៨. វង្គីសសំយុត្តំ

១. និក្ខន្តសុត្តវណ្ណនា

២០៩. វង្គីសសំយុត្តស្ស បឋមេ អគ្គាឡវេ ចេតិយេតិ អាឡវិយំ អគ្គចេតិយេ. អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ អគ្គាឡវគោតមកាទីនិ យក្ខនាគាទីនំ ភវនានិ, ចេតិយានិ អហេសុំ. ឧប្បន្នេ ពុទ្ធេ តានិ អបនេត្វា មនុស្សា វិហារេ ករិំសុ. តេសំ តានេវ នាមានិ ជាតានិ. និគ្រោធកប្បេនាតិ និគ្រោធរុក្ខមូលវាសិនា កប្បត្ថេរេន. ឱហិយ្យកោតិ ឱហីនកោ. វិហារបាលោតិ សោ កិរ តទា អវស្សិកោ ហោតិ បត្តចីវរគ្គហណេ អកោវិទោ. អថ នំ ថេរា ភិក្ខូ – ‘‘អាវុសោ, ឥមានិ ឆត្តុបាហនកត្តរយដ្ឋិអាទីនិ ឱលោកេន្តោ និសីទា’’តិ វិហាររក្ខកំ កត្វា បិណ្ឌាយ បវិសិំសុ. តេន វុត្តំ ‘‘វិហារបាលោ’’តិ. សមលង្ករិត្វាតិ អត្តនោ វិភវានុរូបេន អលង្ការេន អលង្ករិត្វា. ចិត្តំ អនុទ្ធំសេតីតិ កុសលចិត្តំ វិទ្ធំសេតិ វិនាសេតិ. តំ កុតេត្ថ លព្ភាតិ ឯតស្មិំ រាគេ ឧប្បន្នេ តំ ការណំ កុតោ លព្ភា. យំ មេ បរោតិ យេន មេ ការណេន អញ្ញោ បុគ្គលោ វា ធម្មោ វា អនភិរតិំ វិនោទេត្វា ឥទានេវ អភិរតិំ ឧប្បាទេយ្យ អាចរិយុបជ្ឈាយាបិ មំ វិហារេ ឱហាយ គតា.

អគារស្មាតិ អគារតោ និក្ខន្តំ. អនគារិយន្តិ បព្ពជ្ជំ ឧបគតន្តិ អត្ថោ. កណ្ហតោតិ កណ្ហបក្ខតោ មារបក្ខតោ អាធាវន្តិ. ឧគ្គបុត្តាតិ ឧគ្គតានំ បុត្តា មហេសក្ខា រាជញ្ញភូតា. ទឡ្ហធម្មិនោតិ ទឡ្ហធនុនោ, ឧត្តមប្បមាណំ អាចរិយធនុំ ធារយមានា. សហស្សំ អបលាយិនន្តិ យេ តេ សមន្តា សរេហិ បរិកិរេយ្យុំ, តេសំ អបលាយីនំ សង្ខំ ទស្សេន្តោ ‘‘សហស្ស’’ន្តិ អាហ. ឯតតោ ភិយ្យោតិ ឯតស្មា សហស្សា អតិរេកតរា. នេវ មំ ព្យាធយិស្សន្តីតិ មំ ចាលេតុំ ន សក្ខិស្សន្តិ. ធម្មេ សម្ហិ បតិដ្ឋិតន្តិ អនភិរតិំ វិនោទេត្វា អភិរតិំ ឧប្បាទនសមត្ថេ សកេ សាសនធម្មេ បតិដ្ឋិតំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឥស្សាសសហស្សេ តាវ សមន្តា សរេហិ បរិកិរន្តេ សិក្ខិតោ បុរិសោ ទណ្ឌកំ គហេត្វា សព្ពេ សរេ សរីរេ អបតមានេ អន្តរាវ បហរិត្វា បាទមូលេ បាតេតិ. តត្ថ ឯកោបិ ឥស្សាសោ ទ្វេ សរេ ឯកតោ ន ខិបតិ, ឥមា បន ឥត្ថិយោ រូបារម្មណាទិវសេន បញ្ច បញ្ច សរេ ឯកតោ ខិបន្តិ. ឯវំ ខិបន្តិយោ ឯតា សចេបិ អតិរេកសហស្សា ហោន្តិ, នេវ មំ ចាលេតុំ សក្ខិស្សន្តីតិ.

សក្ខី ហិ មេ សុតំ ឯតន្តិ មយា ហិ សម្មុខា ឯតំ សុតំ. និព្ពានគមនំ មគ្គន្តិ វិបស្សនំ សន្ធាយាហ. សោ ហិ និព្ពានស្ស បុព្ពភាគមគ្គោ, លិង្គវិបល្លាសេន បន ‘‘មគ្គ’’ន្តិ អាហ. តត្ថ មេតិ តស្មិំ មេ អត្តនោ តរុណវិបស្សនាសង្ខាតេ និព្ពានគមនមគ្គេ មនោ និរតោ. បាបិមាតិ កិលេសំ អាលបតិ. មច្ចូតិបិ តមេវ អាលបតិ. ន មេ មគ្គម្បិ ទក្ខសីតិ យថា មេ ភវយោនិអាទីសុ គតមគ្គម្បិ ន បស្សសិ, តថា ករិស្សាមីតិ. បឋមំ.

២. អរតីសុត្តវណ្ណនា

២១០. ទុតិយេ និក្ខមតីតិ វិហារា និក្ខមតិ. អបរជ្ជុ វា កាលេតិ ទុតិយទិវសេ វា ភិក្ខាចារកាលេ. វិហារគរុកោ កិរេស ថេរោ. អរតិញ្ច រតិញ្ចាតិ សាសនេ អរតិំ កាមគុណេសុ ច រតិំ. សព្ពសោ គេហសិតញ្ច វិតក្កន្តិ បញ្ចកាមគុណគេហនិស្សិតំ បាបវិតក្កញ្ច សព្ពាការេន បហាយ. វនថន្តិ កិលេសមហាវនំ. កុហិញ្ចីតិ កិស្មិញ្ចិ អារម្មណេ. និព្ពនថោតិ និក្កិលេសវនោ. អរតោតិ តណ្ហារតិរហិតោ.

បថវិញ្ច វេហាសន្តិ បថវិដ្ឋិតញ្ច ឥត្ថិបុរិសវត្ថាលង្ការាទិវណ្ណំ, វេហាសដ្ឋកញ្ច ចន្ទសូរិយោភាសាទិ. រូបគតន្តិ រូបមេវ. ជគតោគធន្តិ ជគតិយា ឱគធំ, អន្តោបថវិយំ នាគភវនគតន្តិ អត្ថោ. បរិជីយតីតិ បរិជីរតិ. សព្ពមនិច្ចន្តិ សព្ពំ តំ អនិច្ចំ. អយំ ថេរស្ស មហាវិបស្សនាតិ វទន្តិ. ឯវំ សមច្ចាតិ ឯវំ សមាគន្ត្វា. ចរន្តិ មុតត្តាតិ វិញ្ញាតត្តភាវា វិហរន្តិ.

ឧបធីសូតិ ខន្ធកិលេសាភិសង្ខារេសុ. គធិតាតិ គិទ្ធា. ទិដ្ឋសុតេតិ ចក្ខុនា ទិដ្ឋេ រូបេ, សោតេន សុតេ សទ្ទេ. បដិឃេ ច មុតេ ចាតិ ឯត្ថ បដិឃបទេន គន្ធរសា គហិតា, មុតបទេន ផោដ្ឋព្ពារម្មណំ. យោ ឯត្ថ ន លិម្បតីតិ យោ ឯតេសុ បញ្ចកាមគុណេសុ តណ្ហាទិដ្ឋិលេបេហិ ន លិម្បតិ.

អថ សដ្ឋិនិស្សិតា សវិតក្កា, បុថូ ជនតាយ អធម្មា និវិដ្ឋាតិ អថ ឆ អារម្មណនិស្សិតា បុថូ អធម្មវិតក្កា ជនតាយ និវិដ្ឋាតិ អត្ថោ. ន ច វគ្គគតស្ស កុហិញ្ចីតិ តេសំ វសេន ន កត្ថចិ កិលេសវគ្គគតោ ភវេយ្យ. នោ បន ទុដ្ឋុល្លភាណីតិ ទុដ្ឋុល្លវចនភាណីបិ ន សិយា. ស ភិក្ខូតិ សោ ឯវំវិធោ ភិក្ខុ នាម ហោតិ.

