១. អរហន្តវគ្គោ

១. ធនញ្ជានីសុត្តវណ្ណនា

១៨៧. ព្រាហ្មណសំយុត្តស្ស បឋមេ ធនញ្ជានីតិ ធនញ្ជានិគោត្តា. ឧក្កដ្ឋគោត្តា កិរេសា. សេសព្រាហ្មណា កិរ ព្រហ្មុនោ មុខតោ ជាតា, ធនញ្ជានិគោត្តា មត្ថកំ ភិន្ទិត្វា និក្ខន្តាតិ តេសំ លទ្ធិ. ឧទានំ ឧទានេសីតិ កស្មា ឧទានេសិ? សោ កិរ ព្រាហ្មណោ មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ ‘‘ពុទ្ធោ ធម្មោ សង្ឃោ’’តិ វុត្តេ កណ្ណេ បិទហតិ, ថទ្ធោ ខទិរខាណុសទិសោ. ព្រាហ្មណី បន សោតាបន្នា អរិយសាវិកា. ព្រាហ្មណោ ទានំ ទេន្តោ បញ្ចសតានំ ព្រាហ្មណានំ អប្បោទកំ បាយាសំ ទេតិ, ព្រាហ្មណី ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស នានារសភោជនំ. ព្រាហ្មណស្ស ទានទិវសេ ព្រាហ្មណី តស្ស វសវត្តិតាយ បហីនមច្ឆេរតាយ ច សហត្ថា បរិវិសតិ. ព្រាហ្មណិយា បន ទានទិវសេ ព្រាហ្មណោ បាតោវ ឃរា និក្ខមិត្វា បលាយតិ. អថេកទិវសំ ព្រាហ្មណោ ព្រាហ្មណិយា សទ្ធិំ អសម្មន្តេត្វា បញ្ចសតេ ព្រាហ្មណេ និមន្តេត្វា ព្រាហ្មណិំ អាហ – ‘‘ស្វេ ភោតិ អម្ហាកំ ឃរេ បញ្ចសតា ព្រាហ្មណា ភុញ្ជិស្សន្តី’’តិ. មយា កិំ កាតព្ពំ ព្រាហ្មណាតិ? តយា អញ្ញំ កិញ្ចិ កាតព្ពំ នត្ថិ, សព្ពំ បចនបរិវេសនំ អញ្ញេ ករិស្សន្តិ. យំ បន ត្វំ ឋិតាបិ និសិន្នាបិ ខិបិត្វាបិ ឧក្កាសិត្វាបិ ‘‘នមោ ពុទ្ធស្សា’’តិ តស្ស មុណ្ឌកស្ស សមណកស្ស នមក្ការំ ករោសិ, តំ ស្វេ ឯកទិវសមត្តំ មា អកាសិ. តំ ហិ សុត្វា ព្រាហ្មណា អនត្តមនា ហោន្តិ, មា មំ ព្រាហ្មណេហិ ភិន្ទសីតិ. ត្វំ ព្រាហ្មណេហិ វា ភិជ្ជ ទេវេហិ វា, អហំ បន សត្ថារំ អនុស្សរិត្វា ន សក្កោមិ អនមស្សមានា សណ្ឋាតុន្តិ. ភោតិ កុលសតិកេ គាមេ គាមទ្វារម្បិ តាវ បិទហិតុំ វាយមន្តិ, ត្វំ ទ្វីហង្គុលេហិ បិទហិតព្ពំ មុខំ ព្រាហ្មណានំ ភោជនកាលមត្តំ បិទហិតុំ ន សក្កោសីតិ. ឯវំ បុនប្បុនំ កថេត្វាបិ សោ និវារេតុំ អសក្កោន្តោ ឧស្សីសកេ ឋបិតំ មណ្ឌលគ្គខគ្គំ គហេត្វា – ‘‘ភោតិ សចេ ស្វេ ព្រាហ្មណេសុ និសិន្នេសុ តំ មុណ្ឌសមណកំ នមស្សសិ, ឥមិនា តំ ខគ្គេន បាទតលតោ បដ្ឋាយ យាវ កេសមត្ថកា កឡីរំ វិយ កោដ្ដេត្វា រាសិំ ករិស្សាមី’’តិ ឥមំ គាថំ អភាសិ –

‘‘ឥមិនា មណ្ឌលគ្គេន, បាទតោ យាវ មត្ថកា;

កឡីរមិវ ឆេជ្ជាមិ, យទិ មិច្ឆំ ន កាហសិ.

‘‘សចេ ពុទ្ធោតិ ភណសិ, សចេ ធម្មោតិ ភាសសិ;

សចេ សង្ឃោតិ កិត្តេសិ, ជីវន្តី មេ និវេសនេ’’តិ.

អរិយសាវិកា បន បថវី វិយ ទុប្បកម្បា, សិនេរុ វិយ ទុប្បរិវត្តិយា. សា តេន នំ ឯវមាហ –

‘‘សចេ មេ អង្គមង្គានិ, កាមំ ឆេជ្ជសិ ព្រាហ្មណ;

នេវាហំ វិរមិស្សាមិ, ពុទ្ធសេដ្ឋស្ស សាសនា.

‘‘នាហំ ឱក្កា វរធរា, សក្កា រោធយិតុំ ជិនា;

ធីតាហំ ពុទ្ធសេដ្ឋស្ស, ឆិន្ទ វា មំ វធស្សុ វា’’តិ.

ឯវំ ធនញ្ជានិគជ្ជិតំ នាម គជ្ជន្តី បញ្ច គាថាសតានិ អភាសិ. ព្រាហ្មណោ ព្រាហ្មណិំ បរាមសិតុំ វា បហរិតុំ វា អសក្កោន្តោ ‘‘ភោតិ យំ តេ រុច្ចតិ, តំ ករោហី’’តិ វត្វា ខគ្គំ សយនេ ខិបិ. បុនទិវសេ គេហំ ហរិតុបលិត្តំ ការាបេត្វា លាជាបុណ្ណឃដមាលាគន្ធាទីហិ តត្ថ តត្ថ អលង្ការាបេត្វា បញ្ចន្នំ ព្រាហ្មណសតានំ នវសប្បិសក្ខរមធុយុត្តំ អប្បោទកបាយាសំ បដិយាទាបេត្វា កាលំ អារោចាបេសិ.

