១. បឋមវគ្គោ

១. ទហរសុត្តវណ្ណនា

១១២. កោសលសំយុត្តស្ស បឋមេ ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទីតិ យថា ខមនីយាទីនិ បុច្ឆន្តោ ភគវា តេន, ឯវំ សោបិ ភគវតា សទ្ធិំ សមប្បវត្តមោទោ អហោសិ. សីតោទកំ វិយ ឧណ្ហោទកេន សម្មោទិតំ ឯកីភាវំ អគមាសិ. យាយ ច – ‘‘កច្ចិ, ភោ គោតម, ខមនីយំ, កច្ចិ យាបនីយំ, កច្ចិ ភោតោ ច គោតមស្ស សាវកានញ្ច អប្បាពាធំ អប្បាតង្កំ លហុដ្ឋានំ ពលំ ផាសុវិហារោ’’តិអាទិកាយ កថាយ សម្មោទិ, តំ បីតិបាមោជ្ជសង្ខាតសម្មោទជននតោ សម្មោទិតុំ យុត្តភាវតោ ច សម្មោទនីយំ, អត្ថព្យញ្ជនមធុរតាយ ចិរម្បិ កាលំ សារេតុំ និរន្តរំ បវត្តេតុំ អរហរូបតោ សរិតព្ពភាវតោ ច សារណីយំ. សុយ្យមានសុខតោ ច សម្មោទនីយំ, អនុស្សរិយមានសុខតោ សារណីយំ. តថា ព្យញ្ជនបរិសុទ្ធតាយ សម្មោទនីយំ, អត្ថបរិសុទ្ធតាយ សារណីយន្តិ ឯវំ អនេកេហិ បរិយាយេហិ សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា បរិយោសាបេត្វា និដ្ឋបេត្វា ឥតោ បុព្ពេ តថាគតស្ស អទិដ្ឋត្តា គុណាគុណវសេន គម្ភីរភាវំ វា ឧត្តានភាវំ វា អជានន្តោ ឯកមន្តំ និសីទិ, ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ យំ ឱវដ្ដិកសារំ កត្វា អាគតោ លោកនិស្សរណភវោក្កន្តិបញ្ហំ សត្ថុ សម្មាសម្ពុទ្ធតំ បុច្ឆិតុំ ភវម្បិ នោតិអាទិមាហ.

តត្ថ ភវម្បីតិ បិ-ការោ សម្បិណ្ឌនត្ថេ និបាតោ, តេន ច ឆ សត្ថារេ សម្បិណ្ឌេតិ. យថា បូរណាទយោ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធម្ហា’’តិ បដិជានន្តិ, ឯវំ ភវម្បិ នុ បដិជានាតីតិ អត្ថោ. ឥទំ បន រាជា ន អត្តនោ លទ្ធិយា, លោកេ មហាជនេន គហិតបដិញ្ញាវសេន បុច្ឆតិ. អថ ភគវា ពុទ្ធសីហនាទំ នទន្តោ យំ ហិ តំ មហារាជាតិអាទិមាហ. តត្ថ អហំ ហិ មហារាជាតិ អនុត្តរំ សព្ពសេដ្ឋំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណសង្ខាតំ សម្មាសម្ពោធិំ អហំ អភិសម្ពុទ្ធោតិ អត្ថោ. សមណព្រាហ្មណាតិ បព្ពជ្ជូបគមនេន សមណា, ជាតិវសេន ព្រាហ្មណា. សង្ឃិនោតិអាទីសុ បព្ពជិតសមូហសង្ខាតោ សង្ឃោ ឯតេសំ អត្ថីតិ សង្ឃិនោ. ស្វេវ គណោ ឯតេសំ អត្ថីតិ គណិនោ. អាចារសិក្ខាបនវសេន តស្ស គណស្ស អាចរិយាតិ គណាចរិយា. ញាតាតិ បញ្ញាតា បាកដា. ‘‘អប្បិច្ឆា សន្តុដ្ឋា អប្បិច្ឆតាយ វត្ថម្បិ ន និវាសេន្តី’’តិ ឯវំ សមុគ្គតោ យសោ ឯតេសំ អត្ថីតិ យសស្សិនោ. តិត្ថករាតិ លទ្ធិករា. សាធុសម្មតាតិ ‘‘សន្តោ សប្បុរិសា’’តិ ឯវំ សម្មតា. ពហុជនស្សាតិ អស្សុតវតោ អន្ធពាលបុថុជ្ជនស្ស. បូរណោតិអាទីនិ តេសំ នាមគោត្តានិ. បូរណោតិ ហិ នាមមេវ. តថា, មក្ខលីតិ. សោ បន គោសាលាយ ជាតត្តា គោសាលោតិ វុត្តោ. នាដបុត្តោតិ នាដស្ស បុត្តោ. ពេលដ្ឋបុត្តោតិ ពេលដ្ឋស្ស បុត្តោ. កច្ចាយនោតិ បកុធស្ស គោត្តំ. កេសកម្ពលស្ស ធារណតោ អជិតោ កេសកម្ពលោតិ វុត្តោ.

តេបិ មយាតិ កប្បកោលាហលំ ពុទ្ធកោលាហលំ ចក្កវត្តិកោលាហលន្តិ តីណិ កោលាហលានិ. តត្ថ ‘‘វស្សសតសហស្សមត្ថកេ កប្បុដ្ឋានំ ភវិស្សតី’’តិ កប្បកោលាហលំ នាម ហោតិ – ‘‘ឥតោ វស្សសតសហស្សមត្ថកេ លោកោ វិនស្សិស្សតិ, មេត្តំ មារិសា, ភាវេថ, ករុណំ មុទិតំ ឧបេក្ខ’’ន្តិ មនុស្សប្បថេ ទេវតា ឃោសេន្តិយោ វិចរន្តិ. ‘‘វស្សសហស្សមត្ថកេ បន ពុទ្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ ពុទ្ធកោលាហលំ នាម ហោតិ – ‘‘ឥតោ វស្សសហស្សមត្ថកេ ពុទ្ធោ ឧប្បជ្ជិត្វា ធម្មានុធម្មបដិបទំ បដិបន្នេន សង្ឃរតនេន បរិវារិតោ ធម្មំ ទេសេន្តោ វិចរិស្សតី’’តិ ទេវតា ឧគ្ឃោសេន្តិ. ‘‘វស្សសតមត្ថកេ បន ចក្កវត្តី ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ ចក្កវត្តិកោលាហលំ នាម ហោតិ – ‘‘ឥតោ វស្សសតមត្ថកេ សត្តរតនសម្បន្នោ ចតុទ្ទីបិស្សរោ សហស្ស បុត្តបរិវារោ វេហាសង្គមោ ចក្កវត្តិរាជា ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ ទេវតា ឧគ្ឃោសេន្តិ.