ទព្ពោតិ ទព្ពជាតិកោ បណ្ឌិតោ. ចិររត្តសមាហិតោតិ ទីឃរត្តំ សមាហិតចិត្តោ. និបកោតិ នេបក្កេន សមន្នាគតោ បរិណតបញ្ញោ. អបិហាលូតិ និត្តណ្ហោ. សន្តំ បទន្តិ និព្ពានំ. អជ្ឈគមា មុនីតិ អធិគតោ មុនិ. បដិច្ច បរិនិព្ពុតោ កង្ខតិ កាលន្តិ និព្ពានំ បដិច្ច កិលេសបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពុតោ បរិនិព្ពានកាលំ អាគមេតិ. ទុតិយំ.

៣. បេសលសុត្តវណ្ណនា

២១១. តតិយេ អតិមញ្ញតីតិ ‘‘កិំ ឥមេ មហល្លកា? ន ឯតេសំ បាឡិ, ន អដ្ឋកថា, ន បទព្យញ្ជនមធុរតា, អម្ហាកំ បន បាឡិបិ អដ្ឋកថាបិ នយសតេន នយសហស្សេន ឧបដ្ឋាតី’’តិ អតិក្កមិត្វា មញ្ញតិ. គោតមាតិ គោតមពុទ្ធសាវកត្តា អត្តានំ អាលបតិ. មានបថន្តិ មានារម្មណញ្ចេវ មានសហភុនោ ច ធម្មេ. វិប្បដិសារីហុវាតិ វិប្បដិសារី អហុវា, អហោសីតិ អត្ថោ. មគ្គជិនោតិ មគ្គេន ជិតកិលេសោ. កិត្តិញ្ច សុខញ្ចាតិ វណ្ណភណនញ្ច កាយិកចេតសិកសុខញ្ច. អខិលោធ បធានវាតិ អខិលោ ឥធ បធានវា វីរិយសម្បន្នោ. វិសុទ្ធោតិ វិសុទ្ធោ ភវេយ្យ. អសេសន្តិ និស្សេសំ នវវិធំ. វិជ្ជាយន្តករោតិ វិជ្ជាយ កិលេសានំ អន្តករោ. សមិតាវីតិ រាគាទីនំ សមិតតាយ សមិតាវី. តតិយំ.

៤. អានន្ទសុត្តវណ្ណនា

២១២. ចតុត្ថេ រាគោតិ អាយស្មា អានន្ទោ មហាបុញ្ញោ សម្ភាវិតោ, តំ រាជរាជមហាមត្តាទយោ និមន្តេត្វា អន្តោនិវេសនេ និសីទាបេន្តិ. សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតាបិ ឥត្ថិយោ ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា តាលវណ្ដេន ពីជេន្តិ, ឧបនិសីទិត្វា បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ ធម្មំ សុណន្តិ. តត្ថ អាយស្មតោ វង្គីសស្ស នវបព្ពជិតស្ស អារម្មណំ បរិគ្គហេតុំ អសក្កោន្តស្ស ឥត្ថិរូបារម្មណេ រាគោ ចិត្តំ អនុទ្ធំសេតិ. សោ សទ្ធាបព្ពជិតត្តា ឧជុជាតិកោ កុលបុត្តោ ‘‘អយំ មេ រាគោ វឌ្ឍិត្វា ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកំ អត្ថំ នាសេយ្យា’’តិ ចិន្តេត្វា អនន្តរំ និសិន្នោវ ថេរស្ស អត្តានំ អាវិករោន្តោ កាមរាគេនាតិអាទិមាហ.

តត្ថ និព្ពាបនន្តិ រាគនិព្ពានការណំ. វិបរិយេសាតិ វិបល្លាសេន. សុភំ រាគូបសញ្ហិតន្តិ រាគដ្ឋានិយំ ឥដ្ឋារម្មណំ. បរតោ បស្សាតិ អនិច្ចតោ បស្ស. មា ច អត្តតោតិ អត្តតោ មា បស្ស. កាយគតា ត្យត្ថូតិ កាយគតា តេ អត្ថុ. អនិមិត្តញ្ច ភាវេហីតិ និច្ចាទីនំ និមិត្តានំ ឧគ្ឃាដិតត្តា វិបស្សនា អនិមិត្តា នាម, តំ ភាវេហីតិ វទតិ. មានាភិសមយាតិ មានស្ស ទស្សនាភិសមយា ចេវ បហានាភិសមយា ច. ឧបសន្តោតិ រាគាទិសន្តតាយ ឧបសន្តោ. ចតុត្ថំ.

៥. សុភាសិតសុត្តវណ្ណនា

២១៣. បញ្ចមេ អង្គេហីតិ ការណេហិ, អវយវេហិ វា. មុសាវាទាវេរមណិអាទីនិ ហិ ចត្តារិ សុភាសិតវាចាយ ការណានិ, សច្ចវចនាទយោ ចត្តារោ អវយវា. ការណត្ថេ ច អង្គសទ្ទេ ‘‘ចតូហី’’តិ និស្សក្កវចនំ ហោតិ, អវយវត្ថេ ករណវចនំ. សមន្នាគតាតិ សមនុអាគតា បវត្តា យុត្តា ច. វាចាតិ សមុល្លបនវាចា, យា ‘‘វាចា គិរា ព្យប្បថោ’’តិ (ធ. ស. ៦៣៦) ច, ‘‘នេលា កណ្ណសុខា’’តិ (ទី. និ. ១.៩) ច អាគតា. ‘‘យា បន វាចាយ ចេ កតំ កម្ម’’ន្តិ ឯវំ វិញ្ញត្តិ ច ‘‘យា ចតូហិ វចីទុច្ចរិតេហិ អារតិ…បេ… អយំ វុច្ចតិ សម្មាវាចា’’តិ (វិភ. ២០៦) ឯវំ វិរតិ ច, ‘‘ផរុសវាចា, ភិក្ខវេ, អាសេវិតា ភាវិតា ពហុលីកតា និរយសំវត្តនិកា ហោតី’’តិ (អ. និ. ៨.៤០) ឯវំ ចេតនា ច វាចាតិ អាគតា, ន សា ឥធ អធិប្បេតា. កស្មា? អភាសិតព្ពតោ. សុភាសិតាតិ សុដ្ឋុ ភាសិតា. តេនស្សា អត្ថាវហតំ ទីបេតិ. នោ ទុព្ភាសិតាតិ ន ទុដ្ឋុ ភាសិតា. តេនស្សា អនត្ថាវហនបហានតំ ទីបេតិ. អនវជ្ជាតិ រាគាទិវជ្ជរហិតា. ឥមិនាស្សា ការណសុទ្ធិំ ចតុទោសាភាវញ្ច ទីបេតិ. អននុវជ្ជាតិ អនុវាទវិមុត្តា. ឥមិនាស្សា សព្ពាការសម្បត្តិំ ទីបេតិ. វិញ្ញូនន្តិ បណ្ឌិតានំ. តេន និន្ទាបសំសាសុ ពាលា អប្បមាណាតិ ទីបេតិ.