ព្រាហ្មណីបិ បាតោវ គន្ធោទកេន សយំ ន្ហាយិត្វា សហស្សគ្ឃនកំ អហតវត្ថំ និវាសេត្វា បញ្ចសតគ្ឃនកំ ឯកំសំ កត្វា សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតា សុវណ្ណកដច្ឆុំ គហេត្វា ភត្តគ្គេ ព្រាហ្មណេ បរិវិសមានា តេហិ សទ្ធិំ ឯកបន្តិយំ និសិន្នស្ស តស្ស ព្រាហ្មណស្ស ភត្តំ ឧបសំហរន្តី ទុន្និក្ខិត្តេ ទារុភណ្ឌេ បក្ខលិ. បក្ខលនឃដ្ដនាយ ទុក្ខា វេទនា ឧប្បជ្ជិ. តស្មិំ សមយេ ទសពលំ សរិ. សតិសម្បន្នតាយ បន បាយាសបាតិំ អឆឌ្ឌេត្វា សណិកំ ឱតារេត្វា ភូមិយំ សណ្ឋបេត្វា បញ្ចន្នំ ព្រាហ្មណសតានំ មជ្ឈេ សិរសិ អញ្ជលិំ ឋបេត្វា យេន វេឡុវនំ, តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តស្មិញ្ច សមយេ តេសុ ព្រាហ្មណេសុ កេចិ ភុត្តា ហោន្តិ, កេចិ ភុញ្ជមានា, កេចិ ហត្ថេ ឱតារិតមត្តា, កេសញ្ចិ ភោជនំ បុរតោ ឋបិតមត្តំ ហោតិ. តេ តំ សទ្ទំ សុត្វាវ សិនេរុមត្តេន មុគ្គរេន សីសេ បហដា វិយ កណ្ណេសុ សូលេន វិទ្ធា វិយ ទុក្ខទោមនស្សំ បដិសំវេទិយមានា ‘‘ឥមិនា អញ្ញលទ្ធិកេន មយំ ឃរំ បវេសិតា’’តិ កុជ្ឈិត្វា ហត្ថេ បិណ្ឌំ ឆឌ្ឌេត្វា មុខេន គហិតំ និដ្ឋុភិត្វា ធនុំ ទិស្វា កាកា វិយ ព្រាហ្មណំ អក្កោសមានា ទិសាវិទិសា បក្កមិំសុ. ព្រាហ្មណោ ឯវំ ភិជ្ជិត្វា គច្ឆន្តេ ព្រាហ្មណេ ទិស្វា ព្រាហ្មណិំ សីសតោ បដ្ឋាយ ឱលោកេត្វា, ‘‘ឥទមេវ ភយំ សម្បស្សមានា មយំ ហិយ្យោ បដ្ឋាយ ភោតិំ យាចន្តា ន លភិម្ហា’’តិ នានប្បការេហិ ព្រាហ្មណិំ អក្កោសិត្វា, ឯតំ ‘‘ឯវមេវំ បនា’’តិអាទិវចនំ អវោច.

ឧបសង្កមីតិ ‘‘សមណោ គោតមោ គាមនិគមរដ្ឋបូជិតោ, ន សក្កា គន្ត្វា យំ វា តំ វា វត្វា សន្តជ្ជេតុំ, ឯកមេវ នំ បញ្ហំ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ គច្ឆន្តោវ ‘‘កិំសុ ឆេត្វា’’តិ គាថំ អភិសង្ខរិត្វា – ‘‘សចេ ‘អសុកស្ស នាម វធំ រោចេមី’តិ វក្ខតិ, អថ នំ ‘យេ តុយ្ហំ ន រុច្ចន្តិ, តេ មារេតុកាមោសិ, លោកវធាយ ឧប្បន្នោ, កិំ តុយ្ហំ សមណភាវេនា’តិ? និគ្គហេស្សាមិ. សចេ ‘ន កស្សចិ វធំ រោចេមី’តិ វក្ខតិ, អថ នំ ‘ត្វំ រាគាទីនម្បិ វធំ ន ឥច្ឆសិ. កស្មា សមណោ ហុត្វា អាហិណ្ឌសី’តិ? និគ្គហេស្សាមី. ឥតិ ឥមំ ឧភតោកោដិកំ បញ្ហំ សមណោ គោតមោ នេវ គិលិតុំ ន ឧគ្គិលិតុំ សក្ខិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា ឧបសង្កមិ. សម្មោទីតិ អត្តនោ បណ្ឌិតតាយ កុទ្ធភាវំ អទស្សេត្វា មធុរកថំ កថេន្តោ សម្មោទិ. បញ្ហោ ទេវតាសំយុត្តេ កថិតោ. សេសម្បិ ហេដ្ឋា វិត្ថារិតមេវាតិ. បឋមំ.

២. អក្កោសសុត្តវណ្ណនា

១៨៨. ទុតិយេ អក្កោសកភារទ្វាជោតិ ភារទ្វាជោវ សោ, បញ្ចមត្តេហិ បន គាថា សតេហិ តថាគតំ អក្កោសន្តោ អាគតោតិ. ‘‘អក្កោសកភារទ្វាជោ’’តិ តស្ស សង្គីតិការេហិ នាមំ គហិតំ. កុបិតោ អនត្តមនោតិ ‘‘សមណេន គោតមេន មយ្ហំ ជេដ្ឋកភាតរំ បព្ពាជេន្តេន ជានិ កតា, បក្ខោ ភិន្នោ’’តិ កោធេន កុបិតោ ទោមនស្សេន ច អនត្តមនោ ហុត្វាតិ អត្ថោ. អក្កោសតីតិ ‘‘ចោរោសិ, ពាលោសិ, មូឡ្ហោសិ, ថេនោសិ, ឱដ្ឋោសិ, មេណ្ឌោសិ, គោណោសិ, គទ្រភោសិ, តិរច្ឆានគតោសិ, នេរយិកោសី’’តិ ទសហិ អក្កោសវត្ថូហិ អក្កោសតិ. បរិភាសតីតិ ‘‘ហោតុ មុណ្ឌកសមណក, ‘អទណ្ឌោ អហ’ន្តិ ករោសិ, ឥទានិ តេ រាជកុលំ គន្ត្វា ទណ្ឌំ អារោបេស្សាមី’’តិអាទីនិ វទន្តោ បរិភាសតិ នាម.

សម្ភុញ្ជតីតិ ឯកតោ ភុញ្ជតិ. វីតិហរតីតិ កតស្ស បដិការំ ករោតិ. ភគវន្តំ ខោ, គោតមន្តិ កស្មា ឯវមាហ? ‘‘តវេវេតំ, ព្រាហ្មណ, តវេវេតំ, ព្រាហ្មណា’’តិ កិរស្ស សុត្វា. ‘‘ឥសយោ នាម កុបិតា សបនំ ទេន្តិ កិសវច្ឆាទយោ វិយា’’តិ អនុស្សវវសេន ‘‘សបតិ មំ មញ្ញេ សមណោ គោតមោ’’តិ ភយំ ឧប្បជ្ជិ. តស្មា ឯវមាហ.

ទន្តស្សាតិ និព្ពិសេវនស្ស. តាទិនោតិ តាទិលក្ខណំ បត្តស្ស. តស្សេវ តេន បាបិយោតិ តស្សេវ បុគ្គលស្ស តេន កោធេន បាបំ ហោតិ. សតោ ឧបសម្មតីតិ សតិយា សមន្នាគតោ ហុត្វា អធិវាសេតិ. ឧភិន្នំ តិកិច្ឆន្តានន្តិ ឧភិន្នំ តិកិច្ឆន្តំ. អយមេវ វា បាឋោ. យោ បុគ្គលោ សតោ ឧបសម្មតិ, ឧភិន្នមត្ថំ ចរតិ តិកិច្ឆតិ សាធេតិ, តំ បុគ្គលំ ជនា ពាលោតិ មញ្ញន្តិ. កីទិសា ជនា? យេ ធម្មស្ស អកោវិទា. ធម្មស្សាតិ បញ្ចក្ខន្ធធម្មស្ស វា ចតុសច្ចធម្មស្ស វា. អកោវិទាតិ តស្មិំ ធម្មេ អកុសលា អន្ធពាលបុថុជ្ជនា. ទុតិយំ.

៣. អសុរិន្ទកសុត្តវណ្ណនា

១៨៩. តតិយេ អសុរិន្ទកភារទ្វាជោតិ អក្កោសកភារទ្វាជស្ស កនិដ្ឋោ. កុបិតោតិ តេនេវ ការណេន កុទ្ធោ. ជយញ្ចេវស្ស តំ ហោតីតិ អស្សេវ តំ ជយំ ហោតិ, សោ ជយោ ហោតីតិ អត្ថោ. កតមស្សាតិ? យា តិតិក្ខា វិជានតោ អធិវាសនាយ គុណំ វិជានន្តស្ស តិតិក្ខា អធិវាសនា, អយំ តស្ស វិជានតោវ ជយោ. ពាលោ បន ផរុសំ ភណន្តោ ‘‘មយ្ហំ ជយោ’’តិ កេវលំ ជយំ មញ្ញតិ. តតិយំ.

