២. ឧបាសកវគ្គោ

១. កសិភារទ្វាជសុត្តវណ្ណនា

១៩៧. ទុតិយវគ្គស្ស បឋមេ មគធេសូតិ ឯវំនាមកេ ជនបទេ. ទក្ខិណាគិរិស្មិន្តិ រាជគហំ បរិវារេត្វា ឋិតស្ស គិរិនោ ទក្ខិណភាគេ ជនបទោ អត្ថិ, តស្មិំ ជនបទេ, តត្ថ វិហារស្សាបិ តទេវ នាមំ. ឯកនាឡាយំ ព្រាហ្មណគាមេតិ ឯកនាឡាតិ តស្ស គាមស្ស នាមំ. ព្រាហ្មណា បនេត្ថ សម្ពហុលា បដិវសន្តិ, ព្រាហ្មណភោគោ ឯវ វា សោ. តស្មា ‘‘ព្រាហ្មណគាមោ’’តិ វុច្ចតិ.

តេន ខោ បន សមយេនាតិ យំ សមយំ ភគវា មគធរដ្ឋេ ឯកនាឡំ ព្រាហ្មណគាមំ ឧបនិស្សាយ ទក្ខិណគិរិមហាវិហារេ ព្រាហ្មណស្ស ឥន្ទ្រិយបរិបាកំ អាគមយមានោ វិហរតិ, តេន សមយេន. កសិភារទ្វាជស្សាតិ សោ ព្រាហ្មណោ កសិំ និស្សាយ ជីវតិ, ភារទ្វាជោតិ ចស្ស គោត្តំ. បញ្ចមត្តានីតិ បញ្ច បមាណានិ, អនូនានិ អនធិកានិ បញ្ចនង្គលសតានីតិ វុត្តំ ហោតិ. បយុត្តានីតិ យោជិតានិ, ពលីពទ្ទានំ ខន្ធេសុ ឋបេត្វា យុគេ យោត្តេហិ យោជិតានីតិ អត្ថោ.

វប្បកាលេតិ វប្បនកាលេ ពីជនិក្ខេបសមយេ. តត្ថ ទ្វេ វប្បានិ កលលវប្បញ្ច បំសុវប្បញ្ច. បំសុវប្បំ ឥធ អធិប្បេតំ, តញ្ច ខោ បឋមទិវសេ មង្គលវប្បំ. តត្ថាយំ ឧបករណសម្បទា – តីណិ ពលិពទ្ទសហស្សានិ ឧបដ្ឋាបិតានិ ហោន្តិ, សព្ពេសំ សុវណ្ណមយានិ សិង្គានិ បដិមុក្កានិ, រជតមយា ខុរា, សព្ពេ សេតមាលាហិ ចេវ គន្ធបញ្ចង្គុលីហិ ច អលង្កតា បរិបុណ្ណបញ្ចង្គា សព្ពលក្ខណសម្បន្នា, ឯកច្ចេ កាឡា អញ្ជនវណ្ណា, ឯកច្ចេ សេតា ផលិកវណ្ណា, ឯកច្ចេ រត្តា បវាឡវណ្ណា, ឯកច្ចេ កម្មាសា មសារគល្លវណ្ណា. ឯវំ បញ្ចសតា កស្សកា សព្ពេ អហតសេតវត្ថា គន្ធមាលាលង្កតា ទក្ខិណអំសកូដេសុ បតិដ្ឋិតបុប្ផចុម្ពដកា ហរិតាលមនោសិលាលញ្ជនុជ្ជលគត្តា ទស ទស នង្គលា ឯកេកគុម្ពា ហុត្វា គច្ឆន្តិ. នង្គលានំ សីសញ្ច យុគញ្ច បតោទា ច សុវណ្ណខចិតា. បឋមនង្គលេ អដ្ឋ ពលីពទ្ទា យុត្តា, សេសេសុ ចត្តារោ ចត្តារោ, អវសេសា កិលន្តបរិវត្តនត្ថំ អានីតា. ឯកេកគុម្ពេ ឯកេកពីជសកដំ ឯកេកោ កសតិ, ឯកេកោ វប្បតិ.

ព្រាហ្មណោ បន បគេវ មស្សុកម្មំ ការាបេត្វា ន្ហាយិត្វា សុគន្ធគន្ធេហិ វិលិត្តោ បញ្ចសតគ្ឃនកំ វត្ថំ និវាសេត្វា សហស្សគ្ឃនកំ ឯកំសំ ករិត្វា ឯកេកិស្សា អង្គុលិយា ទ្វេ ទ្វេតិ វីសតិ អង្គុលិមុទ្ទិកាយោ កណ្ណេសុ សីហកុណ្ឌលានិ សីសេ ព្រហ្មវេឋនំ បដិមុញ្ចិត្វា សុវណ្ណមាលំ កណ្ឋេ កត្វា ព្រាហ្មណគណបរិវុតោ កម្មន្តំ វោសាសតិ. អថស្ស ព្រាហ្មណី អនេកសតភាជនេសុ បាយាសំ បចាបេត្វា មហាសកដេសុ អារោបេត្វា គន្ធោទកេន ន្ហាយិត្វា សព្ពាលង្ការវិភូសិតា ព្រាហ្មណីគណបរិវុតា កម្មន្តំ អគមាសិ. គេហម្បិស្ស ហរិតុបលិត្តំ វិប្បកិណ្ណលាជំ បុណ្ណឃដកទលិធជបដាកាហិ អលង្កតំ គន្ធបុប្ផាទីហិ សុកតពលិកម្មំ, ខេត្តញ្ច តេសុ តេសុ ឋានេសុ សមុស្សិតទ្ធជបដាកំ អហោសិ. បរិជនកម្មការេហិ សទ្ធិំ ឱសដបរិសា អឌ្ឍតេយ្យសហស្សា អហោសិ, សព្ពេ អហតវត្ថា, សព្ពេសំ បាយាសភោជនមេវ បដិយត្តំ.

អថ ព្រាហ្មណោ សុវណ្ណបាតិំ ធោវាបេត្វា បាយាសស្ស បូរេត្វា សប្បិមធុផាណិតេហិ អភិសង្ខរិត្វា នង្គលពលិកម្មំ ការាបេសិ. ព្រាហ្មណី បញ្ចន្នំ កស្សកសតានំ សុវណ្ណរជតកំសតម្ពលោហមយានិ ភាជនានិ ទាបេត្វា សុវណ្ណកដច្ឆុំ គហេត្វា បាយាសេន បរិវិសន្តី គច្ឆតិ. ព្រាហ្មណោ បន ពលិកម្មំ ការេត្វា រត្តពន្ធិកាយោ ឧបាហនាយោ អារោហិត្វា រត្តសុវណ្ណទណ្ឌកំ គហេត្វា, ‘‘ឥធ បាយាសំ ទេថ, ឥធ សប្បិំ ទេថ, ឥធ សក្ខរំ ទេថា’’តិ វោសាសមានោ វិចរតិ. អយំ តាវ កម្មន្តេ បវត្តិ.

វិហារេ បន យត្ថ យត្ថ ពុទ្ធា វសន្តិ, តត្ថ តត្ថ នេសំ ទេវសិកំ បញ្ច កិច្ចានិ ភវន្តិ, សេយ្យថិទំ – បុរេភត្តកិច្ចំ បច្ឆាភត្តកិច្ចំ បុរិមយាមកិច្ចំ មជ្ឈិមយាមកិច្ចំ បច្ឆិមយាមកិច្ចន្តិ.

តត្រិទំ បុរេភត្តកិច្ចំ – ភគវា ហិ បាតោវ ឧដ្ឋាយ ឧបដ្ឋាកានុគ្គហត្ថំ សរីរផាសុកត្ថញ្ច មុខធោវនាទិបរិកម្មំ កត្វា យាវ ភិក្ខាចារវេលា, តាវ វិវិត្តាសនេ វីតិនាមេត្វា ភិក្ខាចារវេលាយ និវាសេត្វា កាយពន្ធនំ ពន្ធិត្វា ចីវរំ បារុបិត្វា បត្តមាទាយ កទាចិ ឯកកោ កទាចិ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ គាមំ វា និគមំ វា បិណ្ឌាយ បវិសតិ កទាចិ បកតិយា, កទាចិ អនេកេហិ បាដិហារិយេហិ វត្តមានេហិ. សេយ្យថិទំ – បិណ្ឌាយ បវិសតោ លោកនាថស្ស បុរតោ បុរតោ គន្ត្វា មុទុគតិយោ វាតា បថវិំ សោធេន្តិ, វលាហកា ឧទកផុសិតានិ មុញ្ចន្តា មគ្គេ រេណុំ វូបសមេត្វា ឧបរិ វិតានំ ហុត្វា តិដ្ឋន្តិ, អបរេ វាតា បុប្ផានិ ឧបហរិត្វា មគ្គេ ឱកិរន្តិ. ឧន្នតា ភូមិប្បទេសា ឱនមន្តិ, ឱនតា ឧន្នមន្តិ. បាទនិក្ខេបសមយេ សមាវ ភូមិ ហោតិ, សុខសម្ផស្សានិ បទុមបុប្ផានិ វា បាទេ សម្បដិច្ឆន្តិ. ឥន្ទខីលស្ស អន្តោ ឋបិតមត្តេ ទក្ខិណបាទេ សរីរា ឆព្ពណ្ណរស្មិយោ និក្ខមិត្វា សុវណ្ណរសសិញ្ចនានិ វិយ ចិត្របដបរិក្ខិត្តានិ វិយ ច បាសាទកូដាគារាទីនិ ករោន្តិយោ ឥតោ ចិតោ ច វិធាវន្តិ. ហត្ថិអស្សវិហង្គាទយោ សកសកដ្ឋានេសុ ឋិតាយេវ មធុរេនាការេន សទ្ទំ ករោន្តិ, តថា ភេរិវីណាទីនិ តូរិយានិ មនុស្សានញ្ច កាយូបគានិ អាភរណានិ. តេន សញ្ញាណេន មនុស្សា ជានន្តិ ‘‘អជ្ជ ភគវា ឥធ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋោ’’តិ. តេ សុនិវត្ថា សុបារុតា គន្ធបុប្ផាទីនិ អាទាយ ឃរា និក្ខមិត្វា អន្តរវីថិំ បដិបជ្ជិត្វា ភគវន្តំ គន្ធបុប្ផាទីហិ សក្កច្ចំ បូជេត្វា វន្ទិត្វា – ‘‘អម្ហាកំ, ភន្តេ, ទស ភិក្ខូ, អម្ហាកំ វីសតិ, អម្ហាកំ ភិក្ខុសតំ ទេថា’’តិ យាចិត្វា ភគវតោបិ បត្តំ គហេត្វា អាសនំ បញ្ញាបេត្វា សក្កច្ចំ បិណ្ឌបាតេន បដិមានេន្តិ.

ភគវា កតភត្តកិច្ចោ តេសំ សន្តានានិ ឱលោកេត្វា តថា ធម្មំ ទេសេតិ, យថា កេចិ សរណគមនេ បតិដ្ឋហន្តិ, កេចិ បញ្ចសុ សីលេសុ, កេចិ សោតាបត្តិសកទាគាមិអនាគាមិផលានំ អញ្ញតរស្មិំ, កេចិ បព្ពជិត្វា អគ្គផលេ អរហត្តេតិ. ឯវំ មហាជនំ អនុគ្គហេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ គច្ឆតិ. តត្ថ គន្ធមណ្ឌលមាឡេ បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសីទតិ ភិក្ខូនំ ភត្តកិច្ចបរិយោសានំ អាគមយមានោ. តតោ ភិក្ខូនំ ភត្តកិច្ចបរិយោសានេ ឧបដ្ឋាកោ ភគវតោ និវេទេតិ. អថ ភគវា គន្ធកុដិំ បវិសតិ. ឥទំ តាវ បុរេភត្តកិច្ចំ.

អថ ភគវា ឯវំ កតបុរេភត្តកិច្ចោ គន្ធកុដិយា ឧបដ្ឋានេ និសីទិត្វា បាទេ បក្ខាលេត្វា បាទបីឋេ ឋត្វា ភិក្ខុសង្ឃំ ឱវទតិ – ‘‘ភិក្ខវេ, អប្បមាទេន សម្បាទេថ, ទុល្លភោ ពុទ្ធុប្បាទោ លោកស្មិំ, ទុល្លភោ មនុស្សត្តបដិលាភោ, ទុល្លភា សទ្ធាសម្បត្តិ, ទុល្លភា បព្ពជ្ជា, ទុល្លភំ សទ្ធម្មស្សវន’’ន្តិ. តត្ថ កេចិ ភគវន្តំ កម្មដ្ឋានំ បុច្ឆន្តិ. ភគវា តេសំ អត្តនោ ចរិយានុរូបំ កម្មដ្ឋានំ ទេតិ. តតោ សព្ពេបិ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា អត្តនោ អត្តនោ រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានានិ គច្ឆន្តិ, កេចិ អរញ្ញំ, កេចិ រុក្ខមូលំ, កេចិ បព្ពតាទីនំ អញ្ញតរំ, កេចិ ចាតុមហារាជិកភវនំ…បេ… កេចិ វសវត្តិភវនន្តិ. តតោ ភគវា គន្ធកុដិំ បវិសិត្វា សចេ អាកង្ខតិ, ទក្ខិណេន បស្សេន សតោ សម្បជានោ មុហុត្តំ សីហសេយ្យំ កប្បេតិ. អថ សមស្សាសិតកាយោ ឧដ្ឋហិត្វា ទុតិយភាគេ លោកំ វោលោកេតិ. តតិយភាគេ យំ គាមំ វា និគមំ វា ឧបនិស្សាយ វិហរតិ, តត្ថ មហាជនោ បុរេភត្តំ ទានំ ទត្វា បច្ឆាភត្តំ សុនិវត្ថោ សុបារុតោ គន្ធបុប្ផាទីនិ អាទាយ វិហារេ សន្និបតតិ. តតោ ភគវា សម្បត្តបរិសាយ អនុរូបេន បាដិហារិយេន គន្ត្វា ធម្មសភាយំ បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសជ្ជ ធម្មំ ទេសេតិ កាលយុត្តំ សមយយុត្តំ. អថ កាលំ វិទិត្វា បរិសំ ឧយ្យោជេតិ, មនុស្សា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា បក្កមន្តិ. ឥទំ បច្ឆាភត្តកិច្ចំ.

សោ ឯវំ និដ្ឋិតបច្ឆាភត្តកិច្ចោ សចេ គត្តានិ ឱសិញ្ចិតុកាមោ ហោតិ, ពុទ្ធាសនា វុដ្ឋាយ ន្ហានកោដ្ឋកំ បវិសិត្វា ឧបដ្ឋាកេន បដិយាទិតឧទកេន គត្តានិ ឧតុំ គាហាបេតិ. ឧបដ្ឋាកោបិ ពុទ្ធាសនំ អានេត្វា បប្ផោដេត្វា គន្ធកុដិបរិវេណេ បញ្ញាបេតិ. ភគវា សុរត្តទុបដ្ដំ និវាសេត្វា កាយពន្ធនំ ពន្ធិត្វា ឧត្តរាសង្គំ កត្វា តត្ថ អាគន្ត្វា និសីទតិ ឯកកោវ មុហុត្តំ បដិសល្លីនោ. អថ ភិក្ខូ តតោ តតោ អាគម្ម ភគវតោ ឧបដ្ឋានំ គច្ឆន្តិ. តត្ថ ឯកច្ចេ បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ, ឯកច្ចេ កម្មដ្ឋានំ, ឯកច្ចេ ធម្មស្សវនំ យាចន្តិ. ភគវា តេសំ អធិប្បាយំ សម្បាទេន្តោ បុរិមយាមំ វីតិនាមេតិ. ឥទំ បុរិមយាមកិច្ចំ.

បុរិមយាមកិច្ចបរិយោសានេ បន ភិក្ខូសុ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា បក្កមន្តេសុ សកលទសសហស្សិលោកធាតុទេវតាយោ ឱកាសំ លភមានា ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ យថាភិសង្ខតំ អន្តមសោ ចតុរក្ខរម្បិ. ភគវា តាសំ តាសំ ទេវតានំ បញ្ហំ វិស្សជ្ជេន្តោ មជ្ឈិមយាមំ វីតិនាមេតិ. ឥទំ មជ្ឈិមយាមកិច្ចំ.

បច្ឆិមយាមំ បន តយោ កោដ្ឋាសេ កត្វា បុរេភត្តតោ បដ្ឋាយ និសជ្ជាបីឡិតស្ស សរីរស្ស កិលាសុភាវមោចនត្ថំ ឯកំ កោដ្ឋាសំ ចង្កមេន វីតិនាមេតិ. ទុតិយកោដ្ឋាសេ គន្ធកុដិំ បវិសិត្វា ទក្ខិណេន បស្សេន សតោ សម្បជានោ សីហសេយ្យំ កប្បេតិ. តតិយកោដ្ឋាសេ បច្ចុដ្ឋាយ និសីទិត្វា បុរិមពុទ្ធានំ សន្តិកេ ទានសីលាទិវសេន កតាធិការបុគ្គលទស្សនត្ថំ ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ ឱលោកេតិ. ឥទំ បច្ឆិមយាមកិច្ចំ.

តទាបិ ឯវំ ឱលោកេន្តោ កសិភារទ្វាជំ ព្រាហ្មណំ អរហត្តស្ស ឧបនិស្សយសម្បន្នំ ទិស្វា – ‘‘តត្ថ មយិ គតេ កថា បវត្តិស្សតិ, កថាវសានេ ធម្មទេសនំ សុត្វា ឯសោ ព្រាហ្មណោ សបុត្តទារោ តីសុ សរណេសុ បតិដ្ឋាយ អសីតិកោដិធនំ មម សាសនេ វិប្បកិរិត្វា អបរភាគេ និក្ខម្ម បព្ពជិត្វា អរហត្តំ បាបុណិស្សតី’’តិ ញត្វា តត្ថ គន្ត្វា កថំ សមុដ្ឋាបេត្វា ធម្មំ ទេសេសិ. ឯតមត្ថំ ទស្សេតុំ អថ ខោ ភគវាតិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ បុព្ពណ្ហសមយន្តិ ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនំ, បុព្ពណ្ហសមយេតិ អត្ថោ. និវាសេត្វាតិ បរិទហិត្វា. វិហារចីវរបរិវត្តនវសេនេតំ វុត្តំ. បត្តចីវរមាទាយាតិ បត្តំ ហត្ថេហិ, ចីវរំ កាយេន អាទិយិត្វា, សម្បដិច្ឆិត្វា ធារេត្វាតិ អត្ថោ. ភគវតោ កិរ បិណ្ឌាយ បវិសិតុកាមស្ស ភមរោ វិយ វិកសិតបទុមទ្វយមជ្ឈំ, ឥន្ទនីលមណិវណ្ណសេលមយបត្តោ ហត្ថទ្វយមជ្ឈំ អាគច្ឆតិ. តំ ឯវមាគតំ បត្តំ ហត្ថេហិ សម្បដិច្ឆិត្វា ចីវរញ្ច បរិមណ្ឌលំ បារុតំ កាយេន ធារេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. តេនុបសង្កមីតិ យេន មគ្គេន កម្មន្តោ គន្តព្ពោ, តេន ឯកកោវ ឧបសង្កមិ. កស្មា បន នំ ភិក្ខូ នានុពន្ធិំសូតិ? យទា ហិ ភគវា ឯកកោវ កត្ថចិ គន្តុកាមោ ហោតិ, យាវ ភិក្ខាចារវេលា ទ្វារំ បិទហិត្វា អន្តោគន្ធកុដិយំ និសីទតិ. ភិក្ខូ តាយ សញ្ញាយ ជានន្តិ ‘‘អជ្ជ ភគវា ឯកកោវ បិណ្ឌាយ ចរិតុកាមោ, អទ្ធា កញ្ចិ ឯវ វិនេតព្ពបុគ្គលំ អទ្ទសា’’តិ. តេ អត្តនោ បត្តចីវរំ គហេត្វា គន្ធកុដិំ បទក្ខិណំ កត្វា វន្ទិត្វា ភិក្ខាចារំ គច្ឆន្តិ. តទា ច ភគវា ឯវមកាសិ, តស្មា ភិក្ខូ នានុពន្ធិំសូតិ.

បរិវេសនា វត្តតីតិ តេសំ សុវណ្ណភាជនាទីនិ គហេត្វា និសិន្នានំ បញ្ចសតានំ កស្សកានំ បរិវិសនា វិប្បកតា ហោតិ. ឯកមន្តំ អដ្ឋាសីតិ យត្ថ ឋិតំ ព្រាហ្មណោ បស្សតិ, តថារូបេ ទស្សនូបចារេ កថាសវនផាសុកេ ឧច្ចដ្ឋានេ អដ្ឋាសិ. ឋត្វា ច រជតសុវណ្ណរសបិញ្ជរំ ចន្ទិមសូរិយានំ បភំ អតិរោចមានំ សមន្តតោ សរីរប្បភំ មុញ្ចិ, យាយ អជ្ឈោត្ថដត្តា ព្រាហ្មណស្ស កម្មន្តសាលាភិត្តិរុក្ខកសិតមត្តិកបិណ្ឌាទយោ សុវណ្ណមយា វិយ អហេសុំ. អថ មនុស្សា ភុញ្ជន្តា ច កសន្តា ច សព្ពកិច្ចានិ បហាយ អសីតិអនុព្យញ្ជនបរិវារំ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណបដិមណ្ឌិតំ សរីរំ ព្យាមប្បភាបរិក្ខេបវិភូសិតំ ពាហុយុគលំ ជង្គមំ វិយ បទុមសរំ, រស្មិជាលសមុជ្ជលិតតារាគណមិវ គគនតលំ, វិជ្ជុលតាវិនទ្ធមិវ ច កនកសិខរំ សិរិយា ជលមានំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ឯកមន្តំ ឋិតំ ទិស្វា ហត្ថបាទេ ធោវិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ សម្បរិវារេត្វា អដ្ឋំសុ. ឯវំ តេហិ សម្បរិវារិតំ អទ្ទសា ខោ កសិភារទ្វាជោ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ បិណ្ឌាយ ឋិតំ, ទិស្វាន ភគវន្តំ ឯតទវោច – អហំ ខោ, សមណ, កសាមិ ច វបាមិ ចាតិ.

កស្មា បនាយំ ឯវមាហ, កិំ សមន្តបាសាទិកេ បសាទនីយេ ឧត្តមទមថសមថមនុប្បត្តេបិ តថាគតេ អប្បសាទេន, ឧទាហុ អឌ្ឍតិយានំ ជនសហស្សានំ បាយាសំ បដិយាទេត្វាបិ កដច្ឆុភិក្ខាយ មច្ឆេរេនាតិ? ឧភយថាបិ នោ, ភគវតោ បនស្ស ទស្សនេន អតិត្តំ និក្ខិត្តកម្មន្តំ ជនំ ទិស្វា ‘‘កម្មភង្គំ មេ កាតុំ អាគតោ’’តិ អនត្តមនតា អហោសិ, តស្មា ឯវមាហ. ភគវតោ ច លក្ខណសម្បត្តិំ ទិស្វា – ‘‘សចាយំ កម្មន្តេ អប្បយោជយិស្ស, សកលជម្ពុទីបេ មនុស្សានំ សីសេ ចូឡាមណិ វិយ អភវិស្ស, កោ នាមស្ស អត្ថោ ន សម្បជ្ជិស្សតិ, ឯវមេវំ អលសតាយ កម្មន្តេ អប្បយោជេត្វា វប្បមង្គលាទីសុ បិណ្ឌាយ ចរតី’’តិបិស្ស អនត្តមនតា អហោសិ. តេនាហ – ‘‘អហំ ខោ, សមណ, កសាមិ ច វបាមិ ច, កសិត្វា ច វបិត្វា ច ភុញ្ជាមី’’តិ.

អយំ កិរស្ស អធិប្បាយោ – មយ្ហម្បិ តាវ កម្មន្តា ន ព្យាបជ្ជន្តិ, ន ចម្ហិ យថា ត្វំ ឯវំ លក្ខណសម្បន្នោ, ត្វម្បិ កសិត្វា ច វបិត្វា ច ភុញ្ជស្សុ, កោ តេ អត្ថោ ន សម្បជ្ជេយ្យ ឯវំ លក្ខណសម្បន្នស្សាតិ. អបិចាយំ អស្សោសិ – ‘‘សក្យរាជកុលេ កិរ កុមារោ ឧប្បន្នោ, សោ ចក្កវត្តិរជ្ជំ បហាយ បព្ពជិតោ’’តិ. តស្មា ឥទានិ ‘‘អយំ សោ’’តិ ញត្វា ‘‘ចក្កវត្តិរជ្ជំ បហាយ កិលន្តោសី’’តិ ឧបារម្ភំ អារោបេន្តោ ឯវមាហ. អបិច តិក្ខបញ្ញោ ឯស ព្រាហ្មណោ, ន ភគវន្តំ អបសាទេន្តោ ភណតិ, ភគវតោ បន រូបសម្បត្តិំ ទិស្វា បុញ្ញសម្បត្តិំ សម្ភាវយមានោ កថាបវត្តនត្ថម្បិ ឯវមាហ. អថ ភគវា វេនេយ្យវសេន សទេវកេ លោកេ អគ្គកស្សកវប្បកភាវំ អត្តនោ ទស្សេន្តោ អហម្បិ ខោ ព្រាហ្មណោតិអាទិមាហ.

អថ ព្រាហ្មណោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ សមណោ’’ ‘អហម្បិ កសាមិ ច វបាមិ ចា’តិ ភណតិ. ន ចស្ស ឱឡារិកានិ យុគនង្គលាទីនិ កសិភណ្ឌានិ បស្សាមិ, កិំ នុ ខោ មុសា ភណតី’’តិ? ភគវន្តំ បាទតលតោ បដ្ឋាយ យាវ កេសគ្គា ឱលោកយមានោ, អង្គវិជ្ជាយ កតាធិការត្តា ទ្វត្តិំសវរលក្ខណសម្បត្តិមស្ស ញត្វា, ‘‘អដ្ឋានមេតំ យំ ឯវរូបោ មុសា ភណេយ្យា’’តិ សញ្ជាតពហុមានោ ភគវតិ សមណវាទំ បហាយ គោត្តេន ភគវន្តំ សមុទាចរមានោ ន ខោ បន មយំ បស្សាម ភោតោ គោតមស្សាតិអាទិមាហ. ភគវា បន យស្មា បុព្ពធម្មសភាគតាយ កថនំ នាម ពុទ្ធានំ អានុភាវោ, តស្មា ពុទ្ធានុភាវំ ទីបេន្តោ សទ្ធា ពីជន្តិអាទិមាហ.

កា បនេត្ថ បុព្ពធម្មសភាគតា? ននុ ព្រាហ្មណេន ភគវា នង្គលាទិកសិសម្ភារសមាយោគំ បុដ្ឋោ អបុច្ឆិតស្ស ពីជស្ស សភាគតាយ អាហ ‘‘សទ្ធា ពីជ’’ន្តិ, ឯវញ្ច សតិ កថាបិ អននុសន្ធិកា ហោតិ? ន ហិ ពុទ្ធានំ អននុសន្ធិកកថា នាម អត្ថិ, នបិ បុព្ពធម្មស្ស អសភាគតាយ កថេន្តិ. ឯវំ បនេត្ថ អនុសន្ធិ វេទិតព្ពា – ព្រាហ្មណេន ហិ ភគវា យុគនង្គលាទិកសិសម្ភារវសេន កសិំ បុច្ឆិតោ. សោ តស្ស អនុកម្បាយ ‘‘ឥទំ អបុច្ឆិត’’ន្តិ អបរិហាបេត្វា សមូលំ សឧបការំ សសម្ភារំ សផលំ កសិំ បញ្ញាបេតុំ មូលតោ បដ្ឋាយ ទស្សេន្តោ ‘‘សទ្ធា ពីជ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ពីជំ កសិយា មូលំ, តស្មិំ សតិ កត្តព្ពតោ, អសតិ អកត្តព្ពតោ, តប្បមាណេន ច កត្តព្ពតោ. ពីជេ ហិ សតិ កសិំ ករោន្តិ, ន អសតិ. ពីជប្បមាណេន ច កុសលា កស្សកា ខេត្តំ កសន្តិ, ន ឩនំ ‘‘មា នោ សស្សំ បរិហាយី’’តិ, ន អធិកំ ‘‘មា នោ មោឃោ វាយាមោ អហោសី’’តិ. យស្មា ច ពីជមេវ មូលំ, តស្មា ភគវា មូលតោ បដ្ឋាយ កសិសម្ភារំ ទស្សេន្តោ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស កសិយា បុព្ពធម្មស្ស ពីជស្ស សភាគតាយ អត្តនោ កសិយា បុព្ពធម្មំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សទ្ធា ពីជ’’ន្តិ. ឯវមេត្ថ បុព្ពធម្មសភាគតាបិ វេទិតព្ពា.

បុច្ឆិតំយេវ វត្វា អបុច្ឆិតំ បច្ឆា កិំ ន វុត្តន្តិ ចេ? តស្ស ឧបការភាវតោ ច ធម្មសម្ពន្ធសមត្ថភាវតោ ច. អយំ ហិ ព្រាហ្មណោ បញ្ញវា, មិច្ឆាទិដ្ឋិកុលេ បន ជាតត្តា សទ្ធារហិតោ, សទ្ធារហិតោ ច បញ្ញវា បរេសំ សទ្ធាយ អត្តនោ អវិសយេ អបដិបជ្ជមានោ វិសេសំ នាធិគច្ឆតិ, កិលេសកាលុស្សិយបរាមដ្ឋាបិ ចស្ស ទុព្ពលា សទ្ធា ពលវតិយា បញ្ញាយ សហសា វត្តមានា អត្ថសិទ្ធិំ ន ករោតិ ហត្ថិនា សទ្ធិំ ឯកធុរេ យុត្តោ គោណោ វិយ. ឥតិស្ស សទ្ធា ឧបការិកាតិ តំ ព្រាហ្មណំ សទ្ធាយ បតិដ្ឋាបេន្តេន បច្ឆាបិ វត្តព្ពោ អយមត្ថោ ទេសនាកុសលតាយ បុព្ពេ វុត្តោ. ពីជស្ស ច ឧបការិកា វុដ្ឋិ, សា តទនន្តរំយេវ វុច្ចមានា សមត្ថា ហោតិ. ឯវំ ធម្មសម្ពន្ធសមត្ថភាវតោ បច្ឆាបិ វត្តព្ពោ អយមត្ថោ, អញ្ញោ ច ឯវរូបោ ឦសាយោត្តាទិ បុព្ពេ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ សម្បសាទលក្ខណា សទ្ធា, ឱកប្បនលក្ខណា វា. ពីជន្តិ បញ្ចវិធំ ពីជំ មូលពីជំ ខន្ធពីជំ ផលុពីជំ អគ្គពីជំ ពីជពីជមេវ បញ្ចមន្តិ. តំ សព្ពម្បិ វិរុហណដ្ឋេន ពីជន្តេវ សង្ខំ គច្ឆតិ.

តត្ថ យថា ព្រាហ្មណស្ស កសិយា មូលភូតំ ពីជំ ទ្វេ កិច្ចានិ ករោតិ, ហេដ្ឋា មូលេន បតិដ្ឋាតិ, ឧបរិ អង្កុរំ ឧដ្ឋាបេតិ, ឯវំ ភគវតោ កសិយា មូលភូតា សទ្ធា ហេដ្ឋា សីលមូលេន បតិដ្ឋាតិ, ឧបរិ សមថវិបស្សនង្កុរំ ឧដ្ឋាបេតិ. យថា ច តំ មូលេន បថវិរសំ អាបោរសំ គហេត្វា នាឡេន ធញ្ញបរិបាកគហណត្ថំ វឌ្ឍតិ, ឯវមយំ សីលមូលេន សមថវិបស្សនារសំ គហេត្វា អរិយមគ្គនាឡេន អរិយផលធញ្ញបរិបាកគហណត្ថំ វឌ្ឍតិ. យថា ច តំ សុភូមិយំ បតិដ្ឋហិត្វា មូលង្កុរបណ្ណនាឡកណ្ឌបសវេហិ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ បត្វា ខីរំ ជនេត្វា អនេកសាលិផលភរិតំ សាលិសីសំ និប្ផាទេតិ, ឯវមេសា ចិត្តសន្តានេ បតិដ្ឋហិត្វា ឆហិ វិសុទ្ធីហិ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ បត្វា ញាណទស្សនវិសុទ្ធិខីរំ ជនេត្វា អនេកបដិសម្ភិទាភិញ្ញាភរិតំ អរហត្តផលំ និប្ផាទេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘សទ្ធា ពីជ’’ន្តិ.

កស្មា បន អញ្ញេសុ បរោបញ្ញាសាយ កុសលធម្មេសុ ឯកតោ ឧប្បជ្ជមានេសុ សទ្ធាវ ‘‘ពីជ’’ន្តិ វុត្តាតិ ចេ? ពីជកិច្ចករណតោ. យថា ហិ តេសុ វិញ្ញាណំយេវ វិជាននកិច្ចំ ករោតិ, ឯវំ សទ្ធា ពីជកិច្ចំ. សា ច សព្ពកុសលានំ មូលភូតា. យថាហ – ‘‘សទ្ធាជាតោ ឧបសង្កមតិ, ឧបសង្កមន្តោ បយិរុបាសតិ…បេ… បញ្ញាយ ច នំ អតិវិជ្ឈ បស្សតី’’តិ (ម. និ. ២.១៨៣).

អកុសលធម្មេ ចេវ កាយញ្ច តបតីតិ តបោ. ឥន្ទ្រិយសំវរវីរិយធុតង្គទុក្ករការិកានំ ឯតំ អធិវចនំ, ឥធ បន ឥន្ទ្រិយសំវរោ អធិប្បេតោ. វុដ្ឋីតិ វស្សវុដ្ឋិ វាតវុដ្ឋីតិអាទិ អនេកវិធា, ឥធ វស្សវុដ្ឋិ អធិប្បេតា. យថា ហិ ព្រាហ្មណស្ស វស្សវុដ្ឋិសមនុគ្គហិតំ ពីជំ ពីជមូលកញ្ច សស្សំ វិរុហតិ ន មិលាយតិ និប្ផត្តិំ គច្ឆតិ, ឯវំ ភគវតោ ឥន្ទ្រិយសំវរសមនុគ្គហិតា សទ្ធា, សទ្ធាមូលា ច សីលាទយោ ធម្មា វិរុហន្តិ, ន មិលាយន្តិ និប្ផត្តិំ គច្ឆន្តិ. តេនាហ ‘‘តបោ វុដ្ឋី’’តិ.

បញ្ញា មេតិ ឯត្ថ វុត្តោ មេ-សទ្ទោ បុរិមបទេសុបិ យោជេតព្ពោ ‘‘សទ្ធា មេ ពីជំ, តបោ មេ វុដ្ឋី’’តិ តេន កិំ ទីបេតិ? យថា, ព្រាហ្មណ, តយា វបិតេ ខេត្តេ សចេ វុដ្ឋិ អត្ថិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ. នោ ចេ អត្ថិ, ឧទកម្បិ តាវ ទាតព្ពំ ហោតិ. តថា មយា ហិរិឦសេ បញ្ញាយុគនង្គលេ មនោយោត្តេន ឯកាពទ្ធេ កតេ វីរិយពលីពទ្ទេ យោជេត្វា សតិបាចនេន វិជ្ឈិត្វា អត្តនោ ចិត្តសន្តានខេត្តម្ហិ សទ្ធាពីជេ វបិតេ វុដ្ឋិយា អភាវោ នាម នត្ថិ, អយំ បន មេ និច្ចកាលំ ឥន្ទ្រិយសំវរតបោ វុដ្ឋីតិ.

បញ្ញាតិ កាមាវចរាទិភេទតោ អនេកវិធា. ឥធ បន សហ វិបស្សនាយ មគ្គបញ្ញា អធិប្បេតា. យុគនង្គលន្តិ យុគញ្ច នង្គលញ្ច យុគនង្គលំ. យថា ហិ ព្រាហ្មណស្ស យុគនង្គលំ, ឯវំ ភគវតោ ទុវិធាបិ វិបស្សនា បញ្ញា ច. តត្ថ យថា យុគំ ឦសាយ ឧបនិស្សយំ ហោតិ, បុរតោ ច ឦសាពទ្ធំ ហោតិ, យោត្តានំ និស្សយំ ហោតិ, ពលីពទ្ទានំ ឯកតោ គមនំ ធារេតិ, ឯវំ បញ្ញា ហិរិប្បមុខានំ ធម្មានំ ឧបនិស្សយា ហោតិ. យថាហ – ‘‘បញ្ញុត្តរា សព្ពេ កុសលា ធម្មា’’តិ (អ. និ. ៨.៨៣; ១០.៥៨) ច, ‘‘បញ្ញា ហិ សេដ្ឋា កុសលា វទន្តិ, នក្ខត្តរាជារិវ តារកាន’’ន្តិ (ជា. ២.១៧.៨១) ច. កុសលានំ ធម្មានំ បុព្ពង្គមដ្ឋេន បុរតោ ច ហោតិ. យថាហ – ‘‘សីលំ សិរី ចាបិ សតញ្ច ធម្មោ, អន្វាយិកា បញ្ញវតោ ភវន្តី’’តិ ហិរិវិប្បយោគេន អនុប្បត្តិតោ បន ឦសាពទ្ធោ ហោតិ. មនោសង្ខាតស្ស សមាធិយោត្តស្ស និស្សយបច្ចយតោ យោត្តានំ និស្សយោ ហោតិ. អច្ចារទ្ធាតិលីនភាវបដិសេធនតោ វីរិយពលីពទ្ទានំ ឯកតោ គមនំ ធារេតិ, យថា ច នង្គលំ ផាលយុត្តំ កសនកាលេ បថវិឃនំ ភិន្ទតិ, មូលសន្តានកានិ បទាលេតិ, ឯវំ សតិយុត្តា បញ្ញា វិបស្សនាកាលេ ធម្មានំ សន្តតិសមូហកិច្ចារម្មណឃនំ ភិន្ទតិ, សព្ពកិលេសមូលសន្តានកានិ បទាលេតិ. សា ច ខោ លោកុត្តរាវ, ឥតរា បន លោកិកាបិ សិយា. តេនាហ ‘‘បញ្ញា មេ យុគនង្គល’’ន្តិ.

ហិរីយតិ បាបកេហិ ធម្មេហីតិ ហិរី. តគ្គហណេន តាយ អវិប្បយុត្តំ ឱត្តប្បម្បិ គហិតមេវ ហោតិ. ឦសាតិ យុគនង្គលសន្ធារិកា រុក្ខលដ្ឋិ. យថា ហិ ព្រាហ្មណស្ស ឦសា យុគនង្គលំ ធារេតិ, ឯវំ ភគវតោបិ ហិរី លោកិយលោកុត្តរបញ្ញាសង្ខាតំ យុគនង្គលំ ធារេតិ ហិរិអភាវេ បញ្ញាយ អភាវតោ. យថា ច ឦសាបដិពទ្ធយុគនង្គលំ កិច្ចករំ ហោតិ អចលំ អសិថិលំ, ឯវំ ហិរិបដិពទ្ធា ច បញ្ញា កិច្ចការី ហោតិ អចលា អសិថិលា អព្ពោកិណ្ណា អហិរិកេន. តេនាហ ‘‘ហិរី ឦសា’’តិ. មុនាតីតិ មនោ, ចិត្តស្សេតំ នាមំ. ឥធ បន មនោសីសេន តំសម្បយុត្តោ សមាធិ អធិប្បេតោ. យោត្តន្តិ រជ្ជុពន្ធនំ. តំ តិវិធំ ឦសាយ សហ យុគស្ស ពន្ធនំ, យុគេន សហ ពលីពទ្ទានំ ពន្ធនំ, សារថិនា សហ ពលីពទ្ទានំ ឯកាពន្ធនន្តិ. តត្ថ យថា ព្រាហ្មណស្ស យោត្តំ ឦសាយុគពលីពទ្ទេ ឯកាពទ្ធេ កត្វា សកកិច្ចេ បដិបាទេតិ, ឯវំ ភគវតោ សមាធិ សព្ពេវ តេ ហិរិបញ្ញាវីរិយធម្មេ ឯការម្មណេ អវិក្ខេបសភាវេន ពន្ធិត្វា សកកិច្ចេ បដិបាទេតិ. តេនាហ ‘‘មនោ យោត្ត’’ន្តិ.

ចិរកតាទិមត្ថំ សរតីតិ សតិ. ផាលេតីតិ ផាលោ. បាជេន្តិ ឯតេនាតិ បាជនំ. តំ ឥធ ‘‘បាចន’’ន្តិ វុត្តំ. បតោទស្សេតំ នាមំ. ផាលោ ច បាចនញ្ច ផាលបាចនំ. យថា ហិ ព្រាហ្មណស្ស ផាលបាចនំ, ឯវំ ភគវតោ វិបស្សនាសម្បយុត្តា មគ្គសម្បយុត្តា ច សតិ. តត្ថ យថា ផាលោ នង្គលំ អនុរក្ខតិ, បុរតោ ចស្ស គច្ឆតិ, ឯវំ សតិ កុសលាកុសលានំ ធម្មានំ គតិយោ សមន្វេសមានា អារម្មណេ វា ឧបដ្ឋាបយមានា បញ្ញានង្គលំ រក្ខតិ. តេនេវេសា ‘‘សតារក្ខេន ចេតសា វិហរតី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ១០.២០) វិយ អារក្ខាតិ វុត្តា. អប្បមុស្សនវសេន ចស្សា បុរតោ ហោតិ. សតិបរិចិតេ ហិ ធម្មេ បញ្ញា បជានាតិ, នោ បមុដ្ឋេ. យថា ច បាចនំ ពលីពទ្ទានំ វិជ្ឈនភយំ ទស្សេន្តំ សំសីទិតុំ ន ទេតិ, ឧប្បថគមនំ វារេតិ, ឯវំ សតិ វីរិយពលីពទ្ទានំ អបាយភយំ ទស្សេន្តី កោសជ្ជសំសីទនំ ន ទេតិ, កាមគុណសង្ខាតេ អគោចរេ ចារំ និវារេត្វា កម្មដ្ឋានេ និយោជេន្តី ឧប្បថគមនំ វារេតិ. តេនាហ ‘‘សតិ មេ ផាលបាចន’’ន្តិ.

កាយគុត្តោតិ តិវិធេន កាយសុចរិតេន គុត្តោ. វចីគុត្តោតិ ចតុព្ពិធេន វចីសុចរិតេន គុត្តោ. ឯត្តាវតា បាតិមោក្ខសំវរសីលំ វុត្តំ. អាហារេ ឧទរេ យតោតិ ឯត្ថ អាហារមុខេន សព្ពបច្ចយានំ គហិតត្តា ចតុព្ពិធេបិ បច្ចយេ យតោ សំយតោ និរុបក្កិលេសោតិ អត្ថោ. ឥមិនា អាជីវបារិសុទ្ធិសីលំ វុត្តំ. ឧទរេ យតោតិ ឧទរេ យតោ សំយតោ មិតភោជី, អាហារេ មត្តញ្ញូតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥមិនា ភោជនេ មត្តញ្ញុតាមុខេន បច្ចយបដិសេវនសីលំ វុត្តំ. តេន កិំ ទីបេតិ? យថា ត្វំ, ព្រាហ្មណ, ពីជំ វបិត្វា សស្សបរិបាលនត្ថំ កណ្ដកវតិំ វា រុក្ខវតិំ វា បាការបរិក្ខេបំ វា ករោសិ, តេន តេ គោមហិំសមិគគណា បវេសំ អលភន្តា សស្សំ ន វិលុម្បន្តិ, ឯវមហម្បិ តំ សទ្ធាពីជំ វបិត្វា នានប្បការកុសលសស្សបរិបាលនត្ថំ កាយវចីអាហារគុត្តិមយំ តិវិធំ បរិក្ខេបំ ករោមិ, តេន មេ រាគាទិអកុសលធម្មគោមហិំសមិគគណា បវេសំ អលភន្តា នានប្បការកំ កុសលសស្សំ ន វិលុម្បន្តីតិ.

សច្ចំ ករោមិ និទ្ទានន្តិ ឯត្ថ ទ្វីហាការេហិ អវិសំវាទនំ សច្ចំ. និទ្ទានន្តិ ឆេទនំ លុននំ ឧប្បាដនំ. ករណត្ថេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ វេទិតព្ពំ. អយំ ហេត្ថ អត្ថោ ‘‘សច្ចេន ករោមិ និទ្ទាន’’ន្តិ. កិំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘យថា ត្វំ ពាហិរំ កសិំ កត្វា សស្សទូសកានំ តិណានំ ហត្ថេន វា អសិតេន វា និទ្ទានំ ករោសិ, ឯវំ អហម្បិ អជ្ឈត្តិកំ កសិំ កត្វា កុសលសស្សទូសកានំ វិសំវាទនតិណានំ សច្ចេន និទ្ទានំ ករោមី’’តិ. យថាភូតញាណំ វា ឯត្ថ សច្ចន្តិ វេទិតព្ពំ. តេន អត្តសញ្ញាទីនំ តិណានំ និទ្ទានំ ករោមីតិ ទស្សេតិ. អថ វា និទ្ទានន្តិ ឆេទកំ លាវកំ ឧប្បាដកន្តិ អត្ថោ. យថា ត្វំ ទាសំ វា កម្មករំ វា និទ្ទានំ ករោសិ, ‘‘និទ្ទេហិ តិណានី’’តិ តិណានំ ឆេទកំ លាវកំ ឧប្បាដកំ ករោសិ, ឯវមហំ សច្ចំ ករោមីតិ ទស្សេតិ, អថ វា សច្ចន្តិ ទិដ្ឋិសច្ចំ. តមហំ និទ្ទានំ ករោមិ, ឆិន្ទិតព្ពំ លុនិតព្ពំ ឧប្បាដេតព្ពំ ករោមីតិ. ឥតិ ឥមេសុ ទ្វីសុ វិកប្បេសុ ឧបយោគេនេវត្ថោ យុជ្ជតិ.

សោរច្ចំ មេ បមោចនន្តិ ឯត្ថ យំ តំ ‘‘កាយិកោ អវីតិក្កមោ វាចសិកោ អវីតិក្កមោ’’តិ សីលមេវ ‘‘សោរច្ច’’ន្តិ វុត្តំ, ន តំ អធិប្បេតំ. ‘‘កាយគុត្តោ’’តិអាទិនា ហិ តំ វុត្តមេវ. អរហត្តផលំ បន អធិប្បេតំ. តំ ហិ សុន្ទរេ និព្ពានេ រតត្តា ‘‘សោរច្ច’’ន្តិ វុច្ចតិ. បមោចនន្តិ យោគវិស្សជ្ជនំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា តវ បមោចនំ បុនបិ សាយន្ហេ វា ទុតិយទិវសេ វា អនាគតសំវច្ឆរេ វា យោជេតព្ពតោ អប្បមោចនមេវ ហោតិ, ន មម ឯវំ. ន ហិ មម អន្តរា មោចនំ នាម អត្ថិ. អហំ ហិ ទីបង្ករទសពលកាលតោ បដ្ឋាយ បញ្ញានង្គលេ វីរិយពលីពទ្ទេ យោជេត្វា កប្បសតសហស្សាធិកានិ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ មហាកសិំ កសន្តោ តាវ ន មុញ្ចិំ, យាវ ន សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុជ្ឈិំ. យទា ច មេ សព្ពំ តំ កាលំ ខេបេត្វា ពោធិមូលេ អបរាជិតបល្លង្កេ និសិន្នស្ស សព្ពគុណបរិវារំ អរហត្តផលំ ឧទបាទិ, តទា មយា តំ សព្ពុស្សុក្កបដិប្បស្សទ្ធិយា បមុត្តំ, ន ទានិ បុន យោជេតព្ពំ ភវិស្សតីតិ. ឯតមត្ថំ សន្ធាយាហ ‘‘សោរច្ចំ មេ បមោចន’’ន្តិ.

វីរិយំ មេ ធុរធោរយ្ហន្តិ ឯត្ថ វីរិយន្តិ កាយិកចេតសិកោ វីរិយារម្ភោ. ធុរធោរយ្ហន្តិ ធុរាយំ ធោរយ្ហំ, ធុរាវហន្តិ អត្ថោ. យថា ហិ ព្រាហ្មណស្ស ធុរាយំ ធោរយ្ហាកឌ្ឍិតំ នង្គលំ ភូមិឃនំ ភិន្ទតិ, មូលសន្តានកានិ ច បទាលេតិ, ឯវំ ភគវតោ វីរិយាកឌ្ឍិតំ បញ្ញានង្គលំ យថា វុត្តំ ឃនំ ភិន្ទតិ, កិលេសសន្តានកានិ ច បទាលេតិ. តេនាហ ‘‘វីរិយំ មេ ធុរធោរយ្ហ’’ន្តិ. អថ វា បុរិមធុរាវហត្តា ធុរា, មូលធុរាវហត្តា ធោរយ្ហា, ធុរា ច ធោរយ្ហា ច ធុរធោរយ្ហា. ឥតិ យថា ព្រាហ្មណស្ស ឯកេកស្មិំ នង្គលេ ចតុពលីពទ្ទបភេទំ ធុរធោរយ្ហំ វហន្តំ ឧប្បន្នុប្បន្នំ តិណមូលឃាតញ្ចេវ សស្សសម្បត្តិញ្ច សាធេតិ, ឯវំ ភគវតោ ចតុសម្មប្បធានវីរិយភេទំ ធុរធោរយ្ហំ វហន្តំ ឧប្បន្នុប្បន្នំ អកុសលឃាតញ្ចេវ កុសលសម្បត្តិញ្ច សាធេតិ. តេនាហ ‘‘វីរិយំ មេ ធុរធោរយ្ហ’’ន្តិ.

យោគក្ខេមាធិវាហនន្តិ ឯត្ថ យោគេហិ ខេមត្តា និព្ពានំ យោគក្ខេមំ នាម, តំ អធិកិច្ច វាហីយតិ, អភិមុខំ វា វាហីយតីតិ អធិវាហនំ, យោគក្ខេមស្ស អធិវាហនំ យោគក្ខេមាធិវាហនន្តិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា តវ ធុរធោរយ្ហំ បុរត្ថិមាទីសុ អញ្ញតរទិសាភិមុខំ វាហីយតិ, តថា មម ធុរធោរយ្ហំ និព្ពានាភិមុខំ វាហីយតីតិ. ឯវំ វាហីយមានំវ គច្ឆតិ អនិវត្តន្តំ. យថា តវ នង្គលំ វហន្តំ ធុរធោរយ្ហំ ខេត្តកោដិំ បត្វា បុន និវត្តតិ, ឯវំ អនិវត្តន្តំ ទីបង្ករកាលតោ បដ្ឋាយ គច្ឆតេវ. យស្មា វា តេន តេន មគ្គេន បហីនា កិលេសា ន បុនប្បុនំ បហាតព្ពា ហោន្តិ, យថា តវ នង្គលេន ឆិន្នានិ តិណានិ បុន អបរស្មិំ សមយេ ឆិន្ទិតព្ពានិ ហោន្តិ, តស្មាបិ ឯវំ បឋមមគ្គវសេន ទិដ្ឋេកដ្ឋេ កិលេសេ, ទុតិយវសេន ឱឡារិកេ, តតិយវសេន អណុសហគតេ, ចតុត្ថវសេន សព្ពកិលេសេ បជហន្តំ គច្ឆតិ អនិវត្តន្តំ. អថ វា គច្ឆតិ អនិវត្តន្តិ និវត្តនរហិតំ ហុត្វា គច្ឆតីតិ អត្ថោ. តន្តិ តំ ធុរធោរយ្ហំ. ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯវំ គច្ឆន្តញ្ច យថា តវ ធុរធោរយ្ហំ ន តំ ឋានំ គច្ឆតិ, យត្ថ គន្ត្វា កស្សកោ អសោកោ វិរជោ ហុត្វា ន សោចតិ. ឯតំ បន តំ ឋានំ គច្ឆតិ យត្ថ គន្ត្វា ន សោចតិ. យត្ថ សតិបាចនេន ឯតំ វីរិយធុរធោរយ្ហំ ចោទេន្តោ គន្ត្វា មាទិសោ កស្សកោ អសោកោ វិរជោ ហុត្វា ន សោចតិ, តំ សព្ពសោកសល្លសមុគ្ឃាតភូតំ និព្ពានំ នាម អសង្ខតំ ឋានំ គច្ឆតីតិ.

ឥទានិ និគមនំ ករោន្តោ ឯវមេសា កសីតិ គាថមាហ. តស្សាយំ សង្ខេបត្ថោ – យស្ស, ព្រាហ្មណ, ឯសា សទ្ធាពីជា តបោវុដ្ឋិយា អនុគ្គហិតា កសី បញ្ញាមយំ យុគនង្គលំ ហិរិមយញ្ច ឦសំ មនោមយេន យោត្តេន ឯកាពទ្ធំ កត្វា បញ្ញានង្គលេន សតិផាលំ អាកោដេត្វា សតិបាចនំ គហេត្វា កាយវចីអាហារគុត្តិយា គោបេត្វា សច្ចំ និទ្ទានំ កត្វា សោរច្ចបមោចនំ វីរិយធុរធោរយ្ហំ យោគក្ខេមាភិមុខំ អនិវត្តន្តំ វាហន្តេន កដ្ឋា កសី កម្មបរិយោសានំ ចតុព្ពិធំ សាមញ្ញផលំ បាបិតា, សា ហោតិ អមតប្ផលា, សា ឯសា កសី អមតប្ផលា ហោតិ. អមតំ វុច្ចតិ និព្ពានំ, និព្ពានានិសំសា ហោតីតិ អត្ថោ. សា ខោ បនេសា កសី ន មមេវេកស្ស អមតប្ផលា ហោតិ, អថ ខោ យោ កោចិ ខត្តិយោ វា ព្រាហ្មណោ វា វេស្សោ វា សុទ្ទោ វា គហដ្ឋោ វា បព្ពជិតោ វា ឯតំ កសិំ កសតិ, សោ សព្ពោបិ ឯតំ កសិត្វាន សព្ពទុក្ខា បមុច្ចតីតិ.

ឯវំ ភគវា ព្រាហ្មណស្ស អរហត្តនិកូដេន និព្ពានបរិយោសានំ កត្វា ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ. តតោ ព្រាហ្មណោ គម្ភីរត្ថំ ទេសនំ សុត្វា – ‘‘មម កសិផលំ ភុញ្ជិត្វា បុនបិ ទិវសេយេវ ឆាតោ ហោតិ, ឥមស្ស បន កសី អមតប្ផលា, តស្ស ផលំ ភុញ្ជិត្វា សព្ពទុក្ខា បមុច្ចតី’’តិ ញត្វា បសន្នោ បសន្នាការំ ករោន្តោ ភុញ្ជតុ ភវំ គោតមោតិអាទិមាហ. តំ សព្ពំ តតោ បរញ្ច វុត្តត្ថមេវាតិ. បឋមំ.

២. ឧទយសុត្តវណ្ណនា

១៩៨. ទុតិយេ ឱទនេន បូរេសីតិ អត្តនោ អត្ថាយ សម្បាទិតេន សូបព្យញ្ជនេន ឱទនេន បូរេត្វា អទាសិ. ភគវា កិរ បច្ចូសសមយេ លោកំ ឱលោកេន្តោវ តំ ព្រាហ្មណំ ទិស្វា, បាតោវ សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា, គន្ធកុដិំ បវិសិត្វា, ទ្វារំ បិធាយ, និសិន្នោ តស្ស ភោជនំ ឧបសំហរិយមានំ ទិស្វា, ឯកកោវ បត្តំ អំសកូដេ លគ្គេត្វា, គន្ធកុដិតោ និក្ខម្ម, នគរទ្វារេ បត្តំ នីហរិត្វា, អន្តោនគរំ បវិសិត្វា, បដិបាដិយា គច្ឆន្តោ ព្រាហ្មណស្ស ទ្វារកោដ្ឋកេ អដ្ឋាសិ. ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ ទិស្វា, អត្តនោ សជ្ជិតំ ភោជនំ អទាសិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ទុតិយម្បីតិ ទុតិយទិវសេបិ. តតិយម្បីតិ តតិយទិវសេបិ. តានិ កិរ តីណិ ទិវសានិ និរន្តរំ ព្រាហ្មណស្ស ឃរទ្វារំ គច្ឆន្តស្ស ភគវតោ អន្តរា អញ្ញោ កោចិ ឧដ្ឋាយ បត្តំ គហេតុំ សមត្ថោ នាម នាហោសិ, មហាជនោ ឱលោកេន្តោវ អដ្ឋាសិ.

ឯតទវោចាតិ ព្រាហ្មណោ តីណិ ទិវសានិ បត្តំ បូរេត្វា ទេន្តោបិ ន សទ្ធាយ អទាសិ, ‘‘ឃរទ្វារំ អាគន្ត្វា ឋិតស្ស បព្ពជិតស្ស ភិក្ខាមត្តម្បិ អទត្វា ភុញ្ជតី’’តិ ឧបារម្ភភយេន អទាសិ. ទទន្តោ ច ទ្វេ ទិវសានិ ទត្វា កិញ្ចិ អវត្វាវ និវត្តោ. ភគវាបិ កិញ្ចិ អវត្វាវ បក្កន្តោ. តតិយទិវសេ បន អធិវាសេតុំ អសក្កោន្តោ ឯតំ ‘‘បកដ្ឋកោ’’តិអាទិវចនំ អវោច. ភគវាបិ ឯតំ វចនំ និច្ឆារាបនត្ថមេវ យាវ តតិយមគមាសិ. តត្ថ បកដ្ឋកោតិ រសគិទ្ធោ.

បុនប្បុនំ ចេវ វបន្តិ ពីជន្តិ សត្ថា ព្រាហ្មណស្ស វចនំ សុត្វា, ‘‘ព្រាហ្មណ, ត្វំ តីណិ ទិវសានិ បិណ្ឌបាតំ ទត្វា ឱសក្កសិ, បុនប្បុនំ កាតព្ពា នាម លោកស្មិំ សោឡស ធម្មា’’តិ វត្វា តេ ធម្មេ ទស្សេតុំ ឥមំ ទេសនំ អារភិ. តត្ថ បុនប្បុនំ ចេវ វបន្តីតិ ឯកស្មិំ សស្សវារេ វុត្តំ ‘‘អលមេត្តាវតា’’តិ អនោសក្កិត្វា អបរាបរេសុបិ សស្សវារេសុ ច វបន្តិយេវ. បុនប្បុនំ វស្សតីតិ ន ឯកទិវសំ វស្សិត្វា តិដ្ឋតិ, បុនប្បុនទិវសេសុបិ បុនប្បុនសំវច្ឆរេសុបិ វស្សតិយេវ, ឯវំ ជនបទា ឥទ្ធា ហោន្តិ. ឯតេនុបាយេន សព្ពត្ថ នយោ វេទិតព្ពោ.

យាចកាតិ ឥមស្មិំ បទេ សត្ថា ទេសនាកុសលតាយ អត្តានម្បិ បក្ខិបិត្វា ទស្សេតិ. ខីរនិកាតិ ខីរការកា គោទោហកា. ន ហិ តេ ឯកវារមេវ ថនំ អញ្ឆន្តិ, បុនប្បុនំ អញ្ឆន្តា ធេនុំ ទុហន្តីតិ អត្ថោ. កិលមតិ ផន្ទតិ ចាតិ អយំ សត្តោ តេន ឥរិយាបថេន កិលមតិ ចេវ ផន្ទតិ ច. គព្ភន្តិ សោណសិង្គាលាទីនម្បិ តិរច្ឆានគតានំ កុច្ឆិំ. សិវថិកន្តិ សុសានំ, មតំ មតំ សត្តំ តត្ថ បុនប្បុនំ ហរន្តីតិ អត្ថោ. មគ្គញ្ច លទ្ធា អបុនព្ភវាយាតិ អបុនព្ភវាយ មគ្គោ នាម និព្ពានំ, តំ លភិត្វាតិ អត្ថោ.

ឯវំ វុត្តេតិ ឯវំ ភគវតា អន្តរវីថិយំ ឋត្វាវ សោឡស បុនប្បុនធម្មេ ទេសេន្តេន វុត្តេ. ឯតទវោចាតិ ទេសនាបរិយោសានេ បសន្នោ សទ្ធិំ បុត្តទារមិត្តញាតិវគ្គេន ភគវតោ បាទេ វន្ទិត្វា ឯតំ ‘‘អភិក្កន្តំ ភោ’’តិអាទិវចនំ អវោច. ទុតិយំ.

៣. ទេវហិតសុត្តវណ្ណនា

១៩៩. តតិយេ វាតេហីតិ ឧទរវាតេហិ. ភគវតោ កិរ ឆព្ពស្សានិ ទុក្ករការិកំ ករោន្តស្ស បសតមុគ្គយូសាទីនិ អាហារយតោ ទុព្ភោជនេន ចេវ ទុក្ខសេយ្យាយ ច ឧទរវាតោ កុប្បិ. អបរភាគេ សម្ពោធិំ បត្វា បណីតភោជនំ ភុញ្ជន្តស្សាបិ អន្តរន្តរា សោ អាពាធោ អត្តានំ ទស្សេតិយេវ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ឧបដ្ឋាកោ ហោតីតិ បឋមពោធិយំ អនិពទ្ធុបដ្ឋាកកាលេ ឧបដ្ឋាកោ ហោតិ. តស្មិំ កិរ កាលេ សត្ថុអសីតិមហាថេរេសុ ឧបដ្ឋាកោ អភូតបុព្ពោ នាម នត្ថិ. នាគសមាលោ ឧបវានោ សុនក្ខត្តោ ចុន្ទោ សមណុទ្ទេសោ សាគតោ ពោធិ មេឃិយោតិ ឥមេ បន បាឡិយំ អាគតុបដ្ឋាកា. ឥមស្មិំ បន កាលេ ឧបវានត្ថេរោ បាតោវ ឧដ្ឋាយ បរិវេណសម្មជ្ជនំ ទន្តកដ្ឋទានំ ន្ហានោទកបរិយាទនំ បត្តចីវរំ គហេត្វា អនុគមនន្តិ សព្ពំ ភគវតោ ឧបដ្ឋានមកាសិ. ឧបសង្កមីតិ បឋមពោធិយំ កិរ វីសតិ វស្សានិ និទ្ធូមំ អរញ្ញមេវ ហោតិ, ភិក្ខុសង្ឃស្ស ឧទកតាបនម្បិ ន ភគវតា អនុញ្ញាតំ. សោ ច ព្រាហ្មណោ ឧទ្ធនបាឡិំ ពន្ធាបេត្វា មហាចាដិយោ ឧទ្ធនមារោបេត្វា ឧណ្ហោទកំ ការេត្វា, ន្ហានីយចុណ្ណាទីហិ សទ្ធិំ តំ វិក្កិណន្តោ ជីវិកំ កប្បេតិ. ន្ហាយិតុកាមា តត្ថ គន្ត្វា មូលំ ទត្វា ន្ហាយិត្វា គន្ធេ វិលិម្បិត្វា មាលំ បិឡន្ធិត្វា បក្កមន្តិ. តស្មា ថេរោ តត្ថ ឧបសង្កមិ.

កិំ បត្ថយានោតិ កិំ ឥច្ឆន្តោ. កិំ ឯសន្តិ កិំ គវេសន្តោ. បូជិតោ បូជនេយ្យានន្តិ ឥទំ ថេរោ ទសពលស្ស វណ្ណំ កថេតុមារភិ. គិលានភេសជ្ជត្ថំ គតេន កិរ គិលានស្ស វណ្ណោ កថេតព្ពោតិ វត្តមេតំ. វណ្ណំ ហិ សុត្វា មនុស្សា សក្កច្ចំ ភេសជ្ជំ ទាតព្ពំ មញ្ញន្តិ. សប្បាយភេសជ្ជំ លទ្ធា គិលានោ ខិប្បមេវ វុដ្ឋាតិ. កថេន្តេន ច ឈានវិមោក្ខសមាបត្តិមគ្គផលានិ អារព្ភ កថេតុំ ន វដ្ដតិ. ‘‘សីលវា លជ្ជី កុក្កុច្ចកោ ពហុស្សុតោ អាគមធរោ វំសានុរក្ខកោ’’តិ ឯវំ បន អាគមនីយបដិបទំយេវ កថេតុំ វដ្ដតិ. បូជនេយ្យានន្តិ អសីតិមហាថេរា សទេវកេន លោកេន បូជេតព្ពាតិ បូជនេយ្យា. តេយេវ សក្កាតព្ពាតិ សក្ករេយ្យា. តេសំយេវ អបចិតិ កត្តព្ពាតិ អបចេយ្យា. ភគវា តេសំ បូជិតោ សក្កតោ អបចិតោ ច, ឥច្ចស្ស តំ គុណំ បកាសេន្តោ ថេរោ ឯវមាហ. ហាតវេតិ ហរិតុំ.

ផាណិតស្ស ច បុដន្តិ មហន្តំ និច្ឆារិកំ គុឡបិណ្ឌំ. សោ កិរ ‘‘កិំ សមណស្ស គោតមស្ស អផាសុក’’ន្តិ? បុច្ឆិត្វា, ‘‘ឧទរវាតោ’’តិ សុត្វា, ‘‘តេន ហិ មយមេត្ថ ភេសជ្ជំ ជានាម, ឥតោ ថោកេន ឧទកេន ឥទំ ផាណិតំ អាលោឡេត្វា ន្ហានបរិយោសានេ បាតុំ ទេថ, ឥតិ ឧណ្ហោទកេន ពហិ បរិសេទោ ភវិស្សតិ, ឥមិនា អន្តោតិ ឯវំ សមណស្ស គោតមស្ស ផាសុកំ ភវិស្សតី’’តិ វត្វា ថេរស្ស បត្តេ បក្ខិបិត្វា អទាសិ.

ឧបសង្កមីតិ តស្មិំ កិរ អាពាធេ បដិប្បស្សទ្ធេ ‘‘ទេវហិតេន តថាគតស្ស ភេសជ្ជំ ទិន្នំ, តេនេវ រោគោ វូបសន្តោ, អហោ ទានំ បរមទានំ ព្រាហ្មណស្សា’’តិ កថា វិត្ថារិតា ជាតា. តំ សុត្វា កិត្តិកាមោ ព្រាហ្មណោ ‘‘ឯត្តកេនបិ តាវ មេ អយំ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ’’តិ សោមនស្សជាតោ អត្តនា កតភាវំ ជានាបេតុកាមោ តាវតកេនេវ ទសពលេ វិស្សាសំ អាបជ្ជិត្វា ឧបសង្កមិ.

ទជ្ជាតិ ទទេយ្យ. កថំ ហិ យជមានស្សាតិ កេន ការណេន យជន្តស្ស. ឥជ្ឈតីតិ សមិជ្ឈតិ មហប្ផលោ ហោតិ. យោវេទីតិ យោ អវេទិ អញ្ញាសិ, វិទិតំ បាកដមកាសិ ‘‘យោវេតី’’តិបិ បាឋោ, យោ អវេតិ ជានាតីតិ អត្ថោ. បស្សតីតិ ទិព្ពចក្ខុនា បស្សតិ. ជាតិក្ខយន្តិ អរហត្តំ. អភិញ្ញាវោសិតោតិ ជានិត្វា វោសិតោ វោសានំ កតកិច្ចតំ បត្តោ. ឯវំ ហិ យជមានស្សាតិ ឥមិនា ខីណាសវេ យជនាការេន យជន្តស្ស. តតិយំ.

៤. មហាសាលសុត្តវណ្ណនា

២០០. ចតុត្ថេ លូខោ លូខបាវុរណោតិ ជិណ្ណោ ជិណ្ណបាវុរណោ. ឧបសង្កមីតិ កស្មា ឧបសង្កមិ? តស្ស កិរ ឃរេ អដ្ឋសតសហស្សធនំ អហោសិ. សោ ចតុន្នំ បុត្តានំ អាវាហំ កត្វា ចត្តារិ សតសហស្សានិ អទាសិ. អថស្ស ព្រាហ្មណិយា កាលង្កតាយ បុត្តា សម្មន្តយិំសុ – ‘‘សចេ អញ្ញំ ព្រាហ្មណិំ អានេស្សតិ, តស្សា កុច្ឆិយំ និព្ពត្តវសេន កុលំ ភិជ្ជិស្សតិ. ហន្ទ នំ មយំ សង្គណ្ហាមា’’តិ. តេ ចត្តារោបិ បណីតេហិ ឃាសច្ឆាទនាទីហិ ឧបដ្ឋហន្តា ហត្ថបាទសម្ពាហនាទីនិ ករោន្តា សង្គណ្ហិត្វា ឯកទិវសំ ទិវា និទ្ទាយិត្វា វុដ្ឋិតស្ស ហត្ថបាទេ សម្ពាហមានា បាដិយេក្កំ ឃរាវាសេ អាទីនវំ វត្វា – ‘‘មយំ តុម្ហេ ឥមិនា នីហារេន យាវជីវំ ឧបដ្ឋហិស្សាម, សេសធនម្បិ នោ ទេថា’’តិ យាចិំសុ. ព្រាហ្មណោ បុន ឯកេកស្ស សតសហស្សំ សតសហស្សំ ទត្វា អត្តនោ និវត្ថបារុបនមត្តំ ឋបេត្វា សព្ពំ ឧបភោគបរិភោគំ ចត្តារោ កោដ្ឋាសេ កត្វា និយ្យាទេសិ. តំ ជេដ្ឋបុត្តោ កតិបាហំ ឧបដ្ឋហិ.

អថ នំ ឯកទិវសំ ន្ហត្វា អាគច្ឆន្តំ ទ្វារកោដ្ឋកេ ឋត្វា សុណ្ហា ឯវមាហ – ‘‘កិំ តយា ជេដ្ឋបុត្តស្ស សតំ វា សហស្សំ វា អតិរេកំ ទិន្នមត្ថិ? ននុ សព្ពេសំ ទ្វេ ទ្វេ សតសហស្សានិ ទិន្នានិ, កិំ សេសបុត្តានំ ឃរស្ស មគ្គំ ន ជានាសី’’តិ? សោ ‘‘នស្ស វសលី’’តិ កុជ្ឈិត្វា អញ្ញស្ស ឃរំ អគមាសិ, តតោបិ កតិបាហច្ចយេន ឥមិនាវ ឧបាយេន បលាបិតោ អញ្ញស្សាតិ ឯវំ ឯកឃរេបិ បវេសនំ អលភមានោ បណ្ឌរង្គបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ភិក្ខាយ ចរន្តោ កាលានមច្ចយេន ជរាជិណ្ណោ ទុព្ភោជនទុក្ខសេយ្យាហិ មិលាតសរីរោ ភិក្ខាចារតោ អាគម្ម, បីឋកាយ និបន្នោ និទ្ទំ ឱក្កមិត្វា វុដ្ឋាយ និសិន្នោ អត្តានំ ឱលោកេត្វា បុត្តេសុ បតិដ្ឋំ អបស្សន្តោ ចិន្តេសិ – ‘‘សមណោ កិរ គោតមោ អព្ភាកុដិកោ ឧត្តានមុខោ សុខសម្ភាសោ បដិសន្ថារកុសលោ, សក្កា សមណំ គោតមំ ឧបសង្កមិត្វា បដិសន្ថារំ លភិតុ’’ន្តិ និវាសនបាវុរណំ សណ្ឋបេត្វា ភិក្ខាភាជនមាទាយ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ.

ទារេហិ សំបុច្ឆ ឃរា និក្ខាមេន្តីតិ សព្ពំ មម សន្តកំ គហេត្វា មយ្ហំ និទ្ធនភាវំ ញត្វា អត្តនោ ភរិយាហិ សទ្ធិំ មន្តយិត្វា មំ ឃរា និក្កឌ្ឍាបេន្តិ.

នន្ទិស្សន្តិ នន្ទិជាតោ តុដ្ឋោ បមុទិតោ អហោសិំ. ភវមិច្ឆិសន្តិ វុឌ្ឍិំ បត្ថយិំ. សាវ វារេន្តិ សូករន្តិ យថា សុនខា វគ្គវគ្គា ហុត្វា ភុស្សន្តា ភុស្សន្តា សូករំ វារេន្តិ, បុនប្បុនំ មហារវំ រវាបេន្តិ, ឯវំ ទារេហិ សទ្ធិំ មំ ពហុំ វត្វា វិរវន្តំ បលាបេន្តីតិ អត្ថោ.

អសន្តាតិ អសប្បុរិសា. ជម្មាតិ លាមកា. ភាសរេតិ ភាសន្តិ. បុត្តរូបេនាតិ បុត្តវេសេន. វយោគតន្តិ តយោ វយេ គតំ អតិក្កន្តំ បច្ឆិមវយេ ឋិតំ មំ. ជហន្តីតិ បរិច្ចជន្តិ.

និព្ភោគោតិ និប្បរិភោគោ. ខាទនា អបនីយតីតិ អស្សោ ហិ យាវទេវ តរុណោ ហោតិ ជវសម្បន្នោ, តាវស្ស នានារសំ ខាទនំ ទទន្តិ, ជិណ្ណំ និព្ភោគំ តតោ អបនេន្តិ, អន្តិមវយេ តំ វត្តំ ន លភតិ, គាវីហិ សទ្ធិំ អដវិយំ សុក្ខតិណានិ ខាទន្តោ ចរតិ. យថា សោ អស្សោ, ឯវំ ជិណ្ណកាលេ វិលុត្តសព្ពធនត្តា និព្ភោគោ មាទិសោបិ ពាលកានំ បិតា ថេរោ បរឃរេសុ ភិក្ខតិ.

យញ្ចេតិ និបាតោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យេ មម បុត្តា អនស្សវា អប្បតិស្សា អវសវត្តិនោ, តេហិ ទណ្ឌោវ កិរ សេយ្យោ សុន្ទរតរោតិ. ឥទានិស្ស សេយ្យភាវំ ទស្សេតុំ ចណ្ឌម្បិ គោណន្តិអាទិ វុត្តំ.

បុរេ ហោតីតិ អគ្គតោ ហោតិ, តំ បុរតោ កត្វា គន្តុំ សុខំ ហោតីតិ អត្ថោ. គាធមេធតីតិ ឧទកំ ឱតរណកាលេ គម្ភីរេ ឧទកេ បតិដ្ឋំ លភតិ.

បរិយាបុណិត្វាតិ ឧគ្គណ្ហិត្វា វា វាចុគ្គតា កត្វា. សន្និសិន្នេសូតិ តថារូបេ ព្រាហ្មណានំ សមាគមទិវសេ សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតេសុ បុត្តេសុ តំ សភំ ឱគាហេត្វា ព្រាហ្មណានំ មជ្ឈេ មហារហេ អាសនេ និសិន្នេសុ. អភាសីតិ ‘អយំ មេ កាលោ’តិ សភាយ មជ្ឈេ បវិសិត្វា ហត្ថំ ឧក្ខិបិត្វា, ‘‘ភោ អហំ តុម្ហាកំ គាថា ភាសិតុកាមោ, ភាសិតេ សុណិស្សថា’’តិ វត្វា – ‘‘ភាស, ព្រាហ្មណ, សុណោមា’’តិ វុត្តោ ឋិតកោវ អភាសិ. ‘‘តេន ច សមយេន មនុស្សានំ វត្តំ ហោតិ យោ មាតាបិតូនំ សន្តកំ ខាទន្តោ មាតាបិតរោ ន បោសេតិ, សោ មារេតព្ពោ’’តិ. តស្មា តេ ព្រាហ្មណបុត្តា បិតុបាទេសុ និបតិត្វា ‘‘ជីវិតំ នោ តាត, ទេហី’’តិ យាចិំសុ. សោ បិតុហទយស្ស បុត្តានំ មុទុត្តា ‘‘មា មេ, ភោ, ពាលកេ វិនាសយិត្ថ, បោសិស្សន្តិ ម’’ន្តិ អាហ.

អថស្ស បុត្តេ មនុស្សា អាហំសុ – ‘‘សចេ, ភោ, អជ្ជ បដ្ឋាយ បិតរំ ន សម្មា បដិជគ្គិស្សថ, ឃាតេស្សាម វោ’’តិ. តេ ភីតា ឃរំ នេត្វា បដិជគ្គិំសុ. តំ ទស្សេតុំ អថ ខោ នំ ព្រាហ្មណមហាសាលន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ នេត្វាតិ បីឋេ និសីទាបេត្វា សយំ ឧក្ខិបិត្វា នយិំសុ. ន្ហាបេត្វាតិ សរីរំ តេលេន អព្ភញ្ជិត្វា ឧព្ពដ្ដេត្វា គន្ធចុណ្ណាទីហិ ន្ហាបេសុំ. ព្រាហ្មណិយោបិ បក្កោសាបេត្វា, ‘‘អជ្ជ បដ្ឋាយ អម្ហាកំ បិតរំ សម្មា បដិជគ្គថ. សចេ បមាទំ អាបជ្ជិស្សថ, ឃរតោ វោ និក្កឌ្ឍិស្សាមា’’តិ វត្វា, បណីតភោជនំ ភោជេសុំ.

ព្រាហ្មណោ សុភោជនញ្ច សុខសេយ្យញ្ច អាគម្ម កតិបាហច្ចយេន សញ្ជាតពលោ បីណិតិន្ទ្រិយោ អត្តភាវំ ឱលោកេត្វា, ‘‘អយំ មេ សម្បត្តិ សមណំ គោតមំ និស្សាយ លទ្ធា’’តិ បណ្ណាការំ អាទាយ ភគវតោ សន្តិកំ អគមាសិ. តំ ទស្សេតុំ អថ ខោ សោតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឯតទវោចាតិ ទុស្សយុគំ បាទមូលេ ឋបេត្វា ឯតំ អវោច. សរណគមនាវសានេ ចាបិ ភគវន្តំ ឯវមាហ – ‘‘ភោ គោតម, មយ្ហំ បុត្តេហិ ចត្តារិ ធុរភត្តានិ ទិន្នានិ, តតោ អហំ ទ្វេ តុម្ហាកំ ទម្មិ, ទ្វេ សយំ បរិភុញ្ជិស្សាមី’’តិ. កល្យាណំ, ព្រាហ្មណ, បាដិយេក្កំ បន មា និយ្យាទេហិ, អម្ហាកំ រុច្ចនដ្ឋានមេវ គមិស្សាមាតិ. ‘‘ឯវំ, ភោ’’តិ ខោ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា ឃរំ គន្ត្វា បុត្តេ អាមន្តេសិ ‘‘តាតា, សមណោ គោតមោ មយ្ហំ សហាយោ, តស្ស ទ្វេ ធុរភត្តានិ ទិន្នានិ, តុម្ហេ តស្មិំ សម្បត្តេ មា បមជ្ជថា’’តិ. សាធុ, តាតាតិ. បុនទិវសេ ភគវា បុព្ពណ្ហសមយេ បត្តចីវរំ អាទាយ ជេដ្ឋបុត្តស្ស និវេសនទ្វារំ គតោ. សោ សត្ថារំ ទិស្វាវ ហត្ថតោ បត្តំ គហេត្វា ឃរំ បវេសេត្វា មហារហេ បល្លង្កេ និសីទាបេត្វា បណីតភោជនមទាសិ. សត្ថា បុនទិវសេ ឥតរស្ស, បុនទិវសេ ឥតរស្សាតិ បដិបាដិយា សព្ពេសំ ឃរានិ អគមាសិ. សព្ពេ តថេវ សក្ការំ អកំសុ.

អថេកទិវសំ ជេដ្ឋបុត្តស្ស ឃរេ មង្គលំ បច្ចុបដ្ឋិតំ. សោ បិតរំ អាហ – ‘‘តាត, កស្ស មង្គលំ ទេមា’’តិ. អម្ហេ អញ្ញំ ន ជានាម? ននុ សមណោ គោតមោ មយ្ហំ សហាយោតិ? តេន ហិ តុម្ហេ បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ ស្វាតនាយ សមណំ គោតមំ និមន្តេថាតិ. ព្រាហ្មណោ តថា អកាសិ. ភគវា អធិវាសេត្វា បុនទិវសេ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ តស្ស គេហទ្វារំ អគមាសិ. សោ ហរិតុបលិត្តំ សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតំ គេហំ សត្ថារំ បវេសេត្វា ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ បញ្ញត្តាសនេសុ និសីទាបេត្វា អប្បោទកបាយាសញ្ចេវ ខជ្ជកវិកតិញ្ច អទាសិ. អន្តរភត្តស្មិំយេវ ព្រាហ្មណស្ស ចត្តារោបិ បុត្តា សត្ថុ សន្តិកេ និសីទិត្វា អាហំសុ – ‘‘ភោ គោតម, មយំ អម្ហាកំ បិតរំ បដិជគ្គាម នប្បមជ្ជាម, បស្សថស្ស អត្តភាវ’’ន្តិ. សត្ថា ‘‘កល្យាណំ វោ កតំ, មាតាបិតុបោសកំ នាម បោរាណកបណ្ឌិតានំ អាចិណ្ណមេវា’’តិ វត្វា មហានាគជាតកំ (ជា. ១.១១.១ អាទយោ; ចរិយា. ២.១ អាទយោ) នាម កថេត្វា, ចត្តារិ សច្ចានិ ទីបេត្វា ធម្មំ ទេសេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ ព្រាហ្មណោ សទ្ធិំ ចតូហិ បុត្តេហិ ចតូហិ ច សុណ្ហាហិ ទេសនានុសារេន ញាណំ បេសេត្វា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋិតោ. តតោ បដ្ឋាយ សត្ថា ន សព្ពកាលំ តេសំ គេហំ អគមាសីតិ. ចតុត្ថំ.

៥. មានត្ថទ្ធសុត្តវណ្ណនា

២០១. បញ្ចមេ មានត្ថទ្ធោតិ វាតភរិតភស្តា វិយ មានេន ថទ្ធោ. អាចរិយន្តិ សិប្បុគ្គហណកាលេ អាចរិយោ អនភិវាទេន្តស្ស សិប្បំ ន ទេតិ, អញ្ញស្មិំ បន កាលេ តំ ន អភិវាទេតិ, អត្ថិភាវម្បិស្ស ន ជានាតិ. នាយំ សមណោតិ ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘យស្មា អយំ សមណោ មាទិសេ ជាតិសម្បន្នព្រាហ្មណេ សម្បត្តេ បដិសន្ថារមត្តម្បិ ន ករោតិ, តស្មា ន កិញ្ចិ ជានាតី’’តិ.

អព្ភុតវិត្តជាតាតិ អភូតបុព្ពាយ តុដ្ឋិយា សមន្នាគតា. កេសុ ចស្សាតិ កេសុ ភវេយ្យ. ក្យស្សាតិ កេ អស្ស បុគ្គលស្ស. អបចិតា អស្សូតិ អបចិតិំ ទស្សេតុំ យុត្តា ភវេយ្យុំ. អរហន្តេតិ ឥមាយ គាថាយ ទេសនាកុសលត្តា អត្តានំ អន្តោកត្វា បូជនេយ្យំ ទស្សេតិ. បញ្ចមំ.

៦. បច្ចនីកសុត្តវណ្ណនា

២០២. ឆដ្ឋេ ‘‘សព្ពំ សេត’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘សព្ពំ កណ្ហ’’ន្តិអាទិនា នយេន បច្ចនីកំ ករោន្តស្សេវស្ស សាតំ សុខំ ហោតីតិ បច្ចនីកសាតោ. យោ ច វិនេយ្យ សារម្ភន្តិ យោ ករណុត្តរិយលក្ខណំ សារម្ភំ វិនេត្វា សុណាតីតិ អត្ថោ. ឆដ្ឋំ.

៧. នវកម្មិកសុត្តវណ្ណនា

២០៣. សត្តមេ នវកម្មិកភារទ្វាជោតិ សោ កិរ អរញ្ញេ រុក្ខំ ឆិន្ទាបេត្វា តត្ថេវ បាសាទកូដាគារាទីនិ យោជេត្វា នគរំ អាហរិត្វា វិក្កិណាតិ, ឥតិ នវកម្មំ និស្សាយ ជីវតីតិ នវកម្មិកោ, គោត្តេន ភារទ្វាជោតិ នវកម្មិកភារទ្វាជោ. ទិស្វានស្ស ឯតទហោសីតិ ឆព្ពណ្ណរស្មិយោ វិស្សជ្ជេត្វា និសិន្នំ ភគវន្តំ ទិស្វាន អស្ស ឯតំ អហោសិ. វនស្មិន្តិ ឥមស្មិំ វនសណ្ឌេ. ឧច្ឆិន្នមូលំ មេ វនន្តិ មយ្ហំ កិលេសវនំ ឧច្ឆិន្នមូលំ. និព្ពនថោតិ និក្កិលេសវនោ. ឯកោ រមេតិ ឯកកោ អភិរមាមិ. អរតិំ វិប្បហាយាតិ បន្តសេនាសនេសុ ចេវ ភាវនាយ ច ឧក្កណ្ឋិតំ ជហិត្វា. សត្តមំ.

៨. កដ្ឋហារសុត្តវណ្ណនា

២០៤. អដ្ឋមេ អន្តេវាសិកាតិ វេយ្យាវច្ចំ កត្វា សិប្បុគ្គណ្ហនកា ធម្មន្តេវាសិកា. និសិន្នន្តិ ឆព្ពណ្ណរស្មិយោ វិស្សជ្ជេត្វា និសិន្នំ. គម្ភីររូបេតិ គម្ភីរសភាវេ.

ពហុភេរវេតិ តត្រដ្ឋកសវិញ្ញាណកអវិញ្ញាណកភេរវេហិ ពហុភេរវេ. វិគាហិយាតិ អនុបវិសិត្វា. អនិញ្ជមានេនាតិអាទីនិ កាយវិសេសនានិ, ឯវរូបេន កាយេនាតិ អត្ថោ. សុចារុរូបំ វតាតិ អតិសុន្ទរំ វត ឈានំ ឈាយសីតិ វទតិ.

វនវស្សិតោ មុនីតិ វនំ អវស្សិតោ ពុទ្ធមុនិ. ឥទន្តិ ឥទំ តុម្ហាកំ ឯវំ វនេ និសិន្នការណំ មយ្ហំ អច្ឆេររូបំ បដិភាតិ. បីតិមនោតិ តុដ្ឋចិត្តោ. វនេ វសេតិ វនម្ហិ វសិ.

មញ្ញាមហន្តិ មញ្ញាមិ អហំ. លោកាធិបតិសហព្យតន្តិ លោកាធិបតិមហាព្រហ្មុនា សហភាវំ. អាកង្ខមានោតិ ឥច្ឆមានោ. តិទិវំ អនុត្តរន្តិ ឥទំ ព្រហ្មលោកមេវ សន្ធាយាហ. កស្មា ភវំ វិជនមរញ្ញមស្សិតោតិ អហំ តាវ ព្រហ្មលោកំ អាកង្ខមានោតិ មញ្ញាមិ. យទិ ឯវំ ន ហោតិ, អថ មេ អាចិក្ខ, កស្មា ភវន្តិ? បុច្ឆតិ. ព្រហ្មបត្តិយាតិ សេដ្ឋបត្តិយា. ឥធ ឥទំ តបោ កស្មា ករោសីតិ អបរេនបិ អាការេន បុច្ឆតិ.

កង្ខាតិ តណ្ហា. អភិនន្ទនាតិ អភិនន្ទនវសេន តណ្ហាវ វុត្តា. អនេកធាតូសូតិ អនេកសភាវេសុ អារម្មណេសុ. បុថូតិ នានប្បការា តណ្ហា សេសកិលេសា វា. សទាសិតាតិ និច្ចកាលំ អវស្សិតា. អញ្ញាណមូលប្បភវាតិ អវិជ្ជាមូលា ហុត្វា ជាតា. បជប្បិតាតិ តណ្ហាវ ‘‘ឥទម្បិ មយ្ហំ, ឥទម្បិ មយ្ហ’’ន្តិ បជប្បាបនវសេន បជប្បិតា នាមាតិ វុត្តា. សព្ពា មយា ព្យន្តិកតាតិ សព្ពា តណ្ហា មយា អគ្គមគ្គេន វិគតន្តា និរន្តា កតា. សមូលិកាតិ សទ្ធិំ អញ្ញាណមូលេន.

អនូបយោតិ អនុបគមនោ. សព្ពេសុ ធម្មេសុ វិសុទ្ធទស្សនោតិ ឥមិនា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ទីបេតិ. សម្ពោធិមនុត្តរន្តិ អរហត្តំ សន្ធាយាហ. សិវន្តិ សេដ្ឋំ. ឈាយាមីតិ ទ្វីហិ ឈានេហិ ឈាយាមិ. វិសារទោតិ វិគតសារជ្ជោ. អដ្ឋមំ.

៩. មាតុបោសកសុត្តវណ្ណនា

២០៥. នវមេ បេច្ចាតិ ឥតោ បដិគន្ត្វា. នវមំ.

១០. ភិក្ខកសុត្តវណ្ណនា

២០៦. ទសមេ ឥធាតិ ឥមស្មិំ ភិក្ខុភាវេ. វិស្សំ ធម្មន្តិ ទុគ្គន្ធំ អកុសលធម្មំ. ពាហិត្វាតិ អគ្គមគ្គេន ជហិត្វា. សង្ខាយាតិ ញាណេន. ស វេ ភិក្ខូតិ វុច្ចតីតិ សោ វេ ភិន្នកិលេសត្តា ភិក្ខុ នាម វុច្ចតិ. ទសមំ.

១១. សង្គារវសុត្តវណ្ណនា

២០៧. ឯកាទសមេ បច្ចេតីតិ ឥច្ឆតិ បត្ថេតិ. សាធុ, ភន្តេតិ អាយាចមានោ អាហ. ថេរស្ស កិរេស គិហិសហាយោ, តស្មា ថេរោ ‘‘អយំ វរាកោ មំ សហាយំ លភិត្វាបិ មិច្ឆាទិដ្ឋិំ គហេត្វា មា អបាយបូរកោ អហោសី’’តិ អាយាចតិ. អបិចេស មហាបរិវារោ, តស្មិំ បសន្នេ បញ្ចកុលសតានិ អនុវត្តិស្សន្តីតិ មញ្ញមានោបិ អាយាចតិ. អត្ថវសន្តិ អត្ថានិសំសំ អត្ថការណំ. បាបន្តិ បាណាតិបាតាទិអកុសលំ. បវាហេមីតិ គលប្បមាណំ ឧទកំ ឱតរិត្វា បវាហេមិ បលាបេមិ. ធម្មោតិ គាថា វុត្តត្ថាវ. ឯកាទសមំ.

១២. ខោមទុស្សសុត្តវណ្ណនា

២០៨. ទ្វាទសមេ ខោមទុស្សំ នាមាតិ ខោមទុស្សានំ ឧស្សន្នត្តា ឯវំលទ្ធនាមំ. សភាយន្តិ សាលាយំ. ផុសាយតីតិ ផុសិតានិ មុញ្ចតិ វស្សតិ. សត្ថា កិរ តំ សភំ ឧបសង្កមិតុកាមោ – ‘‘មយិ ឯវមេវំ ឧបសង្កមន្តេ អផាសុកធាតុកំ ហោតិ, ឯកំ ការណំ បដិច្ច ឧបសង្កមិស្សាមី’’តិ អធិដ្ឋានវសេន វុដ្ឋិំ ឧប្បាទេសិ. សភាធម្មន្តិ សុខនិសិន្នេ កិរ អសញ្ចាលេត្វា ឯកបស្សេន បវិសនំ តេសំ សភាធម្មោ នាម, ន មហាជនំ ចាលេត្វា ឧជុកមេវ បវិសនំ. ភគវា ច ឧជុកមេវ អាគច្ឆតិ, តេន តេ កុបិតា ភគវន្តំ ហីឡេន្តា ‘‘កេ ច មុណ្ឌកា សមណកា, កេ ច សភាធម្មំ ជានិស្សន្តី’’តិ អាហំសុ. សន្តោតិ បណ្ឌិតា សប្បុរិសា. បហាយាតិ ឯតេ រាគាទយោ ជហិត្វា រាគាទិវិនយាយ ធម្មំ ភណន្តិ, តស្មា តេ សន្តោ នាមាតិ. ទ្វាទសមំ.

ឧបាសកវគ្គោ ទុតិយោ.

ឥតិ សារត្ថប្បកាសិនិយា

សំយុត្តនិកាយ-អដ្ឋកថាយ

ព្រាហ្មណសំយុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.