សុភាសិតំយេវ ភាសតីតិ បុគ្គលាធិដ្ឋានាយ ទេសនាយ ចតូសុ វាចង្គេសុ អញ្ញតរនិទ្ទោសវចនមេតំ. នោ ទុព្ភាសិតន្តិ តស្សេវ វាចង្គស្ស បដិបក្ខភាសននិវារណំ. នោ ទុព្ភាសិតន្តិ ឥមិនា មិច្ឆាវាចប្បហានំ ទីបេតិ. សុភាសិតន្តិ ឥមិនា បហីនមិច្ឆាវាចេន ភាសិតព្ពវចនលក្ខណំ. អង្គបរិទីបនត្ថំ បនេត្ថ អភាសិតព្ពំ បុព្ពេ អវត្វា ភាសិតព្ពមេវាហ. ឯស នយោ ធម្មំយេវាតិអាទីសុបិ. ឯត្ថ ច បឋមេន បិសុណទោសរហិតំ សមគ្គករណំ វចនំ វុត្តំ, ទុតិយេន សម្ផប្បលាបទោសរហិតំ ធម្មតោ អនបេតំ មន្តាវចនំ, ឥតរេហិ ទ្វីហិ ផរុសាលិករហិតានិ បិយសច្ចវចនានិ. ឥមេហិ ខោតិ អាទិនា តានិ អង្គានិ បច្ចក្ខតោ ទស្សេន្តោ តំ វាចំ និគមេតិ. យញ្ច អញ្ញេ បដិញ្ញាទីហិ អវយវេហិ, នាមាទីហិ បទេហិ, លិង្គវចនវិភត្តិកាលការកសម្បត្តីហិ ច សមន្នាគតំ មុសាវាទាទិវាចម្បិ សុភាសិតន្តិ មញ្ញន្តិ, តំ បដិសេធេតិ. អវយវាទិសមន្នាគតាបិ ហិ តថារូបី វាចា ទុព្ភាសិតាវ ហោតិ អត្តនោ ច បរេសញ្ច អនត្ថាវហត្តា. ឥមេហិ បន ចតូហង្គេហិ សមន្នាគតា សចេបិ មិលក្ខុភាសាបរិយាបន្នា ឃដចេដិកាគីតិកបរិយាបន្នាបិ ហោតិ, តថាបិ សុភាសិតាវ លោកិយលោកុត្តរហិតសុខាវហត្តា. តថា ហិ មគ្គបស្សេ សស្សំ រក្ខន្តិយា សីហឡចេដិកាយ សីហឡកេនេវ ជាតិជរាមរណយុត្តំ គីតិកំ គាយន្តិយា សទ្ទំ សុត្វា មគ្គំ គច្ឆន្តា សដ្ឋិមត្តា វិបស្សកា ភិក្ខូ អរហត្តំ បាបុណិំសុ. តថា តិស្សោ នាម អារទ្ធវិបស្សកោ ភិក្ខុ បទុមសរសមីបេន គច្ឆន្តោ បទុមសរេ បទុមានិ ភញ្ជិត្វា –

‘‘បាតោវ ផុល្លិតកោកនទំ, សូរិយាលោកេន ភិជ្ជិយតេ;

ឯវំ មនុស្សត្តំ គតា សត្តា, ជរាភិវេគេន មទ្ទិយន្តី’’តិ. –

ឥមំ គីតិកំ គាយន្តិយា ចេដិកាយ សុត្វា អរហត្តំ បត្តោ.

ពុទ្ធន្តរេបិ អញ្ញតរោ បុរិសោ សត្តហិ បុត្តេហិ សទ្ធិំ អដវិតោ អាគម្ម អញ្ញតរាយ ឥត្ថិយា មុសលេន តណ្ឌុលេ កោដ្ដេន្តិយា –

‘‘ជរាយ បរិមទ្ទិតំ ឯតំ, មិលាតឆវិចម្មនិស្សិតំ;

មរណេន ភិជ្ជតិ ឯតំ, មច្ចុស្ស ឃាសមាមិសំ.

‘‘កិមីនំ អាលយំ ឯតំ, នានាកុណបេន បូរិតំ;

អសុចិស្ស ភាជនំ ឯតំ, កទលិក្ខន្ធសមំ ឥទ’’ន្តិ. –

ឥមំ គីតិកំ សុត្វា បច្ចវេក្ខន្តោ សហ បុត្តេហិ បច្ចេកពោធិំ បត្តោ. ឯវំ ឥមេហិ ចតូហិ អង្គេហិ សមន្នាគតា វាចា សចេបិ មិលក្ខុភាសាបរិយាបន្នា ឃដចេដិកាគីតិកបរិយាបន្នាបិ ហោតិ, តថាបិ សុភាសិតាតិ វេទិតព្ពា. សុភាសិតត្តា ឯវ ច អនវជ្ជា ច អននុវជ្ជា ច វិញ្ញូនំ អត្ថត្ថិកានំ អត្ថបដិសរណានំ, នោ ព្យញ្ជនបដិសរណានន្តិ.

សារុប្បាហីតិ អនុច្ឆវិកាហិ. អភិត្ថវីតិ បសំសិ. ន តាបយេតិ វិប្បដិសារេន ន តាបេយ្យ ន វិពាធេយ្យ. បរេតិ បរេហិ ភិន្ទន្តោ នាភិភវេយ្យ ន ពាធេយ្យ. ឥតិ ឥមាយ គាថាយ អបិសុណវាចាវសេន ភគវន្តំ ថោមេតិ. បដិនន្ទិតាតិ បិយាយិតា. យំ អនាទាយាតិ យំ វាចំ ភាសន្តោ បរេសំ បាបានិ អប្បិយានិ ផរុសវចនានិ អនាទាយ អត្ថព្យញ្ជនមធុរំ បិយមេវ ភាសតិ, តំ វាចំ ភាសេយ្យាតិ បិយវាចាវសេន អភិត្ថវិ.

អមតាតិ សាធុភាវេន អមតសទិសា. វុត្តម្បិ ហេតំ – ‘‘សច្ចំ ហវេ សាទុតរំ រសាន’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២៤៦) និព្ពានាមតបច្ចយត្តា វា អមតា. ឯស ធម្មោ សនន្តនោតិ យា អយំ សច្ចវាចា នាម, ឯស បោរាណោ ធម្មោ ចរិយា បវេណី. ឥទមេវ ហិ បោរាណានំ អាចិណ្ណំ, ន តេ អលិកំ ភាសិំសុ. តេនេវាហ – សច្ចេ អត្ថេ ច ធម្មេ ច, អាហុ សន្តោ បតិដ្ឋិតាតិ.

តត្ថ សច្ចេ បតិដ្ឋិតត្តាវ អត្តនោ ច បរេសញ្ច អត្ថេ បតិដ្ឋិតា, អត្ថេ បតិដ្ឋិតត្តា ឯវ ធម្មេ បតិដ្ឋិតា ហោន្តីតិ វេទិតព្ពា. សច្ចវិសេសនមេវ វា ឯតំ. ឥទំ ហិ វុត្តំ ហោតិ – សច្ចេ បតិដ្ឋិតា, កីទិសេ? អត្ថេ ច ធម្មេ ច, យំ បរេសំ អត្ថតោ អនបេតត្តា អត្ថំ អនុបរោធករំ, ធម្មតោ អនបេតត្តា ធម្មំ ធម្មិកមេវ អត្ថំ សាធេតីតិ. ឥតិ ឥមាយ គាថាយ សច្ចវចនវសេន អភិត្ថវិ.

ខេមន្តិ អភយំ និរុបទ្ទវំ. កេន ការណេនាតិ ចេ. និព្ពានបត្តិយា ទុក្ខស្សន្តកិរិយាយ, យស្មា កិលេសនិព្ពានំ បាបេតិ, វដ្ដទុក្ខស្ស ច អន្តកិរិយាយ សំវត្តតីតិ អត្ថោ. អថ វា យំ ពុទ្ធោ និព្ពានបត្តិយា ទុក្ខស្សន្តកិរិយាយាតិ ទ្វិន្នំ និព្ពានធាតូនំ អត្ថាយ ខេមមគ្គប្បកាសនតោ ខេមំ វាចំ ភាសតិ, សា វេ វាចានមុត្តមាតិ សា វាចា សព្ពវាចានំ សេដ្ឋាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឥតិ ឥមាយ គាថាយ មន្តាវចនវសេន ភគវន្តំ អភិត្ថវន្តោ អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ និដ្ឋបេសីតិ. បញ្ចមំ.

៦. សារិបុត្តសុត្តវណ្ណនា

២១៤. ឆដ្ឋេ បោរិយាតិ អក្ខរាទិបរិបុណ្ណាយ. វិស្សដ្ឋាយាតិ អវិពទ្ធាយ អបលិពុទ្ធាយ. ធម្មសេនាបតិស្ស ហិ កថេន្តស្ស បិត្តាទីនំ វសេន អបលិពុទ្ធវចនំ ហោតិ, អយទណ្ឌេន បហតកំសតាលតោ សទ្ទោ វិយ និច្ឆរតិ. អនេលគលាយាតិ អនេលាយ អគលាយ និទ្ទោសាយ ចេវ អក្ខលិតបទព្យញ្ជនាយ ច. ថេរស្ស ហិ កថយតោ បទំ វា ព្យញ្ជនំ វា ន បរិហាយតិ. អត្ថស្ស វិញ្ញាបនិយាតិ អត្ថស្ស វិញ្ញាបនសមត្ថាយ. ភិក្ខុនន្តិ ភិក្ខូនំ.

សំខិត្តេនបីតិ ‘‘ចត្តារិមានិ, អាវុសោ, អរិយសច្ចានិ. កតមានិ ចត្តារិ? ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ…បេ… ឥមានិ ខោ, អាវុសោ, ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ, តស្មាតិហ, អាវុសោ, ឥទំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចន្តិ យោគោ ករណីយោ’’តិ (សំ. និ. ៥.១០៩៦-១០៩៨) ឯវំ សំខិត្តេនបិ ទេសេតិ. វិត្ថារេនបីតិ ‘‘កតមំ, អាវុសោ, ទុក្ខំ អរិយសច្ច’’ន្តិអាទិនា (ម. និ. ៣.៣៧៣) នយេន តានេវ វិភជន្តោ វិត្ថារេនបិ ភាសតិ. ខន្ធាទិទេសនាសុបិ ឯសេវ នយោ. សាឡិកាយិវ និគ្ឃោសោតិ យថា មធុរំ អម្ពបក្កំ សាយិត្វា បក្ខេហិ វាតំ ទត្វា មធុរស្សរំ និច្ឆារេន្តិយា សាឡិកសកុណិយា និគ្ឃោសោ, ឯវំ ថេរស្ស ធម្មំ កថេន្តស្ស មធុរោ និគ្ឃោសោ ហោតិ. បដិភានំ ឧទីរយីតិ សមុទ្ទតោ ឩមិយោ វិយ អនន្តំ បដិភានំ ឧដ្ឋហតិ. ឱធេន្តីតិ ឱទហន្តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. បវារណាសុត្តវណ្ណនា

២១៥. សត្តមេ តទហូតិ តស្មិំ អហុ, តស្មិំ ទិវសេតិ អត្ថោ. ឧបវសន្តិ ឯត្ថាតិ ឧបោសថោ. ឧបវសន្តីតិ ច សីលេន វា អនសនេន វា ឧបេតា ហុត្វា វសន្តីតិ អត្ថោ. សោ បនេស ឧបោសថទិវសោ អដ្ឋមីចាតុទ្ទសីបន្នរសីភេទេន តិវិធោ, តស្មា សេសទ្វយនិវារណត្ថំ បន្នរសេតិ វុត្តំ. បវារណាយាតិ វស្សំ-វុដ្ឋ-បវារណាយ. វិសុទ្ធិបវារណាតិបិ ឯតិស្សាវ នាមំ. និសិន្នោ ហោតីតិ សាយន្ហសមយេ សម្បត្តបរិសាយ កាលយុត្តំ ធម្មំ ទេសេត្វា ឧទកកោដ្ឋកេ គត្តានិ បរិសិញ្ចិត្វា និវត្ថនិវាសនោ ឯកំសំ សុគតមហាចីវរំ កត្វា មជ្ឈិមត្ថម្ភំ និស្សាយ បញ្ញត្តេ វរពុទ្ធាសនេ បុរត្ថិមទិសាយ ឧដ្ឋហតោ ចន្ទមណ្ឌលស្ស សិរិំ សិរិយា អភិភវមានោ និសិន្នោ ហោតិ. តុណ្ហីភូតំ តុណ្ហីភូតន្តិ យតោ យតោ អនុវិលោកេតិ, តតោ តតោ តុណ្ហីភូតមេវ. តត្ថ ហិ ឯកភិក្ខុស្សាបិ ហត្ថកុក្កុច្ចំ វា បាទកុក្កុច្ចំ វា នត្ថិ, សព្ពេ និរវា សន្តេន ឥរិយាបថេន និសីទិំសុ. អនុវិលោកេត្វាតិ ទិស្សមានបញ្ចបសាទេហិ នេត្តេហិ អនុវិលោកេត្វា. ហន្ទាតិ វោស្សគ្គត្ថេ និបាតោ. ន ច មេ កិញ្ចិ គរហថាតិ ឯត្ថ ន ច កិញ្ចីតិ បុច្ឆនត្ថេ ន-ការោ. កិំ មេ កិញ្ចិ គរហថ? យទិ គរហថ, វទថ, ឥច្ឆាបេមិ វោ វត្តុន្តិ អត្ថោ. កាយិកំ វា វាចសិកំ វាតិ ឥមិនា កាយវចីទ្វារានេវ បវារេតិ, ន មនោទ្វារំ. កស្មា? អបាកដត្តា. កាយវចីទ្វារេសុ ហិ ទោសោ បាកដោ ហោតិ, ន មនោទ្វារេ. ‘‘ឯកមញ្ចេ សយតោបិ ហិ កិំ ចិន្តេសី’’តិ? បុច្ឆិត្វា ចិត្តាចារំ ជានាតិ. ឥតិ មនោទ្វារំ អបាកដត្តា ន បវារេតិ, នោ អបរិសុទ្ធត្តា. ពោធិសត្តភូតស្សាបិ ហិ តស្ស ភូរិទត្តឆទ្ទន្តសង្ខបាលធម្មបាលាទិកាលេ មនោទ្វារំ បរិសុទ្ធំ, ឥទានេត្ថ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ.

ឯតទវោចាតិ ធម្មសេនាបតិដ្ឋានេ ឋិតត្តា ភិក្ខុសង្ឃស្ស ភារំ វហន្តោ ឯតំ អវោច. ន ខោ មយំ, ភន្តេតិ, ភន្តេ, មយំ ភគវតោ ន កិញ្ចិ គរហាម. កាយិកំ វា វាចសិកំ វាតិ ឥទំ ចតុន្នំ អរក្ខិយតំ សន្ធាយ ថេរោ អាហ. ភគវតោ ហិ ចត្តារិ អរក្ខិយានិ. យថាហ –

‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, តថាគតស្ស អរក្ខិយានិ. កតមានិ ចត្តារិ? បរិសុទ្ធកាយសមាចារោ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ, នត្ថិ តថាគតស្ស កាយទុច្ចរិតំ, យំ តថាគតោ រក្ខេយ្យ ‘មា មេ ឥទំ បរោ អញ្ញាសី’តិ. បរិសុទ្ធវចីសមាចារោ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ, នត្ថិ តថាគតស្ស វចីទុច្ចរិតំ, យំ តថាគតោ រក្ខេយ្យ, ‘មា មេ ឥទំ បរោ អញ្ញាសី’តិ. បរិសុទ្ធមនោសមាចារោ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ, នត្ថិ តថាគតស្ស មនោទុច្ចរិតំ, យំ តថាគតោ រក្ខេយ្យ, ‘មា មេ ឥទំ បរោ អញ្ញាសី’តិ. បរិសុទ្ធាជីវោ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ, នត្ថិ តថាគតស្ស មិច្ឆាអាជីវោ, យំ តថាគតោ រក្ខេយ្យ ‘‘មា មេ ឥទំ បរោ អញ្ញាសី’’តិ (អ. និ. ៧.៥៨).

ឥទានិ ភគវតោ យថាភូតគុណេ កថេន្តោ ភគវា ហិ, ភន្តេតិអាទិមាហ. តត្ថ អនុប្បន្នស្សាតិ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធតោ បដ្ឋាយ អញ្ញេន សមណេន វា ព្រាហ្មណេន វា អនុប្បាទិតបុព្ពស្ស. អសញ្ជាតស្សាតិ ឥទំ អនុប្បន្នវេវចនមេវ. អនក្ខាតស្សាតិ អញ្ញេន អទេសិតស្ស. បច្ឆា សមន្នាគតាតិ បឋមគតស្ស ភគវតោ បច្ឆា សមនុអាគតា. ឥតិ ថេរោ យស្មា សព្ពេបិ ភគវតោ សីលាទយោ គុណា អរហត្តមគ្គមេវ និស្សាយ អាគតា, តស្មា អរហត្តមគ្គមេវ និស្សាយ គុណំ កថេសិ. តេន សព្ពគុណា កថិតាវ ហោន្តិ. អហញ្ច ខោ, ភន្តេតិ ឥទំ ថេរោ សទេវកេ លោកេ អគ្គបុគ្គលស្ស អត្តនោ ចេវ សង្ឃស្ស ច កាយិកវាចសិកំ បវារេន្តោ អាហ.

បិតរា បវត្តិតន្តិ ចក្កវត្តិម្ហិ កាលង្កតេ វា បព្ពជិតេ វា សត្តាហច្ចយេន ចក្កំ អន្តរធាយតិ, តតោ ទសវិធំ ទ្វាទសវិធំ ចក្កវត្តិវត្តំ បូរេត្វា និសិន្នស្ស បុត្តស្ស អញ្ញំ បាតុភវតិ, តំ សោ បវត្តេតិ. រតនមយត្តា បន សទិសដ្ឋេន តទេវ វត្តំ កត្វា ‘‘បិតរា បវត្តិត’’ន្តិ វុត្តំ. យស្មា វា សោ ‘‘អប្បោស្សុក្កោ ត្វំ, ទេវ, ហោហិ, អហមនុសាសិស្សាមី’’តិ អាហ, តស្មា បិតរា បវត្តិតំ អាណាចក្កំ អនុប្បវត្តេតិ នាម. សម្មទេវ អនុប្បវត្តេសីតិ សម្មា នយេន ហេតុនា ការណេនេវ អនុប្បវត្តេសិ. ភគវា ហិ ចតុសច្ចធម្មំ កថេតិ, ថេរោ តមេវ អនុកថេតិ, តស្មា ឯវមាហ. ឧភតោភាគវិមុត្តាតិ ទ្វីហិ ភាគេហិ វិមុត្តា, អរូបាវចរសមាបត្តិយា រូបកាយតោ វិមុត្តា, អគ្គមគ្គេន នាមកាយតោតិ. បញ្ញាវិមុត្តាតិ បញ្ញាយ វិមុត្តា តេវិជ្ជាទិភាវំ អប្បត្តា ខីណាសវា.

វិសុទ្ធិយាតិ វិសុទ្ធត្ថាយ. សំយោជនពន្ធនច្ឆិទាតិ សំយោជនសង្ខាតេ ចេវ ពន្ធនសង្ខាតេ ច កិលេសេ ឆិន្ទិត្វា ឋិតា. វិជិតសង្គាមន្តិ វិជិតរាគទោសមោហសង្គាមំ, មារពលស្ស វិជិតត្តាបិ វិជិតសង្គាមំ. សត្ថវាហន្តិ អដ្ឋង្គិកមគ្គរថេ អារោបេត្វា វេនេយ្យសត្ថំ វាហេតិ សំសារកន្តារំ ឧត្តារេតីតិ ភគវា សត្ថវាហោ, តំ សត្ថវាហំ. បលាបោតិ អន្តោតុច្ឆោ ទុស្សីលោ. អាទិច្ចពន្ធុនន្តិ អាទិច្ចពន្ធុំ សត្ថារំ ទសពលំ វន្ទាមីតិ វទតិ. សត្តមំ.

៨. បរោសហស្សសុត្តវណ្ណនា

២១៦. អដ្ឋមេ បរោសហស្សន្តិ អតិរេកសហស្សំ. អកុតោភយន្តិ និព្ពានេ កុតោចិ ភយំ នត្ថិ, និព្ពានប្បត្តស្ស វា កុតោចិ ភយំ នត្ថីតិ និព្ពានំ អកុតោភយំ នាម. ឥសីនំ ឥសិសត្តមោតិ វិបស្សិតោ បដ្ឋាយ ឥសីនំ សត្តមកោ ឥសិ.

កិំ នុ តេ វង្គីសាតិ ឥទំ ភគវា អត្ថុប្បត្តិវសេន អាហ. សង្ឃមជ្ឈេ កិរ កថា ឧទបាទិ ‘‘វង្គីសត្ថេរោ វិស្សដ្ឋវត្តោ, នេវ ឧទ្ទេសេ, ន បរិបុច្ឆាយ, ន យោនិសោមនសិការេ កម្មំ ករោតិ, គាថា ពន្ធន្តោ ចុណ្ណិយបទានិ ករោន្តោ វិចរតី’’តិ. អថ ភគវា ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមេ ភិក្ខូ វង្គីសស្ស បដិភានសម្បត្តិំ ន ជានន្តិ, ចិន្តេត្វា ចិន្តេត្វា វទតីតិ មញ្ញន្តិ, បដិភានសម្បត្តិមស្ស ជានាបេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា, ‘‘កិំ នុ តេ វង្គីសា’’តិអាទិមាហ.

ឧម្មគ្គបថន្តិ អនេកានិ កិលេសុម្មុជ្ជនសតានិ, វដ្ដបថត្តា បន បថន្តិ វុត្តំ. បភិជ្ជ ខិលានីតិ រាគខិលាទីនិ បញ្ច ភិន្ទិត្វា ចរសិ. តំ បស្សថាតិ តំ ឯវំ អភិភុយ្យ ភិន្ទិត្វា ចរន្តំ ពុទ្ធំ បស្សថ. ពន្ធបមុញ្ចករន្តិ ពន្ធនមោចនករំ. អសិតន្តិ អនិស្សិតំ. ភាគសោ បវិភជន្តិ សតិបដ្ឋានាទិកោដ្ឋាសវសេន ធម្មំ វិភជន្តំ. បវិភជ្ជាតិ វា បាឋោ, អង្គបច្ចង្គកោដ្ឋាសវសេន វិភជិត្វា វិភជិត្វា បស្សថាតិ អត្ថោ.

ឱឃស្សាតិ ចតុរោឃស្ស. អនេកវិហិតន្តិ សតិបដ្ឋានាទិវសេន អនេកវិធំ. តស្មិំ ច អមតេ អក្ខាតេតិ តស្មិំ តេន អក្ខាតេ អមតេ. ធម្មទ្ទសាតិ ធម្មស្ស បស្សិតារោ. ឋិតា អសំហីរាតិ អសំហារិយា ហុត្វា បតិដ្ឋិតា.

អតិវិជ្ឈាតិ អតិវិជ្ឈិត្វា. សព្ពដ្ឋិតីនន្តិ សព្ពេសំ ទិដ្ឋិដ្ឋានានំ វិញ្ញាណដ្ឋិតីនំ វា. អតិក្កមមទ្ទសាតិ អតិក្កមភូតំ និព្ពានមទ្ទស. អគ្គន្តិ ឧត្តមធម្មំ. អគ្គេតិ វា បាឋោ, បឋមតរន្តិ អត្ថោ. ទសទ្ធានន្តិ បញ្ចន្នំ, អគ្គធម្មំ បញ្ចវគ្គិយានំ, អគ្គេ វា បញ្ចវគ្គិយានំ ធម្មំ ទេសេសីតិ អត្ថោ. តស្មាតិ យស្មា ឯស ធម្មោ សុទេសិតោតិ ជានន្តេន ច បមាទោ ន កាតព្ពោ, តស្មា. អនុសិក្ខេតិ តិស្សោ សិក្ខា សិក្ខេយ្យ. អដ្ឋមំ.

៩. កោណ្ឌញ្ញសុត្តវណ្ណនា

២១៧. នវមេ អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញោតិ បឋមំ ធម្មស្ស អញ្ញាតត្តា ឯវំ គហិតនាមោ ថេរោ. សុចិរស្សេវាតិ កីវចិរស្ស? ទ្វាទសន្នំ សំវច្ឆរានំ. ឯត្តកំ កាលំ កត្ថ វិហាសីតិ. ឆទ្ទន្តភវនេ មន្ទាកិនិបោក្ខរណិយា តីរេ បច្ចេកពុទ្ធានំ វសនដ្ឋានេ. កស្មា? វិហារគរុតាយ. សោ ហិ បញ្ញវា មហាសាវកោ. យថេវ ភគវតោ, ឯវមស្ស ទសសហស្សចក្កវាឡេ ទេវមនុស្សានំ អព្ភន្តរេ គុណា បត្ថដាវ. ទេវមនុស្សា តថាគតស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា គន្ធមាលាទីហិ បូជំ កត្វា ‘‘អគ្គធម្មំ បដិវិទ្ធសាវកោ’’តិ អនន្តរំ ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា បូជេន្តិ. សន្តិកំ អាគតានញ្ច នាម តថារូបា ធម្មកថា វា បដិសន្ថារោ វា កាតព្ពោ ហោតិ. ថេរោ ច វិហារគរុកោ, តេនស្ស សោ បបញ្ចោ វិយ ឧបដ្ឋាតិ. ឥតិ វិហារគរុតាយ តត្ថ គន្ត្វា វិហាសិ.

អបរម្បិ ការណំ – ភិក្ខាចារវេលាយំ តាវ សព្ពសាវកា វស្សគ្គេន គច្ឆន្តិ. ធម្មទេសនាកាលេ បន មជ្ឈដ្ឋានេ អលង្កតពុទ្ធាសនម្ហិ សត្ថរិ និសិន្នេ ទក្ខិណហត្ថបស្សេ ធម្មសេនាបតិ, វាមហត្ថបស្សេ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ និសីទតិ, តេសំ បិដ្ឋិភាគេ អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញត្ថេរស្ស អាសនំ បញ្ញាបេន្តិ. សេសា ភិក្ខូ តំ បរិវារេត្វា និសីទន្តិ. ទ្វេ អគ្គសាវកា អគ្គធម្មបដិវិទ្ធត្តា ច មហល្លកត្តា ច ថេរេ សគារវា ថេរំ មហាព្រហ្មំ វិយ អគ្គិក្ខន្ធំ វិយ អាសីវិសំ វិយ ច មញ្ញមានា ធុរាសនេ និសីទន្តា ឱត្តប្បន្តិ ហរាយន្តិ. ថេរោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមេហិ ធុរាសនត្ថាយ កប្បសតសហស្សាធិកំ អសង្ខ្យេយ្យំ បារមិយោ បូរិតា, តេ ឥទានិ ធុរាសនេ និសីទន្តា មម ឱត្តប្បន្តិ ហរាយន្តិ, ផាសុវិហារំ នេសំ ករិស្សាមី’’តិ. សោ បតិរូបេ កាលេ តថាគតំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ឥច្ឆាមហំ, ភន្តេ, ជនបទេ វសិតុ’’ន្តិ អាហ, សត្ថា អនុជានិ.

ថេរោ សេនាសនំ សំសាមេត្វា បត្តចីវរមាទាយ ឆទ្ទន្តភវនេ មន្ទាកិនិតីរំ គតោ. បុព្ពេ បច្ចេកពុទ្ធានំ បារិចរិយាយ កតបរិចយា អដ្ឋសហស្សា ហត្ថិនាគា ថេរំ ទិស្វាវ ‘‘អម្ហាកំ បុញ្ញក្ខេត្តំ អាគត’’ន្តិ នខេហិ ចង្កមនំ និត្តិណំ កត្វា អាវរណសាខា ហរិត្វា ថេរស្ស វសនដ្ឋានំ បដិជគ្គិត្វា វត្តំ កត្វា សព្ពេ សន្និបតិត្វា មន្តយិំសុ – ‘‘សចេ ហិ មយំ ‘អយំ ថេរស្ស កត្តព្ពំ ករិស្សតិ, អយំ ករិស្សតី’តិ បដិបជ្ជិស្សាម, ថេរោ ពហុញាតិកគាមំ គតោ វិយ យថាធោតេនេវ បត្តេន គមិស្សតិ, វារេន នំ បដិជគ្គិស្សាម, ឯកស្ស បន វារេ បត្តេ សេសេហិបិ នប្បមជ្ជិតព្ព’’ន្តិ វារំ ឋបយិំសុ. វារិកនាគោ បាតោវ ថេរស្ស មុខោទកញ្ច ទន្តកដ្ឋញ្ច ឋបេតិ, វត្តំ ករោតិ.

មន្ទាកិនិបោក្ខរណី នាម ចេសា បណ្ណាសយោជនា ហោតិ. តស្សា បញ្ចវីសតិយោជនមត្តេ ឋានេ សេវាលោ វា បណកំ វា នត្ថិ, ផលិកវណ្ណំ ឧទកមេវ ហោតិ. តតោ បរំ បន កដិប្បមាណេ ឧទកេ អឌ្ឍយោជនវិត្ថតំ សេសបទុមវនំ បណ្ណាសយោជនំ សរំ បរិក្ខិបិត្វា ឋិតំ. តទនន្តរំ តាវ មហន្តមេវ រត្តបទុមវនំ, តទនន្តរំ រត្តកុមុទវនំ, តទនន្តរំ សេតកុមុទវនំ, តទនន្តរំ នីលុប្បលវនំ, តទនន្តរំ រត្តុប្បលវនំ, តទនន្តរំ សុគន្ធរត្តសាលិវនំ, តទនន្តរំ ឯឡាលុកលាពុកុម្ភណ្ឌាទីនិ មធុររសានិ វល្លិផលានិ, តទនន្តរំ អឌ្ឍយោជនវិត្ថារមេវ ឧច្ឆុវនំ, តត្ថ បូគរុក្ខក្ខន្ធប្បមាណា ឧច្ឆូ, តទនន្តរំ កទលិវនំ, យតោ ទុវេ បក្កានិ ខាទន្តា កិលមន្តិ, តទនន្តរំ ចាដិប្បមាណផលំ បនសវនំ, តទនន្តរំ ជម្ពុវនំ, តទនន្តរំ អម្ពវនំ, តទនន្តរំ កបិត្ថវនន្តិ. សង្ខេបតោ តស្មិំ ទហេ ខាទិតព្ពយុត្តកំ ផលំ នាម នត្ថីតិ ន វត្តព្ពំ. កុសុមានំ បុប្ផនសមយេ វាតោ រេណុវដ្ដិំ ឧដ្ឋាបេត្វា បទុមិនិបត្តេសុ ឋបេតិ, តត្ថ ឧទកផុសិតានិ បតន្តិ. តតោ អាទិច្ចបាកេន បច្ចិត្វា បក្កបយោឃនិកា វិយ តិដ្ឋតិ, ឯតំ បោក្ខរមធុ នាម, តំ ថេរស្ស អាហរិត្វា ទេន្តិ. មុឡាលំ នង្គលសីសមត្តំ ហោតិ, តម្បិ អាហរិត្វា ទេន្តិ. ភិសំ មហាភេរិបោក្ខរប្បមាណំ ហោតិ, តស្ស ឯកស្មិំ បព្ពេ បាទឃដកប្បមាណំ ខីរំ ហោតិ, តំ អាហរិត្វា ទេន្តិ. បោក្ខរដ្ឋីនិ មធុសក្ខរាយ យោជេត្វា ទេន្តិ. ឧច្ឆុំ បាសាណបិដ្ឋេ ឋបេត្វា បាទេន អក្កមន្តិ. តតោ រសោ បគ្ឃរិត្វា សោណ្ឌិអាវាដេ បូរេត្វា, អាទិច្ចបាកេន បច្ចិត្វា ខីរបាសាណបិណ្ឌោ វិយ តិដ្ឋតិ, តំ អាហរិត្វា ទេន្តិ. បនសកទលិអម្ពបក្កាទីសុ កថាវ នត្ថិ.

កេលាសបព្ពតេ នាគទត្តោ នាម ទេវបុត្តោ វសតិ. ថេរោ កាលេន កាលំ តស្ស វិមានទ្វារំ គច្ឆតិ. សោ នវសប្បិបោក្ខរមធុចុណ្ណយុត្តស្ស និរុទកបាយាសស្ស បត្តំ បូរេត្វា ទេតិ. សោ កិរ កស្សបពុទ្ធកាលេ វីសតិវស្សសហស្សានិ សុគន្ធសប្បិនា ខីរសលាកំ អទាសិ. តេនស្សេតំ ភោជនំ ឧប្បជ្ជតិ. ឯវំ ថេរោ ទ្វាទស វស្សានិ វសិត្វា អត្តនោ អាយុសង្ខារំ ឱលោកេន្តោ បរិក្ខីណភាវំ ញត្វា ‘‘កត្ថ បរិនិព្ពាយិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា – ‘‘ហត្ថិនាគេហិ មំ ទ្វាទស វស្សានិ ឧបដ្ឋហន្តេហិ ទុក្ករំ កតំ, សត្ថារំ អនុជានាបេត្វា ឯតេសំយេវ សន្តិកេ បរិនិព្ពាយិស្សាមី’’តិ អាកាសេន ភគវតោ សន្តិកំ អគមាសិ. តេន វុត្តំ ‘‘សុចិរស្សេវ យេន ភគវា តេនុបសង្កមី’’តិ.

នាមញ្ចាតិ កស្មា នាមំ សាវេតិ? ថេរញ្ហិ កេចិ សញ្ជានន្តិ, កេចិ ន សញ្ជានន្តិ. តត្ថ ថេរោ ចិន្តេសិ – ‘‘យេ មំ អជានន្តា ‘កោ ឯស បណ្ឌរសីសោ ឱភគ្គោ គោបានសិវង្កោ មហល្លកោ សត្ថារា សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ ករោតី’តិ ចិត្តំ បទូសេស្សន្តិ, តេ អបាយបូរកា ភវិស្សន្តិ. យេ បន មំ ជានន្តា – ‘ទសសហស្សចក្កវាឡេ សត្ថា វិយ បញ្ញាតោ បាកដោ មហាសាវកោ’តិ ចិត្តំ បសាទេស្សន្តិ, តេ សគ្គូបគា ភវិស្សន្តី’’តិ, សត្តានំ អបាយមគ្គំ បិទហិត្វា សគ្គមគ្គំ វិវរន្តោ នាមំ សាវេតិ.

ពុទ្ធានុពុទ្ធោតិ បឋមំ សត្ថា ចត្តារិ សច្ចានិ ពុជ្ឈិ, បច្ឆា ថេរោ, តស្មា ពុទ្ធានុពុទ្ធោតិ, វុច្ចតិ. តិព្ពនិក្កមោតិ ពាឡ្ហវីរិយោ. វិវេកានន្តិ តិណ្ណំ វិវេកានំ. តេវិជ្ជោ, ចេតោបរិយាយកោវិទោតិ ឆសុ អភិញ្ញាសុ ចតស្សោ វទតិ. ឥតរា ទ្វេ កិញ្ចាបិ ន វុត្តា, ថេរោ បន ឆឡភិញ្ញោវ. ឥមិស្សា ច គាថាយ បរិយោសានេ បរិសា សន្និសីទិ. បរិសាយ សន្និសិន្នភាវំ ញត្វា ថេរោ សត្ថារា សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ កត្វា ‘‘បរិក្ខីណា មេ, ភន្តេ, អាយុសង្ខារា, បរិនិព្ពាយិស្សាមី’’តិ, បរិនិព្ពានកាលំ អនុជានាបេសិ. កត្ថ បរិនិព្ពាយិស្សសិ កោណ្ឌញ្ញាតិ? ឧបដ្ឋាកេហិ មេ, ភន្តេ, ហត្ថិនាគេហិ ទុក្ករំ កតំ, តេសំ សន្តិកេតិ. សត្ថា អនុជានិ.

ថេរោ ទសពលំ បទក្ខិណំ កត្វា – ‘‘បុព្ពំ តំ មេ, ភន្តេ, បឋមទស្សនំ, ឥទំ បច្ឆិមទស្សន’’ន្តិ បរិទេវន្តេ មហាជនេ សត្ថារំ វន្ទិត្វា និក្ខមិត្វា, ទ្វារកោដ្ឋកេ ឋិតោ – ‘‘មា សោចិត្ថ, មា បរិទេវិត្ថ, ពុទ្ធា វា ហោន្តុ ពុទ្ធសាវកា វា, ឧប្បន្នា សង្ខារា អភិជ្ជនកា នាម នត្ថី’’តិ មហាជនំ ឱវទិត្វា បស្សន្តស្សេវ មហាជនស្ស វេហាសំ អព្ភុគ្គម្ម មន្ទាកិនិតីរេ ឱតរិត្វា បោក្ខរណិយំ ន្ហត្វា និវត្ថនិវាសនោ កតុត្តរាសង្គោ សេនាសនំ សំសាមេត្វា ផលសមាបត្តិយា តយោ យាមេ វីតិនាមេត្វា ពលវបច្ចូសសមយេ បរិនិព្ពាយិ. ថេរស្ស សហបរិនិព្ពានា ហិមវតិ សព្ពរុក្ខា បុប្ផេហិ ច ផលេហិ ច ឱនតវិនតា អហេសុំ. វារិកនាគោ ថេរស្ស បរិនិព្ពុតភាវំ អជានន្តោ បាតោវ មុខោទកទន្តកដ្ឋានិ ឧបដ្ឋបេត្វា វត្តំ កត្វា ខាទនីយផលានិ អាហរិត្វា ចង្កមនកោដិយំ អដ្ឋាសិ. សោ យាវ សូរិយុគ្គមនា ថេរស្ស និក្ខមនំ អបស្សន្តោ ‘‘កិំ នុ ខោ ឯតំ? បុព្ពេ អយ្យោ បាតោវ ចង្កមតិ, មុខំ ធោវតិ. អជ្ជ បន បណ្ណសាលតោបិ ន និក្ខមតី’’តិ កុដិទ្វារំ កម្បេត្វា ឱលោកេន្តោ ថេរំ និសិន្នកមេវ ទិស្វា ហត្ថំ បសារេត្វា បរាមសិត្វា អស្សាសបស្សាសេ បរិយេសន្តោ តេសំ អប្បវត្តិភាវំ ញត្វា – ‘‘បរិនិព្ពុតោ ថេរោ’’តិ សោណ្ឌំ មុខេ បក្ខិបិត្វា មហារវំ វិរវិ. សកលហិមវន្តោ ឯកនិន្នាទោ អហោសិ. អដ្ឋនាគសហស្សានិ សន្និបតិត្វា ថេរំ ជេដ្ឋកនាគស្ស កុម្ភេ និសីទាបេត្វា សុបុប្ផិតរុក្ខសាខា គហេត្វា បរិវារេត្វា សកលហិមវន្តំ អនុវិចរិត្វា សកដ្ឋានមេវ អាគតា.

សក្កោ វិស្សកម្មំ អាមន្តេសិ – ‘‘តាត, អម្ហាកំ ជេដ្ឋភាតា បរិនិព្ពុតោ, សក្ការំ ករិស្សាម, នវយោជនិកំ សព្ពរតនមយំ កូដាគារំ មាបេហី’’តិ. សោ តថា កត្វា ថេរំ តត្ថ និបជ្ជាបេត្វា ហត្ថិនាគានំ អទាសិ. តេ កូដាគារំ ឧក្ខិបិត្វា តិយោជនសហស្សំ ហិមវន្តំ បុនប្បុនំ អាវិជ្ឈិំសុ. តេសំ ហត្ថតោ អាកាសដ្ឋកា ទេវា គហេត្វា សាធុកីឡិតំ កីឡិំសុ. តតោ វស្សវលាហកា សីតវលាហកា ឧណ្ហវលាហកា ចាតុមហារាជិកា តាវតិំសាតិ ឯតេនុបាយេន យាវ ព្រហ្មលោកា កូដាគារំ អគមាសិ, បុន ព្រហ្មានោ ទេវានន្តិ អនុបុព្ពេន ហត្ថិនាគានំយេវ កូដាគារំ អទំសុ. ឯកេកា ទេវតា ចតុរង្គុលមត្តំ ចន្ទនឃដិកំ អាហរិ, ចិតកោ នវយោជនិកោ អហោសិ. កូដាគារំ ចិតកំ អារោបយិំសុ. បញ្ច ភិក្ខុសតានិ អាកាសេនាគន្ត្វា សព្ពរត្តិំ សជ្ឈាយមកំសុ. អនុរុទ្ធត្ថេរោ ធម្មំ កថេសិ, ពហូនំ ទេវតានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ. បុនទិវសេ អរុណុគ្គមនវេលាយមេវ ចិតកំ និព្ពាបេត្វា សុមនមកុឡវណ្ណានំ ធាតូនំ បរិសាវនំ បូរេត្វា ភគវតិ និក្ខមិត្វា វេឡុវនវិហារកោដ្ឋកំ សម្បត្តេ អាហរិត្វា សត្ថុ ហត្ថេ ឋបយិំសុ. សត្ថា ធាតុបរិសាវនំ គហេត្វា បថវិយា ហត្ថំ បសារេសិ, មហាបថវិំ ភិន្ទិត្វា រជតពុព្ពុឡសទិសំ ចេតិយំ និក្ខមិ. សត្ថា សហត្ថេន ចេតិយេ ធាតុយោ និធេសិ. អជ្ជាបិ កិរ តំ ចេតិយំ ធរតិយេវាតិ. នវមំ.

១០. មោគ្គល្លានសុត្តវណ្ណនា

២១៨. ទសមេ សមន្នេសតីតិ បរិយេសតិ បច្ចវេក្ខតិ. នគស្សាតិ បព្ពតស្ស. មុនិន្តិ ពុទ្ធមុនិំ. ទុក្ខស្ស បារគុន្តិ ទុក្ខបារំ គតំ. សមន្នេសន្តិ សមន្នេសន្តោ. ឯវំ សព្ពង្គសម្បន្នន្តិ ឯវំ សព្ពគុណសម្បន្នំ. អនេកាការសម្បន្នន្តិ អនេកេហិ គុណេហិ សមន្នាគតំ. ទសមំ.

១១. គគ្គរាសុត្តវណ្ណនា

២១៩. ឯកាទសមេ ត្យាស្សុទន្តិ តេ អស្សុទំ. អស្សុទន្តិ និបាតមត្តំ. វណ្ណេនាតិ សរីរវណ្ណេន. យសសាតិ បរិវារេន. វិគតមលោវ ភាណុមាតិ វិគតមលោ អាទិច្ចោ វិយ. ឯកាទសមំ.

១២. វង្គីសសុត្តវណ្ណនា

២២០. ទ្វាទសមេ អាយស្មាតិ បិយវចនំ. វង្គីសោតិ តស្ស ថេរស្ស នាមំ. សោ កិរ បុព្ពេ បទុមុត្តរកាលេ បដិភានសម្បន្នំ សាវកំ ទិស្វា ទានំ ទត្វា បត្ថនំ កត្វា កប្បសតសហស្សំ បារមិយោ បូរេត្វា អម្ហាកំ ភគវតោ កាលេ សកលជម្ពុទីបេ វាទកាមតាយ ជម្ពុសាខំ បរិហរិត្វា ឯកេន បរិព្ពាជកេន សទ្ធិំ វាទំ កត្វា វាទេ ជយបរាជយានុភាវេន តេនេវ បរិព្ពាជកេន សទ្ធិំ សំវាសំ កប្បេត្វា វសមានាយ ឯកិស្សា បរិព្ពាជិកាយ កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តោ វយំ អាគម្ម មាតិតោ បញ្ចវាទសតានិ, បិតិតោ បញ្ចវាទសតានីតិ វាទសហស្សំ ឧគ្គណ្ហិត្វា វិចរតិ. ឯកញ្ច វិជ្ជំ ជានាតិ, យំ វិជ្ជំ បរិជប្បិត្វា មតានំ សីសំ អង្គុលិយា បហរិត្វា – ‘‘អសុកដ្ឋានេ និព្ពត្តោ’’តិ ជានាតិ. សោ អនុបុព្ពេន គាមនិគមាទីសុ វិចរន្តោ បញ្ចហិ មាណវកសតេហិ សទ្ធិំ សាវត្ថិំ អនុប្បត្តោ នគរទ្វារេ សាលាយ និសីទតិ.

តទា ច នគរវាសិនោ បុរេភត្តំ ទានំ ទត្វា បច្ឆាភត្តំ សុទ្ធុត្តរាសង្គា គន្ធមាលាទិហត្ថា ធម្មស្សវនាយ វិហារំ គច្ឆន្តិ. មាណវោ ទិស្វា, ‘‘កហំ គច្ឆថា’’តិ? បុច្ឆិ. តេ ‘‘ទសពលស្ស សន្តិកំ ធម្មស្សវនាយា’’តិ អាហំសុ. សោបិ សបរិវារោ តេហិ សទ្ធិំ គន្ត្វា បដិសន្ថារំ កត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. អថ នំ ភគវា អាហ – ‘‘វង្គីស, ភទ្ទកំ កិរ សិប្បំ ជានាសី’’តិ. ‘‘ភោ គោតម, អហំ ពហុសិប្បំ ជានាមិ. តុម្ហេ កតរំ សន្ធាយ វទថា’’តិ? ឆវទូសកសិប្បន្តិ. អាម, ភោ គោតមាតិ. អថស្ស ភគវា អត្តនោ អានុភាវេន និរយេ និព្ពត្តស្ស សីសំ ទស្សេត្វា, ‘‘វង្គីស, អយំ កហំ និព្ពត្តោ’’តិ បុច្ឆិ. សោ មន្តំ ជប្បិត្វា អង្គុលិយា បហរិត្វា ‘‘និរយេ’’តិ អាហ. ‘‘សាធុ, វង្គីស, សុកថិត’’ន្តិ ទេវលោកេ និព្ពត្តស្ស សីសំ ទស្សេសិ. តម្បិ សោ តថេវ ព្យាកាសិ. អថស្ស ខីណាសវស្ស សីសំ ទស្សេសិ. សោ បុនប្បុនំ មន្តំ បរិវត្តេត្វាបិ អង្គុលិយា បហរិត្វាបិ និព្ពត្តដ្ឋានំ ន បស្សតិ.

អថ នំ ភគវា ‘‘កិលមសិ, វង្គីសា’’តិ អាហ? អាម ភោ, គោតមាតិ. បុនប្បុនំ ឧបធារេហីតិ. តថា ករោន្តោបិ អទិស្វា, ‘‘តុម្ហេ, ភោ គោតម, ជានាថា’’តិ អាហ. អាម, វង្គីស, មំ និស្សាយ ចេស គតោ, អហមស្ស គតិំ ជានាមីតិ. មន្តេន ជានាសិ, ភោ គោតមាតិ? អាម, វង្គីស, ឯកេន មន្តេនេវ ជានាមីតិ. ភោ គោតម, មយ្ហំ មន្តេន ឥមំ មន្តំ ទេថាតិ. អមូលិកោ, វង្គីស, មយ្ហំ មន្តោតិ. ទេថ, ភោ គោតមាតិ. ន សក្កា មយ្ហំ សន្តិកេ អបព្ពជិតស្ស ទាតុន្តិ. សោ អន្តេវាសិកេ អាមន្តេសិ – ‘‘តាតា សមណោ គោតមោ អតិរេកសិប្បំ ជានាតិ, អហំ ឥមស្ស សន្តិកេ បព្ពជិត្វា សិប្បំ គណ្ហាមិ, តតោ សកលជម្ពុទីបេ អម្ហេហិ ពហុតរំ ជានន្តោ នាម ន ភវិស្សតិ. តុម្ហេ យាវ អហំ អាគច្ឆាមិ, តាវ អនុក្កណ្ឋិត្វា វិចរថា’’តិ តេ ឧយ្យោជេត្វា ‘‘បព្ពាជេថ ម’’ន្តិ អាហ. សត្ថា និគ្រោធកប្បស្ស បដិបាទេសិ. ថេរោ តំ អត្តនោ វសនដ្ឋានំ នេត្វា បព្ពាជេសិ. សោ បព្ពជិត្វា សត្ថុ សន្តិកំ អាគម្ម វន្ទិត្វា ឋិតោ ‘‘សិប្បំ ទេថា’’តិ យាចិ. វង្គីស, តុម្ហេ សិប្បំ គណ្ហន្តា អលោណភោជនថណ្ឌិលសេយ្យាទីហិ បរិកម្មំ កត្វា គណ្ហថ, ឥមស្សាបិ សិប្បស្ស បរិកម្មំ អត្ថិ, តំ តាវ ករោហីតិ. សាធុ, ភន្តេតិ. អថស្ស សត្ថា ទ្វត្តិំសាការកម្មដ្ឋានំ អាចិក្ខិ. សោ តំ អនុលោមបដិលោមំ មនសិករោន្តោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អនុក្កមេន អរហត្តំ បាបុណិ.

វិមុត្តិសុខំ បដិសំវេទីតិ ឯវំ អរហត្តំ បត្វា វិមុត្តិសុខំ បដិសំវេទេន្តោ. កាវេយ្យមត្តាតិ កាវេយ្យេន កព្ពករណេន មត្តា. ខន្ធាយតនធាតុយោតិ ឥមានិ ខន្ធាទីនិ បកាសេន្តោ ធម្មំ ទេសេសិ. យេ និយាមគតទ្ទសាតិ យេ និយាមគតា ចេវ និយាមទស្សាតិ ច. ស្វាគតន្តិ សុអាគមនំ. ឥទ្ធិបត្តោម្ហីតិ ឥមិនា ឥទ្ធិវិធញាណំ គហិតំ. ចេតោបរិយាយកោវិទោតិ ឥមិនា ចេតោបរិយញាណំ. ទិព្ពសោតំ បន អវុត្តម្បិ គហិតមេវ ហោតិ. ឯវំ ឆ អភិញ្ញាបត្តោ ឯសោ មហាសាវកោតិ វេទិតព្ពោ. ទ្វាទសមំ.

ឥតិ សារត្ថប្បកាសិនិយា

សំយុត្តនិកាយ-អដ្ឋកថាយ

វង្គីសសំយុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.