៩. យញ្ញសុត្តវណ្ណនា

១២០. នវមេ ថូណូបនីតានីតិ ថូណំ ឧបនីតានិ, ថូណាយ ពទ្ធានិ ហោន្តិ. បរិកម្មានិ ករោន្តីតិ ឯត្តាវតា តេហិ ភិក្ខូហិ រញ្ញោ អារទ្ធយញ្ញោ តថាគតស្ស អារោចិតោ. កស្មា បន រញ្ញា អយំ យញ្ញោ អារទ្ធោ? ទុស្សុបិនបដិឃាតាយ. ឯកទិវសំ កិរ រាជា សព្ពាលង្ការប្បដិមណ្ឌិតោ ហត្ថិក្ខន្ធវរគតោ នគរំ អនុសញ្ចរន្តោ វាតបានំ វិវរិត្វា ឱលោកយមានំ ឯកំ ឥត្ថិំ ទិស្វា តស្សា បដិពទ្ធចិត្តោ តតោវ បដិនិវត្តិត្វា អន្តេបុរំ បវិសិត្វា ឯកស្ស បុរិសស្ស តមត្ថំ អារោចេត្វា ‘‘គច្ឆ តស្សា សស្សាមិកភាវំ វា អស្សាមិកភាវំ វា ជានាហី’’តិ បេសេសិ. សោ គន្ត្វា បុច្ឆិ. សា ‘‘ឯសោ មេ សាមិកោ អាបណេ និសិន្នោ’’តិ ទស្សេសិ. រាជបុរិសោ រញ្ញោ តមត្ថំ អាចិក្ខិ. រាជា តំ បុរិសំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘មំ ឧបដ្ឋហា’’តិ អាហ. ‘‘នាហំ, ទេវ, ឧបដ្ឋហិតុំ ជានាមី’’តិ ច វុត្តេ ‘‘ឧបដ្ឋានំ នាម ន អាចរិយស្ស សន្តិកេ ឧគ្គហេតព្ព’’ន្តិ ពលក្ការេន អាវុធផលកំ គាហាបេត្វា ឧបដ្ឋាកំ អកាសិ. ឧបដ្ឋហិត្វា គេហំ គតមត្តមេវ ច នំ បុន បក្កោសាបេត្វា ‘‘ឧបដ្ឋាកេន នាម រញ្ញោ វចនំ កត្តព្ពំ, គច្ឆ ឥតោ យោជនមត្តេ អម្ហាកំ សីសធោវនបោក្ខរណី អត្ថិ, តតោ អរុណមត្តិកញ្ច លោហិតុប្បលមាលញ្ច គណ្ហិត្វា ឯហិ. សចេ អជ្ជេវ នាគច្ឆសិ, រាជទណ្ឌំ ករិស្សាមី’’តិ វត្វា បេសេសិ. សោ រាជភយេន និក្ខមិត្វា គតោ.

រាជាបិ តស្មិំ គតេ ទោវារិកំ បក្កោសាបេត្វា, ‘‘អជ្ជ សាយន្ហេយេវ ទ្វារំ បិទហិត្វា ‘អហំ រាជទូតោ’តិ វា ‘ឧបរាជទូតោ’តិ វា ភណន្តានម្បិ មា វិវរី’’តិ អាហ. សោ បុរិសោ មត្តិកញ្ច ឧប្បលានិ ច គហេត្វា ទ្វារេ បិហិតមត្តេ អាគន្ត្វា ពហុំ វទន្តោបិ ទ្វារំ អលភិត្វា បរិស្សយភយេន ជេតវនំ គតោ. រាជាបិ រាគបរិឡាហេន អភិភូតោ កាលេ និសីទតិ, កាលេ តិដ្ឋតិ, កាលេ និបជ្ជតិ, សន្និដ្ឋានំ អលភន្តោ យត្ថ កត្ថចិ និសិន្នកោវ មក្កដនិទ្ទាយ និទ្ទាយតិ.

