សាសនេ បព្ពជិត្វាបិ វេជ្ជកម្មាទិកាយ អនេសនាយ អាហារំ បរិយេសន្តា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ គារយ្ហា ហោន្តិ, សម្បរាយេបិ, ‘‘តស្ស សង្ឃាដិបិ អាទិត្តា សម្បជ្ជលិតា’’តិអាទិនា លក្ខណសំយុត្តេ (សំ. និ. ២.២១៨) វុត្តនយេន សមណបេតា ហោន្តិ. ឥមិនា តាវ ការណេន កពឡីការេ អាហារេ និកន្តិ ឯវ ភយន្តិ វេទិតព្ពា.

ផស្សំ ឧបគច្ឆន្តាបិ ផស្សស្សាទិនោ បរេសំ រក្ខិតគោបិតេសុ ទារាទីសុ ភណ្ឌេសុ អបរជ្ឈន្តិ, តេ សហ ភណ្ឌេន ភណ្ឌសាមិកា គហេត្វា ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ វា ឆិន្ទិត្វា សង្ការកូដេ ឆឌ្ឌេន្តិ, រញ្ញោ វា និយ្យាទេន្តិ. តតោ តេ រាជា វិវិធា កម្មការណា ការាបេតិ. កាយស្ស ច ភេទា ទុគ្គតិ តេសំ បាដិកង្ខា ហោតិ. ឥតិ ផស្សស្សាទមូលកំ ទិដ្ឋធម្មិកម្បិ សម្បរាយិកម្បិ ភយំ សព្ពមាគតមេវ ហោតិ. ឥមិនា ការណេន ផស្សាហារេ ឧបគមនមេវ ភយន្តិ វេទិតព្ពំ.

កុសលាកុសលកម្មាយូហនេ បន តម្មូលកំ តីសុ ភវេសុ ភយំ សព្ពំ អាគតមេវ ហោតិ. ឥមិនា ការណេន មនោសញ្ចេតនាហារេ អាយូហនមេវ ភយន្តិ វេទិតព្ពំ.

បដិសន្ធិវិញ្ញាណញ្ច យស្មិំ យស្មិំ ឋានេ អភិនិបតតិ, តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ បដិសន្ធិនាមរូបំ គហេត្វាវ និព្ពត្តតិ. តស្មិញ្ច និព្ពត្តេ សព្ពភយានិ និព្ពត្តានិយេវ ហោន្តិ តម្មូលកត្តាតិ ឥមិនា ការណេន វិញ្ញាណាហារេ អភិនិបាតោយេវ ភយន្តិ វេទិតព្ពោតិ.

កិំនិទានាតិអាទីសុ និទានាទីនិ សព្ពានេវ ការណវេវចនានិ. ការណញ្ហិ យស្មា ផលំ និទេតិ, ‘‘ហន្ទ នំ គណ្ហថា’’តិ អប្បេតិ វិយ, តស្មា និទានន្តិ វុច្ចតិ. យស្មា តំ តតោ សមុទេតិ ជាយតិ បភវតិ, តស្មា សមុទយោ ជាតិ បភវោតិ វុច្ចតិ. អយំ បនេត្ថ បទត្ថោ – កិំនិទានំ ឯតេសន្តិ កិំនិទានា. កោ សមុទយោ ឯតេសន្តិ កិំសមុទយា. កា ជាតិ ឯតេសន្តិ កិំជាតិកា. កោ បភវោ ឯតេសន្តិ កិំបភវា. យស្មា បន តេសំ តណ្ហា យថាវុត្តេន អត្ថេន និទានញ្ចេវ សមុទយោ ច ជាតិ ច បភវោ ច, តស្មា ‘‘តណ្ហានិទានា’’តិអាទិមាហ. ឯវំ សព្ពបទេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឯត្ថ ច ឥមេ ចត្តារោ អាហារា តណ្ហានិទានាតិ បដិសន្ធិំ អាទិំ កត្វា អត្តភាវសង្ខាតានំ អាហារានំ បុរិមតណ្ហានំ វសេន និទានំ វេទិតព្ពំ. កថំ? បដិសន្ធិក្ខណេ តាវ បរិបុណ្ណាយតនានំ សត្តានំ សត្តសន្តតិវសេន, សេសានំ តតោ ឩនឩនសន្តតិវសេន ឧប្បន្នរូបព្ភន្តរំ ជាតា ឱជា អត្ថិ, អយំ តណ្ហានិទានោ ឧបាទិណ្ណកកពឡីការាហារោ. បដិសន្ធិចិត្តសម្បយុត្តា បន ផស្សចេតនា សយញ្ច ចិត្តំ វិញ្ញាណន្តិ ឥមេ តណ្ហានិទានា ឧបាទិណ្ណក-ផស្សមនោសញ្ចេតនា-វិញ្ញាណាហារាតិ ឯវំ តាវ បុរិមតណ្ហានិទានា បដិសន្ធិកា អាហារា. យថា ច បដិសន្ធិកា, ឯវំ តតោ បរំ បឋមភវង្គចិត្តក្ខណាទិនិព្ពត្តាបិ វេទិតព្ពា.

យស្មា បន ភគវា ន កេវលំ អាហារានមេវ និទានំ ជានាតិ, អាហារនិទានភូតាយ តណ្ហាយបិ, តណ្ហាយ និទានានំ វេទនាទីនម្បិ និទានំ ជានាតិយេវ, តស្មា តណ្ហា ចាយំ, ភិក្ខវេ, កិំនិទានាតិអាទិនា នយេន វដ្ដំ ទស្សេត្វា វិវដ្ដំ ទស្សេសិ. ឥមស្មិញ្ច បន ឋានេ ភគវា អតីតាភិមុខំ ទេសនំ កត្វា អតីតេន វដ្ដំ ទស្សេតិ. កថំ? អាហារវសេន ហិ អយំ អត្តភាវោ គហិតោ.

តណ្ហាតិ ឥមស្សត្តភាវស្ស ជនកំ កម្មំ, វេទនាផស្សសឡាយតននាមរូបវិញ្ញាណានិ យស្មិំ អត្តភាវេ ឋត្វា កម្មំ អាយូហិតំ, តំ ទស្សេតុំ វុត្តានិ, អវិជ្ជាសង្ខារា តស្សត្តភាវស្ស ជនកំ កម្មំ. ឥតិ ទ្វីសុ ឋានេសុ អត្តភាវោ, ទ្វីសុ តស្ស ជនកំ កម្មន្តិ សង្ខេបេន កម្មញ្ចេវ កម្មវិបាកញ្ចាតិ, ទ្វេបិ ធម្មេ ទស្សេន្តេន អតីតាភិមុខំ ទេសនំ កត្វា អតីតេន វដ្ដំ ទស្សិតំ.

តត្រាយំ ទេសនា អនាគតស្ស អទស្សិតត្តា អបរិបុណ្ណាតិ ន ទដ្ឋព្ពា. នយតោ បន បរិបុណ្ណាត្វេវ ទដ្ឋព្ពា. យថា ហិ ចក្ខុមា បុរិសោ ឧទកបិដ្ឋេ និបន្នំ សុំសុមារំ ទិស្វា តស្ស បរភាគំ ឱលោកេន្តោ គីវំ បស្សេយ្យ, ឱរតោ បិដ្ឋិំ, បរិយោសានេ នង្គុដ្ឋមូលំ, ហេដ្ឋា កុច្ឆិំ ឱលោកេន្តោ បន ឧទកគតំ អគ្គនង្គុដ្ឋញ្ចេវ ចត្តារោ ច ហត្ថបាទេ ន បស្សេយ្យ, សោ ន ឯត្តាវតា ‘‘អបរិបុណ្ណោ សុំសុមារោ’’តិ គណ្ហាតិ, នយតោ បន បរិបុណ្ណោត្វេវ គណ្ហាតិ, ឯវំសម្បទមិទំ វេទិតព្ពំ.

ឧទកបិដ្ឋេ និបន្នសុំសុមារោ វិយ ហិ តេភូមកវដ្ដំ. តីរេ ឋិតោ ចក្ខុមា បុរិសោ វិយ យោគាវចរោ. តេន បុរិសេន ឧទកបិដ្ឋេ សុំសុមារស្ស ទិដ្ឋកាលោ វិយ យោគិនា អាហារវសេន ឥមស្សត្តភាវស្ស ទិដ្ឋកាលោ. បរតោ គីវាយ ទិដ្ឋកាលោ វិយ ឥមស្សត្តភាវស្ស ជនិកាយ តណ្ហាយ ទិដ្ឋកាលោ. បិដ្ឋិយា ទិដ្ឋកាលោ វិយ យស្មិំ អត្តភាវេ តណ្ហាសង្ខាតំ កម្មំ កតំ, វេទនាទិវសេន តស្ស ទិដ្ឋកាលោ. នង្គុដ្ឋមូលស្ស ទិដ្ឋកាលោ វិយ តស្សត្តភាវស្ស ជនកានំ អវិជ្ជាសង្ខារានំ ទិដ្ឋកាលោ. ហេដ្ឋា កុច្ឆិំ ឱលោកេន្តស្ស បន អគ្គនង្គុដ្ឋញ្ចេវ ចត្តារោ ច ហត្ថបាទេ អទិស្វាបិ ‘‘អបរិបុណ្ណោ សុំសុមារោ’’តិ អគហេត្វា នយតោ បរិបុណ្ណោត្វេវ គហណំ វិយ យត្ថ យត្ថ បច្ចយវដ្ដំ បាឡិយំ ន អាគតំ, តត្ថ តត្ថ ‘‘ទេសនា អបរិបុណ្ណា’’តិ អគហេត្វា នយតោ បរិបុណ្ណាត្វេវ គហណំ វេទិតព្ពំ. តត្ថ ច អាហារតណ្ហានំ អន្តរេ ឯកោ សន្ធិ, តណ្ហាវេទនានំ អន្តរេ ឯកោ, វិញ្ញាណសង្ខារានំ អន្តរេ ឯកោតិ ឯវំ តិសន្ធិចតុសង្ខេបមេវ វដ្ដំ ទស្សិតន្តិ. បឋមំ.

២. មោឡិយផគ្គុនសុត្តវណ្ណនា

១២. ទុតិយេ សម្ភវេសីនំ វា អនុគ្គហាយាតិ ឥមស្មិំយេវ ឋានេ ភគវា ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ. កស្មា? ទិដ្ឋិគតិកស្ស និសិន្នត្តា. តស្សញ្ហិ បរិសតិ មោឡិយផគ្គុនោ នាម ភិក្ខុ ទិដ្ឋិគតិកោ និសិន្នោ. អថ សត្ថា ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ ឧដ្ឋហិត្វា មំ បញ្ហំ បុច្ឆិស្សតិ, អថស្សាហំ វិស្សជ្ជេស្សាមី’’តិ បុច្ឆាយ ឱកាសទានត្ថំ ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ. មោឡិយផគ្គុនោតិ មោឡីតិ ចូឡា វុច្ចតិ. យថាហ –

‘‘ឆេត្វាន មោឡិំ វរគន្ធវាសិតំ

វេហាយសំ ឧក្ខិបិ សក្យបុង្គវោ;

រតនចង្កោដវរេន វាសវោ,

សហស្សនេត្តោ សិរសា បដិគ្គហី’’តិ.

សា តស្ស គិហិកាលេ មហន្តា អហោសិ. តេនស្ស ‘‘មោឡិយផគ្គុនោ’’តិ សង្ខា ឧទបាទិ. បព្ពជិតម្បិ នំ តេនេវ នាមេន សញ្ជានន្តិ. ឯតទវោចាតិ ទេសនានុសន្ធិំ ឃដេន្តោ ឯតំ ‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, វិញ្ញាណាហារំ អាហារេតី’’តិ វចនំ អវោច. តស្សត្ថោ – ភន្តេ, កោ នាម សោ, យោ ឯតំ វិញ្ញាណាហារំ ខាទតិ វា ភុញ្ជតិ វាតិ?

កស្មា បនាយំ ឥតរេ តយោ អាហារេ អបុច្ឆិត្វា ឥមមេវ បុច្ឆតីតិ? ជានាមីតិ លទ្ធិយា. សោ ហិ មហន្តេ បិណ្ឌេ កត្វាវ កពឡីការាហារំ ភុញ្ជន្តេ បស្សតិ, តេនស្ស តំ ជានាមីតិ លទ្ធិ. តិត្តិរវដ្ដកមោរកុក្កុដាទយោ បន មាតុសម្ផស្សេន យាបេន្តេ ទិស្វា ‘‘ឯតេ ផស្សាហារេន យាបេន្តី’’តិ តស្ស លទ្ធិ. កច្ឆបា បន អត្តនោ ឧតុសមយេ មហាសមុទ្ទតោ និក្ខមិត្វា សមុទ្ទតីរេ វាលិកន្តរេ អណ្ឌានិ ឋបេត្វា វាលិកាយ បដិច្ឆាទេត្វា មហាសមុទ្ទមេវ ឱតរន្តិ. តានិ មាតុអនុស្សរណវសេន ន បូតីនិ ហោន្តិ. តានិ មនោសញ្ចេតនាហារេន យាបេន្តីតិ តស្ស លទ្ធិ. កិញ្ចាបិ ថេរស្ស អយំ លទ្ធិ, ន បន ឯតាយ លទ្ធិយា ឥមំ បញ្ហំ បុច្ឆតិ. ទិដ្ឋិគតិកោ ហិ ឧម្មត្តកសទិសោ. យថា ឧម្មត្តកោ បច្ឆិំ គហេត្វា អន្តរវីថិំ ឱតិណ្ណោ គោមយម្បិ បាសាណម្បិ គូថម្បិ ខជ្ជខណ្ឌម្បិ តំ តំ មនាបម្បិ អមនាបម្បិ គហេត្វា បច្ឆិយំ បក្ខិបតិ. ឯវមេវ ទិដ្ឋិគតិកោ យុត្តម្បិ អយុត្តម្បិ បុច្ឆតិ. សោ ‘‘កស្មា ឥមំ បុច្ឆសី’’តិ ន និគ្គហេតព្ពោ, បុច្ឆិតបុច្ឆិតដ្ឋានេ បន គហណមេវ និសេធេតព្ពំ. តេនេវ នំ ភគវា ‘‘កស្មា ឯវំ បុច្ឆសី’’តិ អវត្វា គហិតគាហមេវ តស្ស មោចេតុំ នោ កល្លោ បញ្ហោតិអាទិមាហ.

តត្ថ នោ កល្លោតិ អយុត្តោ. អាហារេតីតិ អហំ ន វទាមីតិ អហំ កោចិ សត្តោ វា បុគ្គលោ វា អាហារេតីតិ ន វទាមិ. អាហារេតីតិ ចាហំ វទេយ្យន្តិ យទិ អហំ អាហារេតីតិ វទេយ្យំ. តត្រស្ស កល្លោ បញ្ហោតិ តស្មិំ មយា ឯវំ វុត្តេ អយំ បញ្ហោ យុត្តោ ភវេយ្យ. កិស្ស នុ ខោ, ភន្តេ, វិញ្ញាណាហារោតិ, ភន្តេ, អយំ វិញ្ញាណាហារោ កតមស្ស ធម្មស្ស បច្ចយោតិ អត្ថោ. តត្រ កល្លំ វេយ្យាករណន្តិ តស្មិំ ឯវំ បុច្ឆិតេ បញ្ហេ ឥមំ វេយ្យាករណំ យុត្តំ ‘‘វិញ្ញាណាហារោ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិយា បច្ចយោ’’តិ. ឯត្ថ ច វិញ្ញាណាហារោតិ បដិសន្ធិចិត្តំ. អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តីតិ តេនេវ វិញ្ញាណេន សហុប្បន្ននាមរូបំ. តស្មិំ ភូតេ សតិ សឡាយតនន្តិ តស្មិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិសង្ខាតេ នាមរូបេ ជាតេ សតិ សឡាយតនំ ហោតីតិ អត្ថោ.

សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោតិ ឥធាបិ ភគវា ឧត្តរិ បញ្ហស្ស ឱកាសំ ទេន្តោ ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ. ទិដ្ឋិគតិកោ ហិ នវបុច្ឆំ ឧប្បាទេតុំ ន សក្កោតិ, និទ្ទិដ្ឋំ និទ្ទិដ្ឋំយេវ បន គណ្ហិត្វា បុច្ឆតិ, តេនស្ស ភគវា ឱកាសំ អទាសិ. អត្ថោ បនស្ស សព្ពបទេសុ វុត្តនយេនេវ គហេតព្ពោ. ‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, ភវតី’’តិ កស្មា ន បុច្ឆតិ? ទិដ្ឋិគតិកស្ស ហិ សត្តោ នាម ភូតោ និព្ពត្តោយេវាតិ លទ្ធិ, តស្មា អត្តនោ លទ្ធិវិរុទ្ធំ ឥទន្តិ ន បុច្ឆតិ. អបិច ឥទប្បច្ចយា ឥទំ ឥទប្បច្ចយា ឥទន្តិ ពហូសុ ឋានេសុ កថិតត្តា សញ្ញត្តិំ ឧបគតោ, តេនាបិ ន បុច្ឆតិ. សត្ថាបិ ‘‘ឥមស្ស ពហុំ បុច្ឆន្តស្សាបិ តិត្តិ នត្ថិ, តុច្ឆបុច្ឆមេវ បុច្ឆតី’’តិ ឥតោ បដ្ឋាយ ទេសនំ ឯកាពទ្ធំ កត្វា ទេសេសិ. ឆន្នំ ត្វេវាតិ យតោ បដ្ឋាយ ទេសនារុឡ្ហំ, តមេវ គហេត្វា ទេសនំ វិវដ្ដេន្តោ ឯវមាហ. ឥមស្មិំ បន សុត្តេ វិញ្ញាណនាមរូបានំ អន្តរេ ឯកោ សន្ធិ, វេទនាតណ្ហានំ អន្តរេ ឯកោ, ភវជាតីនំ អន្តរេ ឯកោតិ. ទុតិយំ.

៣. សមណព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា

១៣. តតិយេ សមណា វា ព្រាហ្មណា វាតិ សច្ចានិ បដិវិជ្ឈិតុំ អសមត្ថា ពាហិរកសមណព្រាហ្មណា. ជរាមរណំ នប្បជានន្តីតិអាទីសុ ជរាមរណំ ន ជានន្តិ ទុក្ខសច្ចវសេន, ជរាមរណសមុទយំ ន ជានន្តិ សហ តណ្ហាយ ជាតិ ជរាមរណស្ស សមុទយោតិ សមុទយសច្ចវសេន, ជរាមរណនិរោធំ ន ជានន្តិ និរោធសច្ចវសេន, បដិបទំ ន ជានន្តិ មគ្គសច្ចវសេន. ជាតិំ ន ជានន្តិ ទុក្ខសច្ចវសេន, ជាតិសមុទយំ ន ជានន្តិ សហ តណ្ហាយ ភវោ ជាតិសមុទយោតិ សមុទយសច្ចវសេន. ឯវំ សហ តណ្ហាយ សមុទយំ យោជេត្វា សព្ពបទេសុ ចតុសច្ចវសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សាមញ្ញត្ថំ វា ព្រហ្មញ្ញត្ថំ វាតិ ឯត្ថ អរិយមគ្គោ សាមញ្ញញ្ចេវ ព្រហ្មញ្ញញ្ច. ឧភយត្ថាបិ បន អត្ថោ នាម អរិយផលំ វេទិតព្ពំ. ឥតិ ភគវា ឥមស្មិំ សុត្តេ ឯកាទសសុ ឋានេសុ ចត្តារិ សច្ចានិ កថេសីតិ. តតិយំ.

៤. ទុតិយសមណព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា

១៤. ចតុត្ថេ ឥមេ ធម្មេ កតមេ ធម្មេតិ ឯត្តកំ បបញ្ចំ កត្វា កថិតំ, ទេសនំ បដិវិជ្ឈិតុំ សមត្ថានំ បុគ្គលានំ អជ្ឈាសយេន ឥមេ ធម្មេ នប្បជានន្តីតិអាទិ វុត្តំ. សេសំ បុរិមសទិសមេវ. ចតុត្ថំ.

៥. កច្ចានគោត្តសុត្តវណ្ណនា

១៥. បញ្ចមេ សម្មាទិដ្ឋិ សម្មាទិដ្ឋីតិ យំ បណ្ឌិតា ទេវមនុស្សា តេសុ តេសុ ឋានេសុ សម្មាទស្សនំ វទន្តិ, សព្ពម្បិ តំ ទ្វីហិ បទេហិ សង្ខិបិត្វា បុច្ឆតិ. ទ្វយនិស្សិតោតិ ទ្វេ កោដ្ឋាសេ និស្សិតោ. យេភុយ្យេនាតិ ឥមិនា ឋបេត្វា អរិយបុគ្គលេ សេសមហាជនំ ទស្សេតិ. អត្ថិតន្តិ សស្សតំ. នត្ថិតន្តិ ឧច្ឆេទំ. លោកសមុទយន្តិ លោកោ នាម សង្ខារលោកោ, តស្ស និព្ពត្តិ. សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតោតិ សម្មាបញ្ញា នាម សវិបស្សនា មគ្គបញ្ញា, តាយ បស្សន្តស្សាតិ អត្ថោ. យា លោកេ នត្ថិតាតិ សង្ខារលោកេ និព្ពត្តេសុ ធម្មេសុ បញ្ញាយន្តេស្វេវ យា នត្ថីតិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជេយ្យ, សា ន ហោតីតិ អត្ថោ. លោកនិរោធន្តិ សង្ខារានំ ភង្គំ. យា លោកេ អត្ថិតាតិ សង្ខារលោកេ ភិជ្ជមានេសុ ធម្មេសុ បញ្ញាយន្តេស្វេវ យា អត្ថីតិ សស្សតទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជេយ្យ, សា ន ហោតីតិ អត្ថោ.

អបិច លោកសមុទយន្តិ អនុលោមបច្ចយាការំ. លោកនិរោធន្តិ បដិលោមបច្ចយាការំ. លោកនិស្សយេ បស្សន្តស្សាបិ ហិ បច្ចយានំ អនុច្ឆេទេន បច្ចយុប្បន្នស្ស អនុច្ឆេទំ បស្សតោ យា នត្ថីតិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជេយ្យ, សា ន ហោតិ. បច្ចយនិរោធំ បស្សន្តស្សាបិ បច្ចយនិរោធេន បច្ចយុប្បន្ននិរោធំ បស្សតោ យា អត្ថីតិ សស្សតទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជេយ្យ, សា ន ហោតីតិ អយម្បេត្ថ អត្ថោ.

ឧបយុបាទានាភិនិវេសវិនិពន្ធោតិ ឧបយេហិ ច ឧបាទានេហិ ច អភិនិវេសេហិ ច វិនិពន្ធោ. តត្ថ ឧបយាតិ ទ្វេ ឧបយា តណ្ហុបយោ ច ទិដ្ឋុបយោ ច. ឧបាទានាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. តណ្ហាទិដ្ឋិយោ ហិ យស្មា អហំ មមន្តិអាទីហិ អាការេហិ តេភូមកធម្មេ ឧបេន្តិ ឧបគច្ឆន្តិ, តស្មា ឧបយាតិ វុច្ចន្តិ. យស្មា បន តេ ធម្មេ ឧបាទិយន្តិ ចេវ អភិនិវិសន្តិ ច, តស្មា ឧបាទានាតិ ច អភិនិវេសាតិ ច វុច្ចន្តិ. តាហិ ចាយំ លោកោ វិនិពន្ធោ. តេនាហ ‘‘ឧបយុបាទានាភិនិវេសវិនិពន្ធោ’’តិ.

តញ្ចាយន្តិ តញ្ច ឧបយុបាទានំ អយំ អរិយសាវកោ. ចេតសោ អធិដ្ឋានន្តិ ចិត្តស្ស បតិដ្ឋានភូតំ. អភិនិវេសានុសយន្តិ អភិនិវេសភូតញ្ច អនុសយភូតញ្ច. តណ្ហាទិដ្ឋីសុ ហិ អកុសលចិត្តំ បតិដ្ឋាតិ, តា ច តស្មិំ អភិនិវិសន្តិ ចេវ អនុសេន្តិ ច, តស្មា តទុភយំ ចេតសោ អធិដ្ឋានំ អភិនិវេសានុសយន្តិ ច អាហ. ន ឧបេតីតិ ន ឧបគច្ឆតិ. ន ឧបាទិយតីតិ ន គណ្ហាតិ. នាធិដ្ឋាតីតិ ន អធិដ្ឋាតិ, កិន្តិ? អត្តា មេតិ. ទុក្ខមេវាតិ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធមត្តមេវ. ន កង្ខតីតិ ‘‘ទុក្ខមេវ ឧប្បជ្ជតិ, ទុក្ខំ និរុជ្ឈតិ, ន អញ្ញោ ឯត្ថ សត្តោ នាម អត្ថី’’តិ កង្ខំ ន ករោតិ. ន វិចិកិច្ឆតីតិ ន វិចិកិច្ឆំ ឧប្បាទេតិ.

អបរប្បច្ចយាតិ ន បរប្បច្ចយេន, អញ្ញស្ស អបត្តិយាយេត្វា អត្តបច្ចក្ខញាណមេវស្ស ឯត្ថ ហោតីតិ. ឯត្តាវតា ខោ, កច្ចាន, សម្មាទិដ្ឋិ ហោតីតិ ឯវំ សត្តសញ្ញាយ បហីនត្តា ឯត្តកេន សម្មាទស្សនំ នាម ហោតីតិ មិស្សកសម្មាទិដ្ឋិំ អាហ. អយមេកោ អន្តោតិ ឯស ឯកោ និកូដន្តោ លាមកន្តោ បឋមកំ សស្សតំ. អយំ ទុតិយោតិ ឯស ទុតិយោ សព្ពំ នត្ថីតិ ឧប្បជ្ជនកទិដ្ឋិសង្ខាតោ និកូដន្តោ លាមកន្តោ ទុតិយកោ ឧច្ឆេទោតិ អត្ថោ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវាតិ. បញ្ចមំ.

៦. ធម្មកថិកសុត្តវណ្ណនា

១៦. ឆដ្ឋេ និព្ពិទាយាតិ និព្ពិន្ទនត្ថាយ. វិរាគាយាតិ វិរជ្ជនត្ថាយ. និរោធាយាតិ និរុជ្ឈនត្ថាយ. បដិបន្នោ ហោតីតិ ឯត្ថ សីលតោ បដ្ឋាយ យាវ អរហត្តមគ្គា បដិបន្នោតិ វេទិតព្ពោ. ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោតិ លោកុត្តរស្ស និព្ពានធម្មស្ស អនុធម្មភូតំ បដិបទំ បដិបន្នោ. អនុធម្មភូតន្តិ អនុរូបសភាវភូតំ. និព្ពិទា វិរាគា និរោធាតិ និព្ពិទាយ ចេវ វិរាគេន ច និរោធេន ច. អនុបាទា វិមុត្តោតិ ចតូហិ ឧបាទានេហិ កិញ្ចិ ធម្មំ អនុបាទិយិត្វា វិមុត្តោ. ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានប្បត្តោតិ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ និព្ពានប្បត្តោ. អលំ វចនាយាតិ, ឯវំ វត្តព្ពតំ អរហតិ, យុត្តោ អនុច្ឆវិកោតិ អត្ថោ. ឯវមេត្ថ ឯកេន នយេន ធម្មកថិកស្ស បុច្ឆា កថិតា, ទ្វីហិ តំ វិសេសេត្វា សេក្ខាសេក្ខភូមិយោ និទ្ទិដ្ឋាតិ. ឆដ្ឋំ.

៧. អចេលកស្សបសុត្តវណ្ណនា

១៧. សត្តមេ អចេលោ កស្សបោតិ លិង្គេន អចេលោ និច្ចេលោ, នាមេន កស្សបោ. ទូរតោវាតិ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន បរិវុតំ អាគច្ឆន្តំ ទូរតោ ឯវ អទ្ទស. កិញ្ចិទេវ ទេសន្តិ កិញ្ចិទេវ ការណំ. ឱកាសន្តិ បញ្ហព្យាករណស្ស ខណំ កាលំ. អន្តរឃរន្តិ ‘‘ន បល្លត្ថិកាយ អន្តរឃរេ និសីទិស្សាមី’’តិ ឯត្ថ អន្តោនិវេសនំ អន្តរឃរំ. ‘‘ឱក្ខិត្តចក្ខុ អន្តរឃរេ គមិស្សាមី’’តិ ឯត្ថ ឥន្ទខីលតោ បដ្ឋាយ អន្តោគាមោ. ឥធាបិ អយមេវ អធិប្បេតោ. យទាកង្ខសីតិ យំ ឥច្ឆសិ.

កស្មា បន ភគវា កថេតុកាមោ យាវតតិយំ បដិក្ខិបីតិ? គារវជននត្ថំ. ទិដ្ឋិគតិកា ហិ ខិប្បំ កថិយមានេ គារវំ ន ករោន្តិ, ‘‘សមណំ គោតមំ ឧបសង្កមិតុម្បិ បុច្ឆិតុម្បិ សុករំ, បុច្ឆិតមត្តេយេវ កថេតី’’តិ វចនម្បិ ន សទ្ទហន្តិ. ទ្វេ តយោ វារេ បដិក្ខិត្តេ បន គារវំ ករោន្តិ, ‘‘សមណំ គោតមំ ឧបសង្កមិតុម្បិ បញ្ហំ បុច្ឆិតុម្បិ ទុក្ករ’’ន្តិ យាវតតិយំ យាចិតេ កថិយមានំ សុស្សូសន្តិ សទ្ទហន្តិ. ឥតិ ភគវា ‘‘អយំ សុស្សូសិស្សតិ សទ្ទហិស្សតី’’តិ យាវតតិយំ យាចាបេត្វា កថេសិ. អបិច យថា ភិសក្កោ តេលំ វា ផាណិតំ វា បចន្តោ មុទុបាកខរបាកានំ បាកកាលំ អាគមយមានោ បាកកាលំ អនតិក្កមិត្វាវ ឱតារេតិ. ឯវំ ភគវា សត្តានំ ញាណបរិបាកំ អាគមយមានោ ‘‘ឯត្តកេន កាលេន ឥមស្ស ញាណំ បរិបាកំ គមិស្សតី’’តិ ញត្វាវ យាវតតិយំ យាចាបេសិ.

មា ហេវំ, កស្សបាតិ, កស្សប, មា ឯវំ ភណិ. សយំកតំ ទុក្ខន្តិ ហិ វត្តុំ ន វដ្ដតិ, អត្តា នាម កោចិ ទុក្ខស្ស ការកោ នត្ថីតិ ទីបេតិ. បរតោបិ ឯសេវ នយោ. អធិច្ចសមុប្បន្នន្តិ អការណេន យទិច្ឆាយ ឧប្បន្នំ. ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោតិ កស្មា ឯវមាហ? ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘អយំ ‘សយំកតំ ទុក្ខ’ន្តិអាទិនា បុដ្ឋោ ‘មា ហេវ’ន្តិ វទតិ, ‘នត្ថី’តិ បុដ្ឋោ ‘អត្ថី’តិ វទតិ. ‘ភវំ គោតមោ ទុក្ខំ ន ជានាតិ ន បស្សតី’តិ បុដ្ឋោ ‘ជានាមិ ខ្វាហ’ន្តិ វទតិ. កិញ្ចិ នុ ខោ មយា វិរជ្ឈិត្វា បុច្ឆិតោ’’តិ មូលតោ បដ្ឋាយ អត្តនោ បុច្ឆមេវ សោធេន្តោ ឯវមាហ. អាចិក្ខតុ ច មេ, ភន្តេ, ភគវាតិ ឥធ សត្ថរិ សញ្ជាតគារវោ ‘‘ភវ’’ន្តិ អវត្វា ‘‘ភគវា’’តិ វទតិ.

សោ ករោតីតិអាទិ, ‘‘សយំកតំ ទុក្ខ’’ន្តិ លទ្ធិយា បដិសេធនត្ថំ វុត្តំ. ឯត្ថ ច សតោតិ ឥទំ ភុម្មត្ថេ សាមិវចនំ, តស្មា ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ – សោ ករោតិ សោ បដិសំវេទយតីតិ ខោ, កស្សប, អាទិម្ហិយេវ ឯវំ សតិ បច្ឆា សយំកតំ ទុក្ខន្តិ អយំ លទ្ធិ ហោតិ. ឯត្ថ ច ទុក្ខន្តិ វដ្ដទុក្ខំ អធិប្បេតំ. ឥតិ វទន្តិ ឯតស្ស បុរិមេន អាទិសទ្ទេន អនន្តរេន ច សស្សតសទ្ទេន សម្ពន្ធោ ហោតិ. ‘‘ទីបេតិ គណ្ហាតី’’តិ អយំ បនេត្ថ បាឋសេសោ. ឥទញ្ហិ វុត្តំ ហោតិ – ឥតិ ឯវំ វទន្តោ អាទិតោវ សស្សតំ ទីបេតិ, សស្សតំ គណ្ហាតិ. កស្មា? តស្ស ហិ តំ ទស្សនំ ឯតំ បរេតិ, ការកញ្ច វេទកញ្ច ឯកមេវ គណ្ហន្តំ ឯតំ សស្សតំ ឧបគច្ឆតីតិ អត្ថោ.

អញ្ញោ ករោតីតិអាទិ បន ‘‘បរំកតំ ទុក្ខ’’ន្តិ លទ្ធិយា បដិសេធនត្ថំ វុត្តំ. ‘‘អាទិតោ សតោ’’តិ ឥទំ បន ឥធាបិ អាហរិតព្ពំ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – អញ្ញោ ករោតិ អញ្ញោ បដិសំវេទិយតីតិ ខោ បន, កស្សប, អាទិម្ហិយេវ ឯវំ សតិ, បច្ឆា ‘‘ការកោ ឥធេវ ឧច្ឆិជ្ជតិ, តេន កតំ អញ្ញោ បដិសំវេទិយតី’’តិ ឯវំ ឧប្បន្នាយ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា សទ្ធិំ សម្បយុត្តាយ វេទនាយ អភិតុន្នស្ស វិទ្ធស្ស សតោ ‘‘បរំកតំ ទុក្ខ’’ន្តិ អយំ លទ្ធិ ហោតីតិ. ឥតិ វទន្តិអាទិ វុត្តនយេនេវ យោជេតព្ពំ. តត្រាយំ យោជនា – ឯវញ្ច វទន្តោ អាទិតោវ ឧច្ឆេទំ ទីបេតិ, ឧច្ឆេទំ គណ្ហាតិ. កស្មា? តស្ស ហិ តំ ទស្សនំ ឯតំ បរេតិ, ឯតំ ឧច្ឆេទំ ឧបគច្ឆតីតិ អត្ថោ.

ឯតេ តេតិ យេ សស្សតុច្ឆេទសង្ខាតេ ឧភោ អន្តេ (អនុបគម្ម តថាគតោ ធម្មំ ទេសេតិ, ឯតេ តេ, កស្សប, ឧភោ អន្តេ) អនុបគម្ម បហាយ អនល្លីយិត្វា មជ្ឈេន តថាគតោ ធម្មំ ទេសេតិ, មជ្ឈិមាយ បដិបទាយ ឋិតោ ទេសេតីតិ អត្ថោ. កតរំ ធម្មន្តិ ចេ? យទិទំ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាតិ. ឯត្ថ ហិ ការណតោ ផលំ, ការណនិរោធេន ចស្ស និរោធោ ទីបិតោ, ន កោចិ ការកោ វា វេទកោ វា និទ្ទិដ្ឋោ. ឯត្តាវតា សេសបញ្ហា បដិសេធិតា ហោន្តិ. ឧភោ អន្តេ អនុបគម្មាតិ ឥមិនា ហិ តតិយបញ្ហោ បដិក្ខិត្តោ. អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាតិ ឥមិនា អធិច្ចសមុប្បន្នតា ចេវ អជាននញ្ច បដិក្ខិត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

លភេយ្យន្តិ ឥទំ សោ ភគវតោ សន្តិកេ ភិក្ខុភាវំ បត្ថយមានោ អាហ. អថ ភគវា យោនេន ខន្ធកេ តិត្ថិយបរិវាសោ (មហាវ. ៨៦) បញ្ញត្តោ, យំ អញ្ញតិត្ថិយបុព្ពោ សាមណេរភូមិយំ ឋិតោ ‘‘អហំ, ភន្តេ, ឥត្ថន្នាមោ អញ្ញតិត្ថិយបុព្ពោ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ អាកង្ខាមិ ឧបសម្បទំ. ស្វាហំ, ភន្តេ, សង្ឃំ ចត្តារោ មាសេ បរិវាសំ យាចាមី’’តិអាទិនា នយេន សមាទិយិត្វា បរិវសតិ, តំ សន្ធាយ យោ ខោ, កស្សប, អញ្ញតិត្ថិយបុព្ពោតិអាទិមាហ. តត្ថ បព្ពជ្ជន្តិ វចនសិលិដ្ឋតាវសេន វុត្តំ. អបរិវសិត្វាយេវ ហិ បព្ពជ្ជំ លភតិ. ឧបសម្បទត្ថិកេន បន នាតិកាលេន គាមប្បវេសនាទីនិ អដ្ឋ វត្តានិ បូរេន្តេន បរិវសិតព្ពំ. អារទ្ធចិត្តាតិ អដ្ឋវត្តបូរណេន តុដ្ឋចិត្តា. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារតោ បនេស តិត្ថិយបរិវាសោ សមន្តបាសាទិកាយ វិនយដ្ឋកថាយ បព្ពជ្ជក្ខន្ធកវណ្ណនាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ៨៦) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

អបិច មយាតិ អយមេត្ថ បាឋោ, អញ្ញត្ថ បន ‘‘អបិច មេត្ថា’’តិ. បុគ្គលវេមត្តតា វិទិតាតិ បុគ្គលនានត្តំ វិទិតំ. ‘‘អយំ បុគ្គលោ បរិវាសារហោ, អយំ ន បរិវាសារហោ’’តិ ឥទំ មយ្ហំ បាកដន្តិ ទស្សេតិ. តតោ កស្សបោ ចិន្តេសិ – ‘‘អហោ អច្ឆរិយំ ពុទ្ធសាសនំ, យត្ថ ឯវំ ឃំសិត្វា កោដ្ដេត្វា យុត្តមេវ គណ្ហន្តិ, អយុត្តំ ឆឌ្ឌេន្តី’’តិ. តតោ សុដ្ឋុតរំ បព្ពជ្ជាយ សញ្ជាតុស្សាហោ សចេ, ភន្តេតិអាទិមាហ. អថ ភគវា តស្ស តិព្ពច្ឆន្ទតំ វិទិត្វា ‘‘ន កស្សបោ បរិវាសំ អរហតី’’តិ អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ អាមន្តេសិ – ‘‘គច្ឆ, ភិក្ខុ, កស្សបំ នហាបេត្វា បព្ពាជេត្វា អានេហី’’តិ. សោ តថា កត្វា តំ បព្ពាជេត្វា ភគវតោ សន្តិកំ អគមាសិ. ភគវា គណេ និសីទិត្វា ឧបសម្បាទេសិ. តេន វុត្តំ អលត្ថ ខោ អចេលោ កស្សបោ ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ, អលត្ថ ឧបសម្បទន្តិ. អចិរូបសម្បន្នោតិអាទិ សេសំ ព្រាហ្មណសំយុត្តេ (សំ. និ. ១.១៨៧) វុត្តមេវាតិ. សត្តមំ.

៨. តិម្ពរុកសុត្តវណ្ណនា

១៨. អដ្ឋមេ សា វេទនាតិអាទិ ‘‘សយំកតំ សុខទុក្ខ’’ន្តិ លទ្ធិយា និសេធនត្ថំ វុត្តំ. ឯត្ថាបិ សតោតិ ភុម្មត្ថេយេវ សាមិវចនំ. តត្រាយំ អត្ថទីបនា – ‘‘សា វេទនា, សោ វេទិយតី’’តិ ខោ, តិម្ពរុក, អាទិម្ហិយេវ ឯវំ សតិ ‘‘សយំកតំ សុខទុក្ខ’’ន្តិ អយំ លទ្ធិ ហោតិ. ឯវញ្ហិ សតិ វេទនាយ ឯវ វេទនា កតា ហោតិ. ឯវញ្ច វទន្តោ ឥមិស្សា វេទនាយ បុព្ពេបិ អត្ថិតំ អនុជានាតិ, សស្សតំ ទីបេតិ សស្សតំ គណ្ហាតិ. កស្មា? តស្ស ហិ តំ ទស្សនំ ឯតំ បរេតិ, ឯតំ សស្សតំ ឧបគច្ឆតីតិ អត្ថោ. បុរិមញ្ហិ អត្ថំ សន្ធាយេវេតំ ភគវតា វុត្តំ ភវិស្សតិ, តស្មា អដ្ឋកថាយំ តំ យោជេត្វាវស្ស អត្ថោ ទីបិតោ. ឯវម្បាហំ ន វទាមីតិ អហំ ‘‘សា វេទនា, សោ វេទិយតី’’តិ ឯវម្បិ ន វទាមិ. ‘‘សយំកតំ សុខទុក្ខ’’ន្តិ ឯវម្បិ ន វទាមីតិ អត្ថោ.

អញ្ញា វេទនាតិអាទិ ‘‘បរំកតំ សុខទុក្ខ’’ន្តិ លទ្ធិយា បដិសេធនត្ថំ វុត្តំ. ឥធាបិ អយំ អត្ថយោជនា –‘‘អញ្ញា វេទនា អញ្ញោ វេទិយតី’’តិ ខោ, តិម្ពរុក, អាទិម្ហិយេវ ឯវំ សតិ បច្ឆា យា បុរិមបក្ខេ ការកវេទនា, សា ឧច្ឆិន្នា. តាយ បន កតំ អញ្ញោ វេទិយតីតិ ឯវំ ឧប្បន្នាយ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា សទ្ធិំ សម្បយុត្តាយ វេទនាយ អភិតុន្នស្ស សតោ ‘‘បរំកតំ សុខទុក្ខ’’ន្តិ អយំ លទ្ធិ ហោតិ. ឯវញ្ច វទន្តោ ការកោ ឧច្ឆិន្នោ, អញ្ញេន បដិសន្ធិ គហិតាតិ ឧច្ឆេទំ ទីបេតិ, ឧច្ឆេទំ គណ្ហាតិ. កស្មា? តស្ស ហិ តំ ទស្សនំ ឯតំ បរេតិ, ឯតំ ឧច្ឆេទំ ឧបគច្ឆតីតិ អត្ថោ. ឥធាបិ ហិ ឥមានិ បទានិ អដ្ឋកថាយំ អាហរិត្វា យោជិតានេវ. ឥមស្មិំ សុត្តេ វេទនាសុខទុក្ខំ កថិតំ. តញ្ច ខោ វិបាកសុខទុក្ខមេវ វដ្ដតីតិ វុត្តំ. អដ្ឋមំ.

៩. ពាលបណ្ឌិតសុត្តវណ្ណនា

១៩. នវមេ អវិជ្ជានីវរណស្សាតិ អវិជ្ជាយ និវារិតស្ស. ឯវមយំ កាយោ សមុទាគតោតិ ឯវំ អវិជ្ជាយ និវារិតត្តា តណ្ហាយ ច សម្បយុត្តត្តាយេវ អយំ កាយោ និព្ពត្តោ. អយញ្ចេវ កាយោតិ អយញ្ចស្ស អត្តនោ សវិញ្ញាណកោ កាយោ. ពហិទ្ធា ច នាមរូបន្តិ ពហិទ្ធា ច បរេសំ សវិញ្ញាណកោ កាយោ. អត្តនោ ច បរស្ស ច បញ្ចហិ ខន្ធេហិ ឆហិ អាយតនេហិ ចាបិ អយំ អត្ថោ ទីបេតព្ពោវ. ឥត្ថេតំ ទ្វយន្តិ ឯវមេតំ ទ្វយំ. ទ្វយំ បដិច្ច ផស្សោតិ អញ្ញត្ថ ចក្ខុរូបាទីនិ ទ្វយានិ បដិច្ច ចក្ខុសម្ផស្សាទយោ វុត្តា, ឥធ បន អជ្ឈត្តិកពាហិរានិ អាយតនានិ. មហាទ្វយំ នាម កិរេតំ. សឡេវាយតនានីតិ សឡេវ ផស្សាយតនានិ ផស្សការណានិ. យេហិ ផុដ្ឋោតិ យេហិ ការណភូតេហិ អាយតនេហិ ឧប្បន្នេន ផស្សេន ផុដ្ឋោ. អញ្ញតរេនាតិ ឯត្ថ បរិបុណ្ណវសេន អញ្ញតរតា វេទិតព្ពា. តត្រាតិ តស្មិំ ពាលបណ្ឌិតានំ កាយនិព្ពត្តនាទិម្ហិ. កោ អធិប្បយាសោតិ កោ អធិកបយោគោ.

ភគវំមូលកាតិ ភគវា មូលំ ឯតេសន្តិ ភគវំមូលកា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឥមេ, ភន្តេ, អម្ហាកំ ធម្មា បុព្ពេ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធេន ឧប្បាទិតា, តស្មិំ បរិនិព្ពុតេ ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ អញ្ញោ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ឥមេ ធម្មេ ឧប្បាទេតុំ សមត្ថោ នាម នាហោសិ, ភគវតា បន នោ ឥមេ ធម្មា ឧប្បាទិតា. ភគវន្តញ្ហិ និស្សាយ មយំ ឥមេ ធម្មេ អាជានាម បដិវិជ្ឈាមាតិ ឯវំ ភគវំមូលកា នោ, ភន្តេ, ធម្មាតិ. ភគវំនេត្តិកាតិ ភគវា ហិ ធម្មានំ នេតា វិនេតា អនុនេតា, យថាសភាវតោ បាដិយេក្កំ បាដិយេក្កំ នាមំ គហេត្វា ទស្សេតាតិ ធម្មា ភគវំនេត្តិកា នាម ហោន្តិ. ភគវំបដិសរណាតិ ចតុភូមកធម្មា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស អាបាថំ អាគច្ឆមានា ភគវតិ បដិសរន្តិ នាមាតិ ភគវំបដិសរណា. បដិសរន្តីតិ សមោសរន្តិ. អបិច មហាពោធិមណ្ឌេ និសិន្នស្ស ភគវតោ បដិវេធវសេន ផស្សោ អាគច្ឆតិ ‘‘អហំ ភគវា កិន្នាមោ’’តិ? ត្វំ ផុសនដ្ឋេន ផស្សោ នាម. វេទនា, សញ្ញា, សង្ខារា, វិញ្ញាណំ អាគច្ឆតិ ‘‘អហំ ភគវា កិន្នាម’’ន្តិ, ត្វំ វិជាននដ្ឋេន វិញ្ញាណំ នាមាតិ ឯវំ ចតុភូមកធម្មានំ យថាសភាវតោ បាដិយេក្កំ បាដិយេក្កំ នាមំ គណ្ហន្តោ ភគវា ធម្មេ បដិសរតីតិ ភគវំបដិសរណា. ភគវន្តំយេវ បដិភាតូតិ ភគវតោវ ឯតស្ស ភាសិតស្ស អត្ថោ ឧបដ្ឋាតុ, តុម្ហេយេវ នោ កថេត្វា ទេថាតិ អត្ថោ.

សា ចេវ អវិជ្ជាតិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ សា អវិជ្ជា ច តណ្ហា ច កម្មំ ជវាបេត្វា បដិសន្ធិំ អាកឌ្ឍិត្វា និរុទ្ធា, យថា បន អជ្ជាបិ យំ ហិយ្យោ ភេសជ្ជំ បីតំ, តទេវ ភោជនំ ភុញ្ជាតិ សរិក្ខកត្តេន តទេវាតិ វុច្ចតិ, ឯវមិធាបិ សា ចេវ អវិជ្ជា សា ច តណ្ហាតិ ឥទម្បិ សរិក្ខកត្តេន វុត្តំ. ព្រហ្មចរិយន្តិ មគ្គព្រហ្មចរិយំ. ទុក្ខក្ខយាយាតិ វដ្ដទុក្ខស្ស ខយត្ថាយ. កាយូបគោ ហោតីតិ អញ្ញំ បដិសន្ធិកាយំ ឧបគន្តា ហោតិ. យទិទំ ព្រហ្មចរិយវាសោតិ យោ អយំ មគ្គព្រហ្មចរិយវាសោ, អយំ ពាលតោ បណ្ឌិតស្ស វិសេសោតិ ទស្សេតិ. ឥតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ សព្ពោបិ សបដិសន្ធិកោ បុថុជ្ជនោ ‘‘ពាលោ’’តិ, អប្បដិសន្ធិកោ ខីណាសវោ ‘‘បណ្ឌិតោ’’តិ វុត្តោ. សោតាបន្នសកទាគាមិអនាគាមិនោ បន ‘‘បណ្ឌិតា’’តិ វា ‘‘ពាលា’’តិ វា ន វត្តព្ពា, ភជមានា បន បណ្ឌិតបក្ខំ ភជន្តិ. នវមំ.

១០. បច្ចយសុត្តវណ្ណនា

២០. ទសមេ បដិច្ចសមុប្បាទញ្ច វោ ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ បដិច្ចសមុប្បន្នេ ច ធម្មេតិ សត្ថា ឥមស្មិំ សុត្តេ បច្ចយេ ច បច្ចយនិព្ពត្តេ ច សភាវធម្មេ ទេសេស្សាមីតិ ឧភយំ អារភិ. ឧប្បាទា វា តថាគតានន្តិ តថាគតានំ ឧប្បាទេបិ, ពុទ្ធេសុ ឧប្បន្នេសុ អនុប្បន្នេសុបិ ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ, ជាតិយេវ ជរាមរណស្ស បច្ចយោ. ឋិតាវ សា ធាតូតិ ឋិតោវ សោ បច្ចយសភាវោ, ន កទាចិ ជាតិ ជរាមរណស្ស បច្ចយោ ន ហោតិ. ធម្មដ្ឋិតតា ធម្មនិយាមតាតិ ឥមេហិបិ ទ្វីហិ បច្ចយមេវ កថេតិ. បច្ចយេន ហិ បច្ចយុប្បន្នា ធម្មា តិដ្ឋន្តិ, តស្មា បច្ចយោវ ‘‘ធម្មដ្ឋិតតា’’តិ វុច្ចតិ. បច្ចយោ ធម្មេ និយមេតិ, តស្មា ‘‘ធម្មនិយាមតា’’តិ វុច្ចតិ. ឥទប្បច្ចយតាតិ ឥមេសំ ជរាមរណាទីនំ បច្ចយា ឥទប្បច្ចយា, ឥទប្បច្ចយាវ ឥទប្បច្ចយតា. តន្តិ តំ បច្ចយំ. អភិសម្ពុជ្ឈតីតិ ញាណេន អភិសម្ពុជ្ឈតិ. អភិសមេតីតិ ញាណេន អភិសមាគច្ឆតិ. អាចិក្ខតីតិ កថេតិ. ទេសេតីតិ ទស្សេតិ. បញ្ញាបេតីតិ ជានាបេតិ. បដ្ឋបេតីតិ ញាណមុខេ ឋបេតិ. វិវរតីតិ វិវរិត្វា ទស្សេតិ. វិភជតីតិ វិភាគតោ ទស្សេតិ. ឧត្តានីករោតីតិ បាកដំ ករោតិ. បស្សថាតិ ចាហាតិ បស្សថ ឥតិ ច វទតិ. កិន្តិ? ជាតិបច្ចយា, ភិក្ខវេ, ជរាមរណន្តិអាទិ.

ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេតិ ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ. យា តត្រាតិ យា តេសុ ‘‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិអាទីសុ. តថតាតិអាទីនិ បច្ចយាការស្សេវ វេវចនានិ. សោ តេហិ តេហិ បច្ចយេហិ អនូនាធិកេហេវ តស្ស តស្ស ធម្មស្ស សម្ភវតោ តថតាតិ, សាមគ្គិំ ឧបគតេសុ បច្ចយេសុ មុហុត្តម្បិ តតោ និព្ពត្តានំ ធម្មានំ អសម្ភវាភាវតោ អវិតថតាតិ, អញ្ញធម្មបច្ចយេហិ អញ្ញធម្មានុប្បត្តិតោ អនញ្ញថតាតិ, ជរាមរណាទីនំ បច្ចយតោ វា បច្ចយសមូហតោ វា ឥទប្បច្ចយតាតិ វុត្តោ. តត្រាយំ វចនត្ថោ – ឥមេសំ បច្ចយា ឥទប្បច្ចយា, ឥទប្បច្ចយា ឯវ ឥទប្បច្ចយតា, ឥទប្បច្ចយានំ វា សមូហោ ឥទប្បច្ចយតា. លក្ខណំ បនេត្ថ សទ្ទសត្ថតោ វេទិតព្ពំ.

អនិច្ចន្តិ ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ចំ. ឯត្ថ ច អនិច្ចន្តិ ន ជរាមរណំ អនិច្ចំ, អនិច្ចសភាវានំ បន ខន្ធានំ ជរាមរណត្តា អនិច្ចំ នាម ជាតំ. សង្ខតាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ ច សង្ខតន្តិ បច្ចយេហិ សមាគន្ត្វា កតំ. បដិច្ចសមុប្បន្នន្តិ បច្ចយេ និស្សាយ ឧប្បន្នំ. ខយធម្មន្តិ ខយសភាវំ. វយធម្មន្តិ វិគច្ឆនកសភាវំ. វិរាគធម្មន្តិ វិរជ្ជនកសភាវំ. និរោធធម្មន្តិ និរុជ្ឈនកសភាវំ. ជាតិយាបិ វុត្តនយេនេវ អនិច្ចតា វេទិតព្ពា. ជនកបច្ចយានំ វា កិច្ចានុភាវក្ខណេ ទិដ្ឋត្តា ឯកេន បរិយាយេនេត្ថ អនិច្ចាតិអាទីនិ យុជ្ជន្តិយេវ. ភវាទយោ អនិច្ចាទិសភាវាយេវ.

សម្មប្បញ្ញាយាតិ សវិបស្សនាយ មគ្គបញ្ញាយ. បុព្ពន្តន្តិ បុរិមំ អតីតន្តិ អត្ថោ. អហោសិំ នុ ខោតិអាទីសុ ‘‘អហោសិំ នុ ខោ ននុ ខោ’’តិ សស្សតាការញ្ច អធិច្ចសមុប្បត្តិអាការញ្ច និស្សាយ អតីតេ អត្តនោ វិជ្ជមានតញ្ច អវិជ្ជមានតញ្ច កង្ខតិ. កិំ ការណន្តិ ន វត្តព្ពំ, ឧម្មត្តកោ វិយ ពាលបុថុជ្ជនោ យថា វា តថា វា បវត្តតិ. កិំ នុ ខោ អហោសិន្តិ ជាតិលិង្គុបបត្តិយោ និស្សាយ ‘‘ខត្តិយោ នុ ខោ អហោសិំ, ព្រាហ្មណវេស្សសុទ្ទគហដ្ឋបព្ពជិតទេវមនុស្សានំ អញ្ញតរោ’’តិ កង្ខតិ. កថំ នុ ខោតិ សណ្ឋានាការំ និស្សាយ ‘‘ទីឃោ នុ ខោ អហោសិំ រស្សឱទាតកណ្ហបមាណិកអប្បមាណិកាទីនំ អញ្ញតរោ’’តិ កង្ខតិ. កេចិ បន ‘‘ឥស្សរនិម្មានាទីនិ និស្សាយ ‘កេន នុ ខោ ការណេន អហោសិ’ន្តិ ហេតុតោ កង្ខតី’’តិ វទន្តិ. កិំ ហុត្វា កិំ អហោសិន្តិ ជាតិអាទីនិ និស្សាយ ‘‘ខត្តិយោ ហុត្វា នុ ខោ ព្រាហ្មណោ អហោសិំ…បេ… ទេវោ ហុត្វា មនុស្សោ’’តិ អត្តនោ បរម្បរំ កង្ខតិ. សព្ពត្ថេវ បន អទ្ធានន្តិ កាលាធិវចនមេតំ. អបរន្តន្តិ អនាគតំ អន្តំ. ភវិស្សាមិ នុ ខោ ននុ ខោតិ សស្សតាការញ្ច ឧច្ឆេទាការញ្ច និស្សាយ អនាគតេ អត្តនោ វិជ្ជមានតញ្ច អវិជ្ជមានតញ្ច កង្ខតិ. សេសមេត្ថ វុត្តនយមេវ.

ឯតរហិ វា បច្ចុប្បន្នំ អទ្ធានន្តិ ឥទានិ វា បដិសន្ធិមាទិំ កត្វា ចុតិបរិយន្តំ សព្ពម្បិ វត្តមានកាលំ គហេត្វា. អជ្ឈត្តំ កថំកថី ភវិស្សតីតិ អត្តនោ ខន្ធេសុ វិចិកិច្ឆី ភវិស្សតិ. អហំ នុ ខោស្មីតិ អត្តនោ អត្ថិភាវំ កង្ខតិ. យុត្តំ បនេតន្តិ? យុត្តំ អយុត្តន្តិ កា ឯត្ថ ចិន្តា. អបិចេត្ថ ឥទំ វត្ថុម្បិ ឧទាហរន្តិ – ចូឡមាតាយ កិរ បុត្តោ មុណ្ឌោ, មហាមាតាយ បុត្តោ អមុណ្ឌោ, តំ បុត្តំ មុណ្ឌេសុំ, សោ ឧដ្ឋាយ ‘‘អហំ នុ ខោ ចូឡមាតាយ បុត្តោ’’តិ ចិន្តេសិ. ឯវំ អហំ នុ ខោស្មីតិ កង្ខា ហោតិ. នោ នុ ខោស្មីតិ អត្តនោ នត្ថិភាវំ កង្ខតិ. តត្រាបិ ឥទំ វត្ថុ – ឯកោ កិរ មច្ឆេ គណ្ហន្តោ ឧទកេ ចិរដ្ឋានេន សីតិភូតំ អត្តនោ ឩរុំ មច្ឆោតិ ចិន្តេត្វា បហរិ. អបរោ សុសានបស្សេ ខេត្តំ រក្ខន្តោ ភីតោ សង្កុដិតោ សយិ, សោ បដិពុជ្ឈិត្វា អត្តនោ ជណ្ណុកានិ ទ្វេ យក្ខាតិ ចិន្តេត្វា បហរិ. ឯវំ នោ នុ ខោស្មីតិ កង្ខតិ.

កិំ នុ ខោស្មីតិ ខត្តិយោវ សមានោ អត្តនោ ខត្តិយភាវំ កង្ខតិ. ឯសេវ នយោ សេសេសុបិ. ទេវោ បន សមានោ ទេវភាវំ អជានន្តោ នាម នត្ថិ, សោបិ បន ‘‘អហំ រូបី នុ ខោ អរូបី នុ ខោ’’តិអាទិនា នយេន កង្ខតិ. ខត្តិយាទយោ កស្មា ន ជានន្តីតិ ចេ? អបច្ចក្ខា តេសំ តត្ថ តត្ថ កុលេ ឧប្បត្តិ. គហដ្ឋាបិ ច បោត្ថលិកាទយោ បព្ពជិតសញ្ញិនោ, បព្ពជិតាបិ ‘‘កុប្បំ នុ ខោ មេ កម្ម’’ន្តិអាទិនា នយេន គហដ្ឋសញ្ញិនោ. មនុស្សាបិ ច រាជានោ វិយ អត្តនិ ទេវសញ្ញិនោ ហោន្តិ. កថំ នុ ខោស្មីតិ វុត្តនយមេវ. កេវលញ្ហេត្ថ អព្ភន្តរេ ជីវោ នាម អត្ថីតិ គហេត្វា តស្ស សណ្ឋានាការំ និស្សាយ ‘‘ទីឃោ នុ ខោស្មិ រស្សចតុរស្សឆឡំសអដ្ឋំសសោឡសំសាទីនំ អញ្ញតរប្បការោ’’តិ កង្ខន្តោ កថំ នុ ខោស្មីតិ? កង្ខតីតិ វេទិតព្ពោ. សរីរសណ្ឋានំ បន បច្ចុប្បន្នំ អជានន្តោ នាម នត្ថិ. កុតោ អាគតោ សោ កុហិំ គាមី ភវិស្សតីតិ អត្តភាវស្ស អាគតិគតិដ្ឋានំ កង្ខន្តោ ឯវំ កង្ខតិ. អរិយសាវកស្សាតិ ឥធ សោតាបន្នោ អធិប្បេតោ, ឥតរេបិ បន តយោ អវារិតាយេវាតិ. ទសមំ.

អាហារវគ្គោ ទុតិយោ.

៣. ទសពលវគ្គោ