៧. ព្រាហ្មណសំយុត្តំ

១. អរហន្តវគ្គោ

១. ធនញ្ជានីសុត្តវណ្ណនា

១៨៧. ព្រាហ្មណសំយុត្តស្ស បឋមេ ធនញ្ជានីតិ ធនញ្ជានិគោត្តា. ឧក្កដ្ឋគោត្តា កិរេសា. សេសព្រាហ្មណា កិរ ព្រហ្មុនោ មុខតោ ជាតា, ធនញ្ជានិគោត្តា មត្ថកំ ភិន្ទិត្វា និក្ខន្តាតិ តេសំ លទ្ធិ. ឧទានំ ឧទានេសីតិ កស្មា ឧទានេសិ? សោ កិរ ព្រាហ្មណោ មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ ‘‘ពុទ្ធោ ធម្មោ សង្ឃោ’’តិ វុត្តេ កណ្ណេ បិទហតិ, ថទ្ធោ ខទិរខាណុសទិសោ. ព្រាហ្មណី បន សោតាបន្នា អរិយសាវិកា. ព្រាហ្មណោ ទានំ ទេន្តោ បញ្ចសតានំ ព្រាហ្មណានំ អប្បោទកំ បាយាសំ ទេតិ, ព្រាហ្មណី ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស នានារសភោជនំ. ព្រាហ្មណស្ស ទានទិវសេ ព្រាហ្មណី តស្ស វសវត្តិតាយ បហីនមច្ឆេរតាយ ច សហត្ថា បរិវិសតិ. ព្រាហ្មណិយា បន ទានទិវសេ ព្រាហ្មណោ បាតោវ ឃរា និក្ខមិត្វា បលាយតិ. អថេកទិវសំ ព្រាហ្មណោ ព្រាហ្មណិយា សទ្ធិំ អសម្មន្តេត្វា បញ្ចសតេ ព្រាហ្មណេ និមន្តេត្វា ព្រាហ្មណិំ អាហ – ‘‘ស្វេ ភោតិ អម្ហាកំ ឃរេ បញ្ចសតា ព្រាហ្មណា ភុញ្ជិស្សន្តី’’តិ. មយា កិំ កាតព្ពំ ព្រាហ្មណាតិ? តយា អញ្ញំ កិញ្ចិ កាតព្ពំ នត្ថិ, សព្ពំ បចនបរិវេសនំ អញ្ញេ ករិស្សន្តិ. យំ បន ត្វំ ឋិតាបិ និសិន្នាបិ ខិបិត្វាបិ ឧក្កាសិត្វាបិ ‘‘នមោ ពុទ្ធស្សា’’តិ តស្ស មុណ្ឌកស្ស សមណកស្ស នមក្ការំ ករោសិ, តំ ស្វេ ឯកទិវសមត្តំ មា អកាសិ. តំ ហិ សុត្វា ព្រាហ្មណា អនត្តមនា ហោន្តិ, មា មំ ព្រាហ្មណេហិ ភិន្ទសីតិ. ត្វំ ព្រាហ្មណេហិ វា ភិជ្ជ ទេវេហិ វា, អហំ បន សត្ថារំ អនុស្សរិត្វា ន សក្កោមិ អនមស្សមានា សណ្ឋាតុន្តិ. ភោតិ កុលសតិកេ គាមេ គាមទ្វារម្បិ តាវ បិទហិតុំ វាយមន្តិ, ត្វំ ទ្វីហង្គុលេហិ បិទហិតព្ពំ មុខំ ព្រាហ្មណានំ ភោជនកាលមត្តំ បិទហិតុំ ន សក្កោសីតិ. ឯវំ បុនប្បុនំ កថេត្វាបិ សោ និវារេតុំ អសក្កោន្តោ ឧស្សីសកេ ឋបិតំ មណ្ឌលគ្គខគ្គំ គហេត្វា – ‘‘ភោតិ សចេ ស្វេ ព្រាហ្មណេសុ និសិន្នេសុ តំ មុណ្ឌសមណកំ នមស្សសិ, ឥមិនា តំ ខគ្គេន បាទតលតោ បដ្ឋាយ យាវ កេសមត្ថកា កឡីរំ វិយ កោដ្ដេត្វា រាសិំ ករិស្សាមី’’តិ ឥមំ គាថំ អភាសិ –

‘‘ឥមិនា មណ្ឌលគ្គេន, បាទតោ យាវ មត្ថកា;

កឡីរមិវ ឆេជ្ជាមិ, យទិ មិច្ឆំ ន កាហសិ.

‘‘សចេ ពុទ្ធោតិ ភណសិ, សចេ ធម្មោតិ ភាសសិ;

សចេ សង្ឃោតិ កិត្តេសិ, ជីវន្តី មេ និវេសនេ’’តិ.

អរិយសាវិកា បន បថវី វិយ ទុប្បកម្បា, សិនេរុ វិយ ទុប្បរិវត្តិយា. សា តេន នំ ឯវមាហ –

‘‘សចេ មេ អង្គមង្គានិ, កាមំ ឆេជ្ជសិ ព្រាហ្មណ;

នេវាហំ វិរមិស្សាមិ, ពុទ្ធសេដ្ឋស្ស សាសនា.

‘‘នាហំ ឱក្កា វរធរា, សក្កា រោធយិតុំ ជិនា;

ធីតាហំ ពុទ្ធសេដ្ឋស្ស, ឆិន្ទ វា មំ វធស្សុ វា’’តិ.

ឯវំ ធនញ្ជានិគជ្ជិតំ នាម គជ្ជន្តី បញ្ច គាថាសតានិ អភាសិ. ព្រាហ្មណោ ព្រាហ្មណិំ បរាមសិតុំ វា បហរិតុំ វា អសក្កោន្តោ ‘‘ភោតិ យំ តេ រុច្ចតិ, តំ ករោហី’’តិ វត្វា ខគ្គំ សយនេ ខិបិ. បុនទិវសេ គេហំ ហរិតុបលិត្តំ ការាបេត្វា លាជាបុណ្ណឃដមាលាគន្ធាទីហិ តត្ថ តត្ថ អលង្ការាបេត្វា បញ្ចន្នំ ព្រាហ្មណសតានំ នវសប្បិសក្ខរមធុយុត្តំ អប្បោទកបាយាសំ បដិយាទាបេត្វា កាលំ អារោចាបេសិ.

ព្រាហ្មណីបិ បាតោវ គន្ធោទកេន សយំ ន្ហាយិត្វា សហស្សគ្ឃនកំ អហតវត្ថំ និវាសេត្វា បញ្ចសតគ្ឃនកំ ឯកំសំ កត្វា សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតា សុវណ្ណកដច្ឆុំ គហេត្វា ភត្តគ្គេ ព្រាហ្មណេ បរិវិសមានា តេហិ សទ្ធិំ ឯកបន្តិយំ និសិន្នស្ស តស្ស ព្រាហ្មណស្ស ភត្តំ ឧបសំហរន្តី ទុន្និក្ខិត្តេ ទារុភណ្ឌេ បក្ខលិ. បក្ខលនឃដ្ដនាយ ទុក្ខា វេទនា ឧប្បជ្ជិ. តស្មិំ សមយេ ទសពលំ សរិ. សតិសម្បន្នតាយ បន បាយាសបាតិំ អឆឌ្ឌេត្វា សណិកំ ឱតារេត្វា ភូមិយំ សណ្ឋបេត្វា បញ្ចន្នំ ព្រាហ្មណសតានំ មជ្ឈេ សិរសិ អញ្ជលិំ ឋបេត្វា យេន វេឡុវនំ, តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តស្មិញ្ច សមយេ តេសុ ព្រាហ្មណេសុ កេចិ ភុត្តា ហោន្តិ, កេចិ ភុញ្ជមានា, កេចិ ហត្ថេ ឱតារិតមត្តា, កេសញ្ចិ ភោជនំ បុរតោ ឋបិតមត្តំ ហោតិ. តេ តំ សទ្ទំ សុត្វាវ សិនេរុមត្តេន មុគ្គរេន សីសេ បហដា វិយ កណ្ណេសុ សូលេន វិទ្ធា វិយ ទុក្ខទោមនស្សំ បដិសំវេទិយមានា ‘‘ឥមិនា អញ្ញលទ្ធិកេន មយំ ឃរំ បវេសិតា’’តិ កុជ្ឈិត្វា ហត្ថេ បិណ្ឌំ ឆឌ្ឌេត្វា មុខេន គហិតំ និដ្ឋុភិត្វា ធនុំ ទិស្វា កាកា វិយ ព្រាហ្មណំ អក្កោសមានា ទិសាវិទិសា បក្កមិំសុ. ព្រាហ្មណោ ឯវំ ភិជ្ជិត្វា គច្ឆន្តេ ព្រាហ្មណេ ទិស្វា ព្រាហ្មណិំ សីសតោ បដ្ឋាយ ឱលោកេត្វា, ‘‘ឥទមេវ ភយំ សម្បស្សមានា មយំ ហិយ្យោ បដ្ឋាយ ភោតិំ យាចន្តា ន លភិម្ហា’’តិ នានប្បការេហិ ព្រាហ្មណិំ អក្កោសិត្វា, ឯតំ ‘‘ឯវមេវំ បនា’’តិអាទិវចនំ អវោច.

ឧបសង្កមីតិ ‘‘សមណោ គោតមោ គាមនិគមរដ្ឋបូជិតោ, ន សក្កា គន្ត្វា យំ វា តំ វា វត្វា សន្តជ្ជេតុំ, ឯកមេវ នំ បញ្ហំ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ គច្ឆន្តោវ ‘‘កិំសុ ឆេត្វា’’តិ គាថំ អភិសង្ខរិត្វា – ‘‘សចេ ‘អសុកស្ស នាម វធំ រោចេមី’តិ វក្ខតិ, អថ នំ ‘យេ តុយ្ហំ ន រុច្ចន្តិ, តេ មារេតុកាមោសិ, លោកវធាយ ឧប្បន្នោ, កិំ តុយ្ហំ សមណភាវេនា’តិ? និគ្គហេស្សាមិ. សចេ ‘ន កស្សចិ វធំ រោចេមី’តិ វក្ខតិ, អថ នំ ‘ត្វំ រាគាទីនម្បិ វធំ ន ឥច្ឆសិ. កស្មា សមណោ ហុត្វា អាហិណ្ឌសី’តិ? និគ្គហេស្សាមី. ឥតិ ឥមំ ឧភតោកោដិកំ បញ្ហំ សមណោ គោតមោ នេវ គិលិតុំ ន ឧគ្គិលិតុំ សក្ខិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា ឧបសង្កមិ. សម្មោទីតិ អត្តនោ បណ្ឌិតតាយ កុទ្ធភាវំ អទស្សេត្វា មធុរកថំ កថេន្តោ សម្មោទិ. បញ្ហោ ទេវតាសំយុត្តេ កថិតោ. សេសម្បិ ហេដ្ឋា វិត្ថារិតមេវាតិ. បឋមំ.

២. អក្កោសសុត្តវណ្ណនា

១៨៨. ទុតិយេ អក្កោសកភារទ្វាជោតិ ភារទ្វាជោវ សោ, បញ្ចមត្តេហិ បន គាថា សតេហិ តថាគតំ អក្កោសន្តោ អាគតោតិ. ‘‘អក្កោសកភារទ្វាជោ’’តិ តស្ស សង្គីតិការេហិ នាមំ គហិតំ. កុបិតោ អនត្តមនោតិ ‘‘សមណេន គោតមេន មយ្ហំ ជេដ្ឋកភាតរំ បព្ពាជេន្តេន ជានិ កតា, បក្ខោ ភិន្នោ’’តិ កោធេន កុបិតោ ទោមនស្សេន ច អនត្តមនោ ហុត្វាតិ អត្ថោ. អក្កោសតីតិ ‘‘ចោរោសិ, ពាលោសិ, មូឡ្ហោសិ, ថេនោសិ, ឱដ្ឋោសិ, មេណ្ឌោសិ, គោណោសិ, គទ្រភោសិ, តិរច្ឆានគតោសិ, នេរយិកោសី’’តិ ទសហិ អក្កោសវត្ថូហិ អក្កោសតិ. បរិភាសតីតិ ‘‘ហោតុ មុណ្ឌកសមណក, ‘អទណ្ឌោ អហ’ន្តិ ករោសិ, ឥទានិ តេ រាជកុលំ គន្ត្វា ទណ្ឌំ អារោបេស្សាមី’’តិអាទីនិ វទន្តោ បរិភាសតិ នាម.

សម្ភុញ្ជតីតិ ឯកតោ ភុញ្ជតិ. វីតិហរតីតិ កតស្ស បដិការំ ករោតិ. ភគវន្តំ ខោ, គោតមន្តិ កស្មា ឯវមាហ? ‘‘តវេវេតំ, ព្រាហ្មណ, តវេវេតំ, ព្រាហ្មណា’’តិ កិរស្ស សុត្វា. ‘‘ឥសយោ នាម កុបិតា សបនំ ទេន្តិ កិសវច្ឆាទយោ វិយា’’តិ អនុស្សវវសេន ‘‘សបតិ មំ មញ្ញេ សមណោ គោតមោ’’តិ ភយំ ឧប្បជ្ជិ. តស្មា ឯវមាហ.

ទន្តស្សាតិ និព្ពិសេវនស្ស. តាទិនោតិ តាទិលក្ខណំ បត្តស្ស. តស្សេវ តេន បាបិយោតិ តស្សេវ បុគ្គលស្ស តេន កោធេន បាបំ ហោតិ. សតោ ឧបសម្មតីតិ សតិយា សមន្នាគតោ ហុត្វា អធិវាសេតិ. ឧភិន្នំ តិកិច្ឆន្តានន្តិ ឧភិន្នំ តិកិច្ឆន្តំ. អយមេវ វា បាឋោ. យោ បុគ្គលោ សតោ ឧបសម្មតិ, ឧភិន្នមត្ថំ ចរតិ តិកិច្ឆតិ សាធេតិ, តំ បុគ្គលំ ជនា ពាលោតិ មញ្ញន្តិ. កីទិសា ជនា? យេ ធម្មស្ស អកោវិទា. ធម្មស្សាតិ បញ្ចក្ខន្ធធម្មស្ស វា ចតុសច្ចធម្មស្ស វា. អកោវិទាតិ តស្មិំ ធម្មេ អកុសលា អន្ធពាលបុថុជ្ជនា. ទុតិយំ.

៣. អសុរិន្ទកសុត្តវណ្ណនា

១៨៩. តតិយេ អសុរិន្ទកភារទ្វាជោតិ អក្កោសកភារទ្វាជស្ស កនិដ្ឋោ. កុបិតោតិ តេនេវ ការណេន កុទ្ធោ. ជយញ្ចេវស្ស តំ ហោតីតិ អស្សេវ តំ ជយំ ហោតិ, សោ ជយោ ហោតីតិ អត្ថោ. កតមស្សាតិ? យា តិតិក្ខា វិជានតោ អធិវាសនាយ គុណំ វិជានន្តស្ស តិតិក្ខា អធិវាសនា, អយំ តស្ស វិជានតោវ ជយោ. ពាលោ បន ផរុសំ ភណន្តោ ‘‘មយ្ហំ ជយោ’’តិ កេវលំ ជយំ មញ្ញតិ. តតិយំ.

៤. ពិលង្គីកសុត្តវណ្ណនា

១៩០. ចតុត្ថេ ពិលង្គិកភារទ្វាជោតិ ភារទ្វាជោវ សោ, នានប្បការំ បន សុទ្ធញ្ច សម្ភារយុត្តញ្ច កញ្ជិកំ ការេត្វា វិក្កិណាបេន្តោ ពហុធនំ សង្ខរីតិ ‘‘ពិលង្គិកភារទ្វាជោ’’តិ តស្ស សង្គីតិការេហិ នាមំ គហិតំ. តុណ្ហីភូតោតិ ‘‘តយោ មេ ជេដ្ឋកភាតរោ ឥមិនា បព្ពាជិតា’’តិ អតិវិយ កុទ្ធោ កិញ្ចិ វត្តុំ អសក្កោន្តោ តុណ្ហីភូតោ អដ្ឋាសិ. គាថា បន ទេវតាសំយុត្តេ កថិតាវ. ចតុត្ថំ.

៥. អហិំសកសុត្តវណ្ណនា

១៩១. បញ្ចមេ អហិំសកភារទ្វាជោតិ ភារទ្វាជោវេស, អហិំសកបញ្ហំ បន បុច្ឆិ, តេនស្សេតំ សង្គីតិការេហិ នាមំ គហិតំ. នាមេន វា ឯស អហិំសកោ, គោត្តេន ភារទ្វាជោ. អហិំសកាហន្តិ អហិំសកោ អហំ, ឥតិ មេ ភវំ គោតមោ ជានាតូតិ អាហ. តថា ចស្សាតិ តថា ចេ អស្ស, ភវេយ្យាសីតិ អត្ថោ. ន ហិំសតីតិ ន វិហេឋេតិ ន ទុក្ខាបេតិ. បញ្ចមំ.

៦. ជដាសុត្តវណ្ណនា

១៩២. ឆដ្ឋេ ជដាភារទ្វាជោតិ ភារទ្វាជោវេស, ជដាបញ្ហស្ស បន បុច្ឆិតត្តា សង្គីតិការេហិ ឯវំ វុត្តោ. សេសំ ទេវតាសំយុត្តេ កថិតមេវ. ឆដ្ឋំ.

៧. សុទ្ធិកសុត្តវណ្ណនា

១៩៣. សត្តមេ សុទ្ធិកភារទ្វាជោតិ អយម្បិ ភារទ្វាជោវ, សុទ្ធិកបញ្ហស្ស បន បុច្ឆិតត្តា សង្គីតិការេហិ ឯវំ វុត្តោ. សីលវាបិ តបោករន្តិ សីលសម្បន្នោបិ តបោកម្មំ ករោន្តោ. វិជ្ជាចរណសម្បន្នោតិ ឯត្ថ វិជ្ជាតិ តយោ វេទា. ចរណន្តិ គោត្តចរណំ. សោ សុជ្ឈតិ ន អញ្ញា ឥតរា បជាតិ សោ តេវិជ្ជោ ព្រាហ្មណោ សុជ្ឈតិ, អយំ បន អញ្ញា នាមិកា បជា ន សុជ្ឈតីតិ វទតិ. ពហុម្បិ បលបំ ជប្បន្តិ ពហុម្បិ បលបំ ជប្បន្តោ, ‘‘ព្រាហ្មណោវ សុជ្ឈតី’’តិ ឯវំ វចនសហស្សម្បិ ភណន្តោតិ អត្ថោ. អន្តោកសម្ពូតិ អន្តោ កិលេសបូតិសភាវេន បូតិកោ. សំកិលិដ្ឋោតិ កិលិដ្ឋេហិ កាយកម្មាទីហិ សមន្នាគតោ. សត្តមំ.

៨. អគ្គិកសុត្តវណ្ណនា

១៩៤. អដ្ឋមេ អគ្គិកភារទ្វាជោតិ អយម្បិ ភារទ្វាជោវ, អគ្គិ បរិចរណវសេន បនស្ស សង្គីតិការេហិ ឯតំ នាមំ គហិតំ. សន្និហិតោ ហោតីតិ សំយោជិតោ ហោតិ. អដ្ឋាសីតិ កស្មា តត្ថ អដ្ឋាសិ? ភគវា កិរ បច្ចូសសមយេ លោកំ ឱលោកេន្តោ ឥមំ ព្រាហ្មណំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ ព្រាហ្មណោ ឯវរូបំ អគ្គបាយាសំ គហេត្វា ‘មហាព្រហ្មានំ ភោជេមី’តិ អគ្គិម្ហិ ឈាបេន្តោ អផលំ ករោតិ អបាយមគ្គំ ឱក្កមតិ, ឥមំ លទ្ធិំ អវិស្សជ្ជន្តោ អបាយបូរកោវ ភវិស្សតិ, គច្ឆាមិស្ស ធម្មទេសនាយ, មិច្ឆាទិដ្ឋិំ ភិន្ទិត្វា បព្ពាជេត្វា ចត្តារោ មគ្គេ ចេវ ចត្តារិ ច ផលានិ ទេមី’’តិ, តស្មា បុព្ពណ្ហសមយេ រាជគហំ បវិសិត្វា តត្ថ អដ្ឋាសិ.

តីហិ វិជ្ជាហីតិ តីហិ វេទេហិ. ជាតិមាតិ យាវ សត្តមា បិតាមហយុគា បរិសុទ្ធាយ ជាតិយា សមន្នាគតោ. សុតវា ពហូតិ ពហុ នានប្បការេ គន្ថេ សុតវា. សោមំ ភុញ្ជេយ្យាតិ សោ តេវិជ្ជោ ព្រាហ្មណោ ឥមំ បាយាសំ ភុញ្ជិតុំ យុត្តោ, តុម្ហាកំ បនេស បាយាសោ អយុត្តោតិ វទតិ.

វេទីតិ បុព្ពេនិវាសញាណេន ជានិ បដិវិជ្ឈិ. សគ្គាបាយន្តិ ទិព្ពេន ចក្ខុនា សគ្គម្បិ អបាយម្បិ បស្សតិ. ជាតិក្ខយន្តិ អរហត្តំ. អភិញ្ញាវោសិតោតិ ជានិត្វា វោសិតវោសានោ. ព្រាហ្មណោ ភវន្តិ អវីចិតោ យាវ ភវគ្គា ភោតា គោតមេន សទិសោ ជាតិសម្បន្នោ ខីណាសវព្រាហ្មណោ នត្ថិ, ភវំយេវ ព្រាហ្មណោតិ.

ឯវញ្ច បន វត្វា សុវណ្ណបាតិំ បូរេត្វា ទសពលស្ស បាយាសំ ឧបនាមេសិ. សត្ថា ឧប្បត្តិំ ទីបេត្វា ភោជនំ បដិក្ខិបន្តោ គាថាភិគីតំ មេតិអាទិមាហ. តត្ថ គាថាភិគីតន្តិ គាថាហិ អភិគីតំ. អភោជនេយ្យន្តិ អភុញ្ជិតព្ពំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ត្វំ, ព្រាហ្មណ, មយ្ហំ ឯត្តកំ កាលំ ភិក្ខាចារវត្តេន ឋិតស្ស កដច្ឆុមត្តម្បិ ទាតុំ នាសក្ខិ, ឥទានិ បន មយា តុយ្ហំ កិលញ្ជម្ហិ តិលេ វិត្ថារេន្តេន វិយ សព្ពេ ពុទ្ធគុណា បកាសិតា, ឥតិ គាយនេន គាយិត្វា លទ្ធំ វិយ ឥទំ ភោជនំ ហោតិ, តស្មា ឥទំ គាថាភិគីតំ មេ អភោជនេយ្យន្តិ. សម្បស្សតំ, ព្រាហ្មណ, នេស ធម្មោតិ, ព្រាហ្មណ, អត្ថញ្ច ធម្មញ្ច សម្បស្សន្តានំ ‘‘ឯវរូបំ ភោជនំ ភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ ឯស ធម្មោ ន ហោតិ. សុធាភោជនម្បិ គាថាភិគីតំ បនុទន្តិ ពុទ្ធា, គាថាហិ គាយិត្វា លទ្ធំ ពុទ្ធា នីហរន្តិយេវ. ធម្មេ សតិ, ព្រាហ្មណ, វុត្តិរេសាតិ, ព្រាហ្មណ, ធម្មេ សតិ ធម្មំ អបេក្ខិត្វា ធម្មេ បតិដ្ឋាយ ជីវិតំ កប្បេន្តានំ ឯសា វុត្តិ អយំ អាជីវោ – ឯវរូបំ នីហរិត្វា ធម្មលទ្ធមេវ ភុញ្ជិតព្ពន្តិ.

អថ ព្រាហ្មណោ ចិន្តេសិ – អហំ បុព្ពេ សមណស្ស គោតមស្ស គុណេ វា អគុណេ វា ន ជានាមិ. ឥទានិ បនស្សាហំ គុណេ ញត្វា មម គេហេ អសីតិកោដិមត្តំ ធនំ សាសនេ វិប្បកិរិតុកាមោ ជាតោ, អយញ្ច ‘‘មយា ទិន្នបច្ចយា អកប្បិយា’’តិ វទតិ. អប្បដិគ្គយ្ហោ អហំ សមណេន គោតមេនាតិ. អថ ភគវា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បេសេត្វា តស្ស ចិត្តាចារំ វីមំសន្តោ, ‘‘អយំ សព្ពេបិ អត្តនា ទិន្នបច្ចយេ ‘អកប្បិយា’តិ សល្លក្ខេតិ. យំ ហិ ភោជនំ អារព្ភ កថា ឧប្បន្នា, ឯតទេវ ន វដ្ដតិ, សេសា និទ្ទោសា’’តិ ព្រាហ្មណស្ស ចតុន្នំ បច្ចយានំ ទានទ្វារំ ទស្សេន្តោ អញ្ញេន ចាតិអាទិមាហ. តត្ថ កុក្កុច្ចវូបសន្តន្តិ ហត្ថកុក្កុច្ចាទីនំ វសេន វូបសន្តកុក្កុច្ចំ. អន្នេន បានេនាតិ ទេសនាមត្តមេតំ. អយំ បនត្ថោ – អញ្ញេហិ តយា ‘‘បរិច្ចជិស្សាមី’’តិ សល្លក្ខិតេហិ ចីវរាទីហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋហស្សុ. ខេត្តំ ហិ តំ បុញ្ញបេក្ខស្ស ហោតីតិ ឯតំ តថាគតសាសនំ នាម បុញ្ញបេក្ខស្ស បុញ្ញត្ថិកស្ស តុយ្ហំ អប្បេបិ ពីជេ ពហុសស្សផលទាយកំ សុខេត្តំ វិយ បដិយត្តំ ហោតិ. អដ្ឋមំ.

៩. សុន្ទរិកសុត្តវណ្ណនា

១៩៥. នវមេ សុន្ទរិកភារទ្វាជោតិ សុន្ទរិកាយ នទិយា តីរេ អគ្គិជុហណេន ឯវំលទ្ធនាមោ. សុន្ទរិកាយាតិ ឯវំនាមិកាយ នទិយា. អគ្គិំ ជុហតីតិ អាហុតិំ បក្ខិបនេន ជាលេតិ. អគ្គិហុត្តំ បរិចរតីតិ អគ្យាយតនំ សម្មជ្ជនុបលេបនពលិកម្មាទិនា បយិរុបាសតិ. កោ នុ ខោ ឥមំ ហព្យសេសំ ភុញ្ជេយ្យាតិ សោ កិរ ព្រាហ្មណោ អគ្គិម្ហិ ហុតាវសេសំ បាយាសំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អគ្គិម្ហិ តាវ បក្ខិត្តបាយាសោ មហាព្រហ្មុនា ភុត្តោ, អយំ បន អវសេសោ អត្ថិ, តំ យទិ ព្រហ្មុនោ មុខតោ ជាតស្ស ព្រាហ្មណស្ស ទទេយ្យំ, ឯវំ មេ បិតរា សហ បុត្តោបិ សន្តប្បិតោ ភវេយ្យ, សុវិសោធិតោ ចស្ស ព្រហ្មលោកគាមិមគ្គោ’’តិ. សោ ព្រាហ្មណស្ស ទស្សនត្ថំ ឧដ្ឋាយាសនា ចតុទ្ទិសា អនុវិលោកេសិ, ‘‘កោ នុ ខោ ឥមំ ហព្យសេសំ ភុញ្ជេយ្យា’’តិ?

រុក្ខមូលេតិ តស្មិំ វនសណ្ឌេ ជេដ្ឋករុក្ខស្ស មូលេ. សសីសំ បារុតំ និសិន្នន្តិ សហ សីសេន បារុតកាយំ និសិន្នំ. កស្មា បន ភគវា តត្ថ និសីទិ? ភគវា កិរ បច្ចូសសមយេ លោកំ ឱលោកេន្តោ ឥមំ ព្រាហ្មណំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – អយំ ព្រាហ្មណោ ឯវរូបំ អគ្គបាយាសំ គហេត្វា ‘‘មហាព្រហ្មានំ ភោជេមី’’តិ អគ្គិម្ហិ ឈាបេន្តោ អផលំ ករោតិ…បេ… ចត្តារោ មគ្គេ ចេវ ចត្តារិ ច ផលានិ ទេមីតិ. តស្មា កាលស្សេវ វុដ្ឋាយ សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា បត្តចីវរំ អាទាយ គន្ត្វា វុត្តនយេន តស្មិំ រុក្ខមូលេ និសីទិ. អថ កស្មា សសីសំ បារុបីតិ? ហិមបាតស្ស ច សីតវាតស្ស ច បដិពាហណត្ថំ, បដិពលោវ ឯតំ តថាគតោ អធិវាសេតុំ. សចេ បន អបារុបិត្វា និសីទេយ្យ, ព្រាហ្មណោ ទូរតោវ សញ្ជានិត្វា និវត្តេយ្យ, ឯវំ សតិ កថា នប្បវត្តេយ្យ. ឥតិ ភគវា – ‘‘ព្រាហ្មណេ អាគតេ សីសំ វិវរិស្សាមិ, អថ មំ សោ ទិស្វា កថំ បវត្តេស្សតិ, តស្សាហំ កថានុសារេន ធម្មំ ទេសេស្សាមី’’តិ កថាបវត្តនត្ថំ ឯវមកាសិ.

ឧបសង្កមីតិ ព្រាហ្មណោ – ‘‘អយំ សសីសំ បារុបិត្វា សព្ពរត្តិំ បធានមនុយុត្តោ. ឥមស្ស ទក្ខិណោទកំ ទត្វា ឥមំ ហព្យសេសំ ទស្សាមី’’តិ, ព្រាហ្មណសញ្ញី ហុត្វា ឧបសង្កមិ. មុណ្ឌោ អយំ ភវំ, មុណ្ឌកោ អយំ ភវន្តិ សីសេ វិវរិតមត្តេ នីចកេសន្តំ ទិស្វា ‘‘មុណ្ឌោ’’តិ អាហ. តតោ សុដ្ឋុតរំ ឱលោកេន្តោ បវត្តមត្តម្បិ សិខំ អទិស្វា ហីឡេន្តោ ‘‘មុណ្ឌកោ’’តិ អាហ. តតោវាតិ យត្ថ ឋិតោ អទ្ទស, តម្ហាវ បទេសា. មុណ្ឌាបិ ហីតិ កេនចិ ការណេន មុណ្ឌិតសីសាបិ ហោន្តិ.

មា ជាតិំ បុច្ឆាតិ យទិ ទានស្ស មហប្ផលតំ បច្ចាសីសសិ, ជាតិំ មា បុច្ឆ. អការណំ ហិ ទក្ខិណេយ្យភាវស្ស ជាតិ. ចរណញ្ច បុច្ឆាតិ អបិច ខោ សីលាទិគុណភេទំ ចរណំ បុច្ឆ. ឯតំ ហិ ទក្ខិណេយ្យភាវស្ស ការណំ. ឥទានិស្ស តមត្ថំ វិភាវេន្តោ កដ្ឋា ហវេ ជាយតិ ជាតវេទោតិអាទិមាហ. តត្រាយំ អធិប្បាយោ – ឥធ កដ្ឋា អគ្គិ ជាយតិ, ន ច សោ សាលាទិកដ្ឋា ជាតោវ អគ្គិកិច្ចំ ករោតិ, សាបាន-ទោណិអាទិកដ្ឋា ជាតោ ន ករោតិ, អត្តនោ បន អច្ចិយាទិគុណសម្បត្តិយា យតោ វា តតោ វា ជាតោ ករោតិយេវ. ឯវំ ន ព្រាហ្មណកុលាទីសុ ជាតោវ ទក្ខិណេយ្យោ ហោតិ, ចណ្ឌាលកុលាទីសុ ជាតោ ន ហោតិ, អបិច ខោ នីចកុលិនោបិ ឧច្ចកុលិនោបិ ខីណាសវ-មុនិ ធិតិមា ហិរីនិសេធោ អាជានីយោ ហោតិ. ឥមាយ ធិតិហិរិបមោក្ខាយ គុណសម្បត្តិយា ជាតិមា ឧត្តមទក្ខិណេយ្យោ ហោតិ. សោ ហិ ធិតិយា គុណេ ធារេតិ, ហិរិយា ទោសេ និសេធេតីតិ. អបិចេត្ថ មុនីតិ មោនធម្មេន សមន្នាគតោ. ធិតិមាតិ វីរិយវា. អាជានីយោតិ ការណាការណជាននកោ. ហិរីនិសេធោតិ ហិរិយា បាបានិ និសេធេត្វា ឋិតោ.

សច្ចេន ទន្តោតិ បរមត្ថសច្ចេន ទន្តោ. ទមសា ឧបេតោតិ ឥន្ទ្រិយទមេន ឧបេតោ. វេទន្តគូតិ ចតុន្នំ មគ្គវេទានំ អន្តំ, ចតូហិ វា មគ្គវេទេហិ កិលេសានំ អន្តំ គតោ. វុសិតព្រហ្មចរិយោតិ មគ្គព្រហ្មចរិយវាសំ វុត្ថោ. យញ្ញោបនីតោតិ ឧបនីតយញ្ញោ បដិយាទិតយញ្ញោ ច. តមុបវ្ហយេថាតិ យេន យញ្ញោ បដិយាទិតោ, សោ តំ បរមត្ថព្រាហ្មណំ អវ្ហយេយ្យ. ‘‘ឥន្ទមវ្ហយាម, សោមមវ្ហយាម, វរុណមវ្ហយាម, ឦសានមវ្ហយាម, យាមមវ្ហយាមា’’តិ ឥទំ បន អវ្ហានំ និរត្ថកំ. កាលេនាតិ អវ្ហយន្តោ ច ‘‘កាលោ, ភន្តេ, និដ្ឋិតំ ភត្ត’’ន្តិ អន្តោមជ្ឈន្ហិកកាលេយេវ តំ ឧបវ្ហយេយ្យ. សោ ជុហតិ ទក្ខិណេយ្យេតិ យោ ឯវំ កាលេ ខីណាសវំ អាមន្តេត្វា តត្ថ ចតុបច្ចយទក្ខិណំ បតិដ្ឋបេតិ, សោ ទក្ខិណេយ្យេ ជុហតិ នាម, ន អចេតនេ អគ្គិម្ហិ បក្ខិបន្តោ.

ឥតិ ព្រាហ្មណោ ភគវតោ កថំ សុណន្តោ បសីទិត្វា ឥទានិ អត្តនោ បសាទំ អាវិករោន្តោ អទ្ធា សុយិដ្ឋន្តិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – អទ្ធា មម យិទំ ឥទានិ សុយិដ្ឋញ្ច សុហុតញ្ច ភវិស្សតិ, បុព្ពេ បន អគ្គិម្ហិ ឈាបិតំ និរត្ថកំ អហោសីតិ. អញ្ញោ ជនោតិ ‘‘អហំ ព្រាហ្មណោ, អហំ ព្រាហ្មណោ’’តិ វទន្តោ អន្ធពាលបុថុជ្ជនោ. ហព្យសេសន្តិ ហុតសេសំ. ភុញ្ជតុ ភវន្តិអាទិ បុរិមសុត្តេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

ន ខ្វាហន្តិ ន ខោ អហំ. កស្មា បនេវមាហាតិ? តស្មិំ កិរ ភោជនេ ឧបហដមត្តេវ ‘‘សត្ថា ភុញ្ជិស្សតី’’តិ សញ្ញាយ ចតូសុ មហាទីបេសុ ទ្វីសុ បរិត្តទីបសហស្សេសុ ទេវតា បុប្ផផលាទីនិ ចេវ សប្បិនវនីតតេលមធុផាណិតាទីនិ ច អាទាយ មធុបដលំ បីឡេត្វា មធុំ គណ្ហន្តិយោ វិយ ទិព្ពានុភាវេន និព្ពត្តិតោជមេវ គហេត្វា បក្ខិបិំសុ. តេន តំ សុខុមត្តំ គតំ, មនុស្សានញ្ច ឱឡារិកំ វត្ថូតិ តេសំ តាវ ឱឡារិកវត្ថុតាយ សម្មា បរិណាមំ ន គច្ឆតិ. គោយូសេ បន តិលពីជានិ បក្ខិបិត្វា បក្កត្តា ឱឡារិកមិស្សកំ ជាតំ, ទេវានញ្ច សុខុមំ វត្ថូតិ តេសំ សុខុមវត្ថុតាយ សម្មា បរិណាមំ ន គច្ឆតិ. សុក្ខវិបស្សកខីណាសវស្សាបិ កុច្ឆិយំ ន បរិណមតិ. អដ្ឋសមាបត្តិលាភីខីណាសវស្ស បន សមាបត្តិពលេន បរិណាមេយ្យ. ភគវតោ បន បាកតិកេនេវ កម្មជតេជេន បរិណាមេយ្យ.

អប្បហរិតេតិ អហរិតេ. សចេ ហិ ហរិតេសុ តិណេសុ បក្ខិបេយ្យ, សិនិទ្ធបាយាសេន តិណានិ បូតីនិ ភវេយ្យុំ. ពុទ្ធា ច ភូតគាមសិក្ខាបទំ ន វីតិក្កមន្តិ, តស្មា ឯវមាហ. យត្ថ បន គលប្បមាណានិ មហាតិណានិ, តាទិសេ ឋានេ បក្ខិបិតុំ វដ្ដតិ. អប្បាណកេតិ សប្បាណកស្មិំ ហិ បរិត្តកេ ឧទកេ បក្ខិត្តេ បាណកា មរន្តិ, តស្មា ឯវមាហ. យំ បន គម្ភីរំ មហាឧទកំ ហោតិ, បាតិសតេបិ បាតិសហស្សេបិ បក្ខិត្តេ ន អាលុឡតិ, តថារូបេ ឧទកេ វដ្ដតិ. ឱបិលាបេសីតិ សុវណ្ណបាតិយា សទ្ធិំយេវ និមុជ្ជាបេសិ. ចិច្ចិដាយតិ ចិដិចិដាយតីតិ ឯវរូបំ សទ្ទំ ករោតិ. កិំ បនេស បាយាសស្ស អានុភាវោ, ឧទាហុ តថាគតស្សាតិ? តថាគតស្ស. អយំ ហិ ព្រាហ្មណោ តំ បាយាសំ ឱបិលាបេត្វា ឧម្មគ្គំ អារុយ្ហ សត្ថុ សន្តិកំ អនាគន្ត្វាវ គច្ឆេយ្យ, អថ ភគវា – ‘‘ឯត្តកំ អច្ឆរិយំ ទិស្វា មម សន្តិកំ អាគមិស្សតិ. អថស្សាហំ ធម្មទេសនាយ មិច្ឆាទិដ្ឋិគហណំ ភិន្ទិត្វា សាសនេ ឱតារេត្វា អមតបានំ បាយេស្សាមី’’តិ អធិដ្ឋានពលេន ឯវមកាសិ.

ទារុ សមាទហានោតិ ទារុំ ឈាបយមានោ. ពហិទ្ធា ហិ ឯតន្តិ ឯតំ ទារុជ្ឈាបនំ នាម អរិយធម្មតោ ពហិទ្ធា. យទិ ឯតេន សុទ្ធិ ភវេយ្យ, យេ ទវឌាហកាទយោ ពហូនិ ទារូនិ ឈាបេន្តិ, តេ បឋមតរំ សុជ្ឈេយ្យុំ. កុសលាតិ ខន្ធាទីសុ កុសលា. អជ្ឈត្តមេវុជ្ជលយាមិ ជោតិន្តិ និយកជ្ឈត្តេ អត្តនោ សន្តានស្មិំយេវ ញាណជោតិំ ជាលេមិ. និច្ចគ្គិនីតិ អាវជ្ជនបដិពទ្ធេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន និច្ចំ បជ្ជលិតគ្គិ. និច្ចសមាហិតត្តោតិ និច្ចំ សម្មា ឋបិតចិត្តោ. ព្រហ្មចរិយំ ចរាមីតិ ពោធិមណ្ឌេ ចរិតំ ព្រហ្មចរិយំ គហេត្វា ឯវំ វទតិ.

មានោ ហិ តេ, ព្រាហ្មណ, ខារិភារោតិ យថា ខារិភារោ ខន្ធេន វយ្ហមានោ ឧបរិ ឋិតោបិ អក្កន្តក្កន្តដ្ឋានេ បថវិយា សទ្ធិំ ផុសេតិ, ឯវមេវ ជាតិគោត្តកុលាទីនិ មានវត្ថូនិ និស្សាយ ឧស្សាបិតោ មានោបិ តត្ថ តត្ថ ឥស្សំ ឧប្បាទេន្តោ ចតូសុ អបាយេសុ សំសីទាបេតិ. តេនាហ ‘‘មានោ ហិ តេ, ព្រាហ្មណ, ខារិភារោ’’តិ. កោធោ ធូមោតិ តវ ញាណគ្គិស្ស ឧបក្កិលេសដ្ឋេន កោធោ ធុមោ. តេន ហិ តេ ឧបក្កិលិដ្ឋោ ញាណគ្គិ ន វិរោចតិ. ភស្មនិ មោសវជ្ជន្តិ និរោជដ្ឋេន មុសាវាទោ ឆារិកា នាម. យថា ហិ ឆារិកាយ បដិច្ឆន្នោ អគ្គិ ន ជោតេតិ, ឯវំ តេ មុសាវាទេន បដិច្ឆន្នំ ញាណន្តិ ទស្សេតិ. ជិវ្ហា សុជាតិ យថា តុយ្ហំ សុវណ្ណរជតលោហកដ្ឋមត្តិកាសុ អញ្ញតរមយា យាគយជនត្ថាយ សុជា ហោតិ, ឯវំ មយ្ហំ ធម្មយាគំ យជនត្ថាយ បហូតជិវ្ហា សុជាតិ វទតិ. ហទយំ ជោតិដ្ឋានន្តិ យថា តុយ្ហំ នទីតីរេ ជោតិដ្ឋានំ, ឯវំ មយ្ហំ ធម្មយាគស្ស យជនដ្ឋានត្ថេន សត្តានំ ហទយំ ជោតិដ្ឋានំ. អត្តាតិ ចិត្តំ.

ធម្មោ រហទោតិ យថា ត្វំ អគ្គិំ បរិចរិត្វា ធូមឆារិកសេទកិលិដ្ឋសរីរោ សុន្ទរិកំ នទិំ ឱតរិត្វា ន្ហាយសិ, ឯវំ មយ្ហំ សុន្ទរិកាសទិសេន ពាហិរេន រហទេន អត្ថោ នត្ថិ, អដ្ឋង្គិកមគ្គធម្មោ បន មយ្ហំ រហទោ, តត្រាហំ បាណសតម្បិ បាណសហស្សម្បិ ចតុរាសីតិបាណសហស្សានិបិ ឯកប្បហារេន ន្ហាបេមិ. សីលតិត្ថោតិ តស្ស បន មេ ធម្មរហទស្ស ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ តិត្ថន្តិ ទស្សេតិ. អនាវិលោតិ យថា តុយ្ហំ សុន្ទរិកា នទី ចតូហិ បញ្ចហិ ឯកតោ ន្ហាយន្តេហិ ហេដ្ឋុបរិយវាលិកា អាលុឡា ហោតិ, ន ឯវំ មយ្ហំ រហទោ, អនេកសតសហស្សេសុបិ បាណេសុ ឱតរិត្វា ន្ហាយន្តេសុ សោ អនាវិលោ វិប្បសន្នោវ ហោតិ. សព្ភិ សតំ បសត្ថោតិ បណ្ឌិតេហិ បណ្ឌិតានំ បសដ្ឋោ. ឧត្តមត្ថេន វា សោ សព្ភីតិ វុច្ចតិ, បណ្ឌិតេហិ បសត្ថត្តា សតំ បសត្ថោ. តរន្តិ បារន្តិ និព្ពានបារំ គច្ឆន្តិ.

ឥទានិ អរិយមគ្គរហទស្ស អង្គានិ ឧទ្ធរិត្វា ទស្សេន្តោ សច្ចំ ធម្មោតិអាទិមាហ. តត្ថ សច្ចន្តិ វចីសច្ចំ. ធម្មោតិ ឥមិនា ទិដ្ឋិសង្កប្បវាយាមសតិសមាធយោ ទស្សេតិ. សំយមោតិ ឥមិនា កម្មន្តាជីវា គហិតា. សច្ចន្តិ វា ឥមិនា មគ្គសច្ចំ គហិតំ. សា អត្ថតោ សម្មាទិដ្ឋិ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘សម្មាទិដ្ឋិ មគ្គោ ចេវ ហេតុ ចា’’តិ (ធ. ស. ១០៣៩). សម្មាទិដ្ឋិយា បន គហិតាយ តគ្គតិកត្តា សម្មាសង្កប្បោ គហិតោវ ហោតិ. ធម្មោតិ ឥមិនា វាយាមសតិសមាធយោ. សំយមោតិ ឥមិនា វាចាកម្មន្តាជីវា. ឯវម្បិ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ទស្សិតោ ហោតិ. អថ វា សច្ចន្តិ បរមត្ថសច្ចំ, តំ អត្ថតោ និព្ពានំ. ធម្មោតិបទេន ទិដ្ឋិ សង្កប្បោ វាយាមោ សតិ សមាធីតិ បញ្ចង្គានិ គហិតានិ. សំយមោតិ វាចា កម្មន្តោ អាជីវោតិ តីណិ. ឯវម្បិ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ទស្សិតោ ហោតិ. ព្រហ្មចរិយន្តិ ឯតំ ព្រហ្មចរិយំ នាម. មជ្ឈេ សិតាតិ សស្សតុច្ឆេទេ វជ្ជេត្វា មជ្ឈេ និស្សិតា. ព្រហ្មបត្តីតិ សេដ្ឋបត្តិ. ស តុជ្ជុភូតេសុ នមោ ករោហីតិ ឯត្ថ ត-ការោ បទសន្ធិករោ, ស ត្វំ ឧជុភូតេសុ ខីណាសវេសុ នមោ ករោហីតិ អត្ថោ. តមហំ នរំ ធម្មសារីតិ ព្រូមីតិ យោ ឯវំ បដិបជ្ជតិ, តមហំ បុគ្គលំ ‘‘ធម្មសារី ឯសោ ធម្មសារិយា បដិច្ឆន្នោ’’តិ ច ‘‘កុសលធម្មេហិ អកុសលធម្មេ សារេត្វា ឋិតោ’’តិ វាតិ វទាមីតិ. នវមំ.

១០. ពហុធីតរសុត្តវណ្ណនា

១៩៦. ទសមេ អញ្ញតរស្មិំ វនសណ្ឌេតិ បច្ចូសសមយេ លោកំ ឱលោកេន្តោ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស អរហត្តស្ស ឧបនិស្សយំ ទិស្វា ‘‘គច្ឆាមិស្ស សង្គហំ ករិស្សាមី’’តិ គន្ត្វា តស្មិំ វនសណ្ឌេ វិហរតិ. នដ្ឋា ហោន្តីតិ កសិត្វា វិស្សដ្ឋា អដវិមុខា ចរមានា ព្រាហ្មណេ ភុញ្ជិតុំ គតេ បលាតា ហោន្តិ. បល្លង្កន្តិ សមន្តតោ ឩរុពទ្ធាសនំ. អាភុជិត្វាតិ ពន្ធិត្វា. ឧជុំ កាយំ បណិធាយាតិ ឧបរិមំ សរីរំ ឧជុកំ ឋបេត្វា, អដ្ឋារស បិដ្ឋិកណ្ដកេ កោដិយា កោដិំ បដិបាទេត្វា. បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វាតិ កម្មដ្ឋានាភិមុខំ សតិំ ឋបយិត្វា, មុខសមីបេ វា កត្វាតិ អត្ថោ. តេនេវ វិភង្គេ វុត្តំ – ‘‘អយំ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ សូបដ្ឋិតា នាសិកគ្គេ វា មុខនិមិត្តេ វា, តេន វុច្ចតិ បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា’’តិ (វិភ. ៥៣៧). អថ វា ‘‘បរីតិ បរិគ្គហដ្ឋោ. មុខន្តិ និយ្យានដ្ឋោ. សតីតិ ឧបដ្ឋានដ្ឋោ. តេន វុច្ចតិ បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា’’តិ ឯវំ បដិសម្ភិទាយំ (បដិ. ម. ១.១៦៤) វុត្តនយេនបេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តត្រាយំ សង្ខេបោ – ‘‘បរិគ្គហិតនិយ្យានំ សតិំ កត្វា’’តិ. ឯវំ និសីទន្តោ ច បន ឆព្ពណ្ណា ឃនពុទ្ធរស្មិយោ វិស្សជ្ជេត្វា និសីទិ. ឧបសង្កមីតិ ទោមនស្សាភិភូតោ អាហិណ្ឌន្តោ, ‘‘សុខេន វតាយំ សមណោ និសិន្នោ’’តិ ចិន្តេត្វា ឧបសង្កមិ.

អជ្ជសដ្ឋិំ ន ទិស្សន្តីតិ អជ្ជ ឆទិវសមត្តកា បដ្ឋាយ ន ទិស្សន្តិ. បាបកាតិ លាមកា តិលខាណុកា. តេន កិរ តិលខេត្តេ វបិតេ តទហេវ ទេវោ វស្សិត្វា តិលេ បំសុម្ហិ ឱសីទាបេសិ, បុប្ផំ វា ផលំ វា គហេតុំ នាសក្ខិំសុ. យេបិ វឌ្ឍិំសុ, តេសំ ឧបរិ បាណកា បតិត្វា បណ្ណានិ ខាទិំសុ, ឯកបណ្ណទុបណ្ណា ខាណុកា អវសិស្សិំសុ. ព្រាហ្មណោ ខេត្តំ ឱលោកេតុំ គតោ តេ ទិស្វា – ‘‘វឌ្ឍិយា មេ តិលា គហិតា, តេបិ នដ្ឋា’’តិ ទោមនស្សជាតោ អហោសិ, តំ គហេត្វា ឥមំ គាថមាហ.

ឧស្សោឡ្ហិកាយាតិ ឧស្សាហេន កណ្ណនង្គុដ្ឋាទីនិ ឧក្ខិបិត្វា វិចរន្តា ឧប្បតន្តិ. តស្ស កិរ អនុបុព្ពេន ភោគេសុ បរិក្ខីណេសុ បក្ខិបិតព្ពស្ស អភាវេន តុច្ឆកោដ្ឋា អហេសុំ. តស្ស ឥតោ ចិតោ ច សត្តហិ ឃរេហិ អាគតា មូសិកា តេ តុច្ឆកោដ្ឋេ បវិសិត្វា ឧយ្យានកីឡំ កីឡន្តា វិយ នច្ចន្តិ, តំ គហេត្វា ឯវមាហ.

ឧប្បាដកេហិ សញ្ឆន្នោតិ ឧប្បាដកបាណកេហិ សញ្ឆន្នោ. តស្ស កិរ ព្រាហ្មណស្ស សយនត្ថាយ សន្ថតំ តិណបណ្ណសន្ថារំ កោចិ អន្តរន្តរា បដិជគ្គន្តោ នត្ថិ. សោ ទិវសំ អរញ្ញេ កម្មំ កត្វា សាយំ អាគន្ត្វា តស្មិំ និបជ្ជតិ. អថស្ស ឧប្បាដកបាណកា សរីរំ ឯកច្ឆន្នំ ករោន្តា ខាទន្តិ, តំ គហេត្វា ឯវមាហ.

វិធវាតិ មតបតិកា. យាវ កិរ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស គេហេ វិភវមត្តា អហោសិ, តាវ តា វិធវាបិ ហុត្វា បតិកុលេសុ វសិតុំ លភិំសុ. យទា បន សោ និទ្ធនោ ជាតោ, តទា តា ‘‘បិតុឃរំ គច្ឆថា’’តិ សស្សុសសុរាទីហិ និក្កឌ្ឍិតា តតោ តស្សេវ ឃរំ អាគន្ត្វា វសន្តិយោ ព្រាហ្មណស្ស ភោជនកាលេ ‘‘គច្ឆថ អយ្យកេន សទ្ធិំ ភុញ្ជថា’’តិ បុត្តេ បេសេន្តិ, តេហិ បាតិយំ ហត្ថេសុ ឱតារិតេសុ ព្រាហ្មណោ ហត្ថស្ស ឱកាសំ ន លភតិ. តំ គហេត្វា ឥមំ គាថមាហ.

បិង្គលាតិ កឡារបិង្គលា. តិលកាហតាតិ កាឡសេតាទិវណ្ណេហិ តិលកេហិ អាហតគត្តា. សោត្តំ បាទេន ពោធេតីតិ និទ្ទំ ឱក្កន្តំ បាទេន បហរិត្វា បពោធេតិ. អយំ កិរ ព្រាហ្មណោ មូសិកសទ្ទេន ឧព្ពាឡ្ហោ ឧប្បាដកេហិ ច ខជ្ជមានោ សព្ពរត្តិំ និទ្ទំ អលភិត្វា បច្ចូសកាលេ និទ្ទាយតិ. អថ នំ អក្ខីសុ និម្មិលិតមត្តេស្វេវ – ‘‘កិំ ករោសិ, ព្រាហ្មណ, បច្ឆា ច បុព្ពេ ច គហិតស្ស ឥណស្ស? វឌ្ឍិ មត្ថកំ បត្តា, សត្ត ធីតរោ បោសេតព្ពា. ឥទានិ ឥណាយិកា អាគន្ត្វា គេហំ បរិវារេស្សន្តិ, គច្ឆ កម្មំ ករោហី’’តិ បាទេន បហរិត្វា បពោធេតិ. តំ គហេត្វា ឥមំ គាថមាហ.

ឥណាយិកាតិ យេសំ អនេន ហត្ថតោ ឥណំ គហិតំ. សោ កិរ កស្សចិ ហត្ថតោ ឯកំ កហាបណំ កស្សចិ ទ្វេ កស្សចិ ទស…បេ… កស្សចិ សតន្តិ ឯវំ ពហូនំ ហត្ថតោ ឥណំ អគ្គហេសិ. តេ ទិវា ព្រាហ្មណំ អបស្សន្តា ‘‘គេហតោ តំ និក្ខន្តមេវ គណ្ហិស្សាមា’’តិ ពលវបច្ចូសេ គន្ត្វា ចោទេន្តិ. តំ គហេត្វា ឥមំ គាថមាហ.

ភគវា តេន ព្រាហ្មណេន ឥមាហិ សត្តហិ គាថាហិ ទុក្ខេ កថិតេ ‘‘យំ យំ, ព្រាហ្មណ, តយា ទុក្ខំ កថិតំ, សព្ពមេតំ មយ្ហំ នត្ថី’’តិ ទស្សេន្តោ បដិគាថាហិ ព្រាហ្មណស្ស ធម្មទេសនំ វឌ្ឍេសិ. ព្រាហ្មណោ តា គាថា សុត្វា ភគវតិ បសន្នោ សរណេសុ បតិដ្ឋាយ បព្ពជិត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តំ ទស្សេតុំ ឯវំ វុត្តេ ភារទ្វាជគោត្តោតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អលត្ថាតិ លភិ.

តញ្ច បន ព្រាហ្មណំ ភគវា បព្ពាជេត្វា អាទាយ ជេតវនំ គន្ត្វា បុនទិវសេ តេន ថេរេន បច្ឆាសមណេន កោសលរញ្ញោ គេហទ្វារំ អគមាសិ. រាជា ‘‘សត្ថា អាគតោ’’តិ សុត្វា បាសាទា ឱរុយ្ហ វន្ទិត្វា ហត្ថតោ បត្តំ គហេត្វា តថាគតំ ឧបរិបាសាទំ អារោបេត្វា វរាសនេ និសីទាបេត្វា គន្ធោទកេន បាទេ ធោវិត្វា សតបាកតេលេន មក្ខេត្វា យាគុំ អាហរាបេត្វា រជតទណ្ឌំ សុវណ្ណកដច្ឆុំ គហេត្វា សត្ថុ ឧបនាមេសិ. សត្ថា បត្តំ បិទហិ. រាជា តថាគតស្ស បាទេសុ បតិត្វា, ‘‘សចេ មេ, ភន្តេ, ទោសោ អត្ថិ, ខមថា’’តិ អាហ. នត្ថិ, មហារាជាតិ. អថ កស្មា យាគុំ ន គណ្ហថាតិ? បលិពោធោ អត្ថិ, មហារាជាតិ. កិំ បន, ភន្តេ, យាគុំ អគណ្ហន្តេហេវ លភិតព្ពោ ឯស បលិពោធោ, បដិពលោ អហំ បលិពោធំ ទាតុំ, គណ្ហថ, ភន្តេតិ. សត្ថា អគ្គហេសិ. មហល្លកត្ថេរោបិ ទីឃរត្តំ ឆាតោ យាវទត្ថំ យាគុំ បិវិ. រាជា ខាទនីយភោជនីយំ ទត្វា ភត្តកិច្ចាវសានេ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា អាហ – ‘‘ភគវា តុម្ហេ បវេណិយា អាគតេ ឱក្កាកវំសេ ឧប្បជ្ជិត្វា ចក្កវត្តិសិរិំ បហាយ បព្ពជិត្វា លោកេ អគ្គតំ បត្តោ, កោ នាម, ភន្តេ, តុម្ហាកំ បលិពោធោ’’តិ? មហារាជ, ឯតស្ស មហល្លកត្ថេរស្ស បលិពោធោ អម្ហាកំ បលិពោធសទិសោវាតិ.

រាជា ថេរំ វន្ទិត្វា – ‘‘កោ, ភន្តេ, តុម្ហាកំ បលិពោធោ’’តិ បុច្ឆិ? ឥណបលិពោធោ, មហារាជាតិ. កិត្តកោ, ភន្តេតិ? គណេហិ, មហារាជាតិ. រញ្ញោ ‘‘ឯកំ ទ្វេ សតំ សហស្ស’’ន្តិ គណេន្តស្ស អង្គុលិយោ នប្បហោន្តិ. អថេកំ បុរិសំ បក្កោសិត្វា, ‘‘គច្ឆ, ភណេ, នគរេ ភេរិំ ចរាបេហិ ‘សព្ពេ ពហុធីតិកព្រាហ្មណស្ស ឥណាយិកា រាជង្គណេ សន្និបតន្តូ’’តិ. មនុស្សា ភេរិំ សុត្វា សន្និបតិំសុ. រាជា តេសំ ហត្ថតោ បណ្ណានិ អាហរាបេត្វា សព្ពេសំ អនូនំ ធនមទាសិ. តត្ថ សុវណ្ណមេវ សតសហស្សគ្ឃនកំ អហោសិ. បុន រាជា បុច្ឆិ – ‘‘អញ្ញោបិ អត្ថិ, ភន្តេ, បលិពោធោ’’តិ. ឥណំ នាម, មហារាជ, ទត្វា មុច្ចិតុំ សក្កា, ឯតា បន សត្ត ទារិកា មហាបលិពោធា មយ្ហន្តិ. រាជា យានានិ បេសេត្វា តស្ស ធីតរោ អាហរាបេត្វា អត្តនោ ធីតរោ កត្វា តំ តំ កុលឃរំ បេសេត្វា, ‘‘អញ្ញោបិ, ភន្តេ, អត្ថិ បលិពោធោ’’តិ បុច្ឆិ? ព្រាហ្មណី, មហារាជាតិ. រាជា យានំ បេសេត្វា, តស្ស ព្រាហ្មណិំ អាហរាបេត្វា, អយ្យិកដ្ឋានេ ឋបេត្វា បុន បុច្ឆិ – ‘‘អញ្ញោបិ, ភន្តេ, អត្ថិ បលិពោធោ’’តិ? នត្ថិ, មហារាជាតិ វុត្តេ រាជាបិ ចីវរទុស្សានិ ទាបេត្វា, ‘‘ភន្តេ, មម សន្តកំ តុម្ហាកំ ភិក្ខុភាវំ ជានាថា’’តិ អាហ. អាម, មហារាជាតិ. អថ នំ រាជា អាហ – ‘‘ភន្តេ, ចីវរបិណ្ឌបាតាទយោបិ សព្ពេ បច្ចយា អម្ហាកំ សន្តកា ភវិស្សន្តិ. តុម្ហេ តថាគតស្ស មនំ គហេត្វា សមណធម្មំ ករោថា’’តិ. ថេរោ តថេវ អប្បមត្តោ សមណធម្មំ ករោន្តោ នចិរស្សេវ អាសវក្ខយំ បត្តោតិ. ទសមំ.

បឋមោ វគ្គោ.

២. ឧបាសកវគ្គោ

១. កសិភារទ្វាជសុត្តវណ្ណនា

១៩៧. ទុតិយវគ្គស្ស បឋមេ មគធេសូតិ ឯវំនាមកេ ជនបទេ. ទក្ខិណាគិរិស្មិន្តិ រាជគហំ បរិវារេត្វា ឋិតស្ស គិរិនោ ទក្ខិណភាគេ ជនបទោ អត្ថិ, តស្មិំ ជនបទេ, តត្ថ វិហារស្សាបិ តទេវ នាមំ. ឯកនាឡាយំ ព្រាហ្មណគាមេតិ ឯកនាឡាតិ តស្ស គាមស្ស នាមំ. ព្រាហ្មណា បនេត្ថ សម្ពហុលា បដិវសន្តិ, ព្រាហ្មណភោគោ ឯវ វា សោ. តស្មា ‘‘ព្រាហ្មណគាមោ’’តិ វុច្ចតិ.

តេន ខោ បន សមយេនាតិ យំ សមយំ ភគវា មគធរដ្ឋេ ឯកនាឡំ ព្រាហ្មណគាមំ ឧបនិស្សាយ ទក្ខិណគិរិមហាវិហារេ ព្រាហ្មណស្ស ឥន្ទ្រិយបរិបាកំ អាគមយមានោ វិហរតិ, តេន សមយេន. កសិភារទ្វាជស្សាតិ សោ ព្រាហ្មណោ កសិំ និស្សាយ ជីវតិ, ភារទ្វាជោតិ ចស្ស គោត្តំ. បញ្ចមត្តានីតិ បញ្ច បមាណានិ, អនូនានិ អនធិកានិ បញ្ចនង្គលសតានីតិ វុត្តំ ហោតិ. បយុត្តានីតិ យោជិតានិ, ពលីពទ្ទានំ ខន្ធេសុ ឋបេត្វា យុគេ យោត្តេហិ យោជិតានីតិ អត្ថោ.

វប្បកាលេតិ វប្បនកាលេ ពីជនិក្ខេបសមយេ. តត្ថ ទ្វេ វប្បានិ កលលវប្បញ្ច បំសុវប្បញ្ច. បំសុវប្បំ ឥធ អធិប្បេតំ, តញ្ច ខោ បឋមទិវសេ មង្គលវប្បំ. តត្ថាយំ ឧបករណសម្បទា – តីណិ ពលិពទ្ទសហស្សានិ ឧបដ្ឋាបិតានិ ហោន្តិ, សព្ពេសំ សុវណ្ណមយានិ សិង្គានិ បដិមុក្កានិ, រជតមយា ខុរា, សព្ពេ សេតមាលាហិ ចេវ គន្ធបញ្ចង្គុលីហិ ច អលង្កតា បរិបុណ្ណបញ្ចង្គា សព្ពលក្ខណសម្បន្នា, ឯកច្ចេ កាឡា អញ្ជនវណ្ណា, ឯកច្ចេ សេតា ផលិកវណ្ណា, ឯកច្ចេ រត្តា បវាឡវណ្ណា, ឯកច្ចេ កម្មាសា មសារគល្លវណ្ណា. ឯវំ បញ្ចសតា កស្សកា សព្ពេ អហតសេតវត្ថា គន្ធមាលាលង្កតា ទក្ខិណអំសកូដេសុ បតិដ្ឋិតបុប្ផចុម្ពដកា ហរិតាលមនោសិលាលញ្ជនុជ្ជលគត្តា ទស ទស នង្គលា ឯកេកគុម្ពា ហុត្វា គច្ឆន្តិ. នង្គលានំ សីសញ្ច យុគញ្ច បតោទា ច សុវណ្ណខចិតា. បឋមនង្គលេ អដ្ឋ ពលីពទ្ទា យុត្តា, សេសេសុ ចត្តារោ ចត្តារោ, អវសេសា កិលន្តបរិវត្តនត្ថំ អានីតា. ឯកេកគុម្ពេ ឯកេកពីជសកដំ ឯកេកោ កសតិ, ឯកេកោ វប្បតិ.

ព្រាហ្មណោ បន បគេវ មស្សុកម្មំ ការាបេត្វា ន្ហាយិត្វា សុគន្ធគន្ធេហិ វិលិត្តោ បញ្ចសតគ្ឃនកំ វត្ថំ និវាសេត្វា សហស្សគ្ឃនកំ ឯកំសំ ករិត្វា ឯកេកិស្សា អង្គុលិយា ទ្វេ ទ្វេតិ វីសតិ អង្គុលិមុទ្ទិកាយោ កណ្ណេសុ សីហកុណ្ឌលានិ សីសេ ព្រហ្មវេឋនំ បដិមុញ្ចិត្វា សុវណ្ណមាលំ កណ្ឋេ កត្វា ព្រាហ្មណគណបរិវុតោ កម្មន្តំ វោសាសតិ. អថស្ស ព្រាហ្មណី អនេកសតភាជនេសុ បាយាសំ បចាបេត្វា មហាសកដេសុ អារោបេត្វា គន្ធោទកេន ន្ហាយិត្វា សព្ពាលង្ការវិភូសិតា ព្រាហ្មណីគណបរិវុតា កម្មន្តំ អគមាសិ. គេហម្បិស្ស ហរិតុបលិត្តំ វិប្បកិណ្ណលាជំ បុណ្ណឃដកទលិធជបដាកាហិ អលង្កតំ គន្ធបុប្ផាទីហិ សុកតពលិកម្មំ, ខេត្តញ្ច តេសុ តេសុ ឋានេសុ សមុស្សិតទ្ធជបដាកំ អហោសិ. បរិជនកម្មការេហិ សទ្ធិំ ឱសដបរិសា អឌ្ឍតេយ្យសហស្សា អហោសិ, សព្ពេ អហតវត្ថា, សព្ពេសំ បាយាសភោជនមេវ បដិយត្តំ.

អថ ព្រាហ្មណោ សុវណ្ណបាតិំ ធោវាបេត្វា បាយាសស្ស បូរេត្វា សប្បិមធុផាណិតេហិ អភិសង្ខរិត្វា នង្គលពលិកម្មំ ការាបេសិ. ព្រាហ្មណី បញ្ចន្នំ កស្សកសតានំ សុវណ្ណរជតកំសតម្ពលោហមយានិ ភាជនានិ ទាបេត្វា សុវណ្ណកដច្ឆុំ គហេត្វា បាយាសេន បរិវិសន្តី គច្ឆតិ. ព្រាហ្មណោ បន ពលិកម្មំ ការេត្វា រត្តពន្ធិកាយោ ឧបាហនាយោ អារោហិត្វា រត្តសុវណ្ណទណ្ឌកំ គហេត្វា, ‘‘ឥធ បាយាសំ ទេថ, ឥធ សប្បិំ ទេថ, ឥធ សក្ខរំ ទេថា’’តិ វោសាសមានោ វិចរតិ. អយំ តាវ កម្មន្តេ បវត្តិ.

វិហារេ បន យត្ថ យត្ថ ពុទ្ធា វសន្តិ, តត្ថ តត្ថ នេសំ ទេវសិកំ បញ្ច កិច្ចានិ ភវន្តិ, សេយ្យថិទំ – បុរេភត្តកិច្ចំ បច្ឆាភត្តកិច្ចំ បុរិមយាមកិច្ចំ មជ្ឈិមយាមកិច្ចំ បច្ឆិមយាមកិច្ចន្តិ.

តត្រិទំ បុរេភត្តកិច្ចំ – ភគវា ហិ បាតោវ ឧដ្ឋាយ ឧបដ្ឋាកានុគ្គហត្ថំ សរីរផាសុកត្ថញ្ច មុខធោវនាទិបរិកម្មំ កត្វា យាវ ភិក្ខាចារវេលា, តាវ វិវិត្តាសនេ វីតិនាមេត្វា ភិក្ខាចារវេលាយ និវាសេត្វា កាយពន្ធនំ ពន្ធិត្វា ចីវរំ បារុបិត្វា បត្តមាទាយ កទាចិ ឯកកោ កទាចិ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ គាមំ វា និគមំ វា បិណ្ឌាយ បវិសតិ កទាចិ បកតិយា, កទាចិ អនេកេហិ បាដិហារិយេហិ វត្តមានេហិ. សេយ្យថិទំ – បិណ្ឌាយ បវិសតោ លោកនាថស្ស បុរតោ បុរតោ គន្ត្វា មុទុគតិយោ វាតា បថវិំ សោធេន្តិ, វលាហកា ឧទកផុសិតានិ មុញ្ចន្តា មគ្គេ រេណុំ វូបសមេត្វា ឧបរិ វិតានំ ហុត្វា តិដ្ឋន្តិ, អបរេ វាតា បុប្ផានិ ឧបហរិត្វា មគ្គេ ឱកិរន្តិ. ឧន្នតា ភូមិប្បទេសា ឱនមន្តិ, ឱនតា ឧន្នមន្តិ. បាទនិក្ខេបសមយេ សមាវ ភូមិ ហោតិ, សុខសម្ផស្សានិ បទុមបុប្ផានិ វា បាទេ សម្បដិច្ឆន្តិ. ឥន្ទខីលស្ស អន្តោ ឋបិតមត្តេ ទក្ខិណបាទេ សរីរា ឆព្ពណ្ណរស្មិយោ និក្ខមិត្វា សុវណ្ណរសសិញ្ចនានិ វិយ ចិត្របដបរិក្ខិត្តានិ វិយ ច បាសាទកូដាគារាទីនិ ករោន្តិយោ ឥតោ ចិតោ ច វិធាវន្តិ. ហត្ថិអស្សវិហង្គាទយោ សកសកដ្ឋានេសុ ឋិតាយេវ មធុរេនាការេន សទ្ទំ ករោន្តិ, តថា ភេរិវីណាទីនិ តូរិយានិ មនុស្សានញ្ច កាយូបគានិ អាភរណានិ. តេន សញ្ញាណេន មនុស្សា ជានន្តិ ‘‘អជ្ជ ភគវា ឥធ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋោ’’តិ. តេ សុនិវត្ថា សុបារុតា គន្ធបុប្ផាទីនិ អាទាយ ឃរា និក្ខមិត្វា អន្តរវីថិំ បដិបជ្ជិត្វា ភគវន្តំ គន្ធបុប្ផាទីហិ សក្កច្ចំ បូជេត្វា វន្ទិត្វា – ‘‘អម្ហាកំ, ភន្តេ, ទស ភិក្ខូ, អម្ហាកំ វីសតិ, អម្ហាកំ ភិក្ខុសតំ ទេថា’’តិ យាចិត្វា ភគវតោបិ បត្តំ គហេត្វា អាសនំ បញ្ញាបេត្វា សក្កច្ចំ បិណ្ឌបាតេន បដិមានេន្តិ.

ភគវា កតភត្តកិច្ចោ តេសំ សន្តានានិ ឱលោកេត្វា តថា ធម្មំ ទេសេតិ, យថា កេចិ សរណគមនេ បតិដ្ឋហន្តិ, កេចិ បញ្ចសុ សីលេសុ, កេចិ សោតាបត្តិសកទាគាមិអនាគាមិផលានំ អញ្ញតរស្មិំ, កេចិ បព្ពជិត្វា អគ្គផលេ អរហត្តេតិ. ឯវំ មហាជនំ អនុគ្គហេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ គច្ឆតិ. តត្ថ គន្ធមណ្ឌលមាឡេ បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសីទតិ ភិក្ខូនំ ភត្តកិច្ចបរិយោសានំ អាគមយមានោ. តតោ ភិក្ខូនំ ភត្តកិច្ចបរិយោសានេ ឧបដ្ឋាកោ ភគវតោ និវេទេតិ. អថ ភគវា គន្ធកុដិំ បវិសតិ. ឥទំ តាវ បុរេភត្តកិច្ចំ.

អថ ភគវា ឯវំ កតបុរេភត្តកិច្ចោ គន្ធកុដិយា ឧបដ្ឋានេ និសីទិត្វា បាទេ បក្ខាលេត្វា បាទបីឋេ ឋត្វា ភិក្ខុសង្ឃំ ឱវទតិ – ‘‘ភិក្ខវេ, អប្បមាទេន សម្បាទេថ, ទុល្លភោ ពុទ្ធុប្បាទោ លោកស្មិំ, ទុល្លភោ មនុស្សត្តបដិលាភោ, ទុល្លភា សទ្ធាសម្បត្តិ, ទុល្លភា បព្ពជ្ជា, ទុល្លភំ សទ្ធម្មស្សវន’’ន្តិ. តត្ថ កេចិ ភគវន្តំ កម្មដ្ឋានំ បុច្ឆន្តិ. ភគវា តេសំ អត្តនោ ចរិយានុរូបំ កម្មដ្ឋានំ ទេតិ. តតោ សព្ពេបិ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា អត្តនោ អត្តនោ រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានានិ គច្ឆន្តិ, កេចិ អរញ្ញំ, កេចិ រុក្ខមូលំ, កេចិ បព្ពតាទីនំ អញ្ញតរំ, កេចិ ចាតុមហារាជិកភវនំ…បេ… កេចិ វសវត្តិភវនន្តិ. តតោ ភគវា គន្ធកុដិំ បវិសិត្វា សចេ អាកង្ខតិ, ទក្ខិណេន បស្សេន សតោ សម្បជានោ មុហុត្តំ សីហសេយ្យំ កប្បេតិ. អថ សមស្សាសិតកាយោ ឧដ្ឋហិត្វា ទុតិយភាគេ លោកំ វោលោកេតិ. តតិយភាគេ យំ គាមំ វា និគមំ វា ឧបនិស្សាយ វិហរតិ, តត្ថ មហាជនោ បុរេភត្តំ ទានំ ទត្វា បច្ឆាភត្តំ សុនិវត្ថោ សុបារុតោ គន្ធបុប្ផាទីនិ អាទាយ វិហារេ សន្និបតតិ. តតោ ភគវា សម្បត្តបរិសាយ អនុរូបេន បាដិហារិយេន គន្ត្វា ធម្មសភាយំ បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសជ្ជ ធម្មំ ទេសេតិ កាលយុត្តំ សមយយុត្តំ. អថ កាលំ វិទិត្វា បរិសំ ឧយ្យោជេតិ, មនុស្សា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា បក្កមន្តិ. ឥទំ បច្ឆាភត្តកិច្ចំ.

សោ ឯវំ និដ្ឋិតបច្ឆាភត្តកិច្ចោ សចេ គត្តានិ ឱសិញ្ចិតុកាមោ ហោតិ, ពុទ្ធាសនា វុដ្ឋាយ ន្ហានកោដ្ឋកំ បវិសិត្វា ឧបដ្ឋាកេន បដិយាទិតឧទកេន គត្តានិ ឧតុំ គាហាបេតិ. ឧបដ្ឋាកោបិ ពុទ្ធាសនំ អានេត្វា បប្ផោដេត្វា គន្ធកុដិបរិវេណេ បញ្ញាបេតិ. ភគវា សុរត្តទុបដ្ដំ និវាសេត្វា កាយពន្ធនំ ពន្ធិត្វា ឧត្តរាសង្គំ កត្វា តត្ថ អាគន្ត្វា និសីទតិ ឯកកោវ មុហុត្តំ បដិសល្លីនោ. អថ ភិក្ខូ តតោ តតោ អាគម្ម ភគវតោ ឧបដ្ឋានំ គច្ឆន្តិ. តត្ថ ឯកច្ចេ បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ, ឯកច្ចេ កម្មដ្ឋានំ, ឯកច្ចេ ធម្មស្សវនំ យាចន្តិ. ភគវា តេសំ អធិប្បាយំ សម្បាទេន្តោ បុរិមយាមំ វីតិនាមេតិ. ឥទំ បុរិមយាមកិច្ចំ.

បុរិមយាមកិច្ចបរិយោសានេ បន ភិក្ខូសុ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា បក្កមន្តេសុ សកលទសសហស្សិលោកធាតុទេវតាយោ ឱកាសំ លភមានា ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ យថាភិសង្ខតំ អន្តមសោ ចតុរក្ខរម្បិ. ភគវា តាសំ តាសំ ទេវតានំ បញ្ហំ វិស្សជ្ជេន្តោ មជ្ឈិមយាមំ វីតិនាមេតិ. ឥទំ មជ្ឈិមយាមកិច្ចំ.

បច្ឆិមយាមំ បន តយោ កោដ្ឋាសេ កត្វា បុរេភត្តតោ បដ្ឋាយ និសជ្ជាបីឡិតស្ស សរីរស្ស កិលាសុភាវមោចនត្ថំ ឯកំ កោដ្ឋាសំ ចង្កមេន វីតិនាមេតិ. ទុតិយកោដ្ឋាសេ គន្ធកុដិំ បវិសិត្វា ទក្ខិណេន បស្សេន សតោ សម្បជានោ សីហសេយ្យំ កប្បេតិ. តតិយកោដ្ឋាសេ បច្ចុដ្ឋាយ និសីទិត្វា បុរិមពុទ្ធានំ សន្តិកេ ទានសីលាទិវសេន កតាធិការបុគ្គលទស្សនត្ថំ ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ ឱលោកេតិ. ឥទំ បច្ឆិមយាមកិច្ចំ.

តទាបិ ឯវំ ឱលោកេន្តោ កសិភារទ្វាជំ ព្រាហ្មណំ អរហត្តស្ស ឧបនិស្សយសម្បន្នំ ទិស្វា – ‘‘តត្ថ មយិ គតេ កថា បវត្តិស្សតិ, កថាវសានេ ធម្មទេសនំ សុត្វា ឯសោ ព្រាហ្មណោ សបុត្តទារោ តីសុ សរណេសុ បតិដ្ឋាយ អសីតិកោដិធនំ មម សាសនេ វិប្បកិរិត្វា អបរភាគេ និក្ខម្ម បព្ពជិត្វា អរហត្តំ បាបុណិស្សតី’’តិ ញត្វា តត្ថ គន្ត្វា កថំ សមុដ្ឋាបេត្វា ធម្មំ ទេសេសិ. ឯតមត្ថំ ទស្សេតុំ អថ ខោ ភគវាតិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ បុព្ពណ្ហសមយន្តិ ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនំ, បុព្ពណ្ហសមយេតិ អត្ថោ. និវាសេត្វាតិ បរិទហិត្វា. វិហារចីវរបរិវត្តនវសេនេតំ វុត្តំ. បត្តចីវរមាទាយាតិ បត្តំ ហត្ថេហិ, ចីវរំ កាយេន អាទិយិត្វា, សម្បដិច្ឆិត្វា ធារេត្វាតិ អត្ថោ. ភគវតោ កិរ បិណ្ឌាយ បវិសិតុកាមស្ស ភមរោ វិយ វិកសិតបទុមទ្វយមជ្ឈំ, ឥន្ទនីលមណិវណ្ណសេលមយបត្តោ ហត្ថទ្វយមជ្ឈំ អាគច្ឆតិ. តំ ឯវមាគតំ បត្តំ ហត្ថេហិ សម្បដិច្ឆិត្វា ចីវរញ្ច បរិមណ្ឌលំ បារុតំ កាយេន ធារេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. តេនុបសង្កមីតិ យេន មគ្គេន កម្មន្តោ គន្តព្ពោ, តេន ឯកកោវ ឧបសង្កមិ. កស្មា បន នំ ភិក្ខូ នានុពន្ធិំសូតិ? យទា ហិ ភគវា ឯកកោវ កត្ថចិ គន្តុកាមោ ហោតិ, យាវ ភិក្ខាចារវេលា ទ្វារំ បិទហិត្វា អន្តោគន្ធកុដិយំ និសីទតិ. ភិក្ខូ តាយ សញ្ញាយ ជានន្តិ ‘‘អជ្ជ ភគវា ឯកកោវ បិណ្ឌាយ ចរិតុកាមោ, អទ្ធា កញ្ចិ ឯវ វិនេតព្ពបុគ្គលំ អទ្ទសា’’តិ. តេ អត្តនោ បត្តចីវរំ គហេត្វា គន្ធកុដិំ បទក្ខិណំ កត្វា វន្ទិត្វា ភិក្ខាចារំ គច្ឆន្តិ. តទា ច ភគវា ឯវមកាសិ, តស្មា ភិក្ខូ នានុពន្ធិំសូតិ.

បរិវេសនា វត្តតីតិ តេសំ សុវណ្ណភាជនាទីនិ គហេត្វា និសិន្នានំ បញ្ចសតានំ កស្សកានំ បរិវិសនា វិប្បកតា ហោតិ. ឯកមន្តំ អដ្ឋាសីតិ យត្ថ ឋិតំ ព្រាហ្មណោ បស្សតិ, តថារូបេ ទស្សនូបចារេ កថាសវនផាសុកេ ឧច្ចដ្ឋានេ អដ្ឋាសិ. ឋត្វា ច រជតសុវណ្ណរសបិញ្ជរំ ចន្ទិមសូរិយានំ បភំ អតិរោចមានំ សមន្តតោ សរីរប្បភំ មុញ្ចិ, យាយ អជ្ឈោត្ថដត្តា ព្រាហ្មណស្ស កម្មន្តសាលាភិត្តិរុក្ខកសិតមត្តិកបិណ្ឌាទយោ សុវណ្ណមយា វិយ អហេសុំ. អថ មនុស្សា ភុញ្ជន្តា ច កសន្តា ច សព្ពកិច្ចានិ បហាយ អសីតិអនុព្យញ្ជនបរិវារំ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណបដិមណ្ឌិតំ សរីរំ ព្យាមប្បភាបរិក្ខេបវិភូសិតំ ពាហុយុគលំ ជង្គមំ វិយ បទុមសរំ, រស្មិជាលសមុជ្ជលិតតារាគណមិវ គគនតលំ, វិជ្ជុលតាវិនទ្ធមិវ ច កនកសិខរំ សិរិយា ជលមានំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ឯកមន្តំ ឋិតំ ទិស្វា ហត្ថបាទេ ធោវិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ សម្បរិវារេត្វា អដ្ឋំសុ. ឯវំ តេហិ សម្បរិវារិតំ អទ្ទសា ខោ កសិភារទ្វាជោ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ បិណ្ឌាយ ឋិតំ, ទិស្វាន ភគវន្តំ ឯតទវោច – អហំ ខោ, សមណ, កសាមិ ច វបាមិ ចាតិ.

កស្មា បនាយំ ឯវមាហ, កិំ សមន្តបាសាទិកេ បសាទនីយេ ឧត្តមទមថសមថមនុប្បត្តេបិ តថាគតេ អប្បសាទេន, ឧទាហុ អឌ្ឍតិយានំ ជនសហស្សានំ បាយាសំ បដិយាទេត្វាបិ កដច្ឆុភិក្ខាយ មច្ឆេរេនាតិ? ឧភយថាបិ នោ, ភគវតោ បនស្ស ទស្សនេន អតិត្តំ និក្ខិត្តកម្មន្តំ ជនំ ទិស្វា ‘‘កម្មភង្គំ មេ កាតុំ អាគតោ’’តិ អនត្តមនតា អហោសិ, តស្មា ឯវមាហ. ភគវតោ ច លក្ខណសម្បត្តិំ ទិស្វា – ‘‘សចាយំ កម្មន្តេ អប្បយោជយិស្ស, សកលជម្ពុទីបេ មនុស្សានំ សីសេ ចូឡាមណិ វិយ អភវិស្ស, កោ នាមស្ស អត្ថោ ន សម្បជ្ជិស្សតិ, ឯវមេវំ អលសតាយ កម្មន្តេ អប្បយោជេត្វា វប្បមង្គលាទីសុ បិណ្ឌាយ ចរតី’’តិបិស្ស អនត្តមនតា អហោសិ. តេនាហ – ‘‘អហំ ខោ, សមណ, កសាមិ ច វបាមិ ច, កសិត្វា ច វបិត្វា ច ភុញ្ជាមី’’តិ.

អយំ កិរស្ស អធិប្បាយោ – មយ្ហម្បិ តាវ កម្មន្តា ន ព្យាបជ្ជន្តិ, ន ចម្ហិ យថា ត្វំ ឯវំ លក្ខណសម្បន្នោ, ត្វម្បិ កសិត្វា ច វបិត្វា ច ភុញ្ជស្សុ, កោ តេ អត្ថោ ន សម្បជ្ជេយ្យ ឯវំ លក្ខណសម្បន្នស្សាតិ. អបិចាយំ អស្សោសិ – ‘‘សក្យរាជកុលេ កិរ កុមារោ ឧប្បន្នោ, សោ ចក្កវត្តិរជ្ជំ បហាយ បព្ពជិតោ’’តិ. តស្មា ឥទានិ ‘‘អយំ សោ’’តិ ញត្វា ‘‘ចក្កវត្តិរជ្ជំ បហាយ កិលន្តោសី’’តិ ឧបារម្ភំ អារោបេន្តោ ឯវមាហ. អបិច តិក្ខបញ្ញោ ឯស ព្រាហ្មណោ, ន ភគវន្តំ អបសាទេន្តោ ភណតិ, ភគវតោ បន រូបសម្បត្តិំ ទិស្វា បុញ្ញសម្បត្តិំ សម្ភាវយមានោ កថាបវត្តនត្ថម្បិ ឯវមាហ. អថ ភគវា វេនេយ្យវសេន សទេវកេ លោកេ អគ្គកស្សកវប្បកភាវំ អត្តនោ ទស្សេន្តោ អហម្បិ ខោ ព្រាហ្មណោតិអាទិមាហ.

អថ ព្រាហ្មណោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ សមណោ’’ ‘អហម្បិ កសាមិ ច វបាមិ ចា’តិ ភណតិ. ន ចស្ស ឱឡារិកានិ យុគនង្គលាទីនិ កសិភណ្ឌានិ បស្សាមិ, កិំ នុ ខោ មុសា ភណតី’’តិ? ភគវន្តំ បាទតលតោ បដ្ឋាយ យាវ កេសគ្គា ឱលោកយមានោ, អង្គវិជ្ជាយ កតាធិការត្តា ទ្វត្តិំសវរលក្ខណសម្បត្តិមស្ស ញត្វា, ‘‘អដ្ឋានមេតំ យំ ឯវរូបោ មុសា ភណេយ្យា’’តិ សញ្ជាតពហុមានោ ភគវតិ សមណវាទំ បហាយ គោត្តេន ភគវន្តំ សមុទាចរមានោ ន ខោ បន មយំ បស្សាម ភោតោ គោតមស្សាតិអាទិមាហ. ភគវា បន យស្មា បុព្ពធម្មសភាគតាយ កថនំ នាម ពុទ្ធានំ អានុភាវោ, តស្មា ពុទ្ធានុភាវំ ទីបេន្តោ សទ្ធា ពីជន្តិអាទិមាហ.

កា បនេត្ថ បុព្ពធម្មសភាគតា? ននុ ព្រាហ្មណេន ភគវា នង្គលាទិកសិសម្ភារសមាយោគំ បុដ្ឋោ អបុច្ឆិតស្ស ពីជស្ស សភាគតាយ អាហ ‘‘សទ្ធា ពីជ’’ន្តិ, ឯវញ្ច សតិ កថាបិ អននុសន្ធិកា ហោតិ? ន ហិ ពុទ្ធានំ អននុសន្ធិកកថា នាម អត្ថិ, នបិ បុព្ពធម្មស្ស អសភាគតាយ កថេន្តិ. ឯវំ បនេត្ថ អនុសន្ធិ វេទិតព្ពា – ព្រាហ្មណេន ហិ ភគវា យុគនង្គលាទិកសិសម្ភារវសេន កសិំ បុច្ឆិតោ. សោ តស្ស អនុកម្បាយ ‘‘ឥទំ អបុច្ឆិត’’ន្តិ អបរិហាបេត្វា សមូលំ សឧបការំ សសម្ភារំ សផលំ កសិំ បញ្ញាបេតុំ មូលតោ បដ្ឋាយ ទស្សេន្តោ ‘‘សទ្ធា ពីជ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ពីជំ កសិយា មូលំ, តស្មិំ សតិ កត្តព្ពតោ, អសតិ អកត្តព្ពតោ, តប្បមាណេន ច កត្តព្ពតោ. ពីជេ ហិ សតិ កសិំ ករោន្តិ, ន អសតិ. ពីជប្បមាណេន ច កុសលា កស្សកា ខេត្តំ កសន្តិ, ន ឩនំ ‘‘មា នោ សស្សំ បរិហាយី’’តិ, ន អធិកំ ‘‘មា នោ មោឃោ វាយាមោ អហោសី’’តិ. យស្មា ច ពីជមេវ មូលំ, តស្មា ភគវា មូលតោ បដ្ឋាយ កសិសម្ភារំ ទស្សេន្តោ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស កសិយា បុព្ពធម្មស្ស ពីជស្ស សភាគតាយ អត្តនោ កសិយា បុព្ពធម្មំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សទ្ធា ពីជ’’ន្តិ. ឯវមេត្ថ បុព្ពធម្មសភាគតាបិ វេទិតព្ពា.

បុច្ឆិតំយេវ វត្វា អបុច្ឆិតំ បច្ឆា កិំ ន វុត្តន្តិ ចេ? តស្ស ឧបការភាវតោ ច ធម្មសម្ពន្ធសមត្ថភាវតោ ច. អយំ ហិ ព្រាហ្មណោ បញ្ញវា, មិច្ឆាទិដ្ឋិកុលេ បន ជាតត្តា សទ្ធារហិតោ, សទ្ធារហិតោ ច បញ្ញវា បរេសំ សទ្ធាយ អត្តនោ អវិសយេ អបដិបជ្ជមានោ វិសេសំ នាធិគច្ឆតិ, កិលេសកាលុស្សិយបរាមដ្ឋាបិ ចស្ស ទុព្ពលា សទ្ធា ពលវតិយា បញ្ញាយ សហសា វត្តមានា អត្ថសិទ្ធិំ ន ករោតិ ហត្ថិនា សទ្ធិំ ឯកធុរេ យុត្តោ គោណោ វិយ. ឥតិស្ស សទ្ធា ឧបការិកាតិ តំ ព្រាហ្មណំ សទ្ធាយ បតិដ្ឋាបេន្តេន បច្ឆាបិ វត្តព្ពោ អយមត្ថោ ទេសនាកុសលតាយ បុព្ពេ វុត្តោ. ពីជស្ស ច ឧបការិកា វុដ្ឋិ, សា តទនន្តរំយេវ វុច្ចមានា សមត្ថា ហោតិ. ឯវំ ធម្មសម្ពន្ធសមត្ថភាវតោ បច្ឆាបិ វត្តព្ពោ អយមត្ថោ, អញ្ញោ ច ឯវរូបោ ឦសាយោត្តាទិ បុព្ពេ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ សម្បសាទលក្ខណា សទ្ធា, ឱកប្បនលក្ខណា វា. ពីជន្តិ បញ្ចវិធំ ពីជំ មូលពីជំ ខន្ធពីជំ ផលុពីជំ អគ្គពីជំ ពីជពីជមេវ បញ្ចមន្តិ. តំ សព្ពម្បិ វិរុហណដ្ឋេន ពីជន្តេវ សង្ខំ គច្ឆតិ.

តត្ថ យថា ព្រាហ្មណស្ស កសិយា មូលភូតំ ពីជំ ទ្វេ កិច្ចានិ ករោតិ, ហេដ្ឋា មូលេន បតិដ្ឋាតិ, ឧបរិ អង្កុរំ ឧដ្ឋាបេតិ, ឯវំ ភគវតោ កសិយា មូលភូតា សទ្ធា ហេដ្ឋា សីលមូលេន បតិដ្ឋាតិ, ឧបរិ សមថវិបស្សនង្កុរំ ឧដ្ឋាបេតិ. យថា ច តំ មូលេន បថវិរសំ អាបោរសំ គហេត្វា នាឡេន ធញ្ញបរិបាកគហណត្ថំ វឌ្ឍតិ, ឯវមយំ សីលមូលេន សមថវិបស្សនារសំ គហេត្វា អរិយមគ្គនាឡេន អរិយផលធញ្ញបរិបាកគហណត្ថំ វឌ្ឍតិ. យថា ច តំ សុភូមិយំ បតិដ្ឋហិត្វា មូលង្កុរបណ្ណនាឡកណ្ឌបសវេហិ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ បត្វា ខីរំ ជនេត្វា អនេកសាលិផលភរិតំ សាលិសីសំ និប្ផាទេតិ, ឯវមេសា ចិត្តសន្តានេ បតិដ្ឋហិត្វា ឆហិ វិសុទ្ធីហិ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ បត្វា ញាណទស្សនវិសុទ្ធិខីរំ ជនេត្វា អនេកបដិសម្ភិទាភិញ្ញាភរិតំ អរហត្តផលំ និប្ផាទេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘សទ្ធា ពីជ’’ន្តិ.

កស្មា បន អញ្ញេសុ បរោបញ្ញាសាយ កុសលធម្មេសុ ឯកតោ ឧប្បជ្ជមានេសុ សទ្ធាវ ‘‘ពីជ’’ន្តិ វុត្តាតិ ចេ? ពីជកិច្ចករណតោ. យថា ហិ តេសុ វិញ្ញាណំយេវ វិជាននកិច្ចំ ករោតិ, ឯវំ សទ្ធា ពីជកិច្ចំ. សា ច សព្ពកុសលានំ មូលភូតា. យថាហ – ‘‘សទ្ធាជាតោ ឧបសង្កមតិ, ឧបសង្កមន្តោ បយិរុបាសតិ…បេ… បញ្ញាយ ច នំ អតិវិជ្ឈ បស្សតី’’តិ (ម. និ. ២.១៨៣).

អកុសលធម្មេ ចេវ កាយញ្ច តបតីតិ តបោ. ឥន្ទ្រិយសំវរវីរិយធុតង្គទុក្ករការិកានំ ឯតំ អធិវចនំ, ឥធ បន ឥន្ទ្រិយសំវរោ អធិប្បេតោ. វុដ្ឋីតិ វស្សវុដ្ឋិ វាតវុដ្ឋីតិអាទិ អនេកវិធា, ឥធ វស្សវុដ្ឋិ អធិប្បេតា. យថា ហិ ព្រាហ្មណស្ស វស្សវុដ្ឋិសមនុគ្គហិតំ ពីជំ ពីជមូលកញ្ច សស្សំ វិរុហតិ ន មិលាយតិ និប្ផត្តិំ គច្ឆតិ, ឯវំ ភគវតោ ឥន្ទ្រិយសំវរសមនុគ្គហិតា សទ្ធា, សទ្ធាមូលា ច សីលាទយោ ធម្មា វិរុហន្តិ, ន មិលាយន្តិ និប្ផត្តិំ គច្ឆន្តិ. តេនាហ ‘‘តបោ វុដ្ឋី’’តិ.

បញ្ញា មេតិ ឯត្ថ វុត្តោ មេ-សទ្ទោ បុរិមបទេសុបិ យោជេតព្ពោ ‘‘សទ្ធា មេ ពីជំ, តបោ មេ វុដ្ឋី’’តិ តេន កិំ ទីបេតិ? យថា, ព្រាហ្មណ, តយា វបិតេ ខេត្តេ សចេ វុដ្ឋិ អត្ថិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ. នោ ចេ អត្ថិ, ឧទកម្បិ តាវ ទាតព្ពំ ហោតិ. តថា មយា ហិរិឦសេ បញ្ញាយុគនង្គលេ មនោយោត្តេន ឯកាពទ្ធេ កតេ វីរិយពលីពទ្ទេ យោជេត្វា សតិបាចនេន វិជ្ឈិត្វា អត្តនោ ចិត្តសន្តានខេត្តម្ហិ សទ្ធាពីជេ វបិតេ វុដ្ឋិយា អភាវោ នាម នត្ថិ, អយំ បន មេ និច្ចកាលំ ឥន្ទ្រិយសំវរតបោ វុដ្ឋីតិ.

បញ្ញាតិ កាមាវចរាទិភេទតោ អនេកវិធា. ឥធ បន សហ វិបស្សនាយ មគ្គបញ្ញា អធិប្បេតា. យុគនង្គលន្តិ យុគញ្ច នង្គលញ្ច យុគនង្គលំ. យថា ហិ ព្រាហ្មណស្ស យុគនង្គលំ, ឯវំ ភគវតោ ទុវិធាបិ វិបស្សនា បញ្ញា ច. តត្ថ យថា យុគំ ឦសាយ ឧបនិស្សយំ ហោតិ, បុរតោ ច ឦសាពទ្ធំ ហោតិ, យោត្តានំ និស្សយំ ហោតិ, ពលីពទ្ទានំ ឯកតោ គមនំ ធារេតិ, ឯវំ បញ្ញា ហិរិប្បមុខានំ ធម្មានំ ឧបនិស្សយា ហោតិ. យថាហ – ‘‘បញ្ញុត្តរា សព្ពេ កុសលា ធម្មា’’តិ (អ. និ. ៨.៨៣; ១០.៥៨) ច, ‘‘បញ្ញា ហិ សេដ្ឋា កុសលា វទន្តិ, នក្ខត្តរាជារិវ តារកាន’’ន្តិ (ជា. ២.១៧.៨១) ច. កុសលានំ ធម្មានំ បុព្ពង្គមដ្ឋេន បុរតោ ច ហោតិ. យថាហ – ‘‘សីលំ សិរី ចាបិ សតញ្ច ធម្មោ, អន្វាយិកា បញ្ញវតោ ភវន្តី’’តិ ហិរិវិប្បយោគេន អនុប្បត្តិតោ បន ឦសាពទ្ធោ ហោតិ. មនោសង្ខាតស្ស សមាធិយោត្តស្ស និស្សយបច្ចយតោ យោត្តានំ និស្សយោ ហោតិ. អច្ចារទ្ធាតិលីនភាវបដិសេធនតោ វីរិយពលីពទ្ទានំ ឯកតោ គមនំ ធារេតិ, យថា ច នង្គលំ ផាលយុត្តំ កសនកាលេ បថវិឃនំ ភិន្ទតិ, មូលសន្តានកានិ បទាលេតិ, ឯវំ សតិយុត្តា បញ្ញា វិបស្សនាកាលេ ធម្មានំ សន្តតិសមូហកិច្ចារម្មណឃនំ ភិន្ទតិ, សព្ពកិលេសមូលសន្តានកានិ បទាលេតិ. សា ច ខោ លោកុត្តរាវ, ឥតរា បន លោកិកាបិ សិយា. តេនាហ ‘‘បញ្ញា មេ យុគនង្គល’’ន្តិ.

ហិរីយតិ បាបកេហិ ធម្មេហីតិ ហិរី. តគ្គហណេន តាយ អវិប្បយុត្តំ ឱត្តប្បម្បិ គហិតមេវ ហោតិ. ឦសាតិ យុគនង្គលសន្ធារិកា រុក្ខលដ្ឋិ. យថា ហិ ព្រាហ្មណស្ស ឦសា យុគនង្គលំ ធារេតិ, ឯវំ ភគវតោបិ ហិរី លោកិយលោកុត្តរបញ្ញាសង្ខាតំ យុគនង្គលំ ធារេតិ ហិរិអភាវេ បញ្ញាយ អភាវតោ. យថា ច ឦសាបដិពទ្ធយុគនង្គលំ កិច្ចករំ ហោតិ អចលំ អសិថិលំ, ឯវំ ហិរិបដិពទ្ធា ច បញ្ញា កិច្ចការី ហោតិ អចលា អសិថិលា អព្ពោកិណ្ណា អហិរិកេន. តេនាហ ‘‘ហិរី ឦសា’’តិ. មុនាតីតិ មនោ, ចិត្តស្សេតំ នាមំ. ឥធ បន មនោសីសេន តំសម្បយុត្តោ សមាធិ អធិប្បេតោ. យោត្តន្តិ រជ្ជុពន្ធនំ. តំ តិវិធំ ឦសាយ សហ យុគស្ស ពន្ធនំ, យុគេន សហ ពលីពទ្ទានំ ពន្ធនំ, សារថិនា សហ ពលីពទ្ទានំ ឯកាពន្ធនន្តិ. តត្ថ យថា ព្រាហ្មណស្ស យោត្តំ ឦសាយុគពលីពទ្ទេ ឯកាពទ្ធេ កត្វា សកកិច្ចេ បដិបាទេតិ, ឯវំ ភគវតោ សមាធិ សព្ពេវ តេ ហិរិបញ្ញាវីរិយធម្មេ ឯការម្មណេ អវិក្ខេបសភាវេន ពន្ធិត្វា សកកិច្ចេ បដិបាទេតិ. តេនាហ ‘‘មនោ យោត្ត’’ន្តិ.

ចិរកតាទិមត្ថំ សរតីតិ សតិ. ផាលេតីតិ ផាលោ. បាជេន្តិ ឯតេនាតិ បាជនំ. តំ ឥធ ‘‘បាចន’’ន្តិ វុត្តំ. បតោទស្សេតំ នាមំ. ផាលោ ច បាចនញ្ច ផាលបាចនំ. យថា ហិ ព្រាហ្មណស្ស ផាលបាចនំ, ឯវំ ភគវតោ វិបស្សនាសម្បយុត្តា មគ្គសម្បយុត្តា ច សតិ. តត្ថ យថា ផាលោ នង្គលំ អនុរក្ខតិ, បុរតោ ចស្ស គច្ឆតិ, ឯវំ សតិ កុសលាកុសលានំ ធម្មានំ គតិយោ សមន្វេសមានា អារម្មណេ វា ឧបដ្ឋាបយមានា បញ្ញានង្គលំ រក្ខតិ. តេនេវេសា ‘‘សតារក្ខេន ចេតសា វិហរតី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ១០.២០) វិយ អារក្ខាតិ វុត្តា. អប្បមុស្សនវសេន ចស្សា បុរតោ ហោតិ. សតិបរិចិតេ ហិ ធម្មេ បញ្ញា បជានាតិ, នោ បមុដ្ឋេ. យថា ច បាចនំ ពលីពទ្ទានំ វិជ្ឈនភយំ ទស្សេន្តំ សំសីទិតុំ ន ទេតិ, ឧប្បថគមនំ វារេតិ, ឯវំ សតិ វីរិយពលីពទ្ទានំ អបាយភយំ ទស្សេន្តី កោសជ្ជសំសីទនំ ន ទេតិ, កាមគុណសង្ខាតេ អគោចរេ ចារំ និវារេត្វា កម្មដ្ឋានេ និយោជេន្តី ឧប្បថគមនំ វារេតិ. តេនាហ ‘‘សតិ មេ ផាលបាចន’’ន្តិ.

កាយគុត្តោតិ តិវិធេន កាយសុចរិតេន គុត្តោ. វចីគុត្តោតិ ចតុព្ពិធេន វចីសុចរិតេន គុត្តោ. ឯត្តាវតា បាតិមោក្ខសំវរសីលំ វុត្តំ. អាហារេ ឧទរេ យតោតិ ឯត្ថ អាហារមុខេន សព្ពបច្ចយានំ គហិតត្តា ចតុព្ពិធេបិ បច្ចយេ យតោ សំយតោ និរុបក្កិលេសោតិ អត្ថោ. ឥមិនា អាជីវបារិសុទ្ធិសីលំ វុត្តំ. ឧទរេ យតោតិ ឧទរេ យតោ សំយតោ មិតភោជី, អាហារេ មត្តញ្ញូតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥមិនា ភោជនេ មត្តញ្ញុតាមុខេន បច្ចយបដិសេវនសីលំ វុត្តំ. តេន កិំ ទីបេតិ? យថា ត្វំ, ព្រាហ្មណ, ពីជំ វបិត្វា សស្សបរិបាលនត្ថំ កណ្ដកវតិំ វា រុក្ខវតិំ វា បាការបរិក្ខេបំ វា ករោសិ, តេន តេ គោមហិំសមិគគណា បវេសំ អលភន្តា សស្សំ ន វិលុម្បន្តិ, ឯវមហម្បិ តំ សទ្ធាពីជំ វបិត្វា នានប្បការកុសលសស្សបរិបាលនត្ថំ កាយវចីអាហារគុត្តិមយំ តិវិធំ បរិក្ខេបំ ករោមិ, តេន មេ រាគាទិអកុសលធម្មគោមហិំសមិគគណា បវេសំ អលភន្តា នានប្បការកំ កុសលសស្សំ ន វិលុម្បន្តីតិ.

សច្ចំ ករោមិ និទ្ទានន្តិ ឯត្ថ ទ្វីហាការេហិ អវិសំវាទនំ សច្ចំ. និទ្ទានន្តិ ឆេទនំ លុននំ ឧប្បាដនំ. ករណត្ថេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ វេទិតព្ពំ. អយំ ហេត្ថ អត្ថោ ‘‘សច្ចេន ករោមិ និទ្ទាន’’ន្តិ. កិំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘យថា ត្វំ ពាហិរំ កសិំ កត្វា សស្សទូសកានំ តិណានំ ហត្ថេន វា អសិតេន វា និទ្ទានំ ករោសិ, ឯវំ អហម្បិ អជ្ឈត្តិកំ កសិំ កត្វា កុសលសស្សទូសកានំ វិសំវាទនតិណានំ សច្ចេន និទ្ទានំ ករោមី’’តិ. យថាភូតញាណំ វា ឯត្ថ សច្ចន្តិ វេទិតព្ពំ. តេន អត្តសញ្ញាទីនំ តិណានំ និទ្ទានំ ករោមីតិ ទស្សេតិ. អថ វា និទ្ទានន្តិ ឆេទកំ លាវកំ ឧប្បាដកន្តិ អត្ថោ. យថា ត្វំ ទាសំ វា កម្មករំ វា និទ្ទានំ ករោសិ, ‘‘និទ្ទេហិ តិណានី’’តិ តិណានំ ឆេទកំ លាវកំ ឧប្បាដកំ ករោសិ, ឯវមហំ សច្ចំ ករោមីតិ ទស្សេតិ, អថ វា សច្ចន្តិ ទិដ្ឋិសច្ចំ. តមហំ និទ្ទានំ ករោមិ, ឆិន្ទិតព្ពំ លុនិតព្ពំ ឧប្បាដេតព្ពំ ករោមីតិ. ឥតិ ឥមេសុ ទ្វីសុ វិកប្បេសុ ឧបយោគេនេវត្ថោ យុជ្ជតិ.

សោរច្ចំ មេ បមោចនន្តិ ឯត្ថ យំ តំ ‘‘កាយិកោ អវីតិក្កមោ វាចសិកោ អវីតិក្កមោ’’តិ សីលមេវ ‘‘សោរច្ច’’ន្តិ វុត្តំ, ន តំ អធិប្បេតំ. ‘‘កាយគុត្តោ’’តិអាទិនា ហិ តំ វុត្តមេវ. អរហត្តផលំ បន អធិប្បេតំ. តំ ហិ សុន្ទរេ និព្ពានេ រតត្តា ‘‘សោរច្ច’’ន្តិ វុច្ចតិ. បមោចនន្តិ យោគវិស្សជ្ជនំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា តវ បមោចនំ បុនបិ សាយន្ហេ វា ទុតិយទិវសេ វា អនាគតសំវច្ឆរេ វា យោជេតព្ពតោ អប្បមោចនមេវ ហោតិ, ន មម ឯវំ. ន ហិ មម អន្តរា មោចនំ នាម អត្ថិ. អហំ ហិ ទីបង្ករទសពលកាលតោ បដ្ឋាយ បញ្ញានង្គលេ វីរិយពលីពទ្ទេ យោជេត្វា កប្បសតសហស្សាធិកានិ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ មហាកសិំ កសន្តោ តាវ ន មុញ្ចិំ, យាវ ន សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុជ្ឈិំ. យទា ច មេ សព្ពំ តំ កាលំ ខេបេត្វា ពោធិមូលេ អបរាជិតបល្លង្កេ និសិន្នស្ស សព្ពគុណបរិវារំ អរហត្តផលំ ឧទបាទិ, តទា មយា តំ សព្ពុស្សុក្កបដិប្បស្សទ្ធិយា បមុត្តំ, ន ទានិ បុន យោជេតព្ពំ ភវិស្សតីតិ. ឯតមត្ថំ សន្ធាយាហ ‘‘សោរច្ចំ មេ បមោចន’’ន្តិ.

វីរិយំ មេ ធុរធោរយ្ហន្តិ ឯត្ថ វីរិយន្តិ កាយិកចេតសិកោ វីរិយារម្ភោ. ធុរធោរយ្ហន្តិ ធុរាយំ ធោរយ្ហំ, ធុរាវហន្តិ អត្ថោ. យថា ហិ ព្រាហ្មណស្ស ធុរាយំ ធោរយ្ហាកឌ្ឍិតំ នង្គលំ ភូមិឃនំ ភិន្ទតិ, មូលសន្តានកានិ ច បទាលេតិ, ឯវំ ភគវតោ វីរិយាកឌ្ឍិតំ បញ្ញានង្គលំ យថា វុត្តំ ឃនំ ភិន្ទតិ, កិលេសសន្តានកានិ ច បទាលេតិ. តេនាហ ‘‘វីរិយំ មេ ធុរធោរយ្ហ’’ន្តិ. អថ វា បុរិមធុរាវហត្តា ធុរា, មូលធុរាវហត្តា ធោរយ្ហា, ធុរា ច ធោរយ្ហា ច ធុរធោរយ្ហា. ឥតិ យថា ព្រាហ្មណស្ស ឯកេកស្មិំ នង្គលេ ចតុពលីពទ្ទបភេទំ ធុរធោរយ្ហំ វហន្តំ ឧប្បន្នុប្បន្នំ តិណមូលឃាតញ្ចេវ សស្សសម្បត្តិញ្ច សាធេតិ, ឯវំ ភគវតោ ចតុសម្មប្បធានវីរិយភេទំ ធុរធោរយ្ហំ វហន្តំ ឧប្បន្នុប្បន្នំ អកុសលឃាតញ្ចេវ កុសលសម្បត្តិញ្ច សាធេតិ. តេនាហ ‘‘វីរិយំ មេ ធុរធោរយ្ហ’’ន្តិ.

យោគក្ខេមាធិវាហនន្តិ ឯត្ថ យោគេហិ ខេមត្តា និព្ពានំ យោគក្ខេមំ នាម, តំ អធិកិច្ច វាហីយតិ, អភិមុខំ វា វាហីយតីតិ អធិវាហនំ, យោគក្ខេមស្ស អធិវាហនំ យោគក្ខេមាធិវាហនន្តិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា តវ ធុរធោរយ្ហំ បុរត្ថិមាទីសុ អញ្ញតរទិសាភិមុខំ វាហីយតិ, តថា មម ធុរធោរយ្ហំ និព្ពានាភិមុខំ វាហីយតីតិ. ឯវំ វាហីយមានំវ គច្ឆតិ អនិវត្តន្តំ. យថា តវ នង្គលំ វហន្តំ ធុរធោរយ្ហំ ខេត្តកោដិំ បត្វា បុន និវត្តតិ, ឯវំ អនិវត្តន្តំ ទីបង្ករកាលតោ បដ្ឋាយ គច្ឆតេវ. យស្មា វា តេន តេន មគ្គេន បហីនា កិលេសា ន បុនប្បុនំ បហាតព្ពា ហោន្តិ, យថា តវ នង្គលេន ឆិន្នានិ តិណានិ បុន អបរស្មិំ សមយេ ឆិន្ទិតព្ពានិ ហោន្តិ, តស្មាបិ ឯវំ បឋមមគ្គវសេន ទិដ្ឋេកដ្ឋេ កិលេសេ, ទុតិយវសេន ឱឡារិកេ, តតិយវសេន អណុសហគតេ, ចតុត្ថវសេន សព្ពកិលេសេ បជហន្តំ គច្ឆតិ អនិវត្តន្តំ. អថ វា គច្ឆតិ អនិវត្តន្តិ និវត្តនរហិតំ ហុត្វា គច្ឆតីតិ អត្ថោ. តន្តិ តំ ធុរធោរយ្ហំ. ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯវំ គច្ឆន្តញ្ច យថា តវ ធុរធោរយ្ហំ ន តំ ឋានំ គច្ឆតិ, យត្ថ គន្ត្វា កស្សកោ អសោកោ វិរជោ ហុត្វា ន សោចតិ. ឯតំ បន តំ ឋានំ គច្ឆតិ យត្ថ គន្ត្វា ន សោចតិ. យត្ថ សតិបាចនេន ឯតំ វីរិយធុរធោរយ្ហំ ចោទេន្តោ គន្ត្វា មាទិសោ កស្សកោ អសោកោ វិរជោ ហុត្វា ន សោចតិ, តំ សព្ពសោកសល្លសមុគ្ឃាតភូតំ និព្ពានំ នាម អសង្ខតំ ឋានំ គច្ឆតីតិ.

ឥទានិ និគមនំ ករោន្តោ ឯវមេសា កសីតិ គាថមាហ. តស្សាយំ សង្ខេបត្ថោ – យស្ស, ព្រាហ្មណ, ឯសា សទ្ធាពីជា តបោវុដ្ឋិយា អនុគ្គហិតា កសី បញ្ញាមយំ យុគនង្គលំ ហិរិមយញ្ច ឦសំ មនោមយេន យោត្តេន ឯកាពទ្ធំ កត្វា បញ្ញានង្គលេន សតិផាលំ អាកោដេត្វា សតិបាចនំ គហេត្វា កាយវចីអាហារគុត្តិយា គោបេត្វា សច្ចំ និទ្ទានំ កត្វា សោរច្ចបមោចនំ វីរិយធុរធោរយ្ហំ យោគក្ខេមាភិមុខំ អនិវត្តន្តំ វាហន្តេន កដ្ឋា កសី កម្មបរិយោសានំ ចតុព្ពិធំ សាមញ្ញផលំ បាបិតា, សា ហោតិ អមតប្ផលា, សា ឯសា កសី អមតប្ផលា ហោតិ. អមតំ វុច្ចតិ និព្ពានំ, និព្ពានានិសំសា ហោតីតិ អត្ថោ. សា ខោ បនេសា កសី ន មមេវេកស្ស អមតប្ផលា ហោតិ, អថ ខោ យោ កោចិ ខត្តិយោ វា ព្រាហ្មណោ វា វេស្សោ វា សុទ្ទោ វា គហដ្ឋោ វា បព្ពជិតោ វា ឯតំ កសិំ កសតិ, សោ សព្ពោបិ ឯតំ កសិត្វាន សព្ពទុក្ខា បមុច្ចតីតិ.

ឯវំ ភគវា ព្រាហ្មណស្ស អរហត្តនិកូដេន និព្ពានបរិយោសានំ កត្វា ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ. តតោ ព្រាហ្មណោ គម្ភីរត្ថំ ទេសនំ សុត្វា – ‘‘មម កសិផលំ ភុញ្ជិត្វា បុនបិ ទិវសេយេវ ឆាតោ ហោតិ, ឥមស្ស បន កសី អមតប្ផលា, តស្ស ផលំ ភុញ្ជិត្វា សព្ពទុក្ខា បមុច្ចតី’’តិ ញត្វា បសន្នោ បសន្នាការំ ករោន្តោ ភុញ្ជតុ ភវំ គោតមោតិអាទិមាហ. តំ សព្ពំ តតោ បរញ្ច វុត្តត្ថមេវាតិ. បឋមំ.

២. ឧទយសុត្តវណ្ណនា

១៩៨. ទុតិយេ ឱទនេន បូរេសីតិ អត្តនោ អត្ថាយ សម្បាទិតេន សូបព្យញ្ជនេន ឱទនេន បូរេត្វា អទាសិ. ភគវា កិរ បច្ចូសសមយេ លោកំ ឱលោកេន្តោវ តំ ព្រាហ្មណំ ទិស្វា, បាតោវ សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា, គន្ធកុដិំ បវិសិត្វា, ទ្វារំ បិធាយ, និសិន្នោ តស្ស ភោជនំ ឧបសំហរិយមានំ ទិស្វា, ឯកកោវ បត្តំ អំសកូដេ លគ្គេត្វា, គន្ធកុដិតោ និក្ខម្ម, នគរទ្វារេ បត្តំ នីហរិត្វា, អន្តោនគរំ បវិសិត្វា, បដិបាដិយា គច្ឆន្តោ ព្រាហ្មណស្ស ទ្វារកោដ្ឋកេ អដ្ឋាសិ. ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ ទិស្វា, អត្តនោ សជ្ជិតំ ភោជនំ អទាសិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ទុតិយម្បីតិ ទុតិយទិវសេបិ. តតិយម្បីតិ តតិយទិវសេបិ. តានិ កិរ តីណិ ទិវសានិ និរន្តរំ ព្រាហ្មណស្ស ឃរទ្វារំ គច្ឆន្តស្ស ភគវតោ អន្តរា អញ្ញោ កោចិ ឧដ្ឋាយ បត្តំ គហេតុំ សមត្ថោ នាម នាហោសិ, មហាជនោ ឱលោកេន្តោវ អដ្ឋាសិ.

ឯតទវោចាតិ ព្រាហ្មណោ តីណិ ទិវសានិ បត្តំ បូរេត្វា ទេន្តោបិ ន សទ្ធាយ អទាសិ, ‘‘ឃរទ្វារំ អាគន្ត្វា ឋិតស្ស បព្ពជិតស្ស ភិក្ខាមត្តម្បិ អទត្វា ភុញ្ជតី’’តិ ឧបារម្ភភយេន អទាសិ. ទទន្តោ ច ទ្វេ ទិវសានិ ទត្វា កិញ្ចិ អវត្វាវ និវត្តោ. ភគវាបិ កិញ្ចិ អវត្វាវ បក្កន្តោ. តតិយទិវសេ បន អធិវាសេតុំ អសក្កោន្តោ ឯតំ ‘‘បកដ្ឋកោ’’តិអាទិវចនំ អវោច. ភគវាបិ ឯតំ វចនំ និច្ឆារាបនត្ថមេវ យាវ តតិយមគមាសិ. តត្ថ បកដ្ឋកោតិ រសគិទ្ធោ.

បុនប្បុនំ ចេវ វបន្តិ ពីជន្តិ សត្ថា ព្រាហ្មណស្ស វចនំ សុត្វា, ‘‘ព្រាហ្មណ, ត្វំ តីណិ ទិវសានិ បិណ្ឌបាតំ ទត្វា ឱសក្កសិ, បុនប្បុនំ កាតព្ពា នាម លោកស្មិំ សោឡស ធម្មា’’តិ វត្វា តេ ធម្មេ ទស្សេតុំ ឥមំ ទេសនំ អារភិ. តត្ថ បុនប្បុនំ ចេវ វបន្តីតិ ឯកស្មិំ សស្សវារេ វុត្តំ ‘‘អលមេត្តាវតា’’តិ អនោសក្កិត្វា អបរាបរេសុបិ សស្សវារេសុ ច វបន្តិយេវ. បុនប្បុនំ វស្សតីតិ ន ឯកទិវសំ វស្សិត្វា តិដ្ឋតិ, បុនប្បុនទិវសេសុបិ បុនប្បុនសំវច្ឆរេសុបិ វស្សតិយេវ, ឯវំ ជនបទា ឥទ្ធា ហោន្តិ. ឯតេនុបាយេន សព្ពត្ថ នយោ វេទិតព្ពោ.

យាចកាតិ ឥមស្មិំ បទេ សត្ថា ទេសនាកុសលតាយ អត្តានម្បិ បក្ខិបិត្វា ទស្សេតិ. ខីរនិកាតិ ខីរការកា គោទោហកា. ន ហិ តេ ឯកវារមេវ ថនំ អញ្ឆន្តិ, បុនប្បុនំ អញ្ឆន្តា ធេនុំ ទុហន្តីតិ អត្ថោ. កិលមតិ ផន្ទតិ ចាតិ អយំ សត្តោ តេន ឥរិយាបថេន កិលមតិ ចេវ ផន្ទតិ ច. គព្ភន្តិ សោណសិង្គាលាទីនម្បិ តិរច្ឆានគតានំ កុច្ឆិំ. សិវថិកន្តិ សុសានំ, មតំ មតំ សត្តំ តត្ថ បុនប្បុនំ ហរន្តីតិ អត្ថោ. មគ្គញ្ច លទ្ធា អបុនព្ភវាយាតិ អបុនព្ភវាយ មគ្គោ នាម និព្ពានំ, តំ លភិត្វាតិ អត្ថោ.

ឯវំ វុត្តេតិ ឯវំ ភគវតា អន្តរវីថិយំ ឋត្វាវ សោឡស បុនប្បុនធម្មេ ទេសេន្តេន វុត្តេ. ឯតទវោចាតិ ទេសនាបរិយោសានេ បសន្នោ សទ្ធិំ បុត្តទារមិត្តញាតិវគ្គេន ភគវតោ បាទេ វន្ទិត្វា ឯតំ ‘‘អភិក្កន្តំ ភោ’’តិអាទិវចនំ អវោច. ទុតិយំ.

៣. ទេវហិតសុត្តវណ្ណនា

១៩៩. តតិយេ វាតេហីតិ ឧទរវាតេហិ. ភគវតោ កិរ ឆព្ពស្សានិ ទុក្ករការិកំ ករោន្តស្ស បសតមុគ្គយូសាទីនិ អាហារយតោ ទុព្ភោជនេន ចេវ ទុក្ខសេយ្យាយ ច ឧទរវាតោ កុប្បិ. អបរភាគេ សម្ពោធិំ បត្វា បណីតភោជនំ ភុញ្ជន្តស្សាបិ អន្តរន្តរា សោ អាពាធោ អត្តានំ ទស្សេតិយេវ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ឧបដ្ឋាកោ ហោតីតិ បឋមពោធិយំ អនិពទ្ធុបដ្ឋាកកាលេ ឧបដ្ឋាកោ ហោតិ. តស្មិំ កិរ កាលេ សត្ថុអសីតិមហាថេរេសុ ឧបដ្ឋាកោ អភូតបុព្ពោ នាម នត្ថិ. នាគសមាលោ ឧបវានោ សុនក្ខត្តោ ចុន្ទោ សមណុទ្ទេសោ សាគតោ ពោធិ មេឃិយោតិ ឥមេ បន បាឡិយំ អាគតុបដ្ឋាកា. ឥមស្មិំ បន កាលេ ឧបវានត្ថេរោ បាតោវ ឧដ្ឋាយ បរិវេណសម្មជ្ជនំ ទន្តកដ្ឋទានំ ន្ហានោទកបរិយាទនំ បត្តចីវរំ គហេត្វា អនុគមនន្តិ សព្ពំ ភគវតោ ឧបដ្ឋានមកាសិ. ឧបសង្កមីតិ បឋមពោធិយំ កិរ វីសតិ វស្សានិ និទ្ធូមំ អរញ្ញមេវ ហោតិ, ភិក្ខុសង្ឃស្ស ឧទកតាបនម្បិ ន ភគវតា អនុញ្ញាតំ. សោ ច ព្រាហ្មណោ ឧទ្ធនបាឡិំ ពន្ធាបេត្វា មហាចាដិយោ ឧទ្ធនមារោបេត្វា ឧណ្ហោទកំ ការេត្វា, ន្ហានីយចុណ្ណាទីហិ សទ្ធិំ តំ វិក្កិណន្តោ ជីវិកំ កប្បេតិ. ន្ហាយិតុកាមា តត្ថ គន្ត្វា មូលំ ទត្វា ន្ហាយិត្វា គន្ធេ វិលិម្បិត្វា មាលំ បិឡន្ធិត្វា បក្កមន្តិ. តស្មា ថេរោ តត្ថ ឧបសង្កមិ.

កិំ បត្ថយានោតិ កិំ ឥច្ឆន្តោ. កិំ ឯសន្តិ កិំ គវេសន្តោ. បូជិតោ បូជនេយ្យានន្តិ ឥទំ ថេរោ ទសពលស្ស វណ្ណំ កថេតុមារភិ. គិលានភេសជ្ជត្ថំ គតេន កិរ គិលានស្ស វណ្ណោ កថេតព្ពោតិ វត្តមេតំ. វណ្ណំ ហិ សុត្វា មនុស្សា សក្កច្ចំ ភេសជ្ជំ ទាតព្ពំ មញ្ញន្តិ. សប្បាយភេសជ្ជំ លទ្ធា គិលានោ ខិប្បមេវ វុដ្ឋាតិ. កថេន្តេន ច ឈានវិមោក្ខសមាបត្តិមគ្គផលានិ អារព្ភ កថេតុំ ន វដ្ដតិ. ‘‘សីលវា លជ្ជី កុក្កុច្ចកោ ពហុស្សុតោ អាគមធរោ វំសានុរក្ខកោ’’តិ ឯវំ បន អាគមនីយបដិបទំយេវ កថេតុំ វដ្ដតិ. បូជនេយ្យានន្តិ អសីតិមហាថេរា សទេវកេន លោកេន បូជេតព្ពាតិ បូជនេយ្យា. តេយេវ សក្កាតព្ពាតិ សក្ករេយ្យា. តេសំយេវ អបចិតិ កត្តព្ពាតិ អបចេយ្យា. ភគវា តេសំ បូជិតោ សក្កតោ អបចិតោ ច, ឥច្ចស្ស តំ គុណំ បកាសេន្តោ ថេរោ ឯវមាហ. ហាតវេតិ ហរិតុំ.

ផាណិតស្ស ច បុដន្តិ មហន្តំ និច្ឆារិកំ គុឡបិណ្ឌំ. សោ កិរ ‘‘កិំ សមណស្ស គោតមស្ស អផាសុក’’ន្តិ? បុច្ឆិត្វា, ‘‘ឧទរវាតោ’’តិ សុត្វា, ‘‘តេន ហិ មយមេត្ថ ភេសជ្ជំ ជានាម, ឥតោ ថោកេន ឧទកេន ឥទំ ផាណិតំ អាលោឡេត្វា ន្ហានបរិយោសានេ បាតុំ ទេថ, ឥតិ ឧណ្ហោទកេន ពហិ បរិសេទោ ភវិស្សតិ, ឥមិនា អន្តោតិ ឯវំ សមណស្ស គោតមស្ស ផាសុកំ ភវិស្សតី’’តិ វត្វា ថេរស្ស បត្តេ បក្ខិបិត្វា អទាសិ.

ឧបសង្កមីតិ តស្មិំ កិរ អាពាធេ បដិប្បស្សទ្ធេ ‘‘ទេវហិតេន តថាគតស្ស ភេសជ្ជំ ទិន្នំ, តេនេវ រោគោ វូបសន្តោ, អហោ ទានំ បរមទានំ ព្រាហ្មណស្សា’’តិ កថា វិត្ថារិតា ជាតា. តំ សុត្វា កិត្តិកាមោ ព្រាហ្មណោ ‘‘ឯត្តកេនបិ តាវ មេ អយំ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ’’តិ សោមនស្សជាតោ អត្តនា កតភាវំ ជានាបេតុកាមោ តាវតកេនេវ ទសពលេ វិស្សាសំ អាបជ្ជិត្វា ឧបសង្កមិ.

ទជ្ជាតិ ទទេយ្យ. កថំ ហិ យជមានស្សាតិ កេន ការណេន យជន្តស្ស. ឥជ្ឈតីតិ សមិជ្ឈតិ មហប្ផលោ ហោតិ. យោវេទីតិ យោ អវេទិ អញ្ញាសិ, វិទិតំ បាកដមកាសិ ‘‘យោវេតី’’តិបិ បាឋោ, យោ អវេតិ ជានាតីតិ អត្ថោ. បស្សតីតិ ទិព្ពចក្ខុនា បស្សតិ. ជាតិក្ខយន្តិ អរហត្តំ. អភិញ្ញាវោសិតោតិ ជានិត្វា វោសិតោ វោសានំ កតកិច្ចតំ បត្តោ. ឯវំ ហិ យជមានស្សាតិ ឥមិនា ខីណាសវេ យជនាការេន យជន្តស្ស. តតិយំ.

៤. មហាសាលសុត្តវណ្ណនា

២០០. ចតុត្ថេ លូខោ លូខបាវុរណោតិ ជិណ្ណោ ជិណ្ណបាវុរណោ. ឧបសង្កមីតិ កស្មា ឧបសង្កមិ? តស្ស កិរ ឃរេ អដ្ឋសតសហស្សធនំ អហោសិ. សោ ចតុន្នំ បុត្តានំ អាវាហំ កត្វា ចត្តារិ សតសហស្សានិ អទាសិ. អថស្ស ព្រាហ្មណិយា កាលង្កតាយ បុត្តា សម្មន្តយិំសុ – ‘‘សចេ អញ្ញំ ព្រាហ្មណិំ អានេស្សតិ, តស្សា កុច្ឆិយំ និព្ពត្តវសេន កុលំ ភិជ្ជិស្សតិ. ហន្ទ នំ មយំ សង្គណ្ហាមា’’តិ. តេ ចត្តារោបិ បណីតេហិ ឃាសច្ឆាទនាទីហិ ឧបដ្ឋហន្តា ហត្ថបាទសម្ពាហនាទីនិ ករោន្តា សង្គណ្ហិត្វា ឯកទិវសំ ទិវា និទ្ទាយិត្វា វុដ្ឋិតស្ស ហត្ថបាទេ សម្ពាហមានា បាដិយេក្កំ ឃរាវាសេ អាទីនវំ វត្វា – ‘‘មយំ តុម្ហេ ឥមិនា នីហារេន យាវជីវំ ឧបដ្ឋហិស្សាម, សេសធនម្បិ នោ ទេថា’’តិ យាចិំសុ. ព្រាហ្មណោ បុន ឯកេកស្ស សតសហស្សំ សតសហស្សំ ទត្វា អត្តនោ និវត្ថបារុបនមត្តំ ឋបេត្វា សព្ពំ ឧបភោគបរិភោគំ ចត្តារោ កោដ្ឋាសេ កត្វា និយ្យាទេសិ. តំ ជេដ្ឋបុត្តោ កតិបាហំ ឧបដ្ឋហិ.

អថ នំ ឯកទិវសំ ន្ហត្វា អាគច្ឆន្តំ ទ្វារកោដ្ឋកេ ឋត្វា សុណ្ហា ឯវមាហ – ‘‘កិំ តយា ជេដ្ឋបុត្តស្ស សតំ វា សហស្សំ វា អតិរេកំ ទិន្នមត្ថិ? ននុ សព្ពេសំ ទ្វេ ទ្វេ សតសហស្សានិ ទិន្នានិ, កិំ សេសបុត្តានំ ឃរស្ស មគ្គំ ន ជានាសី’’តិ? សោ ‘‘នស្ស វសលី’’តិ កុជ្ឈិត្វា អញ្ញស្ស ឃរំ អគមាសិ, តតោបិ កតិបាហច្ចយេន ឥមិនាវ ឧបាយេន បលាបិតោ អញ្ញស្សាតិ ឯវំ ឯកឃរេបិ បវេសនំ អលភមានោ បណ្ឌរង្គបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ភិក្ខាយ ចរន្តោ កាលានមច្ចយេន ជរាជិណ្ណោ ទុព្ភោជនទុក្ខសេយ្យាហិ មិលាតសរីរោ ភិក្ខាចារតោ អាគម្ម, បីឋកាយ និបន្នោ និទ្ទំ ឱក្កមិត្វា វុដ្ឋាយ និសិន្នោ អត្តានំ ឱលោកេត្វា បុត្តេសុ បតិដ្ឋំ អបស្សន្តោ ចិន្តេសិ – ‘‘សមណោ កិរ គោតមោ អព្ភាកុដិកោ ឧត្តានមុខោ សុខសម្ភាសោ បដិសន្ថារកុសលោ, សក្កា សមណំ គោតមំ ឧបសង្កមិត្វា បដិសន្ថារំ លភិតុ’’ន្តិ និវាសនបាវុរណំ សណ្ឋបេត្វា ភិក្ខាភាជនមាទាយ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ.

ទារេហិ សំបុច្ឆ ឃរា និក្ខាមេន្តីតិ សព្ពំ មម សន្តកំ គហេត្វា មយ្ហំ និទ្ធនភាវំ ញត្វា អត្តនោ ភរិយាហិ សទ្ធិំ មន្តយិត្វា មំ ឃរា និក្កឌ្ឍាបេន្តិ.

នន្ទិស្សន្តិ នន្ទិជាតោ តុដ្ឋោ បមុទិតោ អហោសិំ. ភវមិច្ឆិសន្តិ វុឌ្ឍិំ បត្ថយិំ. សាវ វារេន្តិ សូករន្តិ យថា សុនខា វគ្គវគ្គា ហុត្វា ភុស្សន្តា ភុស្សន្តា សូករំ វារេន្តិ, បុនប្បុនំ មហារវំ រវាបេន្តិ, ឯវំ ទារេហិ សទ្ធិំ មំ ពហុំ វត្វា វិរវន្តំ បលាបេន្តីតិ អត្ថោ.

អសន្តាតិ អសប្បុរិសា. ជម្មាតិ លាមកា. ភាសរេតិ ភាសន្តិ. បុត្តរូបេនាតិ បុត្តវេសេន. វយោគតន្តិ តយោ វយេ គតំ អតិក្កន្តំ បច្ឆិមវយេ ឋិតំ មំ. ជហន្តីតិ បរិច្ចជន្តិ.

និព្ភោគោតិ និប្បរិភោគោ. ខាទនា អបនីយតីតិ អស្សោ ហិ យាវទេវ តរុណោ ហោតិ ជវសម្បន្នោ, តាវស្ស នានារសំ ខាទនំ ទទន្តិ, ជិណ្ណំ និព្ភោគំ តតោ អបនេន្តិ, អន្តិមវយេ តំ វត្តំ ន លភតិ, គាវីហិ សទ្ធិំ អដវិយំ សុក្ខតិណានិ ខាទន្តោ ចរតិ. យថា សោ អស្សោ, ឯវំ ជិណ្ណកាលេ វិលុត្តសព្ពធនត្តា និព្ភោគោ មាទិសោបិ ពាលកានំ បិតា ថេរោ បរឃរេសុ ភិក្ខតិ.

យញ្ចេតិ និបាតោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យេ មម បុត្តា អនស្សវា អប្បតិស្សា អវសវត្តិនោ, តេហិ ទណ្ឌោវ កិរ សេយ្យោ សុន្ទរតរោតិ. ឥទានិស្ស សេយ្យភាវំ ទស្សេតុំ ចណ្ឌម្បិ គោណន្តិអាទិ វុត្តំ.

បុរេ ហោតីតិ អគ្គតោ ហោតិ, តំ បុរតោ កត្វា គន្តុំ សុខំ ហោតីតិ អត្ថោ. គាធមេធតីតិ ឧទកំ ឱតរណកាលេ គម្ភីរេ ឧទកេ បតិដ្ឋំ លភតិ.

បរិយាបុណិត្វាតិ ឧគ្គណ្ហិត្វា វា វាចុគ្គតា កត្វា. សន្និសិន្នេសូតិ តថារូបេ ព្រាហ្មណានំ សមាគមទិវសេ សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតេសុ បុត្តេសុ តំ សភំ ឱគាហេត្វា ព្រាហ្មណានំ មជ្ឈេ មហារហេ អាសនេ និសិន្នេសុ. អភាសីតិ ‘អយំ មេ កាលោ’តិ សភាយ មជ្ឈេ បវិសិត្វា ហត្ថំ ឧក្ខិបិត្វា, ‘‘ភោ អហំ តុម្ហាកំ គាថា ភាសិតុកាមោ, ភាសិតេ សុណិស្សថា’’តិ វត្វា – ‘‘ភាស, ព្រាហ្មណ, សុណោមា’’តិ វុត្តោ ឋិតកោវ អភាសិ. ‘‘តេន ច សមយេន មនុស្សានំ វត្តំ ហោតិ យោ មាតាបិតូនំ សន្តកំ ខាទន្តោ មាតាបិតរោ ន បោសេតិ, សោ មារេតព្ពោ’’តិ. តស្មា តេ ព្រាហ្មណបុត្តា បិតុបាទេសុ និបតិត្វា ‘‘ជីវិតំ នោ តាត, ទេហី’’តិ យាចិំសុ. សោ បិតុហទយស្ស បុត្តានំ មុទុត្តា ‘‘មា មេ, ភោ, ពាលកេ វិនាសយិត្ថ, បោសិស្សន្តិ ម’’ន្តិ អាហ.

អថស្ស បុត្តេ មនុស្សា អាហំសុ – ‘‘សចេ, ភោ, អជ្ជ បដ្ឋាយ បិតរំ ន សម្មា បដិជគ្គិស្សថ, ឃាតេស្សាម វោ’’តិ. តេ ភីតា ឃរំ នេត្វា បដិជគ្គិំសុ. តំ ទស្សេតុំ អថ ខោ នំ ព្រាហ្មណមហាសាលន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ នេត្វាតិ បីឋេ និសីទាបេត្វា សយំ ឧក្ខិបិត្វា នយិំសុ. ន្ហាបេត្វាតិ សរីរំ តេលេន អព្ភញ្ជិត្វា ឧព្ពដ្ដេត្វា គន្ធចុណ្ណាទីហិ ន្ហាបេសុំ. ព្រាហ្មណិយោបិ បក្កោសាបេត្វា, ‘‘អជ្ជ បដ្ឋាយ អម្ហាកំ បិតរំ សម្មា បដិជគ្គថ. សចេ បមាទំ អាបជ្ជិស្សថ, ឃរតោ វោ និក្កឌ្ឍិស្សាមា’’តិ វត្វា, បណីតភោជនំ ភោជេសុំ.

ព្រាហ្មណោ សុភោជនញ្ច សុខសេយ្យញ្ច អាគម្ម កតិបាហច្ចយេន សញ្ជាតពលោ បីណិតិន្ទ្រិយោ អត្តភាវំ ឱលោកេត្វា, ‘‘អយំ មេ សម្បត្តិ សមណំ គោតមំ និស្សាយ លទ្ធា’’តិ បណ្ណាការំ អាទាយ ភគវតោ សន្តិកំ អគមាសិ. តំ ទស្សេតុំ អថ ខោ សោតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឯតទវោចាតិ ទុស្សយុគំ បាទមូលេ ឋបេត្វា ឯតំ អវោច. សរណគមនាវសានេ ចាបិ ភគវន្តំ ឯវមាហ – ‘‘ភោ គោតម, មយ្ហំ បុត្តេហិ ចត្តារិ ធុរភត្តានិ ទិន្នានិ, តតោ អហំ ទ្វេ តុម្ហាកំ ទម្មិ, ទ្វេ សយំ បរិភុញ្ជិស្សាមី’’តិ. កល្យាណំ, ព្រាហ្មណ, បាដិយេក្កំ បន មា និយ្យាទេហិ, អម្ហាកំ រុច្ចនដ្ឋានមេវ គមិស្សាមាតិ. ‘‘ឯវំ, ភោ’’តិ ខោ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា ឃរំ គន្ត្វា បុត្តេ អាមន្តេសិ ‘‘តាតា, សមណោ គោតមោ មយ្ហំ សហាយោ, តស្ស ទ្វេ ធុរភត្តានិ ទិន្នានិ, តុម្ហេ តស្មិំ សម្បត្តេ មា បមជ្ជថា’’តិ. សាធុ, តាតាតិ. បុនទិវសេ ភគវា បុព្ពណ្ហសមយេ បត្តចីវរំ អាទាយ ជេដ្ឋបុត្តស្ស និវេសនទ្វារំ គតោ. សោ សត្ថារំ ទិស្វាវ ហត្ថតោ បត្តំ គហេត្វា ឃរំ បវេសេត្វា មហារហេ បល្លង្កេ និសីទាបេត្វា បណីតភោជនមទាសិ. សត្ថា បុនទិវសេ ឥតរស្ស, បុនទិវសេ ឥតរស្សាតិ បដិបាដិយា សព្ពេសំ ឃរានិ អគមាសិ. សព្ពេ តថេវ សក្ការំ អកំសុ.

អថេកទិវសំ ជេដ្ឋបុត្តស្ស ឃរេ មង្គលំ បច្ចុបដ្ឋិតំ. សោ បិតរំ អាហ – ‘‘តាត, កស្ស មង្គលំ ទេមា’’តិ. អម្ហេ អញ្ញំ ន ជានាម? ននុ សមណោ គោតមោ មយ្ហំ សហាយោតិ? តេន ហិ តុម្ហេ បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ ស្វាតនាយ សមណំ គោតមំ និមន្តេថាតិ. ព្រាហ្មណោ តថា អកាសិ. ភគវា អធិវាសេត្វា បុនទិវសេ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ តស្ស គេហទ្វារំ អគមាសិ. សោ ហរិតុបលិត្តំ សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតំ គេហំ សត្ថារំ បវេសេត្វា ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ បញ្ញត្តាសនេសុ និសីទាបេត្វា អប្បោទកបាយាសញ្ចេវ ខជ្ជកវិកតិញ្ច អទាសិ. អន្តរភត្តស្មិំយេវ ព្រាហ្មណស្ស ចត្តារោបិ បុត្តា សត្ថុ សន្តិកេ និសីទិត្វា អាហំសុ – ‘‘ភោ គោតម, មយំ អម្ហាកំ បិតរំ បដិជគ្គាម នប្បមជ្ជាម, បស្សថស្ស អត្តភាវ’’ន្តិ. សត្ថា ‘‘កល្យាណំ វោ កតំ, មាតាបិតុបោសកំ នាម បោរាណកបណ្ឌិតានំ អាចិណ្ណមេវា’’តិ វត្វា មហានាគជាតកំ (ជា. ១.១១.១ អាទយោ; ចរិយា. ២.១ អាទយោ) នាម កថេត្វា, ចត្តារិ សច្ចានិ ទីបេត្វា ធម្មំ ទេសេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ ព្រាហ្មណោ សទ្ធិំ ចតូហិ បុត្តេហិ ចតូហិ ច សុណ្ហាហិ ទេសនានុសារេន ញាណំ បេសេត្វា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋិតោ. តតោ បដ្ឋាយ សត្ថា ន សព្ពកាលំ តេសំ គេហំ អគមាសីតិ. ចតុត្ថំ.

៥. មានត្ថទ្ធសុត្តវណ្ណនា

២០១. បញ្ចមេ មានត្ថទ្ធោតិ វាតភរិតភស្តា វិយ មានេន ថទ្ធោ. អាចរិយន្តិ សិប្បុគ្គហណកាលេ អាចរិយោ អនភិវាទេន្តស្ស សិប្បំ ន ទេតិ, អញ្ញស្មិំ បន កាលេ តំ ន អភិវាទេតិ, អត្ថិភាវម្បិស្ស ន ជានាតិ. នាយំ សមណោតិ ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘យស្មា អយំ សមណោ មាទិសេ ជាតិសម្បន្នព្រាហ្មណេ សម្បត្តេ បដិសន្ថារមត្តម្បិ ន ករោតិ, តស្មា ន កិញ្ចិ ជានាតី’’តិ.

អព្ភុតវិត្តជាតាតិ អភូតបុព្ពាយ តុដ្ឋិយា សមន្នាគតា. កេសុ ចស្សាតិ កេសុ ភវេយ្យ. ក្យស្សាតិ កេ អស្ស បុគ្គលស្ស. អបចិតា អស្សូតិ អបចិតិំ ទស្សេតុំ យុត្តា ភវេយ្យុំ. អរហន្តេតិ ឥមាយ គាថាយ ទេសនាកុសលត្តា អត្តានំ អន្តោកត្វា បូជនេយ្យំ ទស្សេតិ. បញ្ចមំ.

៦. បច្ចនីកសុត្តវណ្ណនា

២០២. ឆដ្ឋេ ‘‘សព្ពំ សេត’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘សព្ពំ កណ្ហ’’ន្តិអាទិនា នយេន បច្ចនីកំ ករោន្តស្សេវស្ស សាតំ សុខំ ហោតីតិ បច្ចនីកសាតោ. យោ ច វិនេយ្យ សារម្ភន្តិ យោ ករណុត្តរិយលក្ខណំ សារម្ភំ វិនេត្វា សុណាតីតិ អត្ថោ. ឆដ្ឋំ.

៧. នវកម្មិកសុត្តវណ្ណនា

២០៣. សត្តមេ នវកម្មិកភារទ្វាជោតិ សោ កិរ អរញ្ញេ រុក្ខំ ឆិន្ទាបេត្វា តត្ថេវ បាសាទកូដាគារាទីនិ យោជេត្វា នគរំ អាហរិត្វា វិក្កិណាតិ, ឥតិ នវកម្មំ និស្សាយ ជីវតីតិ នវកម្មិកោ, គោត្តេន ភារទ្វាជោតិ នវកម្មិកភារទ្វាជោ. ទិស្វានស្ស ឯតទហោសីតិ ឆព្ពណ្ណរស្មិយោ វិស្សជ្ជេត្វា និសិន្នំ ភគវន្តំ ទិស្វាន អស្ស ឯតំ អហោសិ. វនស្មិន្តិ ឥមស្មិំ វនសណ្ឌេ. ឧច្ឆិន្នមូលំ មេ វនន្តិ មយ្ហំ កិលេសវនំ ឧច្ឆិន្នមូលំ. និព្ពនថោតិ និក្កិលេសវនោ. ឯកោ រមេតិ ឯកកោ អភិរមាមិ. អរតិំ វិប្បហាយាតិ បន្តសេនាសនេសុ ចេវ ភាវនាយ ច ឧក្កណ្ឋិតំ ជហិត្វា. សត្តមំ.

៨. កដ្ឋហារសុត្តវណ្ណនា

២០៤. អដ្ឋមេ អន្តេវាសិកាតិ វេយ្យាវច្ចំ កត្វា សិប្បុគ្គណ្ហនកា ធម្មន្តេវាសិកា. និសិន្នន្តិ ឆព្ពណ្ណរស្មិយោ វិស្សជ្ជេត្វា និសិន្នំ. គម្ភីររូបេតិ គម្ភីរសភាវេ.

ពហុភេរវេតិ តត្រដ្ឋកសវិញ្ញាណកអវិញ្ញាណកភេរវេហិ ពហុភេរវេ. វិគាហិយាតិ អនុបវិសិត្វា. អនិញ្ជមានេនាតិអាទីនិ កាយវិសេសនានិ, ឯវរូបេន កាយេនាតិ អត្ថោ. សុចារុរូបំ វតាតិ អតិសុន្ទរំ វត ឈានំ ឈាយសីតិ វទតិ.

វនវស្សិតោ មុនីតិ វនំ អវស្សិតោ ពុទ្ធមុនិ. ឥទន្តិ ឥទំ តុម្ហាកំ ឯវំ វនេ និសិន្នការណំ មយ្ហំ អច្ឆេររូបំ បដិភាតិ. បីតិមនោតិ តុដ្ឋចិត្តោ. វនេ វសេតិ វនម្ហិ វសិ.

មញ្ញាមហន្តិ មញ្ញាមិ អហំ. លោកាធិបតិសហព្យតន្តិ លោកាធិបតិមហាព្រហ្មុនា សហភាវំ. អាកង្ខមានោតិ ឥច្ឆមានោ. តិទិវំ អនុត្តរន្តិ ឥទំ ព្រហ្មលោកមេវ សន្ធាយាហ. កស្មា ភវំ វិជនមរញ្ញមស្សិតោតិ អហំ តាវ ព្រហ្មលោកំ អាកង្ខមានោតិ មញ្ញាមិ. យទិ ឯវំ ន ហោតិ, អថ មេ អាចិក្ខ, កស្មា ភវន្តិ? បុច្ឆតិ. ព្រហ្មបត្តិយាតិ សេដ្ឋបត្តិយា. ឥធ ឥទំ តបោ កស្មា ករោសីតិ អបរេនបិ អាការេន បុច្ឆតិ.

កង្ខាតិ តណ្ហា. អភិនន្ទនាតិ អភិនន្ទនវសេន តណ្ហាវ វុត្តា. អនេកធាតូសូតិ អនេកសភាវេសុ អារម្មណេសុ. បុថូតិ នានប្បការា តណ្ហា សេសកិលេសា វា. សទាសិតាតិ និច្ចកាលំ អវស្សិតា. អញ្ញាណមូលប្បភវាតិ អវិជ្ជាមូលា ហុត្វា ជាតា. បជប្បិតាតិ តណ្ហាវ ‘‘ឥទម្បិ មយ្ហំ, ឥទម្បិ មយ្ហ’’ន្តិ បជប្បាបនវសេន បជប្បិតា នាមាតិ វុត្តា. សព្ពា មយា ព្យន្តិកតាតិ សព្ពា តណ្ហា មយា អគ្គមគ្គេន វិគតន្តា និរន្តា កតា. សមូលិកាតិ សទ្ធិំ អញ្ញាណមូលេន.

អនូបយោតិ អនុបគមនោ. សព្ពេសុ ធម្មេសុ វិសុទ្ធទស្សនោតិ ឥមិនា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ទីបេតិ. សម្ពោធិមនុត្តរន្តិ អរហត្តំ សន្ធាយាហ. សិវន្តិ សេដ្ឋំ. ឈាយាមីតិ ទ្វីហិ ឈានេហិ ឈាយាមិ. វិសារទោតិ វិគតសារជ្ជោ. អដ្ឋមំ.

៩. មាតុបោសកសុត្តវណ្ណនា

២០៥. នវមេ បេច្ចាតិ ឥតោ បដិគន្ត្វា. នវមំ.

១០. ភិក្ខកសុត្តវណ្ណនា

២០៦. ទសមេ ឥធាតិ ឥមស្មិំ ភិក្ខុភាវេ. វិស្សំ ធម្មន្តិ ទុគ្គន្ធំ អកុសលធម្មំ. ពាហិត្វាតិ អគ្គមគ្គេន ជហិត្វា. សង្ខាយាតិ ញាណេន. ស វេ ភិក្ខូតិ វុច្ចតីតិ សោ វេ ភិន្នកិលេសត្តា ភិក្ខុ នាម វុច្ចតិ. ទសមំ.

១១. សង្គារវសុត្តវណ្ណនា

២០៧. ឯកាទសមេ បច្ចេតីតិ ឥច្ឆតិ បត្ថេតិ. សាធុ, ភន្តេតិ អាយាចមានោ អាហ. ថេរស្ស កិរេស គិហិសហាយោ, តស្មា ថេរោ ‘‘អយំ វរាកោ មំ សហាយំ លភិត្វាបិ មិច្ឆាទិដ្ឋិំ គហេត្វា មា អបាយបូរកោ អហោសី’’តិ អាយាចតិ. អបិចេស មហាបរិវារោ, តស្មិំ បសន្នេ បញ្ចកុលសតានិ អនុវត្តិស្សន្តីតិ មញ្ញមានោបិ អាយាចតិ. អត្ថវសន្តិ អត្ថានិសំសំ អត្ថការណំ. បាបន្តិ បាណាតិបាតាទិអកុសលំ. បវាហេមីតិ គលប្បមាណំ ឧទកំ ឱតរិត្វា បវាហេមិ បលាបេមិ. ធម្មោតិ គាថា វុត្តត្ថាវ. ឯកាទសមំ.

១២. ខោមទុស្សសុត្តវណ្ណនា

២០៨. ទ្វាទសមេ ខោមទុស្សំ នាមាតិ ខោមទុស្សានំ ឧស្សន្នត្តា ឯវំលទ្ធនាមំ. សភាយន្តិ សាលាយំ. ផុសាយតីតិ ផុសិតានិ មុញ្ចតិ វស្សតិ. សត្ថា កិរ តំ សភំ ឧបសង្កមិតុកាមោ – ‘‘មយិ ឯវមេវំ ឧបសង្កមន្តេ អផាសុកធាតុកំ ហោតិ, ឯកំ ការណំ បដិច្ច ឧបសង្កមិស្សាមី’’តិ អធិដ្ឋានវសេន វុដ្ឋិំ ឧប្បាទេសិ. សភាធម្មន្តិ សុខនិសិន្នេ កិរ អសញ្ចាលេត្វា ឯកបស្សេន បវិសនំ តេសំ សភាធម្មោ នាម, ន មហាជនំ ចាលេត្វា ឧជុកមេវ បវិសនំ. ភគវា ច ឧជុកមេវ អាគច្ឆតិ, តេន តេ កុបិតា ភគវន្តំ ហីឡេន្តា ‘‘កេ ច មុណ្ឌកា សមណកា, កេ ច សភាធម្មំ ជានិស្សន្តី’’តិ អាហំសុ. សន្តោតិ បណ្ឌិតា សប្បុរិសា. បហាយាតិ ឯតេ រាគាទយោ ជហិត្វា រាគាទិវិនយាយ ធម្មំ ភណន្តិ, តស្មា តេ សន្តោ នាមាតិ. ទ្វាទសមំ.

ឧបាសកវគ្គោ ទុតិយោ.

ឥតិ សារត្ថប្បកាសិនិយា

សំយុត្តនិកាយ-អដ្ឋកថាយ

ព្រាហ្មណសំយុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.