បុព្ពេ ច តស្មិំយេវ នគរេ ចត្តារោ សេដ្ឋិបុត្តា បរទារិកកម្មំ កត្វា នន្ទោបនន្ទាយ នាម លោហកុម្ភិយា និព្ពត្តិំសុ. តេ ផេណុទ្ទេហកំ បច្ចមានា តិំសវស្សសហស្សានិ ហេដ្ឋា គច្ឆន្តា កុម្ភិយា តលំ បាបុណន្តិ, តិំសវស្សសហស្សានិ ឧបរិ គច្ឆន្តា មត្ថកំ បាបុណន្តិ. តេ តំ ទិវសំ អាលោកំ ឱលោកេត្វា អត្តនោ ទុក្កដភយេន ឯកេកំ គាថំ វត្តុកាមា វត្តុំ អសក្កោន្តា ឯកេកំ អក្ខរមេវ អាហំសុ. ឯកោ ស-ការំ, ឯកោ សោ-ការំ, ឯកោ ន-ការំ, ឯកោ ទុ-ការំ អាហ. រាជា តេសំ នេរយិកសត្តានំ សទ្ទំ សុតកាលតោ បដ្ឋាយ សុខំ អវិន្ទមានោវ តំរត្តាវសេសំ វីតិនាមេសិ.

អរុណេ ឧដ្ឋិតេ បុរោហិតោ អាគន្ត្វា តំ សុខសេយ្យំ បុច្ឆិ. សោ ‘‘កុតោ មេ, អាចរិយ, សុខ’’ន្តិ? វត្វា, ‘‘សុបិនេ ឯវរូបេ សទ្ទេ អស្សោសិ’’ន្តិ អាចិក្ខិ. ព្រាហ្មណោ – ‘‘ឥមស្ស រញ្ញោ ឥមិនា សុបិនេន វុឌ្ឍិ វា ហានិ វា នត្ថិ, អបិច ខោ បន យំ ឥមស្ស គេហេ អត្ថិ, តំ សមណស្ស គោតមស្ស ហោតិ, គោតមសាវកានំ ហោតិ, ព្រាហ្មណា កិញ្ចិ ន លភន្តិ, ព្រាហ្មណានំ ភិក្ខំ ឧប្បាទេស្សាមី’’តិ, ‘‘ភារិយោ អយំ, មហារាជ, សុបិនោ តីសុ ជានីសុ ឯកា បញ្ញាយតិ, រជ្ជន្តរាយោ វា ភវិស្សតិ ជីវិតន្តរាយោ វា, ទេវោ វា ន វស្សិស្សតី’’តិ អាហ. កថំ សោត្ថិ ភវេយ្យ អាចរិយាតិ? ‘‘មន្តេត្វា ញាតុំ សក្កា, មហារាជាតិ. គច្ឆថ អាចរិយេហិ សទ្ធិំ មន្តេត្វា អម្ហាកំ សោត្ថិំ ករោថា’’តិ.

សោ សិវិកសាលាយំ ព្រាហ្មណេ សន្និបាតេត្វា តមត្ថំ អារោចេត្វា, ‘‘វិសុំ វិសុំ គន្ត្វា ឯវំ វទថា’’តិ តយោ វគ្គេ អកាសិ. ព្រាហ្មណា បវិសិត្វា រាជានំ សុខសេយ្យំ បុច្ឆិំសុ. រាជា បុរោហិតស្ស កថិតនិយាមេនេវ កថេត្វា ‘‘កថំ សោត្ថិ ភវេយ្យា’’តិ បុច្ឆិ. មហាព្រាហ្មណា – ‘‘សព្ពបញ្ចសតំ យញ្ញំ យជិត្វា ឯតស្ស កម្មស្ស សោត្ថិ ភវេយ្យ, ឯវំ, មហារាជ, អាចរិយា កថេន្តី’’តិ អាហំសុ. រាជា តេសំ សុត្វា អនភិនន្ទិត្វា អប្បដិក្កោសិត្វា តុណ្ហី អហោសិ. អថ ទុតិយវគ្គព្រាហ្មណាបិ អាគន្ត្វា តត្ថេវ កថេសុំ. តថា តតិយវគ្គព្រាហ្មណាបិ. អថ រាជា ‘‘យញ្ញំ ករោន្តូ’’តិ អាណាបេសិ. តតោ បដ្ឋាយ ព្រាហ្មណា ឧសភាទយោ បាណេ អាហរាបេសុំ. នគរេ មហាសទ្ទោ ឧទបាទិ. តំ បវត្តិំ ញត្វា មល្លិកា រាជានំ តថាគតស្ស សន្តិកំ បេសេសិ. សោ គន្ត្វា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. អថ នំ ភគវា – ‘‘ហន្ទ កុតោ នុ ត្វំ, មហារាជ, អាគច្ឆសិ ទិវាទិវស្សា’’តិ អាហ. រាជា – ‘‘អជ្ជ មេ, ភន្តេ, សុបិនកេ ចត្តារោ សទ្ទា សុតា, សោហំ ព្រាហ្មណេ បុច្ឆិំ. ព្រាហ្មណា ‘ភារិយោ, មហារាជ, សុបិនោ, សព្ពបញ្ចសតំ យញ្ញំ យជិត្វា បដិកម្មំ ករោមាតិ អារទ្ធា’’’តិ អាហ. កិន្តិ តេ, មហារាជ, សទ្ទា សុតាតិ. សោ យថាសុតំ អារោចេសិ. អថ នំ ភគវា អាហ – បុព្ពេ, មហារាជ, ឥមស្មិំយេវ នគរេ ចត្តារោ សេដ្ឋិបុត្តា បរទារិកា ហុត្វា នន្ទោបនន្ទាយ លោហកុម្ភិយា និព្ពត្តា សដ្ឋិវស្សសហស្សមត្ថកេ ឧគ្គច្ឆិំសុ.

តត្ថ ឯកោ –

‘‘សដ្ឋិវស្សសហស្សានិ, បរិបុណ្ណានិ សព្ពសោ;

និរយេ បច្ចមានានំ, កទា អន្តោ ភវិស្សតី’’តិ.(បេ. វ. ៨០២; ជា. ១.៤.៥៤) –

ឥមំ គាថំ វត្ថុកាមោ អហោសិ. ទុតិយោ –

‘‘សោហំ នូន ឥតោ គន្ត្វា, យោនិំ លទ្ធាន មានុសិំ;

វទញ្ញូ សីលសម្បន្នោ, កាហាមិ កុសលំ ពហុ’’ន្តិ. (បេ. វ. ៨០៥; ជា. ១.៤.៥៦) –

ឥមំ គាថំ វត្ថុកាមោ អហោសិ. តតិយោ –

‘‘នត្ថិ អន្តោ កុតោ អន្តោ, ន អន្តោ បដិទិស្សតិ;

តទា ហិ បកតំ បាបំ, មម តុយ្ហញ្ច មារិសា’’តិ. (បេ. វ. ៨០៣; ជា. ១.៤.៥៥) –

ឥមំ គាថំ វត្ថុកាមោ អហោសិ. ចតុត្ថោ –

‘‘ទុជ្ជីវិតមជីវិម្ហា, យេ សន្តេ ន ទទម្ហសេ;

វិជ្ជមានេសុ ភោគេសុ, ទីបំ នាកម្ហ អត្តនោ’’តិ. (បេ. វ. ៨០៤; ជា. ១.៤.៥៣) –

ឥមំ. តេ ឥមា គាថា វត្តុំ អសក្កោន្តា ឯកេកំ អក្ខរំ វត្វា តត្ថេវ និមុគ្គា. ឥតិ, មហារាជ, តេ នេរយិកសត្តា យថាកម្មេន វិរវិំសុ. តស្ស សទ្ទស្ស សុតបច្ចយា តុយ្ហំ ហានិ វា វុឌ្ឍិ វា នត្ថិ. ឯត្តកានំ បន បសូនំ ឃាតនកម្មំ នាម ភារិយន្តិ និរយភយេន តជ្ជេត្វា ធម្មកថំ កថេសិ. រាជា ទសពលេ បសីទិត្វា, ‘‘មុញ្ចាមិ, នេសំ ជីវិតំ ទទាមិ, ហរិតានិ ចេវ តិណានិ ខាទន្តុ, សីតលានិ ច បានីយានិ បិវន្តុ, សីតោ ច នេសំ វាតោ ឧបវាយតូ’’តិ វត្វា, ‘‘គច្ឆថ ហារេថា’’តិ មនុស្សេ អាណាបេសិ. តេ គន្ត្វា ព្រាហ្មណេ បលាបេត្វា តំ បាណសង្ឃំ ពន្ធនតោ មោចេត្វា នគរេ ធម្មភេរិំ ចរាបេសុំ.

អថ រាជា ទសពលស្ស សន្តិកេ និសិន្នោ អាហ – ‘‘ភន្តេ, ឯករត្តិ នាម តិយាមា ហោតិ, មយ្ហំ បន អជ្ជ ទ្វេ រត្តិយោ ឯកតោ ឃដិតា វិយ អហេសុ’’ន្តិ. សោបិ បុរិសោ តត្ថេវ និសិន្នោ អាហ – ‘‘ភន្តេ, យោជនំ នាម ចតុគាវុតំ ហោតិ, មយ្ហំ បន អជ្ជ ទ្វេ យោជនានិ ឯកតោ កតានិ វិយ អហេសុ’’ន្តិ. អថ ភគវា – ‘‘ជាគរស្ស តាវ រត្តិយា ទីឃភាវោ បាកដោ, សន្តស្ស យោជនស្ស ទីឃភាវោ បាកដោ, វដ្ដបតិតស្ស បន ពាលបុថុជ្ជនស្ស អនមតគ្គសំសារវដ្ដំ ឯកន្តទីឃមេវា’’តិ រាជានញ្ច តញ្ច បុរិសំ នេរយិកសត្តេ ច អារព្ភ ធម្មបទេ ឥមំ គាថំ អភាសិ –

‘‘ទីឃា ជាគរតោ រត្តិ, ទីឃំ សន្តស្ស យោជនំ;

ទីឃោ ពាលានំ សំសារោ, សទ្ធម្មំ អវិជានត’’ន្តិ. (ធ. ប. ៦០);

គាថាបរិយោសានេ សោ ឥត្ថិសាមិកោ បុរិសោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ ការណំ ជានិត្វា.

អស្សមេធន្តិអាទីសុ – បោរាណរាជកាលេ កិរ សស្សមេធំ បុរិសមេធំ សម្មាបាសំ វាចាបេយ្យន្តិ ចត្តារិ សង្គហវត្ថូនិ អហេសុំ, យេហិ រាជានោ លោកំ សង្គណ្ហិំសុ. តត្ថ និប្ផន្នសស្សតោ ទសមភាគគ្គហណំ សស្សមេធំ នាម, សស្សសម្បាទនេ មេធាវិតាតិ អត្ថោ. មហាយោធានំ ឆមាសិកំ ភត្ត-វេតនានុប្បទានំ បុរិសមេធំ នាម, បុរិសសង្គណ្ហនេ មេធាវិតាតិ អត្ថោ. ទលិទ្ទមនុស្សានំ ហត្ថតោ លេខំ គហេត្វា តីណិ វស្សានិ វិនាវ វឌ្ឍិយា សហស្សទ្វិសហស្សមត្តធនានុប្បទានំ សម្មាបាសំ នាម. តញ្ហិ សម្មា មនុស្សេ បាសេតិ, ហទយេ ពន្ធិត្វា វិយ ឋបេតិ, តស្មា សម្មាបាសន្តិ វុច្ចតិ. ‘‘តាត មាតុលា’’តិអាទិនា នយេន សណ្ហវាចាភណនំ វាចាបេយ្យំ នាម, បិយវាចាតិ អត្ថោ. ឯវំ ចតូហិ សង្គហវត្ថូហិ សង្គហិតំ រដ្ឋំ ឥទ្ធញ្ចេវ ហោតិ ផីតញ្ច បហូតអន្នបានំ ខេមំ និរព្ពុទំ. មនុស្សា មុទា មោទមានា ឧរេ បុត្តេ នច្ចេន្តា អបារុតឃរទ្វារា វិហរន្តិ. ឥទំ ឃរទ្វារេសុ អគ្គឡានំ អភាវតោ និរគ្គឡន្តិ វុច្ចតិ. អយំ បោរាណិកា បវេណី.

អបរភាគេ បន ឱក្កាករាជកាលេ ព្រាហ្មណា ឥមានិ ចត្តារិ សង្គហវត្ថូនិ ឥមញ្ច រដ្ឋសម្បត្តិំ បរិវត្តេត្វា ឧទ្ធំមូលកំ កត្វា អស្សមេធំ បុរិសមេធន្តិ អាទិកេ បញ្ច យញ្ញេ នាម អកំសុ. តេសុ អស្សមេត្ថ មេធន្តិ វធន្តីតិ អស្សមេធោ. ទ្វីហិ បរិយញ្ញេហិ យជិតព្ពស្ស ឯកវីសតិយូបស្ស ឯកស្មិំ មជ្ឈិមទិវសេយេវ សត្តនវុតិបញ្ចបសុសតឃាតភិំសនស្ស ឋបេត្វា ភូមិញ្ច បុរិសេ ច អវសេសសព្ពវិភវទក្ខិណស្ស យញ្ញស្សេតំ អធិវចនំ. បុរិសមេត្ថ មេធន្តីតិ បុរិសមេធោ. ចតូហិ បរិយញ្ញេហិ យជិតព្ពស្ស សទ្ធិំ ភូមិយា អស្សមេធេ វុត្តវិភវទក្ខិណស្ស យញ្ញស្សេតំ អធិវចនំ. សម្មមេត្ថ បាសេន្តីតិ សម្មាបាសោ. ទិវសេ ទិវសេ សម្មំ ខិបិត្វា តស្ស បតិតោកាសេ វេទិំ កត្វា សំហារិមេហិ យូបាទីហិ សរស្សតិនទិយា និមុគ្គោកាសតោ បភុតិ បដិលោមំ គច្ឆន្តេន យជិតព្ពស្ស សត្រយាគស្សេតំ អធិវចនំ. វាជមេត្ថ បិវន្តីតិ វាជបេយ្យោ. ឯកេន បរិយញ្ញេន សត្តរសហិ បសូហិ យជិតព្ពស្ស ពេលុវយូបស្ស សត្តរសកទក្ខិណស្ស យញ្ញស្សេតំ អធិវចនំ. នត្ថិ ឯត្ថ អគ្គឡាតិ និរគ្គឡោ. នវហិ បរិយញ្ញេហិ យជិតព្ពស្ស សទ្ធិំ ភូមិយា ច បុរិសេហិ ច អស្សមេធេ វុត្តវិភវទក្ខិណស្ស សព្ពមេធបរិយាយនាមស្ស អស្សមេធវិកប្បស្សេវេតំ អធិវចនំ. មហារម្ភាតិ មហាកិច្ចា មហាករណីយា. សម្មគ្គតាតិ សម្មា បដិបន្នា ពុទ្ធាទយោ. និរារម្ភាតិ អប្បត្ថា អប្បកិច្ចា. យជន្តិ អនុកុលន្តិ អនុកុលេសុ យជន្តិ, យំ និច្ចភត្តាទិ បុព្ពបុរិសេហិ បដ្ឋបិតំ, តំ អបរាបរំ អនុបច្ឆិន្នត្តា មនុស្សា ទទន្តីតិ អត្ថោ. នវមំ.