ឥមេសុ តីសុ កោលាហលេសុ ឥមេ ឆ សត្ថារោ ពុទ្ធកោលាហលំ សុត្វា អាចរិយេ បយិរុបាសិត្វា ចិន្តាមាណិវិជ្ជាទីនិ ឧគ្គណ្ហិត្វា – ‘‘មយំ ពុទ្ធម្ហា’’តិ បដិញ្ញំ កត្វា មហាជនបរិវុតា ជនបទំ វិចរន្តា អនុបុព្ពេន សាវត្ថិយំ បត្តា. តេសំ ឧបដ្ឋាកា រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘មហារាជ, បូរណោ កស្សបោ…បេ… អជិតោ កេសកម្ពលោ ពុទ្ធោ កិរ សព្ពញ្ញូ កិរា’’តិ អារោចេសុំ. រាជា ‘‘តុម្ហេវ នេ និមន្តេត្វា អានេថា’’តិ អាហ. តេ គន្ត្វា តេហិ, ‘‘រាជា វោ និមន្តេតិ. រញ្ញោ គេហេ ភិក្ខំ គណ្ហថា’’តិ វុត្តា គន្តុំ ន ឧស្សហន្តិ, បុនប្បុនំ វុច្ចមានា ឧបដ្ឋាកានំ ចិត្តានុរក្ខណត្ថាយ អធិវាសេត្វា សព្ពេ ឯកតោវ អគមំសុ. រាជា អាសនានិ បញ្ញាបេត្វា ‘‘និសីទន្តូ’’តិ អាហ. និគ្គុណានំ អត្តភាវេ រាជុស្មា នាម ផរតិ, តេ មហារហេសុ អាសនេសុ និសីទិតុំ អសក្កោន្តា ផលកេសុ ចេវ ភូមិយំ ច និសីទិំសុ.

រាជា ‘‘ឯត្តកេនេវ នត្ថិ តេសំ អន្តោ សុក្កធម្មោ’’តិ វត្វា អាហារំ អទត្វាវ តាលតោ បតិតំ មុគ្គរេន បោថេន្តោ វិយ ‘‘តុម្ហេ ពុទ្ធា, ន ពុទ្ធា’’តិ បញ្ហំ បុច្ឆិ. តេ ចិន្តយិំសុ – ‘‘សចេ ‘ពុទ្ធម្ហា’តិ វក្ខាម, រាជា ពុទ្ធវិសយេ បញ្ហំ បុច្ឆិត្វា កថេតុំ អសក្កោន្តេ ‘តុម្ហេ មយំ ពុទ្ធាតិ មហាជនំ វញ្ចេត្វា អាហិណ្ឌថា’តិ ជិវ្ហម្បិ ឆិន្ទាបេយ្យ, អញ្ញម្បិ អនត្ថំ ករេយ្យា’’តិ សកបដិញ្ញាយ ឯវ ‘ន មយំ ពុទ្ធា’តិ វទិំសុ. អថ នេ រាជា គេហតោ និកឌ្ឍាបេសិ. តេ រាជឃរតោ និក្ខន្តេ ឧបដ្ឋាកា បុច្ឆិំសុ – ‘‘កិំ អាចរិយា រាជា តុម្ហេ បញ្ហំ បុច្ឆិត្វា សក្ការសម្មានំ អកាសី’’តិ? រាជា ‘‘ពុទ្ធា តុម្ហេ’’តិ បុច្ឆិ, តតោ មយំ – ‘‘សចេ អយំ រាជា ពុទ្ធវិសយេ បញ្ហំ កថិយមានំ អជានន្តោ អម្ហេសុ មនំ បទោសេស្សតិ, ពហុំ អបុញ្ញំ បសវិស្សតី’’តិ រញ្ញោ អនុកម្បាយ ‘ន មយំ ពុទ្ធា’តិ វទិម្ហា, មយំ បន ពុទ្ធា ឯវ, អម្ហាកំ ពុទ្ធភាវោ, ឧទកេន ធោវិត្វាបិ ហរិតុំ ន សក្កាតិ. ឥតិ ពហិទ្ធា ‘ពុទ្ធម្ហា’តិ អាហំសុ – រញ្ញោ សន្តិកេ ‘ន មយំ ពុទ្ធា’តិ វទិំសូតិ, ឥទំ គហេត្វា រាជា ឯវមាហ. តត្ថ កិំ បន ភវំ គោតមោ ទហរោ ចេវ ជាតិយា, នវោ ច បព្ពជ្ជាយាតិ ឥទំ អត្តនោ បដិញ្ញំ គហេត្វា វទតិ. តត្ថ កិន្តិ បដិក្ខេបវចនំ. ឯតេ ជាតិមហល្លកា ច ចិរបព្ពជិតា ច ‘‘ពុទ្ធម្ហា’’តិ ន បដិជានន្តិ, ភវំ គោតមោ ជាតិយា ច ទហរោ បព្ពជ្ជាយ ច នវោ កិំ បដិជានាតិ? មា បដិជានាហីតិ អត្ថោ.

ន ឧញ្ញាតព្ពាតិ ន អវជានិតព្ពា. ន បរិភោតព្ពាតិ ន បរិភវិតព្ពា. កតមេ ចត្តារោតិ កថេតុកម្យតាបុច្ឆា. ខត្តិយោតិ រាជកុមារោ. ឧរគោតិ អាសីវិសោ. អគ្គីតិ អគ្គិយេវ. ភិក្ខូតិ ឥមស្មិំ បន បទេ ទេសនាកុសលតាយ អត្តានំ អព្ភន្តរំ កត្វា សីលវន្តំ បព្ពជិតំ ទស្សេតិ. ឯត្ថ ច ទហរំ រាជកុមារំ ទិស្វា, ឧក្កមិត្វា មគ្គំ អទេន្តោ, បារុបនំ អនបនេន្តោ, និសិន្នាសនតោ អនុដ្ឋហន្តោ, ហត្ថិបិដ្ឋាទីហិ អនោតរន្តោ, ហេដ្ឋា កត្វា មញ្ញនវសេន អញ្ញម្បិ ឯវរូបំ អនាចារំ ករោន្តោ ខត្តិយំ អវជានាតិ នាម. ‘‘ភទ្ទកោ វតាយំ រាជកុមារោ, មហាកណ្ឌោ មហោទរោ – កិំ នាម យំកិញ្ចិ ចោរូបទ្ទវំ វូបសមេតុំ យត្ថ កត្ថចិ ឋានេ រជ្ជំ អនុសាសិតុំ សក្ខិស្សតី’’តិអាទីនិ វទន្តោ បរិភោតិ នាម. អញ្ជនិសលាកមត្តម្បិ អាសីវិសបោតកំ កណ្ណាទីសុ បិឡន្ធន្តោ អង្គុលិម្បិ ជិវ្ហម្បិ ឌំសាបេន្តោ ឧរគំ អវជានាតិ នាម. ‘‘ភទ្ទកោ វតាយំ អាសីវិសោ ឧទកទេឌ្ឌុភោ វិយ កិំ នាម កិញ្ចិទេវ ឌំសិតុំ កស្សចិទេវ កាយេ វិសំ ផរិតុំ សក្ខិស្សតី’’តិអាទីនិ វទន្តោ បរិភោតិ នាម. ខជ្ជោបនកមត្តម្បិ អគ្គិំ គហេត្វា ហត្ថេន កីឡន្តោ ភណ្ឌុក្ខលិកាយ ខិបន្តោ ចូឡាយ វា សយនបិដ្ឋសាដកបសិព្ពកាទីសុ វា ឋបេន្តោ អគ្គិំ អវជានាតិ នាម. ‘‘ភទ្ទកោ វតាយំ អគ្គិ កតរំ នុ ខោ យាគុភត្តំ បចិស្សតិ, កតរំ មច្ឆមំសំ, កស្ស សីតំ វិនោទេស្សតី’’តិអាទីនិ វទន្តោ បរិភោតិ នាម. ទហរសាមណេរម្បិ បន ទិស្វា ឧក្កមិត្វា មគ្គំ អទេន្តោតិ រាជកុមារេ វុត្តំ អនាចារំ ករោន្តោ ភិក្ខុំ អវជានាតិ នាម. ‘‘ភទ្ទកោ វតាយំ សាមណេរោ មហាកណ្ឋោ មហោទរោ យំកិញ្ចិ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គហេតុំ យំកិញ្ចិ អរញ្ញំ អជ្ឈោគាហេត្វា វសិតុំ សក្ខិស្សតិ, សង្ឃត្ថេរកាលេ មនាបោ ភវិស្សតី’’តិអាទីនិ វទន្តោ បរិភោតិ នាម. តំ សព្ពម្បិ ន កាតព្ពន្តិ ទស្សេន្តោ ន ឧញ្ញាតព្ពោ ន បរិភោតព្ពោតិ អាហ.

ឯតទវោចាតិ ឯតំ គាថាពន្ធំ អវោច. គាថា ច នាមេតា តទត្ថទីបនាបិ ហោន្តិ វិសេសត្ថទីបនាបិ, តត្រិមា តទត្ថម្បិ វិសេសត្ថម្បិ ទីបេន្តិយេវ. តត្ថ ខត្តិយន្តិ ខេត្តានំ អធិបតិំ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘ខេត្តានំ អធិបតីតិ ខោ, វាសេដ្ឋ, ‘ខត្តិយោ ខត្តិយោ’ត្វេវ ទុតិយំ អក្ខរំ ឧបនិព្ពត្ត’’ន្តិ (ទី. និ. ៣.១៣១). ជាតិសម្បន្នន្តិ តាយេវ ខត្តិយជាតិយា ជាតិសម្បន្នំ. អភិជាតន្តិ តីណិ កុលានិ អតិក្កមិត្វា ជាតំ.

ឋានំ ហីតិ ការណំ វិជ្ជតិ. មនុជិន្ទោតិ មនុស្សជេដ្ឋកោ. រាជទណ្ឌេនាតិ រញ្ញោ ឧទ្ធដទណ្ឌេន, សោ អប្បកោ នាម ន ហោតិ, ទសសហស្សវីសតិសហស្សប្បមាណោ ហោតិយេវ. តស្មិំ បក្កមតេ ភុសន្តិ តស្មិំ បុគ្គលេ ពលវឧបក្កមំ ឧបក្កមតិ. រក្ខំ ជីវិតមត្តនោតិ អត្តនោ ជីវិតំ រក្ខមានោ តំ ខត្តិយំ បរិវជ្ជេយ្យ ន ឃដ្ដេយ្យ.

ឧច្ចាវចេហីតិ នានាវិធេហិ. វណ្ណេហីតិ សណ្ឋានេហិ. យេន យេន ហិ វណ្ណេន ចរន្តោ គោចរំ លភតិ, យទិ សប្បវណ្ណេន, យទិ ទេឌ្ឌុភវណ្ណេន, យទិ ធមនិវណ្ណេន, អន្តមសោ កលន្ទកវណ្ណេនបិ ចរតិយេវ. អាសជ្ជាតិ បត្វា. ពាលន្តិ យេន ពាលេន ឃដ្ដិតោ, តំ ពាលំ នរំ វា នារិំ វា ឌំសេយ្យ.

បហូតភក្ខន្តិ ពហុភក្ខំ. អគ្គិស្ស ហិ អភក្ខំ នាម នត្ថិ. ជាលិនន្តិ ជាលវន្តំ. បាវកន្តិ អគ្គិំ. បាវគន្តិបិ បាឋោ. កណ្ហវត្តនិន្តិ វត្តនីតិ មគ្គោ, អគ្គិនា គតមគ្គោ កណ្ហោ ហោតិ កាឡកោ, តស្មា ‘‘កណ្ហវត្តនី’’តិ វុច្ចតិ.

មហា ហុត្វានាតិ មហន្តោ ហុត្វា. អគ្គិ ហិ ឯកទា យាវព្រហ្មលោកប្បមាណោបិ ហោតិ. ជាយន្តិ តត្ថ បារោហាតិ តត្ថ អគ្គិនា ទឌ្ឍវនេ បារោហា ជាយន្តិ. បារោហាតិ តិណរុក្ខាទយោ វុច្ចន្តិ. តេ ហិ អគ្គិនា ទឌ្ឍដ្ឋានេ មូលមត្តេបិ អវសិដ្ឋេ បាទតោ រោហន្តិ ជាយន្តិ វឌ្ឍន្តិ, តស្មា ‘‘បារោហា’’តិ វុច្ចន្តិ. បុន រោហនត្ថេន វា បារោហា. អហោរត្តានមច្ចយេតិ រត្តិន្ទិវានំ អតិក្កមេ. និទាឃេបិ ទេវេ វុដ្ឋមត្តេ ជាយន្តិ.

ភិក្ខុ ឌហតិ តេជសាតិ ឯត្ថ អក្កោសន្តំ បច្ចក្កោសន្តោ ភណ្ឌន្តំ បដិភណ្ឌន្តោ បហរន្តំ បដិបហរន្តោ ភិក្ខុ នាម កិញ្ចិ ភិក្ខុតេជសា ឌហិតុំ ន សក្កោតិ. យោ បន អក្កោសន្តំ ន បច្ចក្កោសតិ, ភណ្ឌន្តំ ន បដិភណ្ឌតិ. បហរន្តំ ន បដិបហរតិ, តស្មិំ វិប្បដិបន្នោ តស្ស សីលតេជេន ឌយ្ហតិ. តេនេវេតំ វុត្តំ. ន តស្ស បុត្តា បសវោតិ តស្ស បុត្តធីតរោបិ គោមហិំសកុក្កុដសូករាទយោ បសវោបិ ន ភវន្តិ, វិនស្សន្តីតិ អត្ថោ. ទាយាទា វិន្ទរេ ធនន្តិ តស្ស ទាយាទាបិ ធនំ ន វិន្ទន្តិ. តាលាវត្ថូ ភវន្តិ តេតិ តេ ភិក្ខុតេជសា ទឌ្ឍា វត្ថុមត្តាវសិដ្ឋោ មត្ថកច្ឆិន្នតាលោ វិយ ភវន្តិ, បុត្តធីតាទិវសេន ន វឌ្ឍន្តីតិ អត្ថោ.

តស្មាតិ យស្មា សមណតេជេន ទឌ្ឍា មត្ថកច្ឆិន្នតាលោ វិយ អវិរុឡ្ហិធម្មា ភវន្តិ, តស្មា. សម្មទេវ សមាចរេតិ សម្មា សមាចរេយ្យ. សម្មា សមាចរន្តេន បន កិំ កាតព្ពន្តិ? ខត្តិយំ តាវ និស្សាយ លទ្ធព្ពំ គាមនិគមយានវាហនាទិអានិសំសំ, ឧរគំ និស្សាយ តស្ស កីឡាបនេន លទ្ធព្ពំ វត្ថហិរញ្ញសុវណ្ណាទិអានិសំសំ អគ្គិំ និស្សាយ តស្សានុភាវេន បត្តព្ពំ យាគុភត្តបចនសីតវិនោទនាទិអានិសំសំ, ភិក្ខុំ និស្សាយ តស្ស វសេន បត្តព្ពំ អសុតសវនសុតបរិយោទបន-សគ្គមគ្គាធិគមាទិអានិសំសំ សម្បស្សមានេន ‘‘ឯតេ និស្សាយ បុព្ពេ វុត្តប្បការោ អាទីនវោ អត្ថិ. កិំ ឥមេហី’’តិ? ន សព្ពសោ បហាតព្ពា. ឥស្សរិយត្ថិកេន បន វុត្តប្បការំ អវជាននញ្ច បរិភវនញ្ច អកត្វា បុព្ពុដ្ឋាយិបច្ឆានិបាតិតាទីហិ ឧបាយេហិ ខត្តិយកុមារោ តោសេតព្ពោ, ឯវំ តតោ ឥស្សរិយំ អធិគមិស្សតិ. អហិតុណ្ឌិកេន ឧរគេ វិស្សាសំ អកត្វា នាគវិជ្ជំ បរិវត្តេត្វា អជបទេន ទណ្ឌេន គីវាយ គហេត្វា វិសហរេន មូលេន ទាឋា ធោវិត្វា បេឡាយំ បក្ខិបិត្វា កីឡាបេន្តេន ចរិតព្ពំ. ឯវំ តំ និស្សាយ ឃាសច្ឆាទនាទីនិ លភិស្សតិ. យាគុបចនាទីនិ កត្តុកាមេន អគ្គិំ វិស្សាសេន ភណ្ឌុក្ខលិកាទីសុ អបក្ខិបិត្វា ហត្ថេហិ អនាមសន្តេន គោមយចុណ្ណាទីហិ ជាលេត្វា យាគុបចនាទីនិ កត្តព្ពានិ, ឯវំ តំ និស្សាយ អានិសំសំ លភិស្សតិ. អសុតសវនាទីនិ បត្ថយន្តេនបិ ភិក្ខុំ អតិវិស្សាសេន វេជ្ជកម្មនវកម្មាទីសុ អយោជេត្វា ចតូហិ បច្ចយេហិ សក្កច្ចំ ឧបដ្ឋាតព្ពោ, ឯវំ តំ និស្សាយ អសុតបុព្ពំ ពុទ្ធវចនំ អសុតបុព្ពំ បញ្ហាវិនិច្ឆយំ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកំ អត្ថំ តិស្សោ កុលសម្បត្តិយោ ឆ កាមសគ្គានិ នវ ច ព្រហ្មលោកេ បត្វា អមតមហានិព្ពានទស្សនម្បិ លភិស្សតីតិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ សម្មទេវ សមាចរេតិ អាហ.

ឯតទវោចាតិ ធម្មទេសនំ សុត្វា បសន្នោ បសាទំ អាវិករោន្តោ ឯតំ ‘‘អភិក្កន្ត’’ន្តិអាទិវចនំ អវោច. តត្ថ អភិក្កន្តន្តិ អភិកន្តំ អតិឥដ្ឋំ អតិមនាបំ, អតិសុន្ទរន្តិ អត្ថោ. ឯត្ថ ឯកេន អភិក្កន្តសទ្ទេន ទេសនំ ថោមេតិ ‘‘អភិក្កន្តំ, ភន្តេ, យទិទំ ភគវតោ ធម្មទេសនា’’តិ. ឯកេន អត្តនោ បសាទំ ‘‘អភិក្កន្តំ, ភន្តេ, យទិទំ ភគវតោ ធម្មទេសនំ អាគម្ម មម បសាទោ’’តិ.

តតោ បរំ ចតូហិ ឧបមាហិ ទេសនំយេវ ថោមេតិ. តត្ថ និក្កុជ្ជិតន្តិ អធោមុខឋបិតំ, ហេដ្ឋាមុខជាតំ វា. ឧក្កុជ្ជេយ្យាតិ ឧបរិមុខំ ករេយ្យ. បដិច្ឆន្នន្តិ តិណបណ្ណាទិឆាទិតំ. វិវរេយ្យាតិ ឧគ្ឃាដេយ្យ. មូឡ្ហស្សាតិ ទិសាមូឡ្ហស្ស. មគ្គំ អាចិក្ខេយ្យាតិ ហត្ថេ គហេត្វា ‘‘ឯស មគ្គោ’’តិ វទេយ្យ. អន្ធការេតិ កាឡបក្ខចាតុទ្ទសី អឌ្ឍរត្តឃនវនសណ្ឌ មេឃបដលេហិ ចតុរង្គេ តមេ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា កោចិ និក្កុជ្ជិតំ ឧក្កុជ្ជេយ្យ, ឯវំ សទ្ធម្មវិមុខំ អសទ្ធម្មេ បតិតំ មំ អសទ្ធម្មា វុដ្ឋាបេន្តេន, យថា បដិច្ឆន្នំ វិវរេយ្យ, ឯវំ កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនន្តរធានា បភុតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិគហនបដិច្ឆន្នំ សាសនំ វិវរន្តេន, យថា មូឡ្ហស្ស មគ្គំ អាចិក្ខេយ្យ, ឯវំ កុម្មគ្គមិច្ឆាមគ្គបដិបន្នស្ស មេ សគ្គមោក្ខមគ្គំ អាវិករោន្តេន, យថា អន្ធការេ តេលបជ្ជោតំ ធារេយ្យ, ឯវំ មោហន្ធការេ និមុគ្គស្ស មេ ពុទ្ធាទិរតនរូបានិ អបស្សតោ តប្បដិច្ឆាទកមោហន្ធការវិទ្ធំសកទេសនាបជ្ជោតំ ធារេន្តេន មយ្ហំ ភគវតា ឯតេហិ បរិយាយេហិ បកាសិតត្តា អនេកបរិយាយេន ធម្មោ បកាសិតោតិ.

ឯវំ ទេសនំ ថោមេត្វា ឥមាយ ទេសនាយ រតនត្តយេ បសន្នចិត្តោ បសន្នាការំ ករោន្តោ ឯសាហន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ឯសាហន្តិ ឯសោ អហំ. ភគវន្តំ សរណំ គច្ឆាមិ ធម្មញ្ច ភិក្ខុសង្ឃញ្ចាតិ ភគវន្តញ្ច ធម្មញ្ច ភិក្ខុសង្ឃញ្ចាតិ ឥមំ រតនត្តយំ សរណំ គច្ឆាមិ. ឧបាសកំ មំ, ភន្តេ, ភគវា ធារេតូតិ មំ ភគវា ‘ឧបាសកោ អយ’ន្តិ ឯវំ ធារេតុ, ជានាតូតិ អត្ថោ. អជ្ជតគ្គេតិ អជ្ជតំ អាទិំ កត្វា. អជ្ជទគ្គេតិ វា បាឋោ, ទ-ការោ បទសន្ធិករោ, អជ្ជ អគ្គំ កត្វាតិ អត្ថោ. បាណុបេតន្តិ បាណេហិ ឧបេតំ យាវ មេ ជីវិតំ បវត្តតិ, តាវ ឧបេតំ អនញ្ញសត្ថុកំ តីហិ សរណគមនេហិ សរណំ គតំ ឧបាសកំ កប្បិយការកំ មំ ភគវា ធារេតូតិ អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន សុមង្គលវិលាសិនិយា ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយ សាមញ្ញផលសុត្តេ សព្ពាការេន វុត្តោតិ. បឋមំ.

២. បុរិសសុត្តវណ្ណនា

១១៣. ទុតិយេ អភិវាទេត្វាតិ បុរិមសុត្តេ សរណគតត្តា ឥធ អភិវាទេសិ. អជ្ឈត្តន្តិ និយកជ្ឈត្តំ, អត្តនោ សន្តានេ ឧប្បជ្ជន្តីតិ អត្ថោ. លោភាទីសុ លុព្ភនលក្ខណោ លោភោ, ទុស្សនលក្ខណោ ទោសោ, មុយ្ហនលក្ខណោ មោហោតិ. ហិំសន្តីតិ វិហេឋេន្តិ នាសេន្តិ វិនាសេន្តិ. អត្តសម្ភូតាតិ អត្តនិ សម្ភូតា. តចសារំវ សម្ផលន្តិ យថា តចសារំ វេឡុំ វា នឡំ វា អត្តនោ ផលំ ហិំសតិ វិនាសេតិ, ឯវំ ហិំសន្តិ វិនាសេន្តីតិ. ទុតិយំ.

៣. ជរាមរណសុត្តវណ្ណនា

១១៤. តតិយេ អញ្ញត្រ ជរាមរណាតិ ជរាមរណតោ មុត្តោ នាម អត្ថីតិ វុច្ចតិ. ខត្តិយមហាសាលាតិ ខត្តិយមហាសាលា នាម មហាសារប្បត្តា ខត្តិយា. យេសំ ហិ ខត្តិយានំ ហេដ្ឋិមន្តេន កោដិសតំ និធានគតំ ហោតិ, តយោ កហាបណកុម្ភា វលញ្ជនត្ថាយ គេហមជ្ឈេ រាសិំ កត្វា ឋបិតា ហោន្តិ, តេ ខត្តិយមហាសាលា នាម. យេសំ ព្រាហ្មណានំ អសីតិកោដិធនំ និហិតំ ហោតិ, ទិយឌ្ឍោ កហាបណកុម្ភោ វលញ្ជនត្ថាយ គេហមជ្ឈេ រាសិំ កត្វា ឋបិតោ ហោតិ, តេ ព្រាហ្មណមហាសាលា នាម. យេសំ គហបតីនំ ចត្តាលីសកោដិធនំ និហិតំ ហោតិ, កហាបណកុម្ភោ វលញ្ជនត្ថាយ គេហមជ្ឈេ រាសិំ កត្វា ឋបិតោ ហោតិ, តេ គហបតិមហាសាលា នាម.

អឌ្ឍាតិ ឥស្សរា. និធានគតធនស្ស មហន្តតាយ មហទ្ធនា. សុវណ្ណរជតភាជនាទីនំ ឧបភោគភណ្ឌានំ មហន្តតាយ មហាភោគា. អនិធានគតស្ស ជាតរូបរជតស្ស បហូតតាយ, បហូតជាតរូបរជតា. វិត្តូបករណស្ស តុដ្ឋិករណស្ស បហូតតាយ បហូតវិត្តូបករណា. គោធនាទីនញ្ច សត្តវិធធញ្ញានញ្ច បហូតតាយ បហូតធនធញ្ញា. តេសម្បិ ជាតានំ នត្ថិ អញ្ញត្រ ជរាមរណាតិ តេសម្បិ ឯវំ ឥស្សរានំ ជាតានំ និព្ពត្តានំ នត្ថិ អញ្ញត្រ ជរាមរណា, ជាតត្តាយេវ ជរាមរណតោ មោក្ខោ នាម នត្ថិ, អន្តោជរាមរណេយេវ ហោតិ.

អរហន្តោតិអាទីសុ អារកា កិលេសេហីតិ អរហន្តោ. ខីណា ឯតេសំ ចត្តារោ អាសវាតិ ខីណាសវា. ព្រហ្មចរិយវាសំ វុដ្ឋា បរិនិដ្ឋិតវាសាតិ វុសិតវន្តោ. ចតូហិ មគ្គេហិ ករណីយំ ឯតេសំ កតន្តិ កតករណីយា. ខន្ធភារោ កិលេសភារោ អភិសង្ខារភារោ កាមគុណភារោតិ, ឥមេ ឱហិតា ភារា ឯតេសន្តិ ឱហិតភារា. អនុប្បត្តោ អរហត្តសង្ខាតោ សកោ អត្ថោ ឯតេសន្តិ អនុប្បត្តសទត្ថា. ទសវិធម្បិ បរិក្ខីណំ ភវសំយោជនំ ឯតេសន្តិ បរិក្ខីណភវសំយោជនា. សម្មា ការណេហិ ជានិត្វា វិមុត្តាតិ សម្មទញ្ញាវិមុត្តា. មគ្គបញ្ញាយ ចតុសច្ចធម្មំ ញត្វា ផលវិមុត្តិយា វិមុត្តាតិ អត្ថោ. ភេទនធម្មោតិ ភិជ្ជនសភាវោ. និក្ខេបនធម្មោតិ និក្ខិបិតព្ពសភាវោ. ខីណាសវស្ស ហិ អជីរណធម្មោបិ អត្ថិ, អារម្មណតោ បដិវិទ្ធំ និព្ពានំ, តំ ហិ ន ជីរតិ. ឥធ បនស្ស ជីរណធម្មំ ទស្សេន្តោ ឯវមាហ. អត្ថុប្បត្តិកោ កិរស្ស សុត្តស្ស និក្ខេបោ. សិវិកសាលាយ និសីទិត្វា កថិតន្តិ វទន្តិ. តត្ថ ភគវា ចិត្រានិ រថយានាទីនិ ទិស្វា ទិដ្ឋមេវ ឧបមំ កត្វា, ‘‘ជីរន្តិ វេ រាជរថា’’តិ គាថមាហ.

តត្ថ ជីរន្តីតិ ជរំ បាបុណន្តិ. រាជរថាតិ រញ្ញោ អភិរូហនរថា. សុចិត្តាតិ សុវណ្ណរជតាទីហិ សុដ្ឋុ ចិត្តិតា. អថោ សរីរម្បិ ជរំ ឧបេតីតិ ឯវរូបេសុ អនុបាទិណ្ណកេសុ សារទារុមយេសុ រថេសុ ជីរន្តេសុ ឥមស្មិំ អជ្ឈត្តិកេ ឧបាទិណ្ណកេ មំសលោហិតាទិមយេ សរីរេ កិំ វត្តព្ពំ? សរីរម្បិ ជរំ ឧបេតិយេវាតិ អត្ថោ. សន្តោ ហវេ សព្ភិ បវេទយន្តីតិ សន្តោ សព្ភីហិ សទ្ធិំ សតំ ធម្មោ ន ជរំ ឧបេតីតិ ឯវំ បវេទយន្តិ. ‘‘សតំ ធម្មោ នាម និព្ពានំ, តំ ន ជីរតិ, អជរំ អមតន្តិ ឯវំ កថេន្តី’’តិ អត្ថោ. យស្មា វា និព្ពានំ អាគម្ម សីទនសភាវា កិលេសា ភិជ្ជន្តិ, តស្មា តំ សព្ភីតិ វុច្ចតិ. ឥតិ បុរិមបទស្ស ការណំ ទស្សេន្តោ ‘‘សន្តោ ហវេ សព្ភិ បវេទយន្តី’’តិ អាហ. ឥទំ ហិ វុត្តំ ហោតិ – សតំ ធម្មោ ន ជរំ ឧបេតិ, តស្មា សន្តោ សព្ភិ បវេទយន្តិ. អជរំ និព្ពានំ សតំ ធម្មោតិ អាចិក្ខន្តីតិ អត្ថោ. សុន្ទរាធិវចនំ វា ឯតំ សព្ភីតិ. យំ សព្ភិធម្មភូតំ និព្ពានំ សន្តោ បវេទយន្តិ កថយន្តិ, សោ សតំ ធម្មោ ន ជរំ ឧបេតីតិបិ អត្ថោ. តតិយំ.

៤. បិយសុត្តវណ្ណនា

១១៥. ចតុត្ថេ រហោគតស្សាតិ រហសិ គតស្ស. បដិសល្លីនស្សាតិ និលីនស្ស ឯកីភូតស្ស. ឯវមេតំ, មហារាជាតិ ឥធ ភគវា ឥមំ សុត្តំ សព្ពញ្ញុភាសិតំ ករោន្តោ អាហ. អន្តកេនាធិបន្នស្សាតិ មរណេន អជ្ឈោត្ថដស្ស. ចតុត្ថំ.

៥. អត្តរក្ខិតសុត្តវណ្ណនា

១១៦. បញ្ចមេ ហត្ថិកាយោតិ ហត្ថិឃដា. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. សំវរោតិ បិទហនំ. សាធុ សព្ពត្ថ សំវរោតិ ឥមិនា កម្មបថភេទំ អបត្តស្ស កម្មស្ស សំវរំ ទស្សេតិ. លជ្ជីតិ ហិរិមា. លជ្ជីគហណេន ចេត្ថ ឱត្តប្បម្បិ គហិតមេវ ហោតិ. បញ្ចមំ.

៦. អប្បកសុត្តវណ្ណនា

១១៧. ឆដ្ឋេ ឧឡារេ ឧឡារេតិ បណីតេ ច ពហុកេ ច. មជ្ជន្តីតិ មានមជ្ជនេន មជ្ជន្តិ. អតិសារន្តិ អតិក្កមំ. កូដន្តិ បាសំ. បច្ឆាសន្តិ បច្ឆា តេសំ. ឆដ្ឋំ.

៧. អឌ្ឌករណសុត្តវណ្ណនា

១១៨. សត្តមេ កាមហេតូតិ កាមមូលកំ. កាមនិទានន្តិ កាមបច្ចយា. កាមាធិករណន្តិ កាមការណា. សព្ពានិ ហេតានិ អញ្ញមញ្ញវេវចនានេវ. ភទ្រមុខោតិ សុន្ទរមុខោ. ឯកទិវសំ កិរ រាជា អឌ្ឌករណេ និសីទិ. តត្ថ បឋមតរំ លញ្ជំ គហេត្វា និសិន្នា អមច្ចា អស្សាមិកេបិ សាមិកេ ករិំសុ. រាជា តំ ញត្វា – ‘‘មយ្ហំ តាវ បថវិស្សរស្ស សម្មុខាបេតេ ឯវំ ករោន្តិ, បរម្មុខា កិំ នាម ន ករិស្សន្តិ? បញ្ញាយិស្សតិ ទានិ វិដដូភោ សេនាបតិ សកេន រជ្ជេន, កិំ មយ្ហំ ឯវរូបេហិ លញ្ជខាទកេហិ មុសាវាទីហិ សទ្ធិំ ឯកដ្ឋានេ និសជ្ជាយា’’តិ ចិន្តេសិ. តស្មា ឯវមាហ. ខិប្បំវ ឱឌ្ឌិតន្តិ កុមិនំ វិយ ឱឌ្ឌិតំ. យថា មច្ឆា ឱឌ្ឌិតំ កុមិនំ បវិសន្តា ន ជានន្តិ, ឯវំ សត្តា កិលេសកាមេន វត្ថុកាមំ វីតិក្កមន្តា ន ជានន្តីតិ អត្ថោ. សត្តមំ.

៨. មល្លិកាសុត្តវណ្ណនា

១១៩. អដ្ឋមេ អត្ថិ នុ ខោ តេ មល្លិកេតិ កស្មា បុច្ឆតិ? អយំ កិរ មល្លិកា ទុគ្គតមាលាការស្ស ធីតា, ឯកទិវសំ អាបណតោ បូវំ គហេត្វា ‘‘មាលារាមំ គន្ត្វាវ ខាទិស្សាមី’’តិ គច្ឆន្តី បដិបថេ ភិក្ខុសង្ឃបរិវារំ ភគវន្តំ ភិក្ខាចារំ បវិសន្តំ ទិស្វា បសន្នចិត្តា តំ ភគវតោ អទាសិ. សត្ថា និសីទនាការំ ទស្សេសិ. អានន្ទត្ថេរោ ចីវរំ បញ្ញាបេត្វា អទាសិ. ភគវា តត្ថ និសីទិត្វា តំ បូវំ បរិភុញ្ជិត្វា មុខំ វិក្ខាលេត្វា សិតំ បាត្វាកាសិ. ថេរោ ‘‘ឥមិស្សា, ភន្តេ, កោ វិបាកោ ភវិស្សតី’’តិ បុច្ឆិ. អានន្ទ, អជ្ជេសា តថាគតស្ស បឋមភោជនំ អទាសិ, អជ្ជេវ កោសលរញ្ញោ អគ្គមហេសី ភវិស្សតីតិ. តំទិវសមេវ ច រាជា កាសិគាមេ ភាគិនេយ្យេន យុទ្ធេន បរាជិតោ បលាយិត្វា នគរំ អាគច្ឆន្តោ មាលារាមំ បវិសិត្វា ពលកាយស្ស អាគមនំ អាគមេសិ. តស្ស សា វត្តំ អកាសិ. សោ តាយ វត្តេ បសីទិត្វា តំ អន្តេបូរំ អតិហារាបេត្វា តំ អគ្គមហេសិដ្ឋានេ ឋបេសិ.

អថេកទិវសំ ចិន្តេសិ – ‘‘មយា ឥមិស្សា ទុគ្គតកុលស្ស ធីតុយា មហន្តំ ឥស្សរិយំ ទិន្នំ, យំនូនាហំ ឥមំ បុច្ឆេយ្យំ ‘កោ តេ បិយោ’តិ? សា ‘ត្វំ មេ, មហារាជ, បិយោ’តិ វត្វា បុន មំ បុច្ឆិស្សតិ. អថស្សាហំ ‘មយ្ហម្បិ ត្វំយេវ បិយា’តិ វក្ខាមី’’តិ. ឥតិ សោ អញ្ញមញ្ញំ វិស្សាសជននត្ថំ សម្មោទនីយំ កថំ កថេន្តោ បុច្ឆតិ. សា បន ទេវី បណ្ឌិតា ពុទ្ធុបដ្ឋាយិកា ធម្មុបដ្ឋាយិកា សង្ឃុបដ្ឋាយិកា មហាបញ្ញា, តស្មា ឯវំ ចិន្តេសិ – ‘‘នាយំ បញ្ហោ រញ្ញោ មុខំ ឱលោកេត្វា កថេតព្ពោ’’តិ. សា សរសេនេវ កថេត្វា រាជានំ បុច្ឆិ. រាជា តាយ សរសេន កថិតត្តា និវត្តិតុំ អលភន្តោ សយម្បិ សរសេនេវ កថេត្វា ‘‘សការណំ ឥទំ, តថាគតស្ស នំ អារោចេស្សាមី’’តិ គន្ត្វា ភគវតោ អារោចេសិ. នេវជ្ឈគាតិ នាធិគច្ឆតិ. ឯវំ បិយោ បុថុ អត្តា បរេសន្តិ យថា ឯកស្ស អត្តា បិយោ, ឯវំ បរេសំ បុថុសត្តានម្បិ អត្តា បិយោតិ អត្ថោ. អដ្ឋមំ.

៩. យញ្ញសុត្តវណ្ណនា

១២០. នវមេ ថូណូបនីតានីតិ ថូណំ ឧបនីតានិ, ថូណាយ ពទ្ធានិ ហោន្តិ. បរិកម្មានិ ករោន្តីតិ ឯត្តាវតា តេហិ ភិក្ខូហិ រញ្ញោ អារទ្ធយញ្ញោ តថាគតស្ស អារោចិតោ. កស្មា បន រញ្ញា អយំ យញ្ញោ អារទ្ធោ? ទុស្សុបិនបដិឃាតាយ. ឯកទិវសំ កិរ រាជា សព្ពាលង្ការប្បដិមណ្ឌិតោ ហត្ថិក្ខន្ធវរគតោ នគរំ អនុសញ្ចរន្តោ វាតបានំ វិវរិត្វា ឱលោកយមានំ ឯកំ ឥត្ថិំ ទិស្វា តស្សា បដិពទ្ធចិត្តោ តតោវ បដិនិវត្តិត្វា អន្តេបុរំ បវិសិត្វា ឯកស្ស បុរិសស្ស តមត្ថំ អារោចេត្វា ‘‘គច្ឆ តស្សា សស្សាមិកភាវំ វា អស្សាមិកភាវំ វា ជានាហី’’តិ បេសេសិ. សោ គន្ត្វា បុច្ឆិ. សា ‘‘ឯសោ មេ សាមិកោ អាបណេ និសិន្នោ’’តិ ទស្សេសិ. រាជបុរិសោ រញ្ញោ តមត្ថំ អាចិក្ខិ. រាជា តំ បុរិសំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘មំ ឧបដ្ឋហា’’តិ អាហ. ‘‘នាហំ, ទេវ, ឧបដ្ឋហិតុំ ជានាមី’’តិ ច វុត្តេ ‘‘ឧបដ្ឋានំ នាម ន អាចរិយស្ស សន្តិកេ ឧគ្គហេតព្ព’’ន្តិ ពលក្ការេន អាវុធផលកំ គាហាបេត្វា ឧបដ្ឋាកំ អកាសិ. ឧបដ្ឋហិត្វា គេហំ គតមត្តមេវ ច នំ បុន បក្កោសាបេត្វា ‘‘ឧបដ្ឋាកេន នាម រញ្ញោ វចនំ កត្តព្ពំ, គច្ឆ ឥតោ យោជនមត្តេ អម្ហាកំ សីសធោវនបោក្ខរណី អត្ថិ, តតោ អរុណមត្តិកញ្ច លោហិតុប្បលមាលញ្ច គណ្ហិត្វា ឯហិ. សចេ អជ្ជេវ នាគច្ឆសិ, រាជទណ្ឌំ ករិស្សាមី’’តិ វត្វា បេសេសិ. សោ រាជភយេន និក្ខមិត្វា គតោ.

រាជាបិ តស្មិំ គតេ ទោវារិកំ បក្កោសាបេត្វា, ‘‘អជ្ជ សាយន្ហេយេវ ទ្វារំ បិទហិត្វា ‘អហំ រាជទូតោ’តិ វា ‘ឧបរាជទូតោ’តិ វា ភណន្តានម្បិ មា វិវរី’’តិ អាហ. សោ បុរិសោ មត្តិកញ្ច ឧប្បលានិ ច គហេត្វា ទ្វារេ បិហិតមត្តេ អាគន្ត្វា ពហុំ វទន្តោបិ ទ្វារំ អលភិត្វា បរិស្សយភយេន ជេតវនំ គតោ. រាជាបិ រាគបរិឡាហេន អភិភូតោ កាលេ និសីទតិ, កាលេ តិដ្ឋតិ, កាលេ និបជ្ជតិ, សន្និដ្ឋានំ អលភន្តោ យត្ថ កត្ថចិ និសិន្នកោវ មក្កដនិទ្ទាយ និទ្ទាយតិ.

បុព្ពេ ច តស្មិំយេវ នគរេ ចត្តារោ សេដ្ឋិបុត្តា បរទារិកកម្មំ កត្វា នន្ទោបនន្ទាយ នាម លោហកុម្ភិយា និព្ពត្តិំសុ. តេ ផេណុទ្ទេហកំ បច្ចមានា តិំសវស្សសហស្សានិ ហេដ្ឋា គច្ឆន្តា កុម្ភិយា តលំ បាបុណន្តិ, តិំសវស្សសហស្សានិ ឧបរិ គច្ឆន្តា មត្ថកំ បាបុណន្តិ. តេ តំ ទិវសំ អាលោកំ ឱលោកេត្វា អត្តនោ ទុក្កដភយេន ឯកេកំ គាថំ វត្តុកាមា វត្តុំ អសក្កោន្តា ឯកេកំ អក្ខរមេវ អាហំសុ. ឯកោ ស-ការំ, ឯកោ សោ-ការំ, ឯកោ ន-ការំ, ឯកោ ទុ-ការំ អាហ. រាជា តេសំ នេរយិកសត្តានំ សទ្ទំ សុតកាលតោ បដ្ឋាយ សុខំ អវិន្ទមានោវ តំរត្តាវសេសំ វីតិនាមេសិ.

អរុណេ ឧដ្ឋិតេ បុរោហិតោ អាគន្ត្វា តំ សុខសេយ្យំ បុច្ឆិ. សោ ‘‘កុតោ មេ, អាចរិយ, សុខ’’ន្តិ? វត្វា, ‘‘សុបិនេ ឯវរូបេ សទ្ទេ អស្សោសិ’’ន្តិ អាចិក្ខិ. ព្រាហ្មណោ – ‘‘ឥមស្ស រញ្ញោ ឥមិនា សុបិនេន វុឌ្ឍិ វា ហានិ វា នត្ថិ, អបិច ខោ បន យំ ឥមស្ស គេហេ អត្ថិ, តំ សមណស្ស គោតមស្ស ហោតិ, គោតមសាវកានំ ហោតិ, ព្រាហ្មណា កិញ្ចិ ន លភន្តិ, ព្រាហ្មណានំ ភិក្ខំ ឧប្បាទេស្សាមី’’តិ, ‘‘ភារិយោ អយំ, មហារាជ, សុបិនោ តីសុ ជានីសុ ឯកា បញ្ញាយតិ, រជ្ជន្តរាយោ វា ភវិស្សតិ ជីវិតន្តរាយោ វា, ទេវោ វា ន វស្សិស្សតី’’តិ អាហ. កថំ សោត្ថិ ភវេយ្យ អាចរិយាតិ? ‘‘មន្តេត្វា ញាតុំ សក្កា, មហារាជាតិ. គច្ឆថ អាចរិយេហិ សទ្ធិំ មន្តេត្វា អម្ហាកំ សោត្ថិំ ករោថា’’តិ.

សោ សិវិកសាលាយំ ព្រាហ្មណេ សន្និបាតេត្វា តមត្ថំ អារោចេត្វា, ‘‘វិសុំ វិសុំ គន្ត្វា ឯវំ វទថា’’តិ តយោ វគ្គេ អកាសិ. ព្រាហ្មណា បវិសិត្វា រាជានំ សុខសេយ្យំ បុច្ឆិំសុ. រាជា បុរោហិតស្ស កថិតនិយាមេនេវ កថេត្វា ‘‘កថំ សោត្ថិ ភវេយ្យា’’តិ បុច្ឆិ. មហាព្រាហ្មណា – ‘‘សព្ពបញ្ចសតំ យញ្ញំ យជិត្វា ឯតស្ស កម្មស្ស សោត្ថិ ភវេយ្យ, ឯវំ, មហារាជ, អាចរិយា កថេន្តី’’តិ អាហំសុ. រាជា តេសំ សុត្វា អនភិនន្ទិត្វា អប្បដិក្កោសិត្វា តុណ្ហី អហោសិ. អថ ទុតិយវគ្គព្រាហ្មណាបិ អាគន្ត្វា តត្ថេវ កថេសុំ. តថា តតិយវគ្គព្រាហ្មណាបិ. អថ រាជា ‘‘យញ្ញំ ករោន្តូ’’តិ អាណាបេសិ. តតោ បដ្ឋាយ ព្រាហ្មណា ឧសភាទយោ បាណេ អាហរាបេសុំ. នគរេ មហាសទ្ទោ ឧទបាទិ. តំ បវត្តិំ ញត្វា មល្លិកា រាជានំ តថាគតស្ស សន្តិកំ បេសេសិ. សោ គន្ត្វា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. អថ នំ ភគវា – ‘‘ហន្ទ កុតោ នុ ត្វំ, មហារាជ, អាគច្ឆសិ ទិវាទិវស្សា’’តិ អាហ. រាជា – ‘‘អជ្ជ មេ, ភន្តេ, សុបិនកេ ចត្តារោ សទ្ទា សុតា, សោហំ ព្រាហ្មណេ បុច្ឆិំ. ព្រាហ្មណា ‘ភារិយោ, មហារាជ, សុបិនោ, សព្ពបញ្ចសតំ យញ្ញំ យជិត្វា បដិកម្មំ ករោមាតិ អារទ្ធា’’’តិ អាហ. កិន្តិ តេ, មហារាជ, សទ្ទា សុតាតិ. សោ យថាសុតំ អារោចេសិ. អថ នំ ភគវា អាហ – បុព្ពេ, មហារាជ, ឥមស្មិំយេវ នគរេ ចត្តារោ សេដ្ឋិបុត្តា បរទារិកា ហុត្វា នន្ទោបនន្ទាយ លោហកុម្ភិយា និព្ពត្តា សដ្ឋិវស្សសហស្សមត្ថកេ ឧគ្គច្ឆិំសុ.

តត្ថ ឯកោ –

‘‘សដ្ឋិវស្សសហស្សានិ, បរិបុណ្ណានិ សព្ពសោ;

និរយេ បច្ចមានានំ, កទា អន្តោ ភវិស្សតី’’តិ.(បេ. វ. ៨០២; ជា. ១.៤.៥៤) –

ឥមំ គាថំ វត្ថុកាមោ អហោសិ. ទុតិយោ –

‘‘សោហំ នូន ឥតោ គន្ត្វា, យោនិំ លទ្ធាន មានុសិំ;

វទញ្ញូ សីលសម្បន្នោ, កាហាមិ កុសលំ ពហុ’’ន្តិ. (បេ. វ. ៨០៥; ជា. ១.៤.៥៦) –

ឥមំ គាថំ វត្ថុកាមោ អហោសិ. តតិយោ –

‘‘នត្ថិ អន្តោ កុតោ អន្តោ, ន អន្តោ បដិទិស្សតិ;

តទា ហិ បកតំ បាបំ, មម តុយ្ហញ្ច មារិសា’’តិ. (បេ. វ. ៨០៣; ជា. ១.៤.៥៥) –

ឥមំ គាថំ វត្ថុកាមោ អហោសិ. ចតុត្ថោ –

‘‘ទុជ្ជីវិតមជីវិម្ហា, យេ សន្តេ ន ទទម្ហសេ;

វិជ្ជមានេសុ ភោគេសុ, ទីបំ នាកម្ហ អត្តនោ’’តិ. (បេ. វ. ៨០៤; ជា. ១.៤.៥៣) –

ឥមំ. តេ ឥមា គាថា វត្តុំ អសក្កោន្តា ឯកេកំ អក្ខរំ វត្វា តត្ថេវ និមុគ្គា. ឥតិ, មហារាជ, តេ នេរយិកសត្តា យថាកម្មេន វិរវិំសុ. តស្ស សទ្ទស្ស សុតបច្ចយា តុយ្ហំ ហានិ វា វុឌ្ឍិ វា នត្ថិ. ឯត្តកានំ បន បសូនំ ឃាតនកម្មំ នាម ភារិយន្តិ និរយភយេន តជ្ជេត្វា ធម្មកថំ កថេសិ. រាជា ទសពលេ បសីទិត្វា, ‘‘មុញ្ចាមិ, នេសំ ជីវិតំ ទទាមិ, ហរិតានិ ចេវ តិណានិ ខាទន្តុ, សីតលានិ ច បានីយានិ បិវន្តុ, សីតោ ច នេសំ វាតោ ឧបវាយតូ’’តិ វត្វា, ‘‘គច្ឆថ ហារេថា’’តិ មនុស្សេ អាណាបេសិ. តេ គន្ត្វា ព្រាហ្មណេ បលាបេត្វា តំ បាណសង្ឃំ ពន្ធនតោ មោចេត្វា នគរេ ធម្មភេរិំ ចរាបេសុំ.

អថ រាជា ទសពលស្ស សន្តិកេ និសិន្នោ អាហ – ‘‘ភន្តេ, ឯករត្តិ នាម តិយាមា ហោតិ, មយ្ហំ បន អជ្ជ ទ្វេ រត្តិយោ ឯកតោ ឃដិតា វិយ អហេសុ’’ន្តិ. សោបិ បុរិសោ តត្ថេវ និសិន្នោ អាហ – ‘‘ភន្តេ, យោជនំ នាម ចតុគាវុតំ ហោតិ, មយ្ហំ បន អជ្ជ ទ្វេ យោជនានិ ឯកតោ កតានិ វិយ អហេសុ’’ន្តិ. អថ ភគវា – ‘‘ជាគរស្ស តាវ រត្តិយា ទីឃភាវោ បាកដោ, សន្តស្ស យោជនស្ស ទីឃភាវោ បាកដោ, វដ្ដបតិតស្ស បន ពាលបុថុជ្ជនស្ស អនមតគ្គសំសារវដ្ដំ ឯកន្តទីឃមេវា’’តិ រាជានញ្ច តញ្ច បុរិសំ នេរយិកសត្តេ ច អារព្ភ ធម្មបទេ ឥមំ គាថំ អភាសិ –

‘‘ទីឃា ជាគរតោ រត្តិ, ទីឃំ សន្តស្ស យោជនំ;

ទីឃោ ពាលានំ សំសារោ, សទ្ធម្មំ អវិជានត’’ន្តិ. (ធ. ប. ៦០);

គាថាបរិយោសានេ សោ ឥត្ថិសាមិកោ បុរិសោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ ការណំ ជានