៧. មហាវគ្គោ

១. អស្សុតវាសុត្តវណ្ណនា

៦១. មហាវគ្គស្ស បឋមេ អស្សុតវាតិ ខន្ធធាតុអាយតនបច្ចយាការសតិបដ្ឋានាទីសុ ឧគ្គហបរិបុច្ឆាវិនិច្ឆយរហិតោ. បុថុជ្ជនោតិ បុថូនំ នានប្បការានំ កិលេសាទីនំ ជននាទិការណេហិ បុថុជ្ជនោ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘បុថុ កិលេសេ ជនេន្តីតិ បុថុជ្ជនា’’តិ សព្ពំ វិត្ថារេតព្ពំ. អបិច បុថូនំ គណនបថមតីតានំ អរិយធម្មបរម្មុខានំ នីចធម្មសមាចារានំ ជនានំ អន្តោគធត្តាបិ បុថុជ្ជនោ, បុថុ វា អយំ វិសុំយេវ សង្ខំ គតោ, វិសំសដ្ឋោ សីលសុតាទិគុណយុត្តេហិ អរិយេហិ ជនោតិ បុថុជ្ជនោ. ឯវមេតេហិ ‘‘អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ’’តិ ទ្វីហិបិ បទេហិ យេ តេ –

‘‘ទុវេ បុថុជ្ជនា វុត្តា, ពុទ្ធេនាទិច្ចពន្ធុនា;

អន្ធោ បុថុជ្ជនោ ឯកោ, កល្យាណេកោ បុថុជ្ជនោ’’តិ. (មហានិ. ៩៤); –

ទ្វេ បុថុជ្ជនា វុត្តា, តេសុ អន្ធបុថុជ្ជនោ គហិតោ. ឥមស្មិន្តិ បច្ចុប្បន្នបច្ចក្ខកាយំ ទស្សេតិ. ចាតុមហាភូតិកស្មិន្តិ ចតុមហាភូតកាយេ ចតុមហាភូតេហិ និព្ពត្តេ ចតុមហាភូតមយេតិ អត្ថោ. និព្ពិន្ទេយ្យាតិ ឧក្កណ្ឋេយ្យ. វិរជ្ជេយ្យាតិ ន រជ្ជេយ្យ. វិមុច្ចេយ្យាតិ មុច្ចិតុកាមោ ភវេយ្យ. អាចយោតិ វុឌ្ឍិ. អបចយោតិ បរិហានិ. អាទានន្តិ និព្ពត្តិ. និក្ខេបនន្តិ ភេទោ.

តស្មាតិ យស្មា ឥមេ ចត្តារោ វុឌ្ឍិហានិនិព្ពត្តិភេទា បញ្ញាយន្តិ, តស្មា តំការណាតិ អត្ថោ. ឥតិ ភគវា ចាតុមហាភូតិកេ កាយេ រូបំ បរិគ្គហេតុំ អយុត្តរូបំ កត្វា អរូបំ បរិគ្គហេតុំ យុត្តរូបំ ករោតិ. កស្មា? តេសញ្ហិ ភិក្ខូនំ រូបស្មិំ គាហោ ពលវា អធិមត្តោ, តេន តេសំ រូបេ គាហស្ស បរិគ្គហេតព្ពរូបតំ ទស្សេត្វា និក្កឌ្ឍន្តោ អរូបេ បតិដ្ឋាបនត្ថំ ឯវមាហ.

ចិត្តន្តិអាទិ សព្ពំ មនាយតនស្សេវ នាមំ. តញ្ហិ ចិត្តវត្ថុតាយ ចិត្តគោចរតាយ សម្បយុត្តធម្មចិត្តតាយ ច ចិត្តំ, មននដ្ឋេន មនោ, វិជាននដ្ឋេន វិញ្ញាណន្តិ វុច្ចតិ. នាលន្តិ ន សមត្ថោ. អជ្ឈោសិតន្តិ តណ្ហាយ គិលិត្វា បរិនិដ្ឋបេត្វា គហិតំ. មមាយិតន្តិ តណ្ហាមមត្តេន មម ឥទន្តិ គហិតំ. បរាមដ្ឋន្តិ ទិដ្ឋិយា បរាមសិត្វា គហិតំ. ឯតំ មមាតិ តណ្ហាគាហោ, តេន អដ្ឋសតតណ្ហាវិចរិតំ គហិតំ ហោតិ. ឯសោហមស្មីតិ មានគាហោ, តេន នវ មានា គហិតា ហោន្តិ. ឯសោ មេ អត្តាតិ ទិដ្ឋិគាហោ, តេន ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិយោ គហិតា ហោន្តិ. តស្មាតិ យស្មា ឯវំ ទីឃរត្តំ គហិតំ, តស្មា និព្ពិន្ទិតុំ ន សមត្ថោ.

វរំ, ភិក្ខវេតិ ឥទំ កស្មា អាហ? បឋមញ្ហិ តេន រូបំ បរិគ្គហេតុំ អយុត្តរូបំ កតំ, អរូបំ យុត្តរូបំ, អថ ‘‘តេសំ ភិក្ខូនំ រូបតោ គាហោ និក្ខមិត្វា អរូបំ គតោ’’តិ ញត្វា តំ និក្កឌ្ឍិតុំ ឥមំ ទេសនំ អារភិ. តត្ថ អត្តតោ ឧបគច្ឆេយ្យាតិ អត្តាតិ គណ្ហេយ្យ. ភិយ្យោបីតិ វស្សសតតោ ឧទ្ធម្បិ. កស្មា បន ភគវា ឯវមាហ? កិំ អតិរេកវស្សសតំ តិដ្ឋមានំ រូបំ នាម អត្ថិ? ននុ បឋមវយេ បវត្តំ រូបំ មជ្ឈិមវយំ ន បាបុណាតិ, មជ្ឈិមវយេ បវត្តំ បច្ឆិមវយំ, បុរេភត្តេ បវត្តំ បច្ឆាភត្តំ, បច្ឆាភត្តេ បវត្តំ បឋមយាមំ, បឋមយាមេ បវត្តំ មជ្ឈិមយាមំ, មជ្ឈិមយាមេ បវត្តំ បច្ឆិមយាមំ ន បាបុណាតិ? តថា គមនេ បវត្តំ ឋានំ, ឋានេ បវត្តំ និសជ្ជំ, និសជ្ជាយ បវត្តំ សយនំ ន បាបុណាតិ. ឯកឥរិយាបថេបិ បាទស្ស ឧទ្ធរណេ បវត្តំ អតិហរណំ, អតិហរណេ បវត្តំ វីតិហរណំ, វីតិហរណេ បវត្តំ វោស្សជ្ជនំ, វោស្សជ្ជនេ បវត្តំ សន្និក្ខេបនំ, សន្និក្ខេបនេ បវត្តំ សន្និរុជ្ឈនំ ន បាបុណាតិ, តត្ថ តត្ថេវ ឱធិ ឱធិ បព្ពំ បព្ពំ ហុត្វា តត្តកបាលេ បក្ខិត្តតិលា វិយ បដបដាយន្តា សង្ខារា ភិជ្ជន្តីតិ? សច្ចមេតំ. យថា បន បទីបស្ស ជលតោ ជាតា តំ តំ វដ្ដិប្បទេសំ អនតិក្កមិត្វា តត្ថ តត្ថេវ ភិជ្ជតិ, អថ ច បន បវេណិសម្ពន្ធវសេន សព្ពរត្តិំ ជលិតោ បទីបោតិ វុច្ចតិ, ឯវមិធាបិ បវេណិវសេន អយម្បិ កាយោ ឯវំ ចិរដ្ឋិតិកោ វិយ កត្វា ទស្សិតោ.

រត្តិយា ច ទិវសស្ស ចាតិ រត្តិម្ហិ ច ទិវសេ ច. ភុម្មត្ថេ ហេតំ សាមិវចនំ. អញ្ញទេវ ឧប្បជ្ជតិ, អញ្ញំ និរុជ្ឈតីតិ យំ រត្តិំ ឧប្បជ្ជតិ ច និរុជ្ឈតិ ច, តតោ អញ្ញទេវ ទិវា ឧប្បជ្ជតិ ច និរុជ្ឈតិ ចាតិ អត្ថោ. អញ្ញំ ឧប្បជ្ជតិ, អនុប្បន្នមេវ អញ្ញំ និរុជ្ឈតីតិ ឯវំ បន អត្ថោ ន គហេតព្ពោ. ‘‘រត្តិយា ច ទិវសស្ស ចា’’តិ ឥទំ បុរិមបវេណិតោ បរិត្តកំ បវេណិំ គហេត្វា បវេណិវសេនេវ វុត្តំ, ឯករត្តិំ បន ឯកទិវសំ វា ឯកមេវ ចិត្តំ ឋាតុំ សមត្ថំ នាម នត្ថិ. ឯកស្មិញ្ហិ អច្ឆរាក្ខណេ អនេកានិ ចិត្តកោដិសតសហស្សានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. វុត្តម្បិ ចេតំ មិលិន្ទបញ្ហេ –

‘‘វាហសតំ ខោ, មហារាជ, វីហីនំ, អឌ្ឍចូឡញ្ច វាហា, វីហិសត្តម្ពណានិ, ទ្វេ ច តុម្ពា, ឯកច្ឆរាក្ខណេ បវត្តស្ស ចិត្តស្ស ឯត្តកា វីហី លក្ខំ ឋបីយមានា បរិក្ខយំ បរិយាទានំ គច្ឆេយ្យុ’’ន្តិ.

បវនេតិ មហាវនេ. តំ មុញ្ចិត្វា អញ្ញំ គណ្ហាតិ, តំ មុញ្ចិត្វា អញ្ញំ គណ្ហាតីតិ ឥមិនា ន សោ គណ្ហិតព្ពសាខំ អលភិត្វា ភូមិំ ឱតរតិ. អថ ខោ តស្មិំ មហាវនេ វិចរន្តោ តំ តំ សាខំ គណ្ហន្តោយេវ ចរតីតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ.

ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ ឥទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ – អរញ្ញមហាវនំ វិយ ហិ អារម្មណវនំ វេទិតព្ពំ. តស្មិំ វនេ វិចរណមក្កដោ វិយ អារម្មណវនេ ឧប្បជ្ជនកចិត្តំ. សាខាគហណំ វិយ អារម្មណេ លុព្ភនំ. យថា សោ អរញ្ញេ វិចរន្តោ មក្កដោ តំ តំ សាខំ បហាយ តំ តំ សាខំ គណ្ហាតិ, ឯវមិទំ អារម្មណវនេ វិចរន្តំ ចិត្តម្បិ កទាចិ រូបារម្មណំ គហេត្វា ឧប្បជ្ជតិ, កទាចិ សទ្ទាទីសុ អញ្ញតរំ, កទាចិ អតីតំ, កទាចិ អនាគតំ វា បច្ចុប្បន្នំ វា, តថា កទាចិ អជ្ឈត្តំ, កទាចិ ពាហិរំ. យថា ច សោ អរញ្ញេ វិចរន្តោ មក្កដោ សាខំ អលភិត្វា ឱរុយ្ហ ភូមិយំ និសិន្នោតិ ន វត្តព្ពោ, ឯកំ បន បណ្ណសាខំ គហេត្វាវ និសីទតិ, ឯវមេវ អារម្មណវនេ វិចរន្តំ ចិត្តម្បិ ឯកំ ឱលុព្ភារម្មណំ អលភិត្វា ឧប្បន្នន្តិ ន វត្តព្ពំ, ឯកជាតិយំ បន អារម្មណំ គហេត្វាវ ឧប្បជ្ជតីតិ វេទិតព្ពំ. ឯត្តាវតា ច បន ភគវតា រូបតោ នីហរិត្វា អរូបេ គាហោ បតិដ្ឋាបិតោ, អរូបតោ នីហរិត្វា រូបេ.

ឥទានិ តំ ឧភយតោ និក្កឌ្ឍិតុកាមោ តត្រ, ភិក្ខវេ, សុតវា អរិយសាវកោតិ ទេសនំ អារភិ. អយំ បនត្ថោ អាសីវិសទដ្ឋូបមាយ ទីបេតព្ពោ – ឯកោ កិរ បុរិសោ អាសីវិសេន ទដ្ឋោ, អថស្ស វិសំ ហរិស្សាមីតិ ឆេកោ ភិសក្កោ អាគន្ត្វា វមនំ ការេត្វា ហេដ្ឋា គរុឡោ, ឧបរិ នាគោតិ មន្តំ បរិវត្តេត្វា វិសំ ឧបរិ អារោបេសិ. សោ យាវ អក្ខិប្បទេសា អារុឡ្ហភាវំ ញត្វា ‘‘ឥតោ បរំ អភិរុហិតុំ ន ទស្សាមិ, ទដ្ឋដ្ឋានេយេវ ឋបេស្សាមី’’តិ ឧបរិ គរុឡោ, ហេដ្ឋា នាគោតិ មន្តំ បរិវត្តេត្វា កណ្ណេ ធុមេត្វា ទណ្ឌកេន បហរិត្វា វិសំ ឱតារេត្វា ទដ្ឋដ្ឋានេយេវ ឋបេសិ. តត្រស្ស ឋិតភាវំ ញត្វា អគទលេបេន វិសំ និម្មថេត្វា ន្ហាបេត្វា ‘‘សុខី ហោហី’’តិ វត្វា យេនកាមំ បក្កាមិ.

តត្ថ អាសីវិសេន ទដ្ឋស្ស កាយេ វិសបតិដ្ឋានំ វិយ ឥមេសំ ភិក្ខូនំ រូបេ អធិមត្តគាហកាលោ, ឆេកោ ភិសក្កោ វិយ តថាគតោ, មន្តំ បរិវត្តេត្វា ឧបរិ វិសស្ស អារោបិតកាលោ វិយ តថាគតេន តេសំ ភិក្ខូនំ រូបតោ គាហំ នីហរិត្វា អរូបេ បតិដ្ឋាបិតកាលោ, យាវ អក្ខិប្បទេសា អារុឡ្ហវិសស្ស ឧបរិ អភិរុហិតុំ អទត្វា បុន មន្តពលេន ឱតារេត្វា ទដ្ឋដ្ឋានេយេវ ឋបនំ វិយ សត្ថារា តេសំ ភិក្ខូនំ អរូបតោ គាហំ នីហរិត្វា រូបេ បតិដ្ឋាបិតកាលោ. ទដ្ឋដ្ឋានេ ឋិតស្ស វិសស្ស អគទលេបេន និម្មថនំ វិយ ឧភយតោ គាហំ នីហរណត្ថាយ ឥមិស្សា ទេសនាយ អារទ្ធកាលោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ និព្ពិន្ទំ វិរជ្ជតីតិ ឥមិនា មគ្គោ កថិតោ, វិរាគា វិមុច្ចតីតិ ផលំ, វិមុត្តស្មិន្តិអាទិនា បច្ចវេក្ខណា. បឋមំ.

២. ទុតិយអស្សុតវាសុត្តវណ្ណនា

៦២. ទុតិយេ សុខវេទនិយន្តិ សុខវេទនាយ បច្ចយំ. ផស្សន្តិ ចក្ខុសម្ផស្សាទិំ. ននុ ច ចក្ខុសម្ផស្សោ សុខវេទនាយ បច្ចយោ ន ហោតីតិ? សហជាតបច្ចយេន ន ហោតិ, ឧបនិស្សយបច្ចយេន បន ជវនវេទនាយ ហោតិ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. សោតសម្ផស្សាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. តជ្ជន្តិ តជ្ជាតិកំ តស្សារុប្បំ, តស្ស ផស្សស្ស អនុរូបន្តិ អត្ថោ. ទុក្ខវេទនិយន្តិអាទិ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. សង្ឃដ្ដនសមោធានាតិ សង្ឃដ្ដនេន ចេវ សមោធានេន ច, សង្ឃដ្ដនសម្បិណ្ឌនេនាតិ អត្ថោ. ឧស្មាតិ ឧណ្ហាការោ. តេជោ អភិនិព្ពត្តតីតិ អគ្គិចុណ្ណោ និក្ខមតីតិ ន គហេតព្ពំ, ឧស្មាការស្សេវ បន ឯតំ វេវចនំ. តត្ថ ទ្វិន្នំ កដ្ឋានន្តិ ទ្វិន្នំ អរណីនំ. តត្ថ អធោអរណី វិយ វត្ថុ, ឧត្តរារណី វិយ អារម្មណំ, សង្ឃដ្ដនំ វិយ ផស្សោ, ឧស្មាធាតុ វិយ វេទនា. ទុតិយំ.

៣. បុត្តមំសូបមសុត្តវណ្ណនា

៦៣. តតិយេ ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, អាហារាតិអាទិ វុត្តនយមេវ. យស្មា បនស្ស អដ្ឋុប្បត្តិកោ និក្ខេបោ, តស្មា តំ ទស្សេត្វាវេត្ថ អនុបុព្ពបទវណ្ណនំ ករិស្សាមិ. កតរាយ បន ឥទំ អដ្ឋុប្បត្តិយា និក្ខិត្តន្តិ? លាភសក្ការេន. ភគវតោ កិរ មហាលាភសក្ការោ ឧប្បជ្ជិ, យថា តំ ចត្តារោ អសង្ខ្យេយ្យេ បូរិតទានបារមីសញ្ចយស្ស. សព្ពទិសាសុ ហិស្ស យមកមហាមេឃោ វុដ្ឋហិត្វា មហោឃំ វិយ សព្ពបារមិយោ ‘‘ឯកស្មិំ អត្តភាវេ វិបាកំ ទស្សាមា’’តិ សម្បិណ្ឌិតា វិយ លាភសក្ការមហោឃំ និព្ពត្តយិំសុ. តតោ តតោ អន្នបានយានវត្ថមាលាគន្ធវិលេបនាទិហត្ថា ខត្តិយព្រាហ្មណាទយោ អាគន្ត្វា, ‘‘កហំ ពុទ្ធោ, កហំ ភគវា, កហំ ទេវទេវោ នរាសភោ បុរិសសីហោ’’តិ? ភគវន្តំ បរិយេសន្តិ. សកដសតេហិបិ បច្ចយេ អាហរិត្វា ឱកាសំ អលភមានា សមន្តា គាវុតប្បមាណម្បិ សកដធុរេន សកដធុរំ អាហច្ច តិដ្ឋន្តិ ចេវ អនុប្បវត្តន្តិ ច អន្ធកវិន្ទព្រាហ្មណាទយោ វិយ. សព្ពំ ខន្ធកេ តេសុ តេសុ សុត្តេសុ ច អាគតនយេន វេទិតព្ពំ.

យថា ភគវតោ, ឯវំ ភិក្ខុសង្ឃស្សាបិ. វុត្តញ្ចេតំ –

‘‘តេន ខោ បន សមយេន ភគវា សក្កតោ ហោតិ គរុកតោ មានិតោ បូជិតោ អបចិតោ លាភី ចីវរ-បិណ្ឌបាត-សេនាសន-គិលាន-បច្ចយ-ភេសជ្ជ-បរិក្ខារានំ. ភិក្ខុសង្ឃោបិ ខោ សក្កតោ ហោតិ…បេ… បរិក្ខារាន’’ន្តិ (ឧទា. ១៤; សំ. និ. ២.៧០).

តថា ‘‘យាវតា ខោ, ចុន្ទ, ឯតរហិ សង្ឃោ វា គណោ វា លោកេ ឧប្បន្នោ, នាហំ, ចុន្ទ, អញ្ញំ ឯកសង្ឃម្បិ សមនុបស្សាមិ ឯវំ លាភគ្គយសគ្គបត្តំ យថរិវាយំ, ចុន្ទ, ភិក្ខុសង្ឃោ’’តិ (ទី. និ. ៣.១៧៦).

ស្វាយំ ភគវតោ ច សង្ឃស្ស ច ឧប្បន្នោ លាភសក្ការោ ឯកតោ ហុត្វា ទ្វិន្នំ មហានទីនំ ឧទកំ វិយ អប្បមេយ្យោ អហោសិ. អថ សត្ថា រហោគតោ ចិន្តេសិ – ‘‘មហាលាភសក្ការោ អតីតពុទ្ធានម្បិ ឯវរូបោ អហោសិ, អនាគតានម្បិ ឯវរូបោ ភវិស្សតិ. កិំ នុ ខោ ភិក្ខូ អាហារបរិគ្គាហកេន សតិសម្បជញ្ញេន សមន្នាគតា មជ្ឈត្តា និច្ឆន្ទរាគា ហុត្វា អាហារំ បរិភុញ្ជិតុំ សក្កោន្តិ, ន សក្កោន្តី’’តិ?

សោ អទ្ទស ឯកច្ចេ អធុនា បព្ពជិតេ កុលបុត្តេ អបច្ចវេក្ខិត្វា អាហារំ បរិភុញ្ជមានេ. ទិស្វានស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘មយា កប្បសតសហស្សាធិកានិ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ បារមិយោ បូរេន្តេន ន ចីវរាទិហេតុ បូរិតា, ឧត្តមផលស្ស បន អរហត្តស្សត្ថាយ បូរិតា. ឥមេបិ ភិក្ខូ មម សន្តិកេ បព្ពជន្តា ន ចីវរាទិហេតុ បព្ពជិតា, អរហត្តស្សេវ បន អត្ថាយ បព្ពជិតា. តេ ឥទានិ អសារមេវ សារំ អនត្ថមេវ ច អត្ថំ ករោន្តី’’តិ ឯវមស្ស ធម្មសំវេគោ ឧទបាទិ. តតោ ចិន្តេសិ – ‘‘សចេ បញ្ចមំ បារាជិកំ បញ្ញបេតុំ សក្កា អភវិស្ស, អបច្ចវេក្ខិតាហារបរិភោគោ បញ្ចមំ បារាជិកំ កត្វា បញ្ញបេតព្ពោ ភវេយ្យ. ន បន សក្កា ឯវំ កាតុំ, ធុវបដិសេវនដ្ឋានញ្ហេតំ សត្តានំ. យថា បន កថិតេ បញ្ចមំ បារាជិកំ វិយ នំ បស្សិស្សន្តិ. ឯវំ ធម្មាទាសំ សំវរំ មរិយាទំ ឋបេស្សាមិ, យំ អាវជ្ជិត្វា អាវជ្ជិត្វា អនាគតេ ភិក្ខូ ចត្តារោ បច្ចយេ បច្ចវេក្ខិត្វា បរិភុញ្ជិស្សន្តី’’តិ. ឥមាយ អដ្ឋុប្បត្តិយា ឥមំ បុត្តមំសូបមសុត្តន្តំ និក្ខិបិ. តត្ថ ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, អាហារាតិអាទិ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថមេវ.

ចត្តារោ បន អាហារេ វិត្ថារេត្វា ឥទានិ តេសុ អាទីនវំ ទស្សេតុំ កថញ្ច, ភិក្ខវេ, កពឡីការោ អាហារោ ទដ្ឋព្ពោតិអាទិមាហ? តត្ថ ជាយម្បតិកាតិ ជាយា ចេវ បតិ ច. បរិត្តំ សម្ពលន្តិ បុដភត្តសត្តុមោទកាទីនំ អញ្ញតរំ អប្បមត្តកំ បាថេយ្យំ. កន្តារមគ្គន្តិ កន្តារភូតំ មគ្គំ, កន្តារេ វា មគ្គំ. កន្តារន្តិ ចោរកន្តារំ វាឡកន្តារំ អមនុស្សកន្តារំ និរុទកកន្តារំ អប្បភក្ខកន្តារន្តិ បញ្ចវិធំ. តេសុ យត្ថ ចោរភយំ អត្ថិ, តំ ចោរកន្តារំ. យត្ថ សីហព្យគ្ឃាទយោ វាឡា អត្ថិ, តំ វាឡកន្តារំ. យត្ថ ពលវាមុខយក្ខិនិអាទីនំ អមនុស្សានំ វសេន ភយំ អត្ថិ, តំ អមនុស្សកន្តារំ. យត្ថ បាតុំ វា ន្ហាយិតុំ វា ឧទកំ នត្ថិ, តំ និរុទកកន្តារំ. យត្ថ ខាទិតព្ពំ វា ភុញ្ជិតព្ពំ វា អន្តមសោ កន្ទមូលាទិមត្តម្បិ នត្ថិ, តំ អប្បភក្ខកន្តារំ នាម. យត្ថ បនេតំ បញ្ចវិធម្បិ ភយំ អត្ថិ, តំ កន្តារមេវ. តំ បនេតំ ឯកាហទ្វីហតីហាទិវសេន និត្ថរិតព្ពម្បិ អត្ថិ, ន តំ ឥធ អធិប្បេតំ. ឥធ បន និរុទកំ អប្បភក្ខំ យោជនសតិកកន្តារំ អធិប្បេតំ. ឯវរូបេ កន្តារេ មគ្គំ. បដិបជ្ជេយ្យុន្តិ ឆាតកភយេន ចេវ រោគភយេន ច រាជភយេន ច ឧបទ្ទុតា បដិបជ្ជេយ្យុំ ‘‘ឯតំ កន្តារំ និត្ថរិត្វា ធម្មិកស្ស រញ្ញោ និរុបទ្ទវេ រដ្ឋេ សុខំ វសិស្សាមា’’តិ មញ្ញមានា.

ឯកបុត្តកោតិ ឧក្ខិបិត្វា គហិតោ អនុកម្បិតព្ពយុត្តោ អថិរសរីរោ ឯកបុត្តកោ. វល្លូរញ្ច សោណ្ឌិកញ្ចាតិ ឃនឃនដ្ឋានតោ គហេត្វា វល្លូរំ, អដ្ឋិនិស្សិតសិរានិស្សិតដ្ឋានានិ គហេត្វា សូលមំសញ្ចាតិ អត្ថោ. បដិបិសេយ្យុន្តិ បហរេយ្យុំ. កហំ ឯកបុត្តកាតិ អយំ តេសំ បរិទេវនាការោ.

អយំ បនេត្ថ ភូតមត្ថំ កត្វា អាទិតោ បដ្ឋាយ សង្ខេបតោ អត្ថវណ្ណនា – ទ្វេ កិរ ជាយម្បតិកា បុត្តំ គហេត្វា បរិត្តេន បាថេយ្យេន យោជនសតិកំ កន្តារមគ្គំ បដិបជ្ជិំសុ. តេសំ បញ្ញាសយោជនានិ គន្ត្វា បាថេយ្យំ និដ្ឋាសិ, តេ ខុប្បិបាសាតុរា វិរឡច្ឆាយាយំ និសីទិំសុ. តតោ បុរិសោ ភរិយំ អាហ – ‘‘ភទ្ទេ ឥតោ សមន្តា បញ្ញាសយោជនានិ គាមោ វា និគមោ វា នត្ថិ. តស្មា យំ តំ បុរិសេន កាតព្ពំ ពហុម្បិ កសិគោរក្ខាទិកម្មំ, ន ទានិ សក្កា តំ មយា កាតុំ, ឯហិ មំ មារេត្វា ឧបឌ្ឍមំសំ ខាទិត្វា ឧបឌ្ឍំ បាថេយ្យំ កត្វា បុត្តេន សទ្ធិំ កន្តារំ និត្ថរាហី’’តិ. បុន សាបិ តំ អាហ – ‘‘សាមិ មយា ទានិ យំ តំ ឥត្ថិយា កាតព្ពំ ពហុម្បិ សុត្តកន្តនាទិកម្មំ, តំ កាតុំ ន សក្កា, ឯហិ មំ មារេត្វា ឧបឌ្ឍមំសំ ខាទិត្វា ឧបឌ្ឍំ បាថេយ្យំ កត្វា បុត្តេន សទ្ធិំ កន្តារំ និត្ថរាហី’’តិ. បុន សោបិ តំ អាហ – ‘‘ភទ្ទេ មាតុគាមមរណេន ទ្វិន្នំ មរណំ បញ្ញាយតិ. ន ហិ មន្ទោ កុមារោ មាតរា វិនា ជីវិតុំ សក្កោតិ. យទិ បន មយំ ជីវាម. បុន ទារកំ លភេយ្យាម. ហន្ទ ទានិ បុត្តកំ មារេត្វា, មំសំ គហេត្វា កន្តារំ និត្ថរាមា’’តិ. តតោ មាតា បុត្តមាហ – ‘‘តាត, បិតុសន្តិកំ គច្ឆា’’តិ, សោ អគមាសិ. អថស្ស បិតា, ‘‘មយា ‘បុត្តកំ បោសេស្សាមី’តិ កសិគោរក្ខាទីហិ អនប្បកំ ទុក្ខមនុភូតំ, ន សក្កោមិ អហំ បុត្តំ មារេតុំ, ត្វំយេវ តវ បុត្តំ មារេហី’’តិ វត្វា, ‘‘តាត មាតុសន្តិកំ គច្ឆា’’តិ អាហ. សោ អគមាសិ. អថស្ស មាតាបិ, ‘‘មយា បុត្តំ បត្ថេន្តិយា គោវតកុក្កុរវតទេវតាយាចនាទីហិបិ តាវ អនប្បកំ ទុក្ខមនុភូតំ, កោ បន វាទោ កុច្ឆិនា បរិហរន្តិយា? ន សក្កោមិ អហំ បុត្តំ មារេតុ’’ន្តិ វត្វា ‘‘តាត, បិតុសន្តិកមេវ គច្ឆា’’តិ អាហ. ឯវំ សោ ទ្វិន្នមន្តរា គច្ឆន្តោយេវ មតោ. តេ តំ ទិស្វា បរិទេវិត្វា វុត្តនយេន មំសានិ គហេត្វា ខាទន្តា បក្កមិំសុ.

តេសំ សោ បុត្តមំសាហារោ នវហិ ការណេហិ បដិកូលត្តា នេវ ទវាយ ហោតិ, ន មទាយ, ន មណ្ឌនាយ, ន វិភូសនាយ, កេវលំ កន្តារនិត្ថរណត្ថាយេវ ហោតិ. កតមេហិ នវហិ ការណេហិ បដិកូលោតិ ចេ? សជាតិមំសតាយ ញាតិមំសតាយ បុត្តមំសតាយ បិយបុត្តមំសតាយ តរុណមំសតាយ អាមកមំសតាយ អភោគមំសតាយ អលោណតាយ អធូបិតតាយាតិ. ឯវញ្ហិ តេ នវហិ ការណេហិ បដិកូលំ តំ បុត្តមំសំ ខាទន្តា ន សារត្តា គិទ្ធមានសា ហុត្វា ខាទិំសុ, មជ្ឈត្តភាវេយេវ បន និច្ឆន្ទរាគបរិភោគេ ឋិតា ខាទិំសុ. ន អដ្ឋិន្ហារុចម្មនិស្សិតដ្ឋានានិ អបនេត្វា ថូលថូលំ វរមំសមេវ ខាទិំសុ, ហត្ថសម្បត្តំ មំសមេវ បន ខាទិំសុ. ន យាវទត្ថំ កណ្ឋប្បមាណំ កត្វា ខាទិំសុ, ថោកំ ថោកំ បន ឯកទិវសំ យាបនមត្តមេវ ខាទិំសុ. ន អញ្ញមញ្ញំ មច្ឆរាយន្តា ខាទិំសុ, វិគតមច្ឆេរមលេន បន បរិសុទ្ធេនេវ ចេតសា ខាទិំសុ. ន អញ្ញំ កិញ្ចិ មិគមំសំ វា មោរមំសាទីនំ វា អញ្ញតរំ ខាទាមាតិ សម្មូឡ្ហា ខាទិំសុ, បិយបុត្តមំសភាវំ បន ជានន្តាវ ខាទិំសុ. ន ‘‘អហោ វត មយំ បុនបិ ឯវរូបំ បុត្តមំសំ ខាទេយ្យាមា’’តិ បត្ថនំ កត្វា ខាទិំសុ, បត្ថនំ បន វីតិវត្តាវ ហុត្វា ខាទិំសុ. ន ‘‘ឯត្តកំ កន្តារេ ខាទិត្វា អវសិដ្ឋំ កន្តារំ អតិក្កម្ម លោណម្ពិលាទីហិ យោជេត្វា ខាទិស្សាមា’’តិ សន្និធិំ អកំសុ, កន្តារបរិយោសានេ បន ‘‘បុរេ មហាជនោ បស្សតី’’តិ ភូមិយំ វា និខណិំសុ, អគ្គិនា វា ឈាបយិំសុ. ន ‘‘កោចិ អញ្ញោ អម្ហេ វិយ ឯវរូបំ បុត្តមំសំ ខាទិតុំ ន លភតី’’តិ មានំ វា ទប្បំ វា អកំសុ, និហតមានា បន និហតទប្បា ហុត្វា ខាទិំសុ. ‘‘កិំ ឥមិនា អលោណេន អនម្ពិលេន អធូបិតេន ទុគ្គន្ធេនា’’តិ ន ហីឡេត្វា ខាទិំសុ, ហីឡនំ បន វីតិវត្តា ហុត្វា ខាទិំសុ. ន ‘‘តុយ្ហំ ភាគោ មយ្ហំ ភាគោ តវ បុត្តោ មម បុត្តោ’’តិ អញ្ញមញ្ញំ អតិមញ្ញិំសុ. សមគ្គា បន សម្មោទមានា ហុត្វា ខាទិំសុ. ឥមំ នេសំ ឯវរូបំ និច្ឆន្ទរាគាទិបរិភោគំ សម្បស្សមានោ សត្ថា ភិក្ខុសង្ឃម្បិ តំ ការណំ អនុជានាបេន្តោ តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, អបិ នុ តេ ទវាយ វា អាហារំ អាហារេយ្យុន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ទវាយ វាតិអាទីនិ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.១៨) វិត្ថារិតានេវ. កន្តារស្សាតិ និត្តិណ្ណាវសេសស្ស កន្តារស្ស.

ឯវមេវ ខោតិ នវន្នំ បាដិកុល្យានំ វសេន បិយបុត្តមំសសទិសោ កត្វា ទដ្ឋព្ពោតិ អត្ថោ. កតមេសំ នវន្នំ? គមនបាដិកុល្យតាទីនំ. គមនបាដិកុល្យតំ បច្ចវេក្ខន្តោបិ កពឡីការាហារំ បរិគ្គណ្ហាតិ, បរិយេសនបាដិកុល្យតំ បច្ចវេក្ខន្តោបិ, បរិភោគនិធានអាសយបរិបក្កាបរិបក្កសម្មក្ខណនិស្សន្ទបាដិកុល្យតំ បច្ចវេក្ខន្តោបិ, តានិ បនេតានិ គមនបាដិកុល្យតាទីនិ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.២៩៤) អាហារបាដិកុល្យតានិទ្ទេសេ វិត្ថារិតានេវ. ឥតិ ឥមេសំ នវន្នំ បាដិកុល្យានំ វសេន បុត្តមំសូបមំ កត្វា អាហារោ បរិភុញ្ជិតព្ពោ.

យថា តេ ជាយម្បតិកា បាដិកុល្យំ បិយបុត្តមំសំ ខាទន្តា ន សារត្តា គិទ្ធមានសា ហុត្វា ខាទិំសុ, មជ្ឈត្តភាវេយេវ និច្ឆន្ទរាគបរិភោគេ ឋិតា ខាទិំសុ, ឯវំ និច្ឆន្ទរាគបរិភោគំ កត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពោ. យថា ច តេ ន អដ្ឋិន្ហារុចម្មនិស្សិតំ អបនេត្វា ថូលថូលំ វរមំសមេវ ខាទិំសុ, ហត្ថសម្បត្តមេវ បន ខាទិំសុ, ឯវំ សុក្ខភត្តមន្ទព្យញ្ជនាទីនិ បិដ្ឋិហត្ថេន អបដិក្ខិបិត្វា វដ្ដកេន វិយ កុក្កុដេន វិយ ច ឱធិំ អទស្សេត្វា តតោ តតោ សប្បិមំសាទិសំសដ្ឋវរភោជនំយេវ វិចិនិត្វា អភុញ្ជន្តេន សីហេន វិយ សបទានំ បរិភុញ្ជិតព្ពោ.

យថា ច តេ ន យាវទត្ថំ កណ្ឋប្បមាណំ ខាទិំសុ, ថោកំ ថោកំ បន ឯកេកទិវសំ យាបនមត្តមេវ ខាទិំសុ, ឯវមេវ អាហរហត្ថកាទិព្រាហ្មណានំ អញ្ញតរេន វិយ យាវទត្ថំ ឧទរាវទេហកំ អភុញ្ជន្តេន ចតុន្នំ បញ្ចន្នំ វា អាលោបានំ ឱកាសំ ឋបេត្វាវ ធម្មសេនាបតិនា វិយ បរិភុញ្ជិតព្ពោ. សោ កិរ បញ្ចចត្តាលីស វស្សានិ តិដ្ឋមានោ ‘‘បច្ឆាភត្តេ អម្ពិលុគ្គារសមុដ្ឋាបកំ កត្វា ឯកទិវសម្បិ អាហារំ ន អាហារេសិ’’ន្តិ វត្វា សីហនាទំ នទន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ចត្តារោ បញ្ច អាលោបេ, អភុត្វា ឧទកំ បិវេ;

អលំ ផាសុវិហារាយ, បហិតត្តស្ស ភិក្ខុនោ’’តិ. (ថេរគា. ៩៨៣);

យថា ច តេ ន អញ្ញមញ្ញំ មច្ឆរាយន្តា ខាទិំសុ, វិគតមលមច្ឆេរេន បន បរិសុទ្ធេនេវ ចេតសា ខាទិំសុ, ឯវមេវ បិណ្ឌបាតំ លភិត្វា អមច្ឆរាយិត្វា ‘‘ឥមំ សព្ពំ គណ្ហន្តស្ស សព្ពំ ទស្សាមិ, ឧបឌ្ឍំ គណ្ហន្តស្ស ឧបឌ្ឍំ, សចេ គហិតាវសេសោ ភវិស្សតិ, អត្តនា បរិភុញ្ជិស្សាមី’’តិ សារណីយធម្មេ ឋិតេនេវ បរិភុញ្ជិតព្ពោ. យថា ច តេ ន ‘‘អញ្ញំ កិញ្ចិ មយំ មិគមំសំ វា មោរមំសាទីនំ វា អញ្ញតរំ ខាទាមា’’តិ សម្មូឡ្ហា ខាទិំសុ, បិយបុត្តមំសភាវំ បន ជានន្តាវ ខាទិំសុ, ឯវមេវ បិណ្ឌបាតំ លភិត្វា ‘‘អហំ ខាទាមិ ភុញ្ជាមី’’តិ អត្តូបលទ្ធិសម្មោហំ អនុប្បាទេត្វា ‘‘កពឡីការាហារោ ន ជានាតិ ‘ចាតុមហាភូតិកកាយំ វឌ្ឍេមី’តិ, កាយោបិ ន ជានាតិ ‘កពឡីការាហារោ មំ វឌ្ឍេតី’’’តិ, ឯវំ សម្មោហំ បហាយ បរិភុញ្ជិតព្ពោ. សតិសម្បជញ្ញវសេនាបិ ចេស អសម្មូឡ្ហេនេវ ហុត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពោ.

យថា ច តេ ន ‘‘អហោ វត មយំ បុនបិ ឯវរូបំ បុត្តមំសំ ខាទេយ្យាមា’’តិ បត្ថនំ កត្វា ខាទិំសុ, បត្ថនំ បន វីតិវត្តាវ ហុត្វា ខាទិំសុ, ឯវមេវ បណីតភោជនំ លទ្ធា ‘អហោ វតាហំ ស្វេបិ បុនទិវសេបិ ឯវរូបំ លភេយ្យំ’, លូខំ វា បន លទ្ធា ‘‘ហិយ្យោ វិយ មេ អជ្ជ បណីតភោជនំ ន លទ្ធ’’ន្តិ បត្ថនំ វា អនុសោចនំ វា អកត្វា និត្តណ្ហេន –

‘‘អតីតំ នានុសោចាមិ, នប្បជប្បាមិនាគតំ;

បច្ចុប្បន្នេន យាបេមិ, តេន វណ្ណោ បសីទតី’’តិ. (ជា. ២.២២.៩០) –

ឥមំ ឱវាទំ អនុស្សរន្តេន ‘‘បច្ចុប្បន្នេនេវ យាបេស្សាមី’’តិ បរិភុញ្ជិតព្ពោ.

យថា ច តេ ន ‘‘ឯត្តកំ កន្តារេ ខាទិត្វា អវសិដ្ឋំ កន្តារំ អតិក្កម្ម លោណម្ពិលាទីហិ យោជេត្វា ខាទិស្សាមា’’តិ សន្និធិំ អកំសុ, កន្តារបរិយោសានេ បន ‘‘បុរេ មហាជនោ បស្សតី’’តិ ភូមិយំ វា និខណិំសុ, អគ្គិនា វា ឈាបយិំសុ, ឯវមេវ –

‘‘អន្នានមថោ បានានំ,

ខាទនីយានំ អថោបិ វត្ថានំ;

លទ្ធា ន សន្និធិំ កយិរា,

ន ច បរិត្តសេ តានិ អលភមានោ’’តិ. (សុ. និ. ៩៣០); –

ឥមំ ឱវាទំ អនុស្សរន្តេន ចតូសុ បច្ចយេសុ យំ យំ លភតិ, តតោ តតោ អត្តនោ យាបនមត្តំ គហេត្វា, សេសំ សព្រហ្មចារីនំ វិស្សជ្ជេត្វា សន្និធិំ បរិវជ្ជន្តេន បរិភុញ្ជិតព្ពោ. យថា ច តេ ន ‘‘កោចិ អញ្ញោ អម្ហេ វិយ ឯវរូបំ បុត្តមំសំ ខាទិតុំ ន លភតី’’តិ មានំ វា ទប្បំ វា អកំសុ, និហតមានា បន និហតទប្បា ហុត្វា ខាទិំសុ, ឯវមេវ បណីតភោជនំ លភិត្វា ‘‘អហមស្មិ លាភី ចីវរបិណ្ឌបាតាទីន’’ន្តិ ន មានោ វា ទប្បោ វា កាតព្ពោ. ‘‘នាយំ បព្ពជ្ជា ចីវរាទិហេតុ, អរហត្តហេតុ បនាយំ បព្ពជ្ជា’’តិ បច្ចវេក្ខិត្វា និហតមានទប្បេនេវ បរិភុញ្ជិតព្ពោ.

យថា ច តេ ‘‘កិំ ឥមិនា អលោណេន អនម្ពិលេន អធូបិតេន ទុគ្គន្ធេនា’’តិ ហីឡេត្វា ន ខាទិំសុ, ហីឡនំ បន វីតិវត្តា ហុត្វា ខាទិំសុ, ឯវមេវ បិណ្ឌបាតំ លភិត្វា ‘‘កិំ ឥមិនា អស្សគោណភត្តសទិសេន លូខេន និរសេន, សុវានទោណិយំ តំ បក្ខិបថា’’តិ ឯវំ បិណ្ឌបាតំ វា ‘‘កោ ឥមំ ភុញ្ជិស្សតិ, កាកសុនខាទីនំ ទេហី’’តិ ឯវំ ទាយកំ វា អហីឡេន្តេន –

‘‘ស បត្តបាណិ វិចរន្តោ, អមូគោ មូគសម្មតោ;

អប្បំ ទានំ ន ហីឡេយ្យ, ទាតារំ នាវជានិយា’’តិ. (សុ. និ. ៧១៨); –

ឥមំ ឱវាទំ អនុស្សរន្តេន បរិភុញ្ជិតព្ពោ. យថា ច តេ ន ‘‘តុយ្ហំ ភាគោ, មយ្ហំ ភាគោ, តវ បុត្តោ មម បុត្តោ’’តិ អញ្ញមញ្ញំ អតិមញ្ញិំសុ, សមគ្គា បន, សម្មោទមានា ហុត្វា ខាទិំសុ, ឯវមេវំ បិណ្ឌបាតំ លភិត្វា យថា ឯកច្ចោ ‘‘កោ តុម្ហាទិសានំ ទស្សតិ និក្ការណា ឧម្មារេសុ បក្ខលន្តានំ អាហិណ្ឌន្តានំ វិជាតមាតាបិ វោ ទាតព្ពំ ន មញ្ញតិ, មយំ បន គតគតដ្ឋានេ បណីតានិ ចីវរាទីនិ លភាមា’’តិ សីលវន្តេ សព្រហ្មចារី អតិមញ្ញតិ, យំ សន្ធាយ វុត្តំ –

‘‘សោ តេន លាភសក្ការសិលោកេន អភិភូតោ បរិយាទិណ្ណចិត្តោ អញ្ញេ បេសលេ ភិក្ខូ អតិមញ្ញតិ. តញ្ហិ តស្ស, ភិក្ខវេ, មោឃបុរិសស្ស ហោតិ ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយា’’តិ (សំ. និ. ២.១៦១).

ឯវំ កញ្ចិ អនតិមញ្ញិត្វា សព្ពេហិ សព្រហ្មចារីហិ សទ្ធិំ សមគ្គេន សម្មោទមានេន ហុត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពំ.

បរិញ្ញាតេតិ ញាតបរិញ្ញា តីរណបរិញ្ញា បហានបរិញ្ញាតិ ឥមាហិ តីហិ បរិញ្ញាហិ បរិញ្ញាតេ. កថំ? ឥធ ភិក្ខុ ‘‘កពឡីការាហារោ នាម អយំ សវត្ថុកវសេន ឱជដ្ឋមករូបំ ហោតិ, ឱជដ្ឋមករូបំ កត្ថ បដិហញ្ញតិ? ជិវ្ហាបសាទេ, ជិវ្ហាបសាទោ កិន្និស្សិតោ? ចតុមហាភូតនិស្សិតោ. ឥតិ ឱជដ្ឋមកំ ជិវ្ហាបសាទោ តស្ស បច្ចយានិ មហាភូតានីតិ ឥមេ ធម្មា រូបក្ខន្ធោ នាម, តំ បរិគ្គណ្ហតោ ឧប្បន្នា ផស្សបញ្ចមកា ធម្មា ចត្តារោ អរូបក្ខន្ធា. ឥតិ សព្ពេបិមេ បញ្ចក្ខន្ធា សង្ខេបតោ នាមរូបមត្តំ ហោតី’’តិ បជានាតិ. សោ តេ ធម្មេ សរសលក្ខណតោ វវត្ថបេត្វា តេសំ បច្ចយំ បរិយេសន្តោ អនុលោមបដិលោមំ បដិច្ចសមុប្បាទំ បស្សតិ. ឯត្តាវតានេន កពឡីការាហារមុខេន សប្បច្ចយស្ស នាមរូបស្ស យាថាវតោ ទិដ្ឋត្តា កពឡីការាហារោ ញាតបរិញ្ញាយ បរិញ្ញាតោ ហោតិ. សោ តទេវ សប្បច្ចយំ នាមរូបំ អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តាតិ តីណិ លក្ខណានិ អារោបេត្វា សត្តន្នំ អនុបស្សនានំ វសេន សម្មសតិ. ឯត្តាវតានេន សោ តិលក្ខណបដិវេធសម្មសនញាណសង្ខាតាយ តីរណបរិញ្ញាយ បរិញ្ញាតោ ហោតិ. តស្មិំយេវ នាមរូបេ ឆន្ទរាគាវកឌ្ឍនេន អនាគាមិមគ្គេន បរិជានតា បហានបរិញ្ញាយ បរិញ្ញាតោ ហោតីតិ.

បញ្ចកាមគុណិកោតិ បញ្ចកាមគុណសម្ភវោ រាគោ បរិញ្ញាតោ ហោតិ. ឯត្ថ បន តិស្សោ បរិញ្ញា ឯកបរិញ្ញា សព្ពបរិញ្ញា មូលបរិញ្ញាតិ. កតមា ឯកបរិញ្ញា? យោ ភិក្ខុ ជិវ្ហាទ្វារេ ឯករសតណ្ហំ បរិជានាតិ, តេន បញ្ចកាមគុណិកោ រាគោ បរិញ្ញាតោវ ហោតីតិ. កស្មា? តស្សាយេវ តត្ថ ឧប្បជ្ជនតោ. សាយេវ ហិ តណ្ហា ចក្ខុទ្វារេ ឧប្បន្នា រូបរាគោ នាម ហោតិ, សោតទ្វារាទីសុ ឧប្បន្នា សទ្ទរាគាទយោ. ឥតិ យថា ឯកស្សេវ ចោរស្ស បញ្ចមគ្គេ ហនតោ ឯកស្មិំ មគ្គេ គហេត្វា សីសេ ឆិន្នេ បញ្ចបិ មគ្គា ខេមា ហោន្តិ, ឯវំ ជិវ្ហាទ្វារេ រសតណ្ហាយ បរិញ្ញាតាយ បញ្ចកាមគុណិកោ រាគោ បរិញ្ញាតោ ហោតីតិ អយំ ឯកបរិញ្ញា នាម.

កតមា សព្ពបរិញ្ញា? បត្តេ បក្ខិត្តបិណ្ឌបាតស្មិញ្ហិ ឯកស្មិំយេវ បញ្ចកាមគុណិករាគោ លព្ភតិ. កថំ? បរិសុទ្ធំ តាវស្ស វណ្ណំ ឱលោកយតោ រូបរាគោ ហោតិ, ឧណ្ហេ សប្បិម្ហិ តត្ថ អាសិញ្ចន្តេ បដបដាតិ សទ្ទោ ឧដ្ឋហតិ, តថារូបំ ខាទនីយំ វា ខាទន្តស្ស មុរុមុរូតិ សទ្ទោ ឧប្បជ្ជតិ, តំ អស្សាទយតោ សទ្ទរាគោ. ជីរកាទិវសគន្ធំ អស្សាទេន្តស្ស គន្ធរាគោ, សាទុរសវសេន រសរាគោ. មុទុភោជនំ ផស្សវន្តន្តិ អស្សាទយតោ ផោដ្ឋព្ពរាគោ. ឥតិ ឥមស្មិំ អាហារេ សតិសម្បជញ្ញេន បរិគ្គហេត្វា និច្ឆន្ទរាគបរិភោគេន បរិភុត្តេ សព្ពោបិ សោ បរិញ្ញាតោ ហោតីតិ អយំ សព្ពបរិញ្ញា នាម.

កតមា មូលបរិញ្ញា? បញ្ចកាមគុណិករាគស្ស ហិ កពឡីការាហារោ មូលំ. កស្មា? តស្មិំ សតិ តស្សុប្បត្តិតោ. ព្រាហ្មណតិស្សភយេ កិរ ទ្វាទស វស្សានិ ជាយម្បតិកានំ ឧបនិជ្ឈានចិត្តំ នាម នាហោសិ. កស្មា? អាហារមន្ទតាយ. ភយេ បន វូបសន្តេ យោជនសតិកោ តម្ពបណ្ណិទីបោ ទារកានំ ជាតមង្គលេហិ ឯកមង្គលោ អហោសិ. ឥតិ មូលភូតេ អាហារេ បរិញ្ញាតេ បញ្ចកាមគុណិកោ រាគោ បរិញ្ញាតោវ ហោតីតិ អយំ មូលបរិញ្ញា នាម.

នត្ថិ តំ សំយោជនន្តិ តេន រាគេន សទ្ធិំ បហានេកដ្ឋតាយ បហីនត្តា នត្ថិ. ឯវមយំ ទេសនា យាវ អនាគាមិមគ្គា កថិតា. ‘‘ឯត្តកេន បន មា វោសានំ អាបជ្ជិំសូ’’តិ ឯតេសំយេវ រូបាទីនំ វសេន បញ្ចសុ ខន្ធេសុ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា យាវ អរហត្តា កថេតុំ វដ្ដតីតិ. បឋមាហារោ (និដ្ឋិតោ).

ទុតិយេ និច្ចម្មាតិ ខុរតោ បដ្ឋាយ យាវ សិង្គមូលា សកលសរីរតោ ឧទ្ទាលិតចម្មា កិំសុករាសិវណ្ណា. កស្មា បន អញ្ញំ ហត្ថិអស្សគោណាទិឧបមំ អគហេត្វា និច្ចម្មគាវូបមា គហិតាតិ? តិតិក្ខិតុំ អសមត្ថភាវទីបនត្ថំ. មាតុគាមោ ហិ ឧប្បន្នំ ទុក្ខវេទនំ តិតិក្ខិតុំ អធិវាសេតុំ ន សក្កោតិ, ឯវមេវ ផស្សាហារោ អពលោ ទុព្ពលោតិ ទស្សនត្ថំ សទិសមេវ ឧបមំ អាហរិ. កុដ្ដន្តិ សិលាកុដ្ដាទីនំ អញ្ញតរំ. កុដ្ដនិស្សិតា បាណា នាម ឧណ្ណនាភិសរពូមូសិកាទយោ. រុក្ខនិស្សិតាតិ ឧច្ចាលិង្គបាណកាទយោ. ឧទកនិស្សិតាតិ មច្ឆសុំសុមារាទយោ. អាកាសនិស្សិតាតិ ឌំសមកសកាកកុលលាទយោ. ខាទេយ្យុន្តិ លុញ្ចិត្វា ខាទេយ្យុំ. សា តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ តំ តំឋានសន្និស្សយមូលិកំ បាណខាទនភយំ សម្បស្សមានា នេវ អត្តនោ សក្ការសម្មានំ, ន បិដ្ឋិបរិកម្មសរីរសម្ពាហនឧណ្ហោទកានិ ឥច្ឆតិ, ឯវមេវ ភិក្ខុ ផស្សាហារមូលកំ កិលេសបាណកខាទនភយំ សម្បស្សមានោ តេភូមកផស្សេន អនត្ថិកោ ហោតិ.

ផស្សេ, ភិក្ខវេ, អាហារេ បរិញ្ញាតេតិ តីហិ បរិញ្ញាហិ បរិញ្ញាតេ. ឥធាបិ តិស្សោ បរិញ្ញា. តត្ថ ‘‘ផស្សោ សង្ខារក្ខន្ធោ, តំសម្បយុត្តា វេទនា វេទនាក្ខន្ធោ, សញ្ញា សញ្ញាក្ខន្ធោ, ចិត្តំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ, តេសំ វត្ថារម្មណានិ រូបក្ខន្ធោ’’តិ ឯវំ សប្បច្ចយស្ស នាមរូបស្ស យាថាវតោ ទស្សនំ ញាតបរិញ្ញា. តត្ថេវ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា សត្តន្នំ អនុបស្សនានំ វសេន អនិច្ចាទិតោ តុលនំ តីរណបរិញ្ញា. តស្មិំយេវ បន នាមរូបេ ឆន្ទរាគនិក្កឌ្ឍនោ អរហត្តមគ្គោ បហានបរិញ្ញា. តិស្សោ វេទនាតិ ឯវំ ផស្សាហារេ តីហិ បរិញ្ញាហិ បរិញ្ញាតេ តិស្សោ វេទនា បរិញ្ញាតាវ ហោន្តិ តម្មូលកត្តា តំសម្បយុត្តត្តា ច. ឥតិ ផស្សាហារវសេន ទេសនា យាវ អរហត្តា កថិតា. ទុតិយាហារោ.

តតិយេ អង្គារកាសូតិ អង្គារានំ កាសុ. កាសូតិ រាសិបិ វុច្ចតិ អាវាដោបិ.

‘‘អង្គារកាសុំ អបរេ ផុណន្តិ,

នរា រុទន្តា បរិទឌ្ឍគត្តា;

ភយញ្ហិ មំ វិន្ទតិ សូត ទិស្វា,

បុច្ឆាមិ តំ មាតលិ ទេវសារថី’’តិ. (ជា. ២.២២.៤៦២); –

ឯត្ថ រាសិ ‘‘កាសូ’’តិ វុត្តោ.

‘‘កិន្នុ សន្តរមានោវ, កាសុំ ខនសិ សារថី’’តិ? (ជា. ២.២២.៣). –

ឯត្ថ អាវាដោ. ឥធាបិ អយមេវ អធិប្បេតោ. សាធិកបោរិសាតិ អតិរេកបោរិសា បញ្ចរតនប្បមាណា. វីតច្ចិកានំ វីតធូមានន្តិ ឯតេនស្ស មហាបរិឡាហតំ ទស្សេតិ. ជាលាយ វា ហិ ធូមេ វា សតិ វាតោ សមុដ្ឋាតិ, បរិឡាហោ មហា ន ហោតិ, តទភាវេ វាតាភាវតោ បរិឡាហោ មហា ហោតិ. អារកាវស្សាតិ ទូរេយេវ ភវេយ្យ.

ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ ឥទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ – អង្គារកាសុ វិយ ហិ តេភូមកវដ្ដំ ទដ្ឋព្ពំ. ជីវិតុកាមោ បុរិសោ វិយ វដ្ដនិស្សិតោ ពាលបុថុជ្ជនោ. ទ្វេ ពលវន្តោ បុរិសា វិយ កុសលាកុសលកម្មំ. តេសំ តំ បុរិសំ នានាពាហាសុ គហេត្វា អង្គារកាសុំ ឧបកឌ្ឍនកាលោ វិយ បុថុជ្ជនស្ស កម្មាយូហនកាលោ. កម្មញ្ហិ អាយូហិយមានមេវ បដិសន្ធិំ អាកឌ្ឍតិ នាម. អង្គារកាសុនិទានំ ទុក្ខំ វិយ កម្មនិទានំ វដ្ដទុក្ខំ វេទិតព្ពំ.

បរិញ្ញាតេតិ តីហិ បរិញ្ញាហិ បរិញ្ញាតេ. បរិញ្ញាយោជនា បនេត្ថ ផស្សេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា. តិស្សោ តណ្ហាតិ កាមតណ្ហា ភវតណ្ហា វិភវតណ្ហាតិ ឥមា បរិញ្ញាតា ហោន្តិ. កស្មា? តណ្ហាមូលកត្តា មនោសញ្ចេតនាយ. ន ហិ ហេតុម្ហិ អប្បហីនេ ផលំ បហីយតិ. ឥតិ មនោសញ្ចេតនាហារវសេនបិ យាវ អរហត្តា ទេសនា កថិតា. តតិយាហារោ.

ចតុត្ថេ អាគុចារិន្តិ បាបចារិំ ទោសការកំ. កថំ សោ បុរិសោតិ សោ បុរិសោ កថំភូតោ, កិំ យាបេតិ, ន យាបេតីតិ បុច្ឆតិ? តថេវ ទេវ ជីវតីតិ យថា បុព្ពេ, ឥទានិបិ តថេវ ជីវតិ.

ឯវមេវ ខោតិ ឥធាបិ ឥទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ – រាជា វិយ ហិ កម្មំ ទដ្ឋព្ពំ, អាគុចារី បុរិសោ វិយ វដ្ដសន្និស្សិតោ ពាលបុថុជ្ជនោ, តីណិ សត្តិសតានិ វិយ បដិសន្ធិវិញ្ញាណំ, អាគុចារិំ បុរិសំ ‘‘តីហិ សត្តិសតេហិ ហនថា’’តិ រញ្ញា អាណត្តកាលោ វិយ កម្មរញ្ញា វដ្ដសន្និស្សិតបុថុជ្ជនំ គហេត្វា បដិសន្ធិយំ បក្ខិបនកាលោ. តត្ថ កិញ្ចាបិ តីណិ សត្តិសតានិ វិយ បដិសន្ធិវិញ្ញាណំ, សត្តីសុ បន ទុក្ខំ នត្ថិ, សត្តីហិ បហដវណមូលកំ ទុក្ខំ, ឯវមេវ បដិសន្ធិយម្បិ ទុក្ខំ នត្ថិ, ទិន្នាយ បន បដិសន្ធិយា បវត្តេ វិបាកទុក្ខំ សត្តិបហដវណមូលកំ ទុក្ខំ វិយ ហោតិ.

បរិញ្ញាតេតិ តីហេវ បរិញ្ញាហិ បរិញ្ញាតេ. ឥធាបិ បរិញ្ញាយោជនា ផស្សាហារេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា. នាមរូបន្តិ វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបំ. វិញ្ញាណស្មិញ្ហិ បរិញ្ញាតេ តំ បរិញ្ញាតមេវ ហោតិ តម្មូលកត្តា សហុប្បន្នត្តា ច. ឥតិ វិញ្ញាណាហារវសេនបិ យាវ អរហត្តា ទេសនា កថិតាតិ. ចតុត្ថាហារោ. តតិយំ.

៤. អត្ថិរាគសុត្តវណ្ណនា

៦៤. ចតុត្ថេ រាគោតិអាទីនិ លោភស្សេវ នាមានិ. សោ ហិ រញ្ជនវសេន រាគោ, នន្ទនវសេន នន្ទី, តណ្ហាយនវសេន តណ្ហាតិ វុច្ចតិ. បតិដ្ឋិតំ តត្ថ វិញ្ញាណំ វិរូឡ្ហន្តិ កម្មំ ជវាបេត្វា បដិសន្ធិអាកឌ្ឍនសមត្ថតាយ បតិដ្ឋិតញ្ចេវ វិរូឡ្ហញ្ច. យត្ថាតិ តេភូមកវដ្ដេ ភុម្មំ, សព្ពត្ថ វា បុរិមបុរិមបទេ ឯតំ ភុម្មំ. អត្ថិ តត្ថ សង្ខារានំ វុទ្ធីតិ ឥទំ ឥមស្មិំ វិបាកវដ្ដេ ឋិតស្ស អាយតិវដ្ដហេតុកេ សង្ខារេ សន្ធាយ វុត្តំ. យត្ថ អត្ថិ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តីតិ យស្មិំ ឋានេ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ អត្ថិ.

ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ ឥទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ – រជកចិត្តការា វិយ ហិ សហកម្មសម្ភារំ កម្មំ, ផលកភិត្តិទុស្សបដា វិយ តេភូមកវដ្ដំ. យថា រជកចិត្តការា បរិសុទ្ធេសុ ផលកាទីសុ រូបំ សមុដ្ឋាបេន្តិ, ឯវមេវ សសម្ភារកកម្មំ ភវេសុ រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ. តត្ថ យថា អកុសលេន ចិត្តការេន សមុដ្ឋាបិតំ រូបំ វិរូបំ ហោតិ ទុស្សណ្ឋិតំ អមនាបំ, ឯវមេវ ឯកច្ចោ កម្មំ ករោន្តោ ញាណវិប្បយុត្តេន ចិត្តេន ករោតិ, តំ កម្មំ រូបំ សមុដ្ឋាបេន្តំ ចក្ខាទីនំ សម្បត្តិំ អទត្វា ទុព្ពណ្ណំ ទុស្សណ្ឋិតំ មាតាបិតូនម្បិ អមនាបំ រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ. យថា បន កុសលេន ចិត្តការេន សមុដ្ឋាបិតំ រូបំ សុរូបំ ហោតិ សុសណ្ឋិតំ មនាបំ, ឯវមេវ ឯកច្ចោ កម្មំ ករោន្តោ ញាណសម្បយុត្តេន ចិត្តេន ករោតិ, តំ កម្មំ រូបំ សមុដ្ឋាបេន្តំ ចក្ខាទីនំ សម្បត្តិំ ទត្វា សុវណ្ណំ សុសណ្ឋិតំ អលង្កតបដិយត្តំ វិយ រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ.

ឯត្ថ ច អាហារំ វិញ្ញាណេន សទ្ធិំ សង្ខិបិត្វា អាហារនាមរូបានំ អន្តរេ ឯកោ សន្ធិ, វិបាកវិធិំ នាមរូបេន សង្ខិបិត្វា នាមរូបសង្ខារានំ អន្តរេ ឯកោ សន្ធិ, សង្ខារានញ្ច អាយតិភវស្ស ច អន្តរេ ឯកោ សន្ធីតិ វេទិតព្ពោ.

កូដាគារន្តិ ឯកកណ្ណិកំ គាហាបេត្វា កតំ អគារំ. កូដាគារសាលាតិ ទ្វេ កណ្ណិកេ គហេត្វា កតសាលា. ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ ខីណាសវស្ស កម្មំ សូរិយរស្មិសមំ វេទិតព្ពំ. សូរិយរស្មិ បន អត្ថិ, សា កេវលំ បតិដ្ឋាយ អភាវេន អប្បតិដ្ឋា នាម ជាតា, ខីណាសវស្ស កម្មំ នត្ថិតាយ ឯវ អប្បតិដ្ឋំ. តស្ស ហិ កាយាទយោ អត្ថិ, តេហិ បន កតកម្មំ កុសលាកុសលំ នាម ន ហោតិ, កិរិយមត្តេ ឋត្វា អវិបាកំ ហោតិ. ឯវមស្ស កម្មំ នត្ថិតាយ ឯវ អប្បតិដ្ឋំ នាម ជាតន្តិ. ចតុត្ថំ.

៥. នគរសុត្តវណ្ណនា

៦៥. បញ្ចមេ នាមរូបេ ខោ សតិ វិញ្ញាណន្តិ ឯត្ថ ‘‘សង្ខារេសុ សតិ វិញ្ញាណ’’ន្តិ ច ‘‘អវិជ្ជាយ សតិ សង្ខារា’’តិ ច វត្តព្ពំ ភវេយ្យ, តទុភយម្បិ ន វុត្តំ. កស្មា? អវិជ្ជាសង្ខារា ហិ តតិយោ ភវោ, តេហិ សទ្ធិំ អយំ វិបស្សនា ន ឃដីយតិ. មហាបុរិសោ ហិ បច្ចុប្បន្នបញ្ចវោការវសេន អភិនិវិដ្ឋោតិ.

ននុ ច អវិជ្ជាសង្ខារេសុ អទិដ្ឋេសុ ន សក្កា ពុទ្ធេន ភវិតុន្តិ. សច្ចំ ន សក្កា, ឥមិនា បន តេ ភវឧបាទានតណ្ហាវសេន ទិដ្ឋាវ. តស្មា យថា នាម គោធំ អនុពន្ធន្តោ បុរិសោ តំ កូបំ បវិដ្ឋំ ទិស្វា ឱតរិត្វា បវិដ្ឋដ្ឋានំ ខណិត្វា គោធំ គហេត្វា បក្កមេយ្យ, ន បរភាគំ ខនេយ្យ, កស្មា? កស្សចិ នត្ថិតាយ. ឯវំ មហាបុរិសោបិ គោធំ អនុពន្ធន្តោ បុរិសោ វិយ ពោធិបល្លង្កេ និសិន្នោ ជរាមរណតោ បដ្ឋាយ ‘‘ឥមស្ស អយំ បច្ចយោ, ឥមស្ស អយំ បច្ចយោ’’តិ បរិយេសន្តោ យាវ នាមរូបធម្មានំ បច្ចយំ ទិស្វា តស្សបិ បច្ចយំ បរិយេសន្តោ វិញ្ញាណមេវ អទ្ទស. តតោ ‘‘ឯត្តកោ បញ្ចវោការភវវសេន សម្មសនចារោ’’តិ វិបស្សនំ បដិនិវត្តេសិ, បរតោ តុច្ឆកូបស្ស អភិន្នដ្ឋានំ វិយ អវិជ្ជាសង្ខារទ្វយំ អត្ថិ, តទេតំ ហេដ្ឋា វិបស្សនាយ គហិតត្តា បាដិយេក្កំ សម្មសនូបគំ ន ហោតីតិ ន អគ្គហេសិ.

បច្ចុទាវត្តតីតិ បដិនិវត្តតិ. កតមំ បនេត្ថ វិញ្ញាណំ បច្ចុទាវត្តតីតិ? បដិសន្ធិវិញ្ញាណម្បិ វិបស្សនាវិញ្ញាណម្បិ. តត្ថ បដិសន្ធិវិញ្ញាណំ បច្ចយតោ បដិនិវត្តតិ, វិបស្សនាវិញ្ញាណំ អារម្មណតោ. ឧភយម្បិ នាមរូបំ នាតិក្កមតិ, នាមរូបតោ បរំ ន គច្ឆតិ. ឯត្តាវតា ជាយេថ វាតិអាទីសុ វិញ្ញាណេ នាមរូបស្ស បច្ចយេ ហោន្តេ, នាមរូបេ វិញ្ញាណស្ស បច្ចយេ ហោន្តេ, ទ្វីសុបិ អញ្ញមញ្ញបច្ចយេសុ ហោន្តេសុ ឯត្តកេន ជាយេថ វា ឧបបជ្ជេថ វា. ឥតោ ហិ បរំ កិមញ្ញំ ជាយេថ វា ឧបបជ្ជេថ វា, ននុ ឯតទេវ ជាយតិ ច ឧបបជ្ជតិ ចាតិ?

ឯវំ សទ្ធិំ អបរាបរចុតិបដិសន្ធីហិ បញ្ច បទានិ ទស្សេត្វា បុន តំ ឯត្តាវតាតិ វុត្តមត្ថំ និយ្យាតេន្តោ យទិទំ នាមរូបបច្ចយា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបន្តិ វត្វា តតោ បរំ អនុលោមបច្ចយាការវសេន វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបមូលកំ អាយតិជរាមរណំ ទស្សេតុំ នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនន្តិអាទិមាហ.

អញ្ជសន្តិ មគ្គស្សេវ វេវចនំ. ឧទ្ធាបវន្តន្តិ អាបតោ ឧគ្គតត្តា ឧទ្ធាបន្តិ លទ្ធវោហារេន បាការវត្ថុនា សមន្នាគតំ. រមណីយន្តិ សមន្តា ចតុន្នំ ទ្វារានំ អព្ភន្តរេ ច នានាភណ្ឌានំ សម្បត្តិយា រមណីយំ. មាបេហីតិ មហាជនំ បេសេត្វា វាសំ ការេហិ. មាបេយ្យាតិ វាសំ ការេយ្យ. ការេន្តោ ច បឋមំ អដ្ឋារស មនុស្សកោដិយោ បេសេត្វា ‘‘សម្បុណ្ណ’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ន តាវ សម្បុណ្ណ’’ន្តិ វុត្តេ អបរានិ បញ្ចកុលានិ បេសេយ្យ. បុន បុច្ឆិត្វា ‘‘ន តាវ សម្បុណ្ណ’’ន្តិ វុត្តេ អបរានិ បញ្ចបញ្ញាសកុលានិ បេសេយ្យ. បុន បុច្ឆិត្វា ‘‘ន តាវ សម្បុណ្ណ’’ន្តិ វុត្តេ អបរានិ តិំស កុលានិ បេសេយ្យ. បុន បុច្ឆិត្វា ‘‘ន តាវ សម្បុណ្ណ’’ន្តិ វុត្តេ អបរំ កុលសហស្សំ បេសេយ្យ. បុន បុច្ឆិត្វា ‘‘ន តាវ សម្បុណ្ណ’’ន្តិ វុត្តេ អបរានិ ឯកាទសនហុតានិ កុលានិ បេសេយ្យ. បុន បុច្ឆិត្វា ‘‘ន តាវ សម្បុណ្ណ’’ន្តិ វុត្តេ អបរានិ ចតុរាសីតិកុលសហស្សានិ បេសេយ្យ. បុន ‘‘សម្បុណ្ណ’’ន្តិ បុច្ឆិតេ, ‘‘មហារាជ, កិំ វទេសិ? មហន្តំ នគរំ អសម្ពាធំ, ឥមិនា នយេន កុលានិ បេសេត្វា ន សក្កា បូរេតុំ, ភេរិំ បន ចរាបេត្វា ‘អម្ហាកំ នគរំ ឥមាយ ច ឥមាយ ច សម្បត្តិយា សម្បន្នំ, យេ តត្ថ វសិតុកាមា, យថាសុខំ គច្ឆន្តុ, ឥមញ្ចិមញ្ច បរិហារំ លភិស្សន្តី’តិ នគរស្ស ចេវ វណ្ណំ លោកស្ស ច បរិហារលាភំ ឃោសាបេថា’’តិ វទេយ្យ. សោ ឯវំ ករេយ្យ. តតោ មនុស្សា នគរគុណញ្ចេវ បរិហារលាភញ្ច សុត្វា សព្ពទិសាហិ សមោសរិត្វា នគរំ បូរេយ្យុំ. តំ អបរេន សមយេន ឥទ្ធញ្ចេវ អស្ស ផីតញ្ច. តំ សន្ធាយ តទស្ស នគរំ អបរេន សមយេន ឥទ្ធញ្ចេវ ផីតញ្ចាតិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ ឥទ្ធន្តិ សមិទ្ធំ សុភិក្ខំ. ផីតន្តិ សព្ពសម្បត្តីហិ បុប្ផិតំ. ពាហុជញ្ញន្តិ ពហូហិ ញាតព្ពំ, ពហុជនានំ ហិតំ វា. ‘‘ពហុជន’’ន្តិបិ បាឋោ. អាកិណ្ណមនុស្សន្តិ មនុស្សេហិ អាកិណ្ណំ និរន្តរំ ផុដ្ឋំ. វុឌ្ឍិវេបុល្លប្បត្តន្តិ វុឌ្ឍិប្បត្តញ្ចេវ វេបុល្លប្បត្តញ្ច, សេដ្ឋភាវញ្ចេវ វិបុលភាវញ្ច បត្តំ, ទសសហស្សចក្កវាឡេ អគ្គនគរំ ជាតន្តិ អត្ថោ.

ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ ឥទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ – អរញ្ញបវនេ ចរមានបុរិសោ វិយ ហិ ទីបង្ករបាទមូលតោ បដ្ឋាយ បារមិយោ បូរយមានោ មហាបុរិសោ ទដ្ឋព្ពោ, តស្ស បុរិសស្ស បុព្ពកេហិ មនុស្សេហិ អនុយាតមគ្គទស្សនំ វិយ មហាសត្តស្ស អនុបុព្ពេន ពោធិបល្លង្កេ និសិន្នស្ស បុព្ពភាគេ អដ្ឋង្គិកស្ស វិបស្សនាមគ្គស្ស ទស្សនំ, បុរិសស្ស តំ ឯកបទិកមគ្គំ អនុគច្ឆតោ អបរភាគេ មហាមគ្គទស្សនំ វិយ មហាសត្តស្ស ឧបរិវិបស្សនាយ ចិណ្ណន្តេ លោកុត្តរមគ្គទស្សនំ, បុរិសស្ស តេនេវ មគ្គេន គច្ឆតោ បុរតោ នគរទស្សនំ វិយ តថាគតស្ស និព្ពាននគរទស្សនំ, ពហិនគរំ បនេត្ថ អញ្ញេន ទិដ្ឋំ, អញ្ញេន មនុស្សវាសំ កតំ, និព្ពាននគរំ សត្ថា សយមេវ បស្សិ, សយំ វាសមកាសិ. តស្ស បុរិសស្ស ចតុន្នំ ទ្វារានំ ទិដ្ឋកាលោ វិយ តថាគតស្ស ចតុន្នំ មគ្គានំ ទិដ្ឋកាលោ, តស្ស ចតូហិ ទ្វារេហិ នគរំ បវិដ្ឋកាលោ វិយ តថាគតស្ស ចតូហិ មគ្គេហិ និព្ពានំ បវិដ្ឋកាលោ, តស្ស នគរព្ភន្តរេ ភណ្ឌវវត្ថានកាលោ វិយ តថាគតស្ស បច្ចវេក្ខណញាណេន បរោបណ្ណាសកុសលធម្មវវត្ថានកាលោ. នគរស្ស អគារករណត្ថំ កុលបរិយេសនកាលោ វិយ សត្ថុ ផលសមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ វេនេយ្យសត្តេ វោលោកនកាលោ, តេន បុរិសេន យាចិតស្ស រញ្ញោ ឯកំ មហាកុដុម្ពិកំ ទិដ្ឋកាលោ វិយ មហាព្រហ្មុនា យាចិតស្ស ភគវតោ អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញត្ថេរំ ទិដ្ឋកាលោ, រញ្ញោ មហាកុដុម្ពិកំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘នគរវាសំ ករោហី’’តិ បហិតកាលោ វិយ ភគវតោ ឯកស្មិំ បច្ឆាភត្តេ អដ្ឋារសយោជនមគ្គំ គន្ត្វា អាសាឡ្ហិបុណ្ណមទិវសេ ពារាណសិយំ ឥសិបតនំ បវិសិត្វា ថេរំ កាយសក្ខិំ កត្វា ធម្មំ ទេសិតកាលោ, មហាកុដុម្ពិកេន អដ្ឋារស បុរិសកោដិយោ គហេត្វា នគរំ អជ្ឈាវុដ្ឋកាលោ វិយ តថាគតេន ធម្មចក្កេ បវត្តិតេ ថេរស្ស អដ្ឋារសហិ ព្រហ្មកោដីហិ សទ្ធិំ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋិតកាលោ, ឯវំ និព្ពាននគរំ បឋមំ អាវាសិតំ, តតោ សម្បុណ្ណំ នគរន្តិ បុច្ឆិត្វា ន តាវាតិ វុត្តេ បញ្ច កុលានិ អាទិំ កត្វា យាវ ចតុរាសីតិកុលសហស្សបេសនំ វិយ តថាគតស្ស បញ្ចមទិវសតោ បដ្ឋាយ អនត្តលក្ខណសុត្តាទីនិ ទេសេត្វា បញ្ចវគ្គិយេ អាទិំ កត្វា យសបមុខា បញ្ចបណ្ណាស កុលបុត្តា, តិំស ភទ្ទវគ្គិយា, សហស្សបុរាណជដិលា, ពិម្ពិសារបមុខានិ ឯកាទសបុរិសនហុតានិ, តិរោកុដ្ដានុមោទនេ ចតុរាសីតិសហស្សានីតិ ឯត្តកស្ស ជនស្ស អរិយមគ្គំ ឱតារេត្វា និព្ពាននគរំ បេសិតកាលោ, អថ តេន នយេន នគរេ អបូរិយមានេ ភេរិំ ចរាបេត្វា នគរស្ស វណ្ណឃោសនំ កុលានំ បរិហារលាភឃោសនំ វិយ ច មាសស្ស អដ្ឋ ទិវសេ តត្ថ តត្ថ និសីទិត្វា ធម្មកថិកានំ និព្ពានវណ្ណស្ស ចេវ និព្ពានប្បត្តានំ ជាតិកន្តារាទិនិត្ថរណានិសំសស្ស ច ឃោសនំ, តតោ សព្ពទិសាហិ អាគន្ត្វា មនុស្សានំ នគរសមោសរណំ វិយ តត្ថ តត្ថ ធម្មកថំ សុត្វា តតោ តតោ និក្ខមិត្វា បព្ពជ្ជំ អាទិំ កត្វា អនុលោមបដិបទំ បដិបន្នានំ អបរិមាណានំ កុលបុត្តានំ និព្ពានសមោសរណំ ទដ្ឋព្ពំ.

បុរាណំ មគ្គន្តិ អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ. អយញ្ហិ អរិយមគ្គោ បវារណសុត្តេ (សំ. និ. ១.២១៥) អវត្តមានកដ្ឋេន ‘‘អនុប្បន្នមគ្គោ’’តិ វុត្តោ, ឥមស្មិំ សុត្តេ អវឡញ្ជនដ្ឋេន ‘‘បុរាណមគ្គោ’’តិ. ព្រហ្មចរិយន្តិ សិក្ខត្តយសង្គហំ សកលសាសនំ. ឥទ្ធន្តិ ឈានស្សាទេន សមិទ្ធំ សុភិក្ខំ. ផីតន្តិ អភិញ្ញាភរណេហិ បុប្ផិតំ. វិត្ថារិកន្តិ វិត្ថិណ្ណំ. ពាហុជញ្ញន្តិ ពហុជនវិញ្ញេយ្យំ. យាវ ទេវមនុស្សេហិ សុប្បកាសិតន្តិ យាវ ទសសហស្សចក្កវាឡេ ទេវមនុស្សេហិ បរិច្ឆេទោ អត្ថិ, ឯតស្មិំ អន្តរេ សុប្បកាសិតំ សុទេសិតំ តថាគតេនាតិ. បញ្ចមំ.

៦. សម្មសសុត្តវណ្ណនា

៦៦. ឆដ្ឋេ អាមន្តេសីតិ កស្មា អាមន្តេសិ? យស្មាស្ស សុខុមា តិលក្ខណាហតា ធម្មទេសនា ឧបដ្ឋាសិ. តស្មិំ កិរ ជនបទេ មនុស្សា សហេតុកា បញ្ញវន្តោ. សិនិទ្ធានិ កិរេត្ថ ភោជនានិ, តានិសេវតោ ជនស្ស បញ្ញា វឌ្ឍតិ, តេ គម្ភីរំ តិលក្ខណាហតំ ធម្មកថំ បដិវិជ្ឈិតុំ សមត្ថា ហោន្តិ. តេនេវ ភគវា ទីឃមជ្ឈិមេសុ មហាសតិបដ្ឋានានិ (ទី. និ. ២.៣៧២ អាទយោ) មហានិទានំ (ទី. និ. ២.៩៥ អាទយោ), អានេញ្ជសប្បាយំ (ម. និ. ៣.៦៦ អាទយោ), សំយុត្តកេ ចូឡនិទានាទិសុត្តន្តិ ឯវមាទីនិ អញ្ញានិ គម្ភីរានិ សុត្តានិ តត្ថេវ កថេសិ. សម្មសថ នោតិ សម្មសថ នុ. អន្តរំ សម្មសន្តិ អព្ភន្តរំ បច្ចយសម្មសនំ. ន សោ ភិក្ខុ ភគវតោ ចិត្តំ អារាធេសីតិ បច្ចយាការវសេន ព្យាការាបេតុកាមស្ស ភគវតោ តថា អព្យាករិត្វា ទ្វត្តិំសាការវសេន ព្យាករោន្តោ អជ្ឈាសយំ គហេតុំ នាសក្ខិ.

ឯតទវោចាតិ ទេសនា យថានុសន្ធិំ ន គតា, ទេសនាយ យថានុសន្ធិគមនត្ថំ ឯតទវោច. តេនហានន្ទ, សុណាថាតិ ឥទំ តេបិដកេ ពុទ្ធវចនេ អសម្ភិន្នបទំ. អញ្ញត្ថ ហិ ឯវំ វុត្តំ នាម នត្ថិ. ឧបធិនិទានន្តិ ខន្ធុបធិនិទានំ. ខន្ធបញ្ចកញ្ហេត្ថ ឧបធីតិ អធិប្បេតំ. ឧប្បជ្ជតីតិ ជាយតិ. និវិសតីតិ បុនប្បុនំ បវត្តិវសេន បតិដ្ឋហតិ.

យំ ខោ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបន្តិ យំ លោកស្មិំ បិយសភាវញ្ចេវ មធុរសភាវញ្ច. ចក្ខុំ លោកេតិអាទីសុ លោកស្មិញ្ហិ ចក្ខាទីសុ មមត្តេន អភិនិវិដ្ឋា សត្តា សម្បត្តិយំ បតិដ្ឋិតា អត្តនោ ចក្ខុំ អាទាសាទីសុ និមិត្តគ្គហណានុសារេន វិប្បសន្នបញ្ចបសាទំ សុវណ្ណវិមានេ ឧគ្ឃាដិតមណិសីហបញ្ជរំ វិយ មញ្ញន្តិ, សោតំ រជតបនាឡិកំ វិយ បាមង្គសុត្តំ វិយ ច មញ្ញន្តិ, តុង្គនាសាតិ លទ្ធវោហារំ ឃានំ វដ្ដេត្វា ឋបិតហរិតាលវដ្ដិំ វិយ មញ្ញន្តិ, ជិវ្ហំ រត្តកម្ពលបដលំ វិយ មុទុសិនិទ្ធមធុររសទំ មញ្ញន្តិ, កាយំ សាលលដ្ឋិំ វិយ សុវណ្ណតោរណំ វិយ ច មញ្ញន្តិ, មនំ អញ្ញេសំ មនេន អសទិសំ ឧឡារំ មញ្ញន្តិ.

និច្ចតោ អទ្ទក្ខុន្តិ និច្ចន្តិ អទ្ទសំសុ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. ន បរិមុច្ចិំសុ ទុក្ខស្មាតិ សកលស្មាបិ វដ្ដទុក្ខា ន បរិមុច្ចិំសុ. ទក្ខិស្សន្តីតិ បស្សិស្សន្តិ. អាបានីយកំសោតិ សរកស្ស នាមំ. យស្មា បនេត្ថ អាបំ បិវន្តិ, តស្មា ‘‘អាបានីយោ’’តិ វុច្ចតិ. អាបានីយោ ច សោ កំសោ ចាតិ អាបានីយកំសោ. សុរាមណ្ឌសរកស្សេតំ នាមំ. ‘‘វណ្ណសម្បន្នោ’’តិអាទិវចនតោ បន កំសេ ឋិតបានមេវ ឯវំ វុត្តំ. ឃម្មាភិតត្តោតិ ឃម្មេន អភិតត្តោ. ឃម្មបរេតោតិ ឃម្មេន ផុដ្ឋោ, អនុគតោតិ អត្ថោ. បិវតោ ហិ ខោ តំ ឆាទេស្សតីតិ បិវន្តស្ស តំ បានីយំ វណ្ណាទិសម្បត្តិយា រុច្ចិស្សតិ, សកលសរីរំ វា ផរិត្វា តុដ្ឋិំ ឧប្បាទយមានំ ឋស្សតិ. អប្បដិសង្ខាតិ អបច្ចវេក្ខិត្វា.

ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ ឥទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ – អាបានីយកំសោ វិយ ហិ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ អារម្មណំ ទដ្ឋព្ពំ, ឃម្មាភិតត្តបុរិសោ វិយ វដ្ដនិស្សិតោ បុថុជ្ជនោ, អាបានីយកំសេន និមន្តនបុរិសោ វិយ លោកេ បិយរូបេន សាតរូបេន អារម្មណេន និមន្តកជនោ, អាបានីយកំសេ សម្បត្តិញ្ច អាទីនវញ្ច អារោចេន្តោ អាបានកមនុស្សោ វិយ អាចរិយុបជ្ឈាយាទិកោ កល្យាណមិត្តោ. យថេវ ហិ តស្ស បុរិសស្ស អបលោកិតមនុស្សោ អាបានីយកំសេ គុណញ្ច អាទីនវញ្ច អារោចេតិ, ឯវមេវ អាចរិយោ វា ឧបជ្ឈាយោ វា ភិក្ខុនោ បញ្ចសុ កាមគុណេសុ អស្សាទញ្ច និស្សរណញ្ច កថេតិ.

តត្ថ យថា អាបានីយកំសម្ហិ គុណេ ច អាទីនវេ ច អារោចិតេ សោ បុរិសោ បិយវណ្ណាទិសម្បទាយមេវ សញ្ជាតវេគោ ‘‘សចេ មរណំ ភវិស្សតិ, បច្ឆា ជានិស្សាមី’’តិ សហសា អប្បដិសង្ខាយ តំ បិវិត្វា មរណំ វា មរណមត្តំ វា ទុក្ខំ និគច្ឆតិ, ឯវមេវ, ភិក្ខុ, ‘‘បញ្ចសុ កាមគុណេសុ ទស្សនាទិវសេន ឧប្បន្នសោមនស្សមត្តមេវ អស្សាទោ, អាទីនវោ បន ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកោ ពហុ នានប្បការោ, អប្បស្សាទា កាមា ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា’’តិ ឯវំ អាចរិយុបជ្ឈាយេហិ អានិសំសញ្ច អាទីនវញ្ច កថេត្វា – ‘‘សមណបដិបទំ បដិបជ្ជ, ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ ភវ ភោជនេ មត្តញ្ញូ ជាគរិយំ អនុយុត្តោ’’តិ ឯវំ ឱវទិតោបិ អស្សាទពទ្ធចិត្តតាយ ‘‘សចេ វុត្តប្បការោ អាទីនវោ ភវិស្សតិ, បច្ឆា ជានិស្សាមី’’តិ អាចរិយុបជ្ឈាយេ អបសាទេត្វា ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាទីនិ ចេវ វត្តបដិបត្តិញ្ច បហាយ លោកាមិសកថំ កថេន្តោ កាមេ បរិភុញ្ជិតុកាមតាយ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តតិ. តតោ ទុច្ចរិតានិ បូរេន្តោ សន្ធិច្ឆេទនាទិកាលេ ‘‘ចោរោ អយ’’ន្តិ គហេត្វា រញ្ញោ ទស្សិតោ ឥធេវ ហត្ថបាទាទិឆេទនំ បត្វា សម្បរាយេ ចតូសុ អបាយេសុ មហាទុក្ខំ អនុភោតិ.

បានីយេន វា វិនេតុន្តិ សីតេន វារិនា ហរិតុំ. ទធិមណ្ឌកេនាតិ ទធិមណ្ឌនមត្តេន. ភដ្ឋលោណិកាយាតិ សលោណេន សត្តុបានីយេន. លោណសោវីរកេនាតិ សព្ពធញ្ញផលកឡីរាទីនិ បក្ខិបិត្វា លោណសោវីរកំ នាម ករោន្តិ, តេន.

ឱបម្មសំសន្ទនំ បនេត្ថ – ឃម្មាភិតត្តបុរិសោ វិយ វដ្ដសន្និស្សិតកាលេ យោគាវចរោ ទដ្ឋព្ពោ, តស្ស បុរិសស្ស បដិសង្ខា អាបានីយកំសំ បហាយ បានីយាទីហិ បិបាសស្ស វិនោទនំ វិយ ភិក្ខុនោ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ ឱវាទេ ឋត្វា ឆទ្វារាទីនិ បរិគ្គហេត្វា អនុក្កមេន វិបស្សនំ វឌ្ឍេន្តស្ស អរហត្តផលាធិគមោ, បានីយាទីនិ ចត្តារិ បានានិ វិយ ហិ ចត្តារោ មគ្គា, តេសុ អញ្ញតរំ បិវិត្វា សុរាបិបាសិតំ វិនោទេត្វា សុខិនោ យេន កាមំ គមនំ វិយ ខីណាសវស្ស ចតុមគ្គបានំ បិវិត្វា តណ្ហំ វិនោទេត្វា អគតបុព្ពំ និព្ពានទិសំ គមនកាលោ វេទិតព្ពោ. ឆដ្ឋំ.

៧. នឡកលាបីសុត្តវណ្ណនា

៦៧. សត្តមេ កិន្នុ ខោ, អាវុសោតិ កស្មា បុច្ឆតិ? ‘‘ឯវំ បុដ្ឋោ កថំ នុ ខោ ព្យាករេយ្យា’’តិ. ថេរស្ស អជ្ឈាសយជាននត្ថំ. អបិច អតីតេ ទ្វេ អគ្គសាវកា ឥមំ បញ្ហំ វិនិច្ឆយិំសូតិ អនាគតេ ភិក្ខូ ជានិស្សន្តីតិបិ បុច្ឆតិ. ឥទានេវ ខោ មយន្តិ ឥទំ ថេរោ យស្ស នាមរូបស្ស វិញ្ញាណំ បច្ចយោតិ វុត្តំ, តទេវ នាមរូបំ វិញ្ញាណស្ស បច្ចយោតិ វុត្តត្តា អាហ. នឡកលាបិយោតិ ឥធ បន អយកលាបាទិវសេន ឧបមំ អនាហរិត្វា វិញ្ញាណនាមរូបានំ អពលទុព្ពលភាវទស្សនត្ថំ អយំ ឧបមា អាភតា.

និរោធោ ហោតីតិ ឯត្តកេ ឋានេ បច្ចយុប្បន្នបញ្ចវោការភវវសេន ទេសនា កថិតា. ឆត្តិំសាយ វត្ថូហីតិ ហេដ្ឋា វិស្សជ្ជិតេសុ ទ្វាទសសុ បទេសុ ឯកេកស្មិំ តិណ្ណំ តិណ្ណំ វសេន ឆត្តិំសាយ ការណេហិ. ឯត្ថ ច បឋមោ ធម្មកថិកគុណោ, ទុតិយា បដិបត្តិ, តតិយំ បដិបត្តិផលំ. តត្ថ បឋមនយេន ទេសនាសម្បត្តិ កថិតា, ទុតិយេន សេក្ខភូមិ, តតិយេន អសេក្ខភូមីតិ. សត្តមំ.

៨. កោសម្ពិសុត្តវណ្ណនា

៦៨. អដ្ឋមេ អញ្ញត្រេវាតិ ឯកច្ចោ ហិ បរស្ស សទ្ទហិត្វា យំ ឯស ភណតិ, តំ ភូតន្តិ គណ្ហាតិ. អបរស្ស និសីទិត្វា ចិន្តេន្តស្ស យំ ការណំ រុច្ចតិ, សោ ‘‘អត្ថិ ឯត’’ន្តិ រុចិយា គណ្ហាតិ. ឯកោ ‘‘ចិរកាលតោ បដ្ឋាយ ឯវំ អនុស្សវោ អត្ថិ, ភូតមេត’’ន្តិ អនុស្សវេន គណ្ហាតិ. អញ្ញស្ស វិតក្កយតោ ឯកំ ការណំ ឧបដ្ឋាតិ, សោ ‘‘អត្ថេត’’ន្តិ អាការបរិវិតក្កេន គណ្ហាតិ. អបរស្ស ចិន្តយតោ ឯកា ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ, យាយស្ស តំ ការណំ និជ្ឈាយន្តស្ស ខមតិ, សោ ‘‘អត្ថេត’’ន្តិ ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិយា គណ្ហាតិ. ថេរោ បន បញ្ចបិ ឯតានិ ការណានិ បដិក្ខិបិត្វា បច្ចក្ខញាណេន បដិវិទ្ធភាវំ បុច្ឆន្តោ អញ្ញត្រេវ, អាវុសោ មុសិល, សទ្ធាយាតិអាទិមាហ. តត្ថ អញ្ញត្រេវាតិ សទ្ធាទីនិ ការណានិ ឋបេត្វា, វិនា ឯតេហិ ការណេហីតិ អត្ថោ. ភវនិរោធោ និព្ពានន្តិ បញ្ចក្ខន្ធនិរោធោ និព្ពានំ.

តុណ្ហី អហោសីតិ ថេរោ ខីណាសវោ, អហំ បន ខីណាសវោតិ វា ន វាតិ វា អវត្វា តុណ្ហីយេវ អហោសិ. អាយស្មា នារទោ អាយស្មន្តំ បវិដ្ឋំ ឯតទវោចាតិ កស្មា អវោច? សោ កិរ ចិន្តេសិ – ‘‘ភវនិរោធោ និព្ពានំ នាមាតិ សេខេហិបិ ជានិតព្ពោ បញ្ហោ ឯស, អយំ បន ថេរោ ឥមំ ថេរំ អសេខភូមិយា ការេតិ, ឥមំ ឋានំ ជានាបេស្សាមី’’តិ ឯតំ អវោច.

សម្មប្បញ្ញាយ សុទិដ្ឋន្តិ សហ វិបស្សនាយ មគ្គបញ្ញាយ សុដ្ឋុ ទិដ្ឋំ. ន ចម្ហិ អរហន្តិ អនាគាមិមគ្គេ ឋិតត្តា អរហំ ន ហោមីតិ ទីបេតិ. យំ បនស្ស ឥទានិ ‘‘ភវនិរោធោ និព្ពាន’’ន្តិ ញាណំ, តំ ឯកូនវីសតិយា បច្ចវេក្ខណញាណេហិ វិមុត្តំ បច្ចវេក្ខណញាណំ. ឧទបានោតិ វីសតិំសហត្ថគម្ភីរោ បានីយកូបោ. ឧទកវារកោតិ ឧទកឧស្សិញ្ចនវារកោ. ឧទកន្តិ ហិ ខោ ញាណំ អស្សាតិ តីរេ ឋិតស្ស ឱលោកយតោ ឯវំ ញាណំ ភវេយ្យ. ន ច កាយេន ផុសិត្វាតិ ឧទកំ បន នីហរិត្វា កាយេន ផុសិត្វា វិហរិតុំ ន សក្កុណេយ្យ. ឧទបានេ ឧទកទស្សនំ វិយ ហិ អនាគាមិនោ និព្ពានទស្សនំ, ឃម្មាភិតត្តបុរិសោ វិយ អនាគាមី, ឧទកវារកោ វិយ អរហត្តមគ្គោ, យថា ឃម្មាភិតត្តបុរិសោ ឧទបានេ ឧទកំ បស្សតិ. ឯវំ អនាគាមី បច្ចវេក្ខណញាណេន ‘‘ឧបរិ អរហត្តផលសមយោ នាម អត្ថី’’តិ ជានាតិ. យថា បន សោ បុរិសោ ឧទកវារកស្ស នត្ថិតាយ ឧទកំ នីហរិត្វា កាយេន ផុសិតុំ ន លភតិ, ឯវំ អនាគាមី អរហត្តមគ្គស្ស នត្ថិតាយ និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា អរហត្តផលសមាបត្តិំ អប្បេត្វា និសីទិតុំ ន លភតិ. អដ្ឋមំ.

៩. ឧបយន្តិសុត្តវណ្ណនា

៦៩. នវមេ ឧបយន្តោតិ ឧទកវឌ្ឍនសមយេ ឧបរិ គច្ឆន្តោ. មហានទិយោតិ គង្គាយមុនាទិកា មហាសរិតាយោ. ឧបយាបេតីតិ ឧបរិ យាបេតិ, វឌ្ឍេតិ បូរេតីតិ អត្ថោ. អវិជ្ជា ឧបយន្តីតិ អវិជ្ជា ឧបរិ គច្ឆន្តី សង្ខារានំ បច្ចយោ ភវិតុំ សក្កុណន្តី. សង្ខារេ ឧបយាបេតីតិ សង្ខារេ ឧបរិ យាបេតិ វឌ្ឍេតិ. ឯវំ សព្ពបទេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អបយន្តោតិ អបគច្ឆន្តោ ឱសរន្តោ. អវិជ្ជា អបយន្តីតិ អវិជ្ជា អបគច្ឆមានា ឱសរមានា ឧបរិ សង្ខារានំ បច្ចយោ ភវិតុំ ន សក្កុណន្តីតិ អត្ថោ. សង្ខារេ អបយាបេតីតិ សង្ខារេ អបគច្ឆាបេតិ. ឯស នយោ សព្ពបទេសុ. នវមំ.

១០. សុសិមសុត្តវណ្ណនា

៧០. ទសមេ គរុកតោតិ សព្ពេហិ ទេវមនុស្សេហិ បាសាណច្ឆត្តំ វិយ ចិត្តេន គរុកតោ. មានិតោតិ មនេន បិយាយិតោ. បូជិតោតិ ចតុបច្ចយបូជាយ បូជិតោ. អបចិតោតិ នីចវុត្តិករណេន អបចិតោ. សត្ថារញ្ហិ ទិស្វា មនុស្សា ហត្ថិក្ខន្ធាទីហិ ឱតរន្តិ មគ្គំ ទេន្តិ, អំសកូដតោ សាដកំ អបនេន្តិ, អាសនតោ វុដ្ឋហន្តិ វន្ទន្តិ. ឯវំ សោ តេហិ អបចិតោ នាម ហោតិ. សុសិមោតិ ឯវំនាមកោ វេទង្គេសុ កុសលោ បណ្ឌិតបរិព្ពាជកោ. ឯហិ ត្វន្តិ តេសំ កិរ ឯតទហោសិ – ‘‘សមណោ គោតមោ ន ជាតិគោត្តាទីនិ អាគម្ម លាភគ្គប្បត្តោ ជាតោ, កវិសេដ្ឋោ បនេស ឧត្តមកវិតាយ សាវកានំ គន្ថំ ពន្ធិត្វា ទេតិ, តំ តេ ឧគ្គណ្ហិត្វា ឧបដ្ឋាកានំ ឧបនិសិន្នកថម្បិ អនុមោទនម្បិ សរភញ្ញម្បីតិ ឯវមាទីនិ កថេន្តិ, តេ តេសំ បសន្នា លាភំ ឧបសំហរន្តិ. សចេ មយំ យំ សមណោ គោតមោ ជានាតិ, តតោ ថោកំ ជានេយ្យាម, អត្តនោ សមយំ តត្ថ បក្ខិបិត្វា មយម្បិ ឧបដ្ឋាកានំ កថេយ្យាម, តតោ ឯតេហិ លាភិតរា ភវេយ្យាម. កោ នុ ខោ សមណស្ស គោតមស្ស សន្តិកេ បព្ពជិត្វា ខិប្បមេវ ឧគ្គណ្ហិតុំ សក្ខិស្សតី’’តិ. តេ ឯវំ ចិន្តេត្វា ‘‘សុសិមោ បដិពលោ’’តិ ទិស្វា តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមាហំសុ.

យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមីតិ កស្មា ឧបសង្កមិ? ឯវំ កិរស្ស អហោសិ, ‘‘កស្ស នុ ខោ សន្តិកំ គន្ត្វា អហំ ឥមំ ធម្មំ ខិប្បំ លទ្ធុំ សក្ខិស្សាមី’’តិ? តតោ ចិន្តេសិ – ‘‘សមណោ គោតមោ គរុ តេជុស្សទោ និយមមនុយុត្តោ, ន សក្កា អកាលេ ឧបសង្កមិតុំ, អញ្ញេបិ ពហូ ខត្តិយាទយោ សមណំ គោតមំ ឧបសង្កមន្តិ, តស្មិម្បិ សមយេ ន សក្កា ឧបសង្កមិតុំ. សាវកេសុបិស្ស សារិបុត្តោ មហាបញ្ញោ វិបស្សនាលក្ខណម្ហិ ឯតទគ្គេ ឋបិតោ, មហាមោគ្គល្លានោ សមាធិលក្ខណស្មិំ ឯតទគ្គេ ឋបិតោ, មហាកស្សបោ ធុតង្គធរេសុ អនុរុទ្ធោ ទិព្ពចក្ខុកេសុ, បុណ្ណោ មន្តាណិបុត្តោ ធម្មកថិកេសុ, ឧបាលិត្ថេរោ វិនយធរេសុ ឯតទគ្គេ ឋបិតោ, អយំ បន អានន្ទោ ពហុស្សុតោ តិបិដកធរោ, សត្ថាបិស្ស តត្ថ តត្ថ កថិតំ ធម្មំ អាហរិត្វា កថេតិ, បញ្ចសុ ឋានេសុ ឯតទគ្គេ ឋបិតោ, អដ្ឋន្នំ វរានំ លាភី, ចតូហិ អច្ឆរិយព្ភុតធម្មេហិ សមន្នាគតោ, តស្ស សមីបំ គតោ ខិប្បំ ធម្មំ លទ្ធុំ សក្ខិស្សាមី’’តិ. តស្មា យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមិ.

យេន ភគវា តេនុបសង្កមីតិ កស្មា សយំ អបព្ពាជេត្វា ឧបសង្កមិ? ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘អយំ តិត្ថិយសមយេ បាដិយេក្កោ ‘អហំ សត្ថា’តិ បដិជានន្តោ ចរតិ, បព្ពជិត្វា សាសនស្ស អលាភាយបិ បរិសក្កេយ្យ. ន ខោ បនស្សាហំ អជ្ឈាសយំ អាជានាមិ, សត្ថា ជានិស្សតី’’តិ. តស្មា តំ អាទាយ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ. តេនហានន្ទ, សុសិមំ បព្ពាជេថាតិ សត្ថា កិរ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ បរិព្ពាជកោ តិត្ថិយសមយេ ‘អហំ បាដិយេក្កោ សត្ថា’តិ បដិជានមានោ ចរតិ, ‘ឥធ មគ្គព្រហ្មចរិយំ ចរិតុំ ឥច្ឆាមី’តិ កិរ វទតិ. កិំ នុ ខោ មយិ បសន្នោ, ឧទាហុ មយ្ហំ សាវកេសុ, ឧទាហុ មយ្ហំ វា មម សាវកានំ វា ធម្មកថាយ បសន្នោ’’តិ? អថស្ស ឯកដ្ឋានេបិ បសាទាភាវំ ញត្វា, ‘‘អយំ មម សាសនេ ធម្មំ ថេនេស្សាមីតិ បព្ពជតិ. ឥតិស្ស អាគមនំ អបរិសុទ្ធំ; និប្ផត្តិ នុ ខោ កីទិសា’’តិ? ឱលោកេន្តោ ‘‘កិញ្ចាបិ ‘ធម្មំ ថេនេស្សាមី’តិ បព្ពជតិ, កតិបាហេនេវ បន ឃដេត្វា អរហត្តំ គណ្ហិស្សតី’’តិ ញត្វា ‘‘តេនហានន្ទ, សុសិមំ បព្ពាជេថា’’តិ អាហ.

អញ្ញា ព្យាកតា ហោតីតិ តេ កិរ ភិក្ខូ សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា តេមាសំ វស្សំ វសន្តា តស្មិំយេវ អន្តោតេមាសេ ឃដេន្តា វាយមន្តា អរហត្តំ បដិលភិំសុ. តេ ‘‘បដិលទ្ធគុណំ សត្ថុ អារោចេស្សាមា’’តិ បវារិតបវារណា សេនាសនំ សំសាមេត្វា សត្ថុ សន្តិកំ អាគន្ត្វា អត្តនោ បដិលទ្ធគុណំ អារោចេសុំ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. អញ្ញាតិ អរហត្តស្ស នាមំ. ព្យាកតាតិ អារោចិតា. អស្សោសីតិ សោ កិរ ឱហិតសោតោ ហុត្វា តេសំ តេសំ ភិក្ខូនំ ឋិតដ្ឋានំ គច្ឆតិ តំ តំ កថំ សុណិតុកាមោ. យេន តេ ភិក្ខូ តេនុបសង្កមីតិ កស្មា ឧបសង្កមិ? តំ កិរស្ស បវត្តិំ សុត្វា ឯតទហោសិ – ‘‘អញ្ញា នាម ឥមស្មិំ សាសនេ បរមប្បមាណំ សារភូតា អាចរិយមុដ្ឋិ មញ្ញេ ភវិស្សតិ, បុច្ឆិត្វា នំ ជានិស្សាមី’’តិ. តស្មា ឧបសង្កមិ.

អនេកវិហិតន្តិ អនេកវិធំ. ឥទ្ធិវិធន្តិ ឥទ្ធិកោដ្ឋាសំ. អាវិភាវំ តិរោភាវន្តិ អាវិភាវំ គហេត្វា តិរោភាវំ, តិរោភាវំ គហេត្វា អាវិភាវំ កាតុំ សក្កោថាតិ បុច្ឆតិ. តិរោកុដ្ដន្តិ បរកុដ្ដំ. ឥតរបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ឧម្មុជ្ជនិមុជ្ជន្តិ ឧម្មុជ្ជនញ្ច និមុជ្ជនញ្ច. បល្លង្កេនាតិ បល្លង្កពន្ធនេន. កមថាតិ និសីទិតុំ វា គន្តុំ វា សក្កោថាតិ បុច្ឆតិ? បក្ខី សកុណោតិ បក្ខយុត្តោ សកុណោ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារតោ បន ឥមស្ស ឥទ្ធិវិធស្ស, ឥតោ បរេសំ ទិព្ពសោតាទីនញ្ច វណ្ណនានយោ វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តនយេន វេទិតព្ពោតិ.

សន្តា វិមោក្ខាតិ អង្គសន្តតាយ ចេវ អារម្មណសន្តតាយ ច សន្តា អារុប្បវិមោក្ខា. កាយេន ផុសិត្វាតិ នាមកាយេន ផុសិត្វា បដិលភិត្វា. បញ្ញាវិមុត្តា ខោ មយំ, អាវុសោតិ, អាវុសោ, មយំ និជ្ឈានកា សុក្ខវិបស្សកា បញ្ញាមត្តេនេវ វិមុត្តាតិ ទស្សេតិ. អាជានេយ្យាសិ វា ត្វំ, អាវុសោ សុសិម, ន វា ត្វំ អាជានេយ្យាសីតិ កស្មា ឯវមាហំសុ? ឯវំ កិរ នេសំ អហោសិ – ‘‘មយំ ឥមស្ស អជ្ឈាសយំ គហេត្វា កថេតុំ ន សក្ខិស្សាម, ទសពលំ បន បុច្ឆិត្វា និក្កង្ខោ ភវិស្សតី’’តិ. ធម្មដ្ឋិតិញាណន្តិ វិបស្សនាញាណំ, តំ បឋមតរំ ឧប្បជ្ជតិ. និព្ពានេ ញាណន្តិ វិបស្សនាយ ចិណ្ណន្តេ បវត្តមគ្គញាណំ, តំ បច្ឆា ឧប្បជ្ជតិ. តស្មា ភគវា ឯវមាហ.

អាជានេយ្យាសិ វាតិអាទិ កស្មា វុត្តំ? វិនាបិ សមាធិំ ឯវំ ញាណុប្បត្តិទស្សនត្ថំ. ឥទញ្ហិ វុត្តំ ហោតិ – សុសិម, មគ្គោ វា ផលំ វា ន សមាធិនិស្សន្ទោ, ន សមាធិអានិសំសោ, ន សមាធិស្ស និប្ផត្តិ, វិបស្សនាយ បនេសោ និស្សន្ទោ, វិបស្សនាយ អានិសំសោ, វិបស្សនាយ និប្ផត្តិ, តស្មា ជានេយ្យាសិ វា ត្វំ, ន វា ត្វំ ជានេយ្យាសិ, អថ ខោ ធម្មដ្ឋិតិញាណំ បុព្ពេ, បច្ឆា និព្ពានេ ញាណន្តិ.

ឥទានិស្ស បដិវេធភព្ពតំ ញត្វា តេបរិវដ្ដំ ធម្មទេសនំ ទេសេន្តោ តំ កិំ មញ្ញសិ, សុសិម? រូបំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វាតិអាទិមាហ? តេ បរិវដ្ដទេសនាវសានេ បន ថេរោ អរហត្តំ បត្តោ. ឥទានិស្ស អនុយោគំ អារោបេន្តោ ជាតិបច្ចយា ជរាមរណន្តិ, សុសិម, បស្សសីតិអាទិមាហ. អបិ បន ត្វំ, សុសិមាតិ ឥទំ កស្មា អារភិ? និជ្ឈានកានំ សុក្ខវិបស្សកភិក្ខូនំ បាកដករណត្ថំ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – ន កេវលំ ត្វមេវ និជ្ឈានកោ សុក្ខវិបស្សកោ, ឯតេបិ ភិក្ខូ ឯវរូបាយេវាតិ. សេសំ សព្ពត្ថ បាកដមេវាតិ. ទសមំ.

មហាវគ្គោ សត្តមោ.