៤. ពិលង្គីកសុត្តវណ្ណនា

១៩០. ចតុត្ថេ ពិលង្គិកភារទ្វាជោតិ ភារទ្វាជោវ សោ, នានប្បការំ បន សុទ្ធញ្ច សម្ភារយុត្តញ្ច កញ្ជិកំ ការេត្វា វិក្កិណាបេន្តោ ពហុធនំ សង្ខរីតិ ‘‘ពិលង្គិកភារទ្វាជោ’’តិ តស្ស សង្គីតិការេហិ នាមំ គហិតំ. តុណ្ហីភូតោតិ ‘‘តយោ មេ ជេដ្ឋកភាតរោ ឥមិនា បព្ពាជិតា’’តិ អតិវិយ កុទ្ធោ កិញ្ចិ វត្តុំ អសក្កោន្តោ តុណ្ហីភូតោ អដ្ឋាសិ. គាថា បន ទេវតាសំយុត្តេ កថិតាវ. ចតុត្ថំ.

៥. អហិំសកសុត្តវណ្ណនា

១៩១. បញ្ចមេ អហិំសកភារទ្វាជោតិ ភារទ្វាជោវេស, អហិំសកបញ្ហំ បន បុច្ឆិ, តេនស្សេតំ សង្គីតិការេហិ នាមំ គហិតំ. នាមេន វា ឯស អហិំសកោ, គោត្តេន ភារទ្វាជោ. អហិំសកាហន្តិ អហិំសកោ អហំ, ឥតិ មេ ភវំ គោតមោ ជានាតូតិ អាហ. តថា ចស្សាតិ តថា ចេ អស្ស, ភវេយ្យាសីតិ អត្ថោ. ន ហិំសតីតិ ន វិហេឋេតិ ន ទុក្ខាបេតិ. បញ្ចមំ.

៦. ជដាសុត្តវណ្ណនា

១៩២. ឆដ្ឋេ ជដាភារទ្វាជោតិ ភារទ្វាជោវេស, ជដាបញ្ហស្ស បន បុច្ឆិតត្តា សង្គីតិការេហិ ឯវំ វុត្តោ. សេសំ ទេវតាសំយុត្តេ កថិតមេវ. ឆដ្ឋំ.

៧. សុទ្ធិកសុត្តវណ្ណនា

១៩៣. សត្តមេ សុទ្ធិកភារទ្វាជោតិ អយម្បិ ភារទ្វាជោវ, សុទ្ធិកបញ្ហស្ស បន បុច្ឆិតត្តា សង្គីតិការេហិ ឯវំ វុត្តោ. សីលវាបិ តបោករន្តិ សីលសម្បន្នោបិ តបោកម្មំ ករោន្តោ. វិជ្ជាចរណសម្បន្នោតិ ឯត្ថ វិជ្ជាតិ តយោ វេទា. ចរណន្តិ គោត្តចរណំ. សោ សុជ្ឈតិ ន អញ្ញា ឥតរា បជាតិ សោ តេវិជ្ជោ ព្រាហ្មណោ សុជ្ឈតិ, អយំ បន អញ្ញា នាមិកា បជា ន សុជ្ឈតីតិ វទតិ. ពហុម្បិ បលបំ ជប្បន្តិ ពហុម្បិ បលបំ ជប្បន្តោ, ‘‘ព្រាហ្មណោវ សុជ្ឈតី’’តិ ឯវំ វចនសហស្សម្បិ ភណន្តោតិ អត្ថោ. អន្តោកសម្ពូតិ អន្តោ កិលេសបូតិសភាវេន បូតិកោ. សំកិលិដ្ឋោតិ កិលិដ្ឋេហិ កាយកម្មាទីហិ សមន្នាគតោ. សត្តមំ.

៨. អគ្គិកសុត្តវណ្ណនា

១៩៤. អដ្ឋមេ អគ្គិកភារទ្វាជោតិ អយម្បិ ភារទ្វាជោវ, អគ្គិ បរិចរណវសេន បនស្ស សង្គីតិការេហិ ឯតំ នាមំ គហិតំ. សន្និហិតោ ហោតីតិ សំយោជិតោ ហោតិ. អដ្ឋាសីតិ កស្មា តត្ថ អដ្ឋាសិ? ភគវា កិរ បច្ចូសសមយេ លោកំ ឱលោកេន្តោ ឥមំ ព្រាហ្មណំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ ព្រាហ្មណោ ឯវរូបំ អគ្គបាយាសំ គហេត្វា ‘មហាព្រហ្មានំ ភោជេមី’តិ អគ្គិម្ហិ ឈាបេន្តោ អផលំ ករោតិ អបាយមគ្គំ ឱក្កមតិ, ឥមំ លទ្ធិំ អវិស្សជ្ជន្តោ អបាយបូរកោវ ភវិស្សតិ, គច្ឆាមិស្ស ធម្មទេសនាយ, មិច្ឆាទិដ្ឋិំ ភិន្ទិត្វា បព្ពាជេត្វា ចត្តារោ មគ្គេ ចេវ ចត្តារិ ច ផលានិ ទេមី’’តិ, តស្មា បុព្ពណ្ហសមយេ រាជគហំ បវិសិត្វា តត្ថ អដ្ឋាសិ.

តីហិ វិជ្ជាហីតិ តីហិ វេទេហិ. ជាតិមាតិ យាវ សត្តមា បិតាមហយុគា បរិសុទ្ធាយ ជាតិយា សមន្នាគតោ. សុតវា ពហូតិ ពហុ នានប្បការេ គន្ថេ សុតវា. សោមំ ភុញ្ជេយ្យាតិ សោ តេវិជ្ជោ ព្រាហ្មណោ ឥមំ បាយាសំ ភុញ្ជិតុំ យុត្តោ, តុម្ហាកំ បនេស បាយាសោ អយុត្តោតិ វទតិ.

វេទីតិ បុព្ពេនិវាសញាណេន ជានិ បដិវិជ្ឈិ. សគ្គាបាយន្តិ ទិព្ពេន ចក្ខុនា សគ្គម្បិ អបាយម្បិ បស្សតិ. ជាតិក្ខយន្តិ អរហត្តំ. អភិញ្ញាវោសិតោតិ ជានិត្វា វោសិតវោសានោ. ព្រាហ្មណោ ភវន្តិ អវីចិតោ យាវ ភវគ្គា ភោតា គោតមេន សទិសោ ជាតិសម្បន្នោ ខីណាសវព្រាហ្មណោ នត្ថិ, ភវំយេវ ព្រាហ្មណោតិ.

ឯវញ្ច បន វត្វា សុវណ្ណបាតិំ បូរេត្វា ទសពលស្ស បាយាសំ ឧបនាមេសិ. សត្ថា ឧប្បត្តិំ ទីបេត្វា ភោជនំ បដិក្ខិបន្តោ គាថាភិគីតំ មេតិអាទិមាហ. តត្ថ គាថាភិគីតន្តិ គាថាហិ អភិគីតំ. អភោជនេយ្យន្តិ អភុញ្ជិតព្ពំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ត្វំ, ព្រាហ្មណ, មយ្ហំ ឯត្តកំ កាលំ ភិក្ខាចារវត្តេន ឋិតស្ស កដច្ឆុមត្តម្បិ ទាតុំ នាសក្ខិ, ឥទានិ បន មយា តុយ្ហំ កិលញ្ជម្ហិ តិលេ វិត្ថារេន្តេន វិយ សព្ពេ ពុទ្ធគុណា បកាសិតា, ឥតិ គាយនេន គាយិត្វា លទ្ធំ វិយ ឥទំ ភោជនំ ហោតិ, តស្មា ឥទំ គាថាភិគីតំ មេ អភោជនេយ្យន្តិ. សម្បស្សតំ, ព្រាហ្មណ, នេស ធម្មោតិ, ព្រាហ្មណ, អត្ថញ្ច ធម្មញ្ច សម្បស្សន្តានំ ‘‘ឯវរូបំ ភោជនំ ភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ ឯស ធម្មោ ន ហោតិ. សុធាភោជនម្បិ គាថាភិគីតំ បនុទន្តិ ពុទ្ធា, គាថាហិ គាយិត្វា លទ្ធំ ពុទ្ធា នីហរន្តិយេវ. ធម្មេ សតិ, ព្រាហ្មណ, វុត្តិរេសាតិ, ព្រាហ្មណ, ធម្មេ សតិ ធម្មំ អបេក្ខិត្វា ធម្មេ បតិដ្ឋាយ ជីវិតំ កប្បេន្តានំ ឯសា វុត្តិ អយំ អាជីវោ – ឯវរូបំ នីហរិត្វា ធម្មលទ្ធមេវ ភុញ្ជិតព្ពន្តិ.

អថ ព្រាហ្មណោ ចិន្តេសិ – អហំ បុព្ពេ សមណស្ស គោតមស្ស គុណេ វា អគុណេ វា ន ជានាមិ. ឥទានិ បនស្សាហំ គុណេ ញត្វា មម គេហេ អសីតិកោដិមត្តំ ធនំ សាសនេ វិប្បកិរិតុកាមោ ជាតោ, អយញ្ច ‘‘មយា ទិន្នបច្ចយា អកប្បិយា’’តិ វទតិ. អប្បដិគ្គយ្ហោ អហំ សមណេន គោតមេនាតិ. អថ ភគវា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បេសេត្វា តស្ស ចិត្តាចារំ វីមំសន្តោ, ‘‘អយំ សព្ពេបិ អត្តនា ទិន្នបច្ចយេ ‘អកប្បិយា’តិ សល្លក្ខេតិ. យំ ហិ ភោជនំ អារព្ភ កថា ឧប្បន្នា, ឯតទេវ ន វដ្ដតិ, សេសា និទ្ទោសា’’តិ ព្រាហ្មណស្ស ចតុន្នំ បច្ចយានំ ទានទ្វារំ ទស្សេន្តោ អញ្ញេន ចាតិអាទិមាហ. តត្ថ កុក្កុច្ចវូបសន្តន្តិ ហត្ថកុក្កុច្ចាទីនំ វសេន វូបសន្តកុក្កុច្ចំ. អន្នេន បានេនាតិ ទេសនាមត្តមេតំ. អយំ បនត្ថោ – អញ្ញេហិ តយា ‘‘បរិច្ចជិស្សាមី’’តិ សល្លក្ខិតេហិ ចីវរាទីហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋហស្សុ. ខេត្តំ ហិ តំ បុញ្ញបេក្ខស្ស ហោតីតិ ឯតំ តថាគតសាសនំ នាម បុញ្ញបេក្ខស្ស បុញ្ញត្ថិកស្ស តុយ្ហំ អប្បេបិ ពីជេ ពហុសស្សផលទាយកំ សុខេត្តំ វិយ បដិយត្តំ ហោតិ. អដ្ឋមំ.

៩. សុន្ទរិកសុត្តវណ្ណនា

១៩៥. នវមេ សុន្ទរិកភារទ្វាជោតិ សុន្ទរិកាយ នទិយា តីរេ អគ្គិជុហណេន ឯវំលទ្ធនាមោ. សុន្ទរិកាយាតិ ឯវំនាមិកាយ នទិយា. អគ្គិំ ជុហតីតិ អាហុតិំ បក្ខិបនេន ជាលេតិ. អគ្គិហុត្តំ បរិចរតីតិ អគ្យាយតនំ សម្មជ្ជនុបលេបនពលិកម្មាទិនា បយិរុបាសតិ. កោ នុ ខោ ឥមំ ហព្យសេសំ ភុញ្ជេយ្យាតិ សោ កិរ ព្រាហ្មណោ អគ្គិម្ហិ ហុតាវសេសំ បាយាសំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អគ្គិម្ហិ តាវ បក្ខិត្តបាយាសោ មហាព្រហ្មុនា ភុត្តោ, អយំ បន អវសេសោ អត្ថិ, តំ យទិ ព្រហ្មុនោ មុខតោ ជាតស្ស ព្រាហ្មណស្ស ទទេយ្យំ, ឯវំ មេ បិតរា សហ បុត្តោបិ សន្តប្បិតោ ភវេយ្យ, សុវិសោធិតោ ចស្ស ព្រហ្មលោកគាមិមគ្គោ’’តិ. សោ ព្រាហ្មណស្ស ទស្សនត្ថំ ឧដ្ឋាយាសនា ចតុទ្ទិសា អនុវិលោកេសិ, ‘‘កោ នុ ខោ ឥមំ ហព្យសេសំ ភុញ្ជេយ្យា’’តិ?

រុក្ខមូលេតិ តស្មិំ វនសណ្ឌេ ជេដ្ឋករុក្ខស្ស មូលេ. សសីសំ បារុតំ និសិន្នន្តិ សហ សីសេន បារុតកាយំ និសិន្នំ. កស្មា បន ភគវា តត្ថ និសីទិ? ភគវា កិរ បច្ចូសសមយេ លោកំ ឱលោកេន្តោ ឥមំ ព្រាហ្មណំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – អយំ ព្រាហ្មណោ ឯវរូបំ អគ្គបាយាសំ គហេត្វា ‘‘មហាព្រហ្មានំ ភោជេមី’’តិ អគ្គិម្ហិ ឈាបេន្តោ អផលំ ករោតិ…បេ… ចត្តារោ មគ្គេ ចេវ ចត្តារិ ច ផលានិ ទេមីតិ. តស្មា កាលស្សេវ វុដ្ឋាយ សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា បត្តចីវរំ អាទាយ គន្ត្វា វុត្តនយេន តស្មិំ រុក្ខមូលេ និសីទិ. អថ កស្មា សសីសំ បារុបីតិ? ហិមបាតស្ស ច សីតវាតស្ស ច បដិពាហណត្ថំ, បដិពលោវ ឯតំ តថាគតោ អធិវាសេតុំ. សចេ បន អបារុបិត្វា និសីទេយ្យ, ព្រាហ្មណោ ទូរតោវ សញ្ជានិត្វា និវត្តេយ្យ, ឯវំ សតិ កថា នប្បវត្តេយ្យ. ឥតិ ភគវា – ‘‘ព្រាហ្មណេ អាគតេ សីសំ វិវរិស្សាមិ, អថ មំ សោ ទិស្វា កថំ បវត្តេស្សតិ, តស្សាហំ កថានុសារេន ធម្មំ ទេសេស្សាមី’’តិ កថាបវត្តនត្ថំ ឯវមកាសិ.

ឧបសង្កមីតិ ព្រាហ្មណោ – ‘‘អយំ សសីសំ បារុបិត្វា សព្ពរត្តិំ បធានមនុយុត្តោ. ឥមស្ស ទក្ខិណោទកំ ទត្វា ឥមំ ហព្យសេសំ ទស្សាមី’’តិ, ព្រាហ្មណសញ្ញី ហុត្វា ឧបសង្កមិ. មុណ្ឌោ អយំ ភវំ, មុណ្ឌកោ អយំ ភវន្តិ សីសេ វិវរិតមត្តេ នីចកេសន្តំ ទិស្វា ‘‘មុណ្ឌោ’’តិ អាហ. តតោ សុដ្ឋុតរំ ឱលោកេន្តោ បវត្តមត្តម្បិ សិខំ អទិស្វា ហីឡេន្តោ ‘‘មុណ្ឌកោ’’តិ អាហ. តតោវាតិ យត្ថ ឋិតោ អទ្ទស, តម្ហាវ បទេសា. មុណ្ឌាបិ ហីតិ កេនចិ ការណេន មុណ្ឌិតសីសាបិ ហោន្តិ.

មា ជាតិំ បុច្ឆាតិ យទិ ទានស្ស មហប្ផលតំ បច្ចាសីសសិ, ជាតិំ មា បុច្ឆ. អការណំ ហិ ទក្ខិណេយ្យភាវស្ស ជាតិ. ចរណញ្ច បុច្ឆាតិ អបិច ខោ សីលាទិគុណភេទំ ចរណំ បុច្ឆ. ឯតំ ហិ ទក្ខិណេយ្យភាវស្ស ការណំ. ឥទានិស្ស តមត្ថំ វិភាវេន្តោ កដ្ឋា ហវេ ជាយតិ ជាតវេទោតិអាទិមាហ. តត្រាយំ អធិប្បាយោ – ឥធ កដ្ឋា អគ្គិ ជាយតិ, ន ច សោ សាលាទិកដ្ឋា ជាតោវ អគ្គិកិច្ចំ ករោតិ, សាបាន-ទោណិអាទិកដ្ឋា ជាតោ ន ករោតិ, អត្តនោ បន អច្ចិយាទិគុណសម្បត្តិយា យតោ វា តតោ វា ជាតោ ករោតិយេវ. ឯវំ ន ព្រាហ្មណកុលាទីសុ ជាតោវ ទក្ខិណេយ្យោ ហោតិ, ចណ្ឌាលកុលាទីសុ ជាតោ ន ហោតិ, អបិច ខោ នីចកុលិនោបិ ឧច្ចកុលិនោបិ ខីណាសវ-មុនិ ធិតិមា ហិរីនិសេធោ អាជានីយោ ហោតិ. ឥមាយ ធិតិហិរិបមោក្ខាយ គុណសម្បត្តិយា ជាតិមា ឧត្តមទក្ខិណេយ្យោ ហោតិ. សោ ហិ ធិតិយា គុណេ ធារេតិ, ហិរិយា ទោសេ និសេធេតីតិ. អបិចេត្ថ មុនីតិ មោនធម្មេន សមន្នាគតោ. ធិតិមាតិ វីរិយវា. អាជានីយោតិ ការណាការណជាននកោ. ហិរីនិសេធោតិ ហិរិយា បាបានិ និសេធេត្វា ឋិតោ.

សច្ចេន ទន្តោតិ បរមត្ថសច្ចេន ទន្តោ. ទមសា ឧបេតោតិ ឥន្ទ្រិយទមេន ឧបេតោ. វេទន្តគូតិ ចតុន្នំ មគ្គវេទានំ អន្តំ, ចតូហិ វា មគ្គវេទេហិ កិលេសានំ អន្តំ គតោ. វុសិតព្រហ្មចរិយោតិ មគ្គព្រហ្មចរិយវាសំ វុត្ថោ. យញ្ញោបនីតោតិ ឧបនីតយញ្ញោ បដិយាទិតយញ្ញោ ច. តមុបវ្ហយេថាតិ យេន យញ្ញោ បដិយាទិតោ, សោ តំ បរមត្ថព្រាហ្មណំ អវ្ហយេយ្យ. ‘‘ឥន្ទមវ្ហយាម, សោមមវ្ហយាម, វរុណមវ្ហយាម, ឦសានមវ្ហយាម, យាមមវ្ហយាមា’’តិ ឥទំ បន អវ្ហានំ និរត្ថកំ. កាលេនាតិ អវ្ហយន្តោ ច ‘‘កាលោ, ភន្តេ, និដ្ឋិតំ ភត្ត’’ន្តិ អន្តោមជ្ឈន្ហិកកាលេយេវ តំ ឧបវ្ហយេយ្យ. សោ ជុហតិ ទក្ខិណេយ្យេតិ យោ ឯវំ កាលេ ខីណាសវំ អាមន្តេត្វា តត្ថ ចតុបច្ចយទក្ខិណំ បតិដ្ឋបេតិ, សោ ទក្ខិណេយ្យេ ជុហតិ នាម, ន អចេតនេ អគ្គិម្ហិ បក្ខិបន្តោ.

ឥតិ ព្រាហ្មណោ ភគវតោ កថំ សុណន្តោ បសីទិត្វា ឥទានិ អត្តនោ បសាទំ អាវិករោន្តោ អទ្ធា សុយិដ្ឋន្តិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – អទ្ធា មម យិទំ ឥទានិ សុយិដ្ឋញ្ច សុហុតញ្ច ភវិស្សតិ, បុព្ពេ បន អគ្គិម្ហិ ឈាបិតំ និរត្ថកំ អហោសីតិ. អញ្ញោ ជនោតិ ‘‘អហំ ព្រាហ្មណោ, អហំ ព្រាហ្មណោ’’តិ វទន្តោ អន្ធពាលបុថុជ្ជនោ. ហព្យសេសន្តិ ហុតសេសំ. ភុញ្ជតុ ភវន្តិអាទិ បុរិមសុត្តេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

ន ខ្វាហន្តិ ន ខោ អហំ. កស្មា បនេវមាហាតិ? តស្មិំ កិរ ភោជនេ ឧបហដមត្តេវ ‘‘សត្ថា ភុញ្ជិស្សតី’’តិ សញ្ញាយ ចតូសុ មហាទីបេសុ ទ្វីសុ បរិត្តទីបសហស្សេសុ ទេវតា បុប្ផផលាទីនិ ចេវ សប្បិនវនីតតេលមធុផាណិតាទីនិ ច អាទាយ មធុបដលំ បីឡេត្វា មធុំ គណ្ហន្តិយោ វិយ ទិព្ពានុភាវេន និព្ពត្តិតោជមេវ គហេត្វា បក្ខិបិំសុ. តេន តំ សុខុមត្តំ គតំ, មនុស្សានញ្ច ឱឡារិកំ វត្ថូតិ តេសំ តាវ ឱឡារិកវត្ថុតាយ សម្មា បរិណាមំ ន គច្ឆតិ. គោយូសេ បន តិលពីជានិ បក្ខិបិត្វា បក្កត្តា ឱឡារិកមិស្សកំ ជាតំ, ទេវានញ្ច សុខុមំ វត្ថូតិ តេសំ សុខុមវត្ថុតាយ សម្មា បរិណាមំ ន គច្ឆតិ. សុក្ខវិបស្សកខីណាសវស្សាបិ កុច្ឆិយំ ន បរិណមតិ. អដ្ឋសមាបត្តិលាភីខីណាសវស្ស បន សមាបត្តិពលេន បរិណាមេយ្យ. ភគវតោ បន បាកតិកេនេវ កម្មជតេជេន បរិណាមេយ្យ.

អប្បហរិតេតិ អហរិតេ. សចេ ហិ ហរិតេសុ តិណេសុ បក្ខិបេយ្យ, សិនិទ្ធបាយាសេន តិណានិ បូតីនិ ភវេយ្យុំ. ពុទ្ធា ច ភូតគាមសិក្ខាបទំ ន វីតិក្កមន្តិ, តស្មា ឯវមាហ. យត្ថ បន គលប្បមាណានិ មហាតិណានិ, តាទិសេ ឋានេ បក្ខិបិតុំ វដ្ដតិ. អប្បាណកេតិ សប្បាណកស្មិំ ហិ បរិត្តកេ ឧទកេ បក្ខិត្តេ បាណកា មរន្តិ, តស្មា ឯវមាហ. យំ បន គម្ភីរំ មហាឧទកំ ហោតិ, បាតិសតេបិ បាតិសហស្សេបិ បក្ខិត្តេ ន អាលុឡតិ, តថារូបេ ឧទកេ វដ្ដតិ. ឱបិលាបេសីតិ សុវណ្ណបាតិយា សទ្ធិំយេវ និមុជ្ជាបេសិ. ចិច្ចិដាយតិ ចិដិចិដាយតីតិ ឯវរូបំ សទ្ទំ ករោតិ. កិំ បនេស បាយាសស្ស អានុភាវោ, ឧទាហុ តថាគតស្សាតិ? តថាគតស្ស. អយំ ហិ ព្រាហ្មណោ តំ បាយាសំ ឱបិលាបេត្វា ឧម្មគ្គំ អារុយ្ហ សត្ថុ សន្តិកំ អនាគន្ត្វាវ គច្ឆេយ្យ, អថ ភគវា – ‘‘ឯត្តកំ អច្ឆរិយំ ទិស្វា មម សន្តិកំ អាគមិស្សតិ. អថស្សាហំ ធម្មទេសនាយ មិច្ឆាទិដ្ឋិគហណំ ភិន្ទិត្វា សាសនេ ឱតារេត្វា អមតបានំ បាយេស្សាមី’’តិ អធិដ្ឋានពលេន ឯវមកាសិ.

ទារុ សមាទហានោតិ ទារុំ ឈាបយមានោ. ពហិទ្ធា ហិ ឯតន្តិ ឯតំ ទារុជ្ឈាបនំ នាម អរិយធម្មតោ ពហិទ្ធា. យទិ ឯតេន សុទ្ធិ ភវេយ្យ, យេ ទវឌាហកាទយោ ពហូនិ ទារូនិ ឈាបេន្តិ, តេ បឋមតរំ សុជ្ឈេយ្យុំ. កុសលាតិ ខន្ធាទីសុ កុសលា. អជ្ឈត្តមេវុជ្ជលយាមិ ជោតិន្តិ និយកជ្ឈត្តេ អត្តនោ សន្តានស្មិំយេវ ញាណជោតិំ ជាលេមិ. និច្ចគ្គិនីតិ អាវជ្ជនបដិពទ្ធេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន និច្ចំ បជ្ជលិតគ្គិ. និច្ចសមាហិតត្តោតិ និច្ចំ សម្មា ឋបិតចិត្តោ. ព្រហ្មចរិយំ ចរាមីតិ ពោធិមណ្ឌេ ចរិតំ ព្រហ្មចរិយំ គហេត្វា ឯវំ វទតិ.

មានោ ហិ តេ, ព្រាហ្មណ, ខារិភារោតិ យថា ខារិភារោ ខន្ធេន វយ្ហមានោ ឧបរិ ឋិតោបិ អក្កន្តក្កន្តដ្ឋានេ បថវិយា សទ្ធិំ ផុសេតិ, ឯវមេវ ជាតិគោត្តកុលាទីនិ មានវត្ថូនិ និស្សាយ ឧស្សាបិតោ មានោបិ តត្ថ តត្ថ ឥស្សំ ឧប្បាទេន្តោ ចតូសុ អបាយេសុ សំសីទាបេតិ. តេនាហ ‘‘មានោ ហិ តេ, ព្រាហ្មណ, ខារិភារោ’’តិ. កោធោ ធូមោតិ តវ ញាណគ្គិស្ស ឧបក្កិលេសដ្ឋេន កោធោ ធុមោ. តេន ហិ តេ ឧបក្កិលិដ្ឋោ ញាណគ្គិ ន វិរោចតិ. ភស្មនិ មោសវជ្ជន្តិ និរោជដ្ឋេន មុសាវាទោ ឆារិកា នាម. យថា ហិ ឆារិកាយ បដិច្ឆន្នោ អគ្គិ ន ជោតេតិ, ឯវំ តេ មុសាវាទេន បដិច្ឆន្នំ ញាណន្តិ ទស្សេតិ. ជិវ្ហា សុជាតិ យថា តុយ្ហំ សុវណ្ណរជតលោហកដ្ឋមត្តិកាសុ អញ្ញតរមយា យាគយជនត្ថាយ សុជា ហោតិ, ឯវំ មយ្ហំ ធម្មយាគំ យជនត្ថាយ បហូតជិវ្ហា សុជាតិ វទតិ. ហទយំ ជោតិដ្ឋានន្តិ យថា តុយ្ហំ នទីតីរេ ជោតិដ្ឋានំ, ឯវំ មយ្ហំ ធម្មយាគស្ស យជនដ្ឋានត្ថេន សត្តានំ ហទយំ ជោតិដ្ឋានំ. អត្តាតិ ចិត្តំ.

ធម្មោ រហទោតិ យថា ត្វំ អគ្គិំ បរិចរិត្វា ធូមឆារិកសេទកិលិដ្ឋសរីរោ សុន្ទរិកំ នទិំ ឱតរិត្វា ន្ហាយសិ, ឯវំ មយ្ហំ សុន្ទរិកាសទិសេន ពាហិរេន រហទេន អត្ថោ នត្ថិ, អដ្ឋង្គិកមគ្គធម្មោ បន មយ្ហំ រហទោ, តត្រាហំ បាណសតម្បិ បាណសហស្សម្បិ ចតុរាសីតិបាណសហស្សានិបិ ឯកប្បហារេន ន្ហាបេមិ. សីលតិត្ថោតិ តស្ស បន មេ ធម្មរហទស្ស ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ តិត្ថន្តិ ទស្សេតិ. អនាវិលោតិ យថា តុយ្ហំ សុន្ទរិកា នទី ចតូហិ បញ្ចហិ ឯកតោ ន្ហាយន្តេហិ ហេដ្ឋុបរិយវាលិកា អាលុឡា ហោតិ, ន ឯវំ មយ្ហំ រហទោ, អនេកសតសហស្សេសុបិ បាណេសុ ឱតរិត្វា ន្ហាយន្តេសុ សោ អនាវិលោ វិប្បសន្នោវ ហោតិ. សព្ភិ សតំ បសត្ថោតិ បណ្ឌិតេហិ បណ្ឌិតានំ បសដ្ឋោ. ឧត្តមត្ថេន វា សោ សព្ភីតិ វុច្ចតិ, បណ្ឌិតេហិ បសត្ថត្តា សតំ បសត្ថោ. តរន្តិ បារន្តិ និព្ពានបារំ គច្ឆន្តិ.

ឥទានិ អរិយមគ្គរហទស្ស អង្គានិ ឧទ្ធរិត្វា ទស្សេន្តោ សច្ចំ ធម្មោតិអាទិមាហ. តត្ថ សច្ចន្តិ វចីសច្ចំ. ធម្មោតិ ឥមិនា ទិដ្ឋិសង្កប្បវាយាមសតិសមាធយោ ទស្សេតិ. សំយមោតិ ឥមិនា កម្មន្តាជីវា គហិតា. សច្ចន្តិ វា ឥមិនា មគ្គសច្ចំ គហិតំ. សា អត្ថតោ សម្មាទិដ្ឋិ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘សម្មាទិដ្ឋិ មគ្គោ ចេវ ហេតុ ចា’’តិ (ធ. ស. ១០៣៩). សម្មាទិដ្ឋិយា បន គហិតាយ តគ្គតិកត្តា សម្មាសង្កប្បោ គហិតោវ ហោតិ. ធម្មោតិ ឥមិនា វាយាមសតិសមាធយោ. សំយមោតិ ឥមិនា វាចាកម្មន្តាជីវា. ឯវម្បិ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ទស្សិតោ ហោតិ. អថ វា សច្ចន្តិ បរមត្ថសច្ចំ, តំ អត្ថតោ និព្ពានំ. ធម្មោតិបទេន ទិដ្ឋិ សង្កប្បោ វាយាមោ សតិ សមាធីតិ បញ្ចង្គានិ គហិតានិ. សំយមោតិ វាចា កម្មន្តោ អាជីវោតិ តីណិ. ឯវម្បិ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ទស្សិតោ ហោតិ. ព្រហ្មចរិយន្តិ ឯតំ ព្រហ្មចរិយំ នាម. មជ្ឈេ សិតាតិ សស្សតុច្ឆេទេ វជ្ជេត្វា មជ្ឈេ និស្សិតា. ព្រហ្មបត្តីតិ សេដ្ឋបត្តិ. ស តុជ្ជុភូតេសុ នមោ ករោហីតិ ឯត្ថ ត-ការោ បទសន្ធិករោ, ស ត្វំ ឧជុភូតេសុ ខីណាសវេសុ នមោ ករោហីតិ អត្ថោ. តមហំ នរំ ធម្មសារីតិ ព្រូមីតិ យោ ឯវំ បដិបជ្ជតិ, តមហំ បុគ្គលំ ‘‘ធម្មសារី ឯសោ ធម្មសារិយា បដិច្ឆន្នោ’’តិ ច ‘‘កុសលធម្មេហិ អកុសលធម្មេ សារេត្វា ឋិតោ’’តិ វាតិ វទាមីតិ. នវមំ.

១០. ពហុធីតរសុត្តវណ្ណនា

១៩៦. ទសមេ អញ្ញតរស្មិំ វនសណ្ឌេតិ បច្ចូសសមយេ លោកំ ឱលោកេន្តោ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស អរហត្តស្ស ឧបនិស្សយំ ទិស្វា ‘‘គច្ឆាមិស្ស សង្គហំ ករិស្សាមី’’តិ គន្ត្វា តស្មិំ វនសណ្ឌេ វិហរតិ. នដ្ឋា ហោន្តីតិ កសិត្វា វិស្សដ្ឋា អដវិមុខា ចរមានា ព្រាហ្មណេ ភុញ្ជិតុំ គតេ បលាតា ហោន្តិ. បល្លង្កន្តិ សមន្តតោ ឩរុពទ្ធាសនំ. អាភុជិត្វាតិ ពន្ធិត្វា. ឧជុំ កាយំ បណិធាយាតិ ឧបរិមំ សរីរំ ឧជុកំ ឋបេត្វា, អដ្ឋារស បិដ្ឋិកណ្ដកេ កោដិយា កោដិំ បដិបាទេត្វា. បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វាតិ កម្មដ្ឋានាភិមុខំ សតិំ ឋបយិត្វា, មុខសមីបេ វា កត្វាតិ អត្ថោ. តេនេវ វិភង្គេ វុត្តំ – ‘‘អយំ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ សូបដ្ឋិតា នាសិកគ្គេ វា មុខនិមិត្តេ វា, តេន វុច្ចតិ បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា’’តិ (វិភ. ៥៣៧). អថ វា ‘‘បរីតិ បរិគ្គហដ្ឋោ. មុខន្តិ និយ្យានដ្ឋោ. សតីតិ ឧបដ្ឋានដ្ឋោ. តេន វុច្ចតិ បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា’’តិ ឯវំ បដិសម្ភិទាយំ (បដិ. ម. ១.១៦៤) វុត្តនយេនបេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តត្រាយំ សង្ខេបោ – ‘‘បរិគ្គហិតនិយ្យានំ សតិំ កត្វា’’តិ. ឯវំ និសីទន្តោ ច បន ឆព្ពណ្ណា ឃនពុទ្ធរស្មិយោ វិស្សជ្ជេត្វា និសីទិ. ឧបសង្កមីតិ ទោមនស្សាភិភូតោ អាហិណ្ឌន្តោ, ‘‘សុខេន វតាយំ សមណោ និសិន្នោ’’តិ ចិន្តេត្វា ឧបសង្កមិ.

អជ្ជសដ្ឋិំ ន ទិស្សន្តីតិ អជ្ជ ឆទិវសមត្តកា បដ្ឋាយ ន ទិស្សន្តិ. បាបកាតិ លាមកា តិលខាណុកា. តេន កិរ តិលខេត្តេ វបិតេ តទហេវ ទេវោ វស្សិត្វា តិលេ បំសុម្ហិ ឱសីទាបេសិ, បុប្ផំ វា ផលំ វា គហេតុំ នាសក្ខិំសុ. យេបិ វឌ្ឍិំសុ, តេសំ ឧបរិ បាណកា បតិត្វា បណ្ណានិ ខាទិំសុ, ឯកបណ្ណទុបណ្ណា ខាណុកា អវសិស្សិំសុ. ព្រាហ្មណោ ខេត្តំ ឱលោកេតុំ គតោ តេ ទិស្វា – ‘‘វឌ្ឍិយា មេ តិលា គហិតា, តេបិ នដ្ឋា’’តិ ទោមនស្សជាតោ អហោសិ, តំ គហេត្វា ឥមំ គាថមាហ.

ឧស្សោឡ្ហិកាយាតិ ឧស្សាហេន កណ្ណនង្គុដ្ឋាទីនិ ឧក្ខិបិត្វា វិចរន្តា ឧប្បតន្តិ. តស្ស កិរ អនុបុព្ពេន ភោគេសុ បរិក្ខីណេសុ បក្ខិបិតព្ពស្ស អភាវេន តុច្ឆកោដ្ឋា អហេសុំ. តស្ស ឥតោ ចិតោ ច សត្តហិ ឃរេហិ អាគតា មូសិកា តេ តុច្ឆកោដ្ឋេ បវិសិត្វា ឧយ្យានកីឡំ កីឡន្តា វិយ នច្ចន្តិ, តំ គហេត្វា ឯវមាហ.

ឧប្បាដកេហិ សញ្ឆន្នោតិ ឧប្បាដកបាណកេហិ សញ្ឆន្នោ. តស្ស កិរ ព្រាហ្មណស្ស សយនត្ថាយ សន្ថតំ តិណបណ្ណសន្ថារំ កោចិ អន្តរន្តរា បដិជគ្គន្តោ នត្ថិ. សោ ទិវសំ អរញ្ញេ កម្មំ កត្វា សាយំ អាគន្ត្វា តស្មិំ និបជ្ជតិ. អថស្ស ឧប្បាដកបាណកា សរីរំ ឯកច្ឆន្នំ ករោន្តា ខាទន្តិ, តំ គហេត្វា ឯវមាហ.

វិធវាតិ មតបតិកា. យាវ កិរ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស គេហេ វិភវមត្តា អហោសិ, តាវ តា វិធវាបិ ហុត្វា បតិកុលេសុ វសិតុំ លភិំសុ. យទា បន សោ និទ្ធនោ ជាតោ, តទា តា ‘‘បិតុឃរំ គច្ឆថា’’តិ សស្សុសសុរាទីហិ និក្កឌ្ឍិតា តតោ តស្សេវ ឃរំ អាគន្ត្វា វសន្តិយោ ព្រាហ្មណស្ស ភោជនកាលេ ‘‘គច្ឆថ អយ្យកេន សទ្ធិំ ភុញ្ជថា’’តិ បុត្តេ បេសេន្តិ, តេហិ បាតិយំ ហត្ថេសុ ឱតារិតេសុ ព្រាហ្មណោ ហត្ថស្ស ឱកាសំ ន លភតិ. តំ គហេត្វា ឥមំ គាថមាហ.

បិង្គលាតិ កឡារបិង្គលា. តិលកាហតាតិ កាឡសេតាទិវណ្ណេហិ តិលកេហិ អាហតគត្តា. សោត្តំ បាទេន ពោធេតីតិ និទ្ទំ ឱក្កន្តំ បាទេន បហរិត្វា បពោធេតិ. អយំ កិរ ព្រាហ្មណោ មូសិកសទ្ទេន ឧព្ពាឡ្ហោ ឧប្បាដកេហិ ច ខជ្ជមានោ សព្ពរត្តិំ និទ្ទំ អលភិត្វា បច្ចូសកាលេ និទ្ទាយតិ. អថ នំ អក្ខីសុ និម្មិលិតមត្តេស្វេវ – ‘‘កិំ ករោសិ, ព្រាហ្មណ, បច្ឆា ច បុព្ពេ ច គហិតស្ស ឥណស្ស? វឌ្ឍិ មត្ថកំ បត្តា, សត្ត ធីតរោ បោសេតព្ពា. ឥទានិ ឥណាយិកា អាគន្ត្វា គេហំ បរិវារេស្សន្តិ, គច្ឆ កម្មំ ករោហី’’តិ បាទេន បហរិត្វា បពោធេតិ. តំ គហេត្វា ឥមំ គាថមាហ.

ឥណាយិកាតិ យេសំ អនេន ហត្ថតោ ឥណំ គហិតំ. សោ កិរ កស្សចិ ហត្ថតោ ឯកំ កហាបណំ កស្សចិ ទ្វេ កស្សចិ ទស…បេ… កស្សចិ សតន្តិ ឯវំ ពហូនំ ហត្ថតោ ឥណំ អគ្គហេសិ. តេ ទិវា ព្រាហ្មណំ អបស្សន្តា ‘‘គេហតោ តំ និក្ខន្តមេវ គណ្ហិស្សាមា’’តិ ពលវបច្ចូសេ គន្ត្វា ចោទេន្តិ. តំ គហេត្វា ឥមំ គាថមាហ.

ភគវា តេន ព្រាហ្មណេន ឥមាហិ សត្តហិ គាថាហិ ទុក្ខេ កថិតេ ‘‘យំ យំ, ព្រាហ្មណ, តយា ទុក្ខំ កថិតំ, សព្ពមេតំ មយ្ហំ នត្ថី’’តិ ទស្សេន្តោ បដិគាថាហិ ព្រាហ្មណស្ស ធម្មទេសនំ វឌ្ឍេសិ. ព្រាហ្មណោ តា គាថា សុត្វា ភគវតិ បសន្នោ សរណេសុ បតិដ្ឋាយ បព្ពជិត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តំ ទស្សេតុំ ឯវំ វុត្តេ ភារទ្វាជគោត្តោតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អលត្ថាតិ លភិ.

តញ្ច បន ព្រាហ្មណំ ភគវា បព្ពាជេត្វា អាទាយ ជេតវនំ គន្ត្វា បុនទិវសេ តេន ថេរេន បច្ឆាសមណេន កោសលរញ្ញោ គេហទ្វារំ អគមាសិ. រាជា ‘‘សត្ថា អាគតោ’’តិ សុត្វា បាសាទា ឱរុយ្ហ វន្ទិត្វា ហត្ថតោ បត្តំ គហេត្វា តថាគតំ ឧបរិបាសាទំ អារោបេត្វា វរាសនេ និសីទាបេត្វា គន្ធោទកេន បាទេ ធោវិត្វា សតបាកតេលេន មក្ខេត្វា យាគុំ អាហរាបេត្វា រជតទណ្ឌំ សុវណ្ណកដច្ឆុំ គហេត្វា សត្ថុ ឧបនាមេសិ. សត្ថា បត្តំ បិទហិ. រាជា តថាគតស្ស បាទេសុ បតិត្វា, ‘‘សចេ មេ, ភន្តេ, ទោសោ អត្ថិ, ខមថា’’តិ អាហ. នត្ថិ, មហារាជាតិ. អថ កស្មា យាគុំ ន គណ្ហថាតិ? បលិពោធោ អត្ថិ, មហារាជាតិ. កិំ បន, ភន្តេ, យាគុំ អគណ្ហន្តេហេវ លភិតព្ពោ ឯស បលិពោធោ, បដិពលោ អហំ បលិពោធំ ទាតុំ, គណ្ហថ, ភន្តេតិ. សត្ថា អគ្គហេសិ. មហល្លកត្ថេរោបិ ទីឃរត្តំ ឆាតោ យាវទត្ថំ យាគុំ បិវិ. រាជា ខាទនីយភោជនីយំ ទត្វា ភត្តកិច្ចាវសានេ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា អាហ – ‘‘ភគវា តុម្ហេ បវេណិយា អាគតេ ឱក្កាកវំសេ ឧប្បជ្ជិត្វា ចក្កវត្តិសិរិំ បហាយ បព្ពជិត្វា លោកេ អគ្គតំ បត្តោ, កោ នាម, ភន្តេ, តុម្ហាកំ បលិពោធោ’’តិ? មហារាជ, ឯតស្ស មហល្លកត្ថេរស្ស បលិពោធោ អម្ហាកំ បលិពោធសទិសោវាតិ.

រាជា ថេរំ វន្ទិត្វា – ‘‘កោ, ភន្តេ, តុម្ហាកំ បលិពោធោ’’តិ បុច្ឆិ? ឥណបលិពោធោ, មហារាជាតិ. កិត្តកោ, ភន្តេតិ? គណេហិ, មហារាជាតិ. រញ្ញោ ‘‘ឯកំ ទ្វេ សតំ សហស្ស’’ន្តិ គណេន្តស្ស អង្គុលិយោ នប្បហោន្តិ. អថេកំ បុរិសំ បក្កោសិត្វា, ‘‘គច្ឆ, ភណេ, នគរេ ភេរិំ ចរាបេហិ ‘សព្ពេ ពហុធីតិកព្រាហ្មណស្ស ឥណាយិកា រាជង្គណេ សន្និបតន្តូ’’តិ. មនុស្សា ភេរិំ សុត្វា សន្និបតិំសុ. រាជា តេសំ ហត្ថតោ បណ្ណានិ អាហរាបេត្វា សព្ពេសំ អនូនំ ធនមទាសិ. តត្ថ សុវណ្ណមេវ សតសហស្សគ្ឃនកំ អហោសិ. បុន រាជា បុច្ឆិ – ‘‘អញ្ញោបិ អត្ថិ, ភន្តេ, បលិពោធោ’’តិ. ឥណំ នាម, មហារាជ, ទត្វា មុច្ចិតុំ សក្កា, ឯតា បន សត្ត ទារិកា មហាបលិពោធា មយ្ហន្តិ. រាជា យានានិ បេសេត្វា តស្ស ធីតរោ អាហរាបេត្វា អត្តនោ ធីតរោ កត្វា តំ តំ កុលឃរំ បេសេត្វា, ‘‘អញ្ញោបិ, ភន្តេ, អត្ថិ បលិពោធោ’’តិ បុច្ឆិ? ព្រាហ្មណី, មហារាជាតិ. រាជា យានំ បេសេត្វា, តស្ស ព្រាហ្មណិំ អាហរាបេត្វា, អយ្យិកដ្ឋានេ ឋបេត្វា បុន បុច្ឆិ – ‘‘អញ្ញោបិ, ភន្តេ, អត្ថិ បលិពោធោ’’តិ? នត្ថិ, មហារាជាតិ វុត្តេ រាជាបិ ចីវរទុស្សានិ ទាបេត្វា, ‘‘ភន្តេ, មម សន្តកំ តុម្ហាកំ ភិក្ខុភាវំ ជានាថា’’តិ អាហ. អាម, មហារាជាតិ. អថ នំ រាជា អាហ – ‘‘ភន្តេ, ចីវរបិណ្ឌបាតាទយោបិ សព្ពេ បច្ចយា អម្ហាកំ សន្តកា ភវិស្សន្តិ. តុម្ហេ តថាគតស្ស មនំ គហេត្វា សមណធម្មំ ករោថា’’តិ. ថេរោ តថេវ អប្បមត្តោ សមណធម្មំ ករោន្តោ នចិរស្សេវ អាសវក្ខយំ បត្តោតិ. ទសមំ.

បឋមោ វគ្គោ.