១០. ពហុធីតរសុត្តវណ្ណនា

១៩៦. ទសមេ អញ្ញតរស្មិំ វនសណ្ឌេតិ បច្ចូសសមយេ លោកំ ឱលោកេន្តោ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស អរហត្តស្ស ឧបនិស្សយំ ទិស្វា ‘‘គច្ឆាមិស្ស សង្គហំ ករិស្សាមី’’តិ គន្ត្វា តស្មិំ វនសណ្ឌេ វិហរតិ. នដ្ឋា ហោន្តីតិ កសិត្វា វិស្សដ្ឋា អដវិមុខា ចរមានា ព្រាហ្មណេ ភុញ្ជិតុំ គតេ បលាតា ហោន្តិ. បល្លង្កន្តិ សមន្តតោ ឩរុពទ្ធាសនំ. អាភុជិត្វាតិ ពន្ធិត្វា. ឧជុំ កាយំ បណិធាយាតិ ឧបរិមំ សរីរំ ឧជុកំ ឋបេត្វា, អដ្ឋារស បិដ្ឋិកណ្ដកេ កោដិយា កោដិំ បដិបាទេត្វា. បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វាតិ កម្មដ្ឋានាភិមុខំ សតិំ ឋបយិត្វា, មុខសមីបេ វា កត្វាតិ អត្ថោ. តេនេវ វិភង្គេ វុត្តំ – ‘‘អយំ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ សូបដ្ឋិតា នាសិកគ្គេ វា មុខនិមិត្តេ វា, តេន វុច្ចតិ បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា’’តិ (វិភ. ៥៣៧). អថ វា ‘‘បរីតិ បរិគ្គហដ្ឋោ. មុខន្តិ និយ្យានដ្ឋោ. សតីតិ ឧបដ្ឋានដ្ឋោ. តេន វុច្ចតិ បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា’’តិ ឯវំ បដិសម្ភិទាយំ (បដិ. ម. ១.១៦៤) វុត្តនយេនបេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តត្រាយំ សង្ខេបោ – ‘‘បរិគ្គហិតនិយ្យានំ សតិំ កត្វា’’តិ. ឯវំ និសីទន្តោ ច បន ឆព្ពណ្ណា ឃនពុទ្ធរស្មិយោ វិស្សជ្ជេត្វា និសីទិ. ឧបសង្កមីតិ ទោមនស្សាភិភូតោ អាហិណ្ឌន្តោ, ‘‘សុខេន វតាយំ សមណោ និសិន្នោ’’តិ ចិន្តេត្វា ឧបសង្កមិ.

អជ្ជសដ្ឋិំ ន ទិស្សន្តីតិ អជ្ជ ឆទិវសមត្តកា បដ្ឋាយ ន ទិស្សន្តិ. បាបកាតិ លាមកា តិលខាណុកា. តេន កិរ តិលខេត្តេ វបិតេ តទហេវ ទេវោ វស្សិត្វា តិលេ បំសុម្ហិ ឱសីទាបេសិ, បុប្ផំ វា ផលំ វា គហេតុំ នាសក្ខិំសុ. យេបិ វឌ្ឍិំសុ, តេសំ ឧបរិ បាណកា បតិត្វា បណ្ណានិ ខាទិំសុ, ឯកបណ្ណទុបណ្ណា ខាណុកា អវសិស្សិំសុ. ព្រាហ្មណោ ខេត្តំ ឱលោកេតុំ គតោ តេ ទិស្វា – ‘‘វឌ្ឍិយា មេ តិលា គហិតា, តេបិ នដ្ឋា’’តិ ទោមនស្សជាតោ អហោសិ, តំ គហេត្វា ឥមំ គាថមាហ.

ឧស្សោឡ្ហិកាយាតិ ឧស្សាហេន កណ្ណនង្គុដ្ឋាទីនិ ឧក្ខិបិត្វា វិចរន្តា ឧប្បតន្តិ. តស្ស កិរ អនុបុព្ពេន ភោគេសុ បរិក្ខីណេសុ បក្ខិបិតព្ពស្ស អភាវេន តុច្ឆកោដ្ឋា អហេសុំ. តស្ស ឥតោ ចិតោ ច សត្តហិ ឃរេហិ អាគតា មូសិកា តេ តុច្ឆកោដ្ឋេ បវិសិត្វា ឧយ្យានកីឡំ កីឡន្តា វិយ នច្ចន្តិ, តំ គហេត្វា ឯវមាហ.

ឧប្បាដកេហិ សញ្ឆន្នោតិ ឧប្បាដកបាណកេហិ សញ្ឆន្នោ. តស្ស កិរ ព្រាហ្មណស្ស សយនត្ថាយ សន្ថតំ តិណបណ្ណសន្ថារំ កោចិ អន្តរន្តរា បដិជគ្គន្តោ នត្ថិ. សោ ទិវសំ អរញ្ញេ កម្មំ កត្វា សាយំ អាគន្ត្វា តស្មិំ និបជ្ជតិ. អថស្ស ឧប្បាដកបាណកា សរីរំ ឯកច្ឆន្នំ ករោន្តា ខាទន្តិ, តំ គហេត្វា ឯវមាហ.

វិធវាតិ មតបតិកា. យាវ កិរ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស គេហេ វិភវមត្តា អហោសិ, តាវ តា វិធវាបិ ហុត្វា បតិកុលេសុ វសិតុំ លភិំសុ. យទា បន សោ និទ្ធនោ ជាតោ, តទា តា ‘‘បិតុឃរំ គច្ឆថា’’តិ សស្សុសសុរាទីហិ និក្កឌ្ឍិតា តតោ តស្សេវ ឃរំ អាគន្ត្វា វសន្តិយោ ព្រាហ្មណស្ស ភោជនកាលេ ‘‘គច្ឆថ អយ្យកេន សទ្ធិំ ភុញ្ជថា’’តិ បុត្តេ បេសេន្តិ, តេហិ បាតិយំ ហត្ថេសុ ឱតារិតេសុ ព្រាហ្មណោ ហត្ថស្ស ឱកាសំ ន លភតិ. តំ គហេត្វា ឥមំ គាថមាហ.

បិង្គលាតិ កឡារបិង្គលា. តិលកាហតាតិ កាឡសេតាទិវណ្ណេហិ តិលកេហិ អាហតគត្តា. សោត្តំ បាទេន ពោធេតីតិ និទ្ទំ ឱក្កន្តំ បាទេន បហរិត្វា បពោធេតិ. អយំ កិរ ព្រាហ្មណោ មូសិកសទ្ទេន ឧព្ពាឡ្ហោ ឧប្បាដកេហិ ច ខជ្ជមានោ សព្ពរត្តិំ និទ្ទំ អលភិត្វា បច្ចូសកាលេ និទ្ទាយតិ. អថ នំ អក្ខីសុ និម្មិលិតមត្តេស្វេវ – ‘‘កិំ ករោសិ, ព្រាហ្មណ, បច្ឆា ច បុព្ពេ ច គហិតស្ស ឥណស្ស? វឌ្ឍិ មត្ថកំ បត្តា, សត្ត ធីតរោ បោសេតព្ពា. ឥទានិ ឥណាយិកា អាគន្ត្វា គេហំ បរិវារេស្សន្តិ, គច្ឆ កម្មំ ករោហី’’តិ បាទេន បហរិត្វា បពោធេតិ. តំ គហេត្វា ឥមំ គាថមាហ.

ឥណាយិកាតិ យេសំ អនេន ហត្ថតោ ឥណំ គហិតំ. សោ កិរ កស្សចិ ហត្ថតោ ឯកំ កហាបណំ កស្សចិ ទ្វេ កស្សចិ ទស…បេ… កស្សចិ សតន្តិ ឯវំ ពហូនំ ហត្ថតោ ឥណំ អគ្គហេសិ. តេ ទិវា ព្រាហ្មណំ អបស្សន្តា ‘‘គេហតោ តំ និក្ខន្តមេវ គណ្ហិស្សាមា’’តិ ពលវបច្ចូសេ គន្ត្វា ចោទេន្តិ. តំ គហេត្វា ឥមំ គាថមាហ.

ភគវា តេន ព្រាហ្មណេន ឥមាហិ សត្តហិ គាថាហិ ទុក្ខេ កថិតេ ‘‘យំ យំ, ព្រាហ្មណ, តយា ទុក្ខំ កថិតំ, សព្ពមេតំ មយ្ហំ នត្ថី’’តិ ទស្សេន្តោ បដិគាថាហិ ព្រាហ្មណស្ស ធម្មទេសនំ វឌ្ឍេសិ. ព្រាហ្មណោ តា គាថា សុត្វា ភគវតិ បសន្នោ សរណេសុ បតិដ្ឋាយ បព្ពជិត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តំ ទស្សេតុំ ឯវំ វុត្តេ ភារទ្វាជគោត្តោតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អលត្ថាតិ លភិ.

តញ្ច បន ព្រាហ្មណំ ភគវា បព្ពាជេត្វា អាទាយ ជេតវនំ គន្ត្វា បុនទិវសេ តេន ថេរេន បច្ឆាសមណេន កោសលរញ្ញោ គេហទ្វារំ អគមាសិ. រាជា ‘‘សត្ថា អាគតោ’’តិ សុត្វា បាសាទា ឱរុយ្ហ វន្ទិត្វា ហត្ថតោ បត្តំ គហេត្វា តថាគតំ ឧបរិបាសាទំ អារោបេត្វា វរាសនេ និសីទាបេត្វា គន្ធោទកេន បាទេ ធោវិត្វា សតបាកតេលេន មក្ខេត្វា យាគុំ អាហរាបេត្វា រជតទណ្ឌំ សុវណ្ណកដច្ឆុំ គហេត្វា សត្ថុ ឧបនាមេសិ. សត្ថា បត្តំ បិទហិ. រាជា តថាគតស្ស បាទេសុ បតិត្វា, ‘‘សចេ មេ, ភន្តេ, ទោសោ អត្ថិ, ខមថា’’តិ អាហ. នត្ថិ, មហារាជាតិ. អថ កស្មា យាគុំ ន គណ្ហថាតិ? បលិពោធោ អត្ថិ, មហារាជាតិ. កិំ បន, ភន្តេ, យាគុំ អគណ្ហន្តេហេវ លភិតព្ពោ ឯស បលិពោធោ, បដិពលោ អហំ បលិពោធំ ទាតុំ, គណ្ហថ, ភន្តេតិ. សត្ថា អគ្គហេសិ. មហល្លកត្ថេរោបិ ទីឃរត្តំ ឆាតោ យាវទត្ថំ យាគុំ បិវិ. រាជា ខាទនីយភោជនីយំ ទត្វា ភត្តកិច្ចាវសានេ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា អាហ – ‘‘ភគវា តុម្ហេ បវេណិយា អាគតេ ឱក្កាកវំសេ ឧប្បជ្ជិត្វា ចក្កវត្តិសិរិំ បហាយ បព្ពជិត្វា លោកេ អគ្គតំ បត្តោ, កោ នាម, ភន្តេ, តុម្ហាកំ បលិពោធោ’’តិ? មហារាជ, ឯតស្ស មហល្លកត្ថេរស្ស បលិពោធោ អម្ហាកំ បលិពោធសទិសោវាតិ.

រាជា ថេរំ វន្ទិត្វា – ‘‘កោ, ភន្តេ, តុម្ហាកំ បលិពោធោ’’តិ បុច្ឆិ? ឥណបលិពោធោ, មហារាជាតិ. កិត្តកោ, ភន្តេតិ? គណេហិ, មហារាជាតិ. រញ្ញោ ‘‘ឯកំ ទ្វេ សតំ សហស្ស’’ន្តិ គណេន្តស្ស អង្គុលិយោ នប្បហោន្តិ. អថេកំ បុរិសំ បក្កោសិត្វា, ‘‘គច្ឆ, ភណេ, នគរេ ភេរិំ ចរាបេហិ ‘សព្ពេ ពហុធីតិកព្រាហ្មណស្ស ឥណាយិកា រាជង្គណេ សន្និបតន្តូ’’តិ. មនុស្សា ភេរិំ សុត្វា សន្និបតិំសុ. រាជា តេសំ ហត្ថតោ បណ្ណានិ អាហរាបេត្វា សព្ពេសំ អនូនំ ធនមទាសិ. តត្ថ សុវណ្ណមេវ សតសហស្សគ្ឃនកំ អហោសិ. បុន រាជា បុច្ឆិ – ‘‘អញ្ញោបិ អត្ថិ, ភន្តេ, បលិពោធោ’’តិ. ឥណំ នាម, មហារាជ, ទត្វា មុច្ចិតុំ សក្កា, ឯតា បន សត្ត ទារិកា មហាបលិពោធា មយ្ហន្តិ. រាជា យានានិ បេសេត្វា តស្ស ធីតរោ អាហរាបេត្វា អត្តនោ ធីតរោ កត្វា តំ តំ កុលឃរំ បេសេត្វា, ‘‘អញ្ញោបិ, ភន្តេ, អត្ថិ បលិពោធោ’’តិ បុច្ឆិ? ព្រាហ្មណី, មហារាជាតិ. រាជា យានំ បេសេត្វា, តស្ស ព្រាហ្មណិំ អាហរាបេត្វា, អយ្យិកដ្ឋានេ ឋបេត្វា បុន បុច្ឆិ – ‘‘អញ្ញោបិ, ភន្តេ, អត្ថិ បលិពោធោ’’តិ? នត្ថិ, មហារាជាតិ វុត្តេ រាជាបិ ចីវរទុស្សានិ ទាបេត្វា, ‘‘ភន្តេ, មម សន្តកំ តុម្ហាកំ ភិក្ខុភាវំ ជានាថា’’តិ អាហ. អាម, មហារាជាតិ. អថ នំ រាជា អាហ – ‘‘ភន្តេ, ចីវរបិណ្ឌបាតាទយោបិ សព្ពេ បច្ចយា អម្ហាកំ សន្តកា ភវិស្សន្តិ. តុម្ហេ តថាគតស្ស មនំ គហេត្វា សមណធម្មំ ករោថា’’តិ. ថេរោ តថេវ អប្បមត្តោ សមណធម្មំ ករោន្តោ នចិរស្សេវ អាសវក្ខយំ បត្តោតិ. ទសមំ.

បឋមោ វគ្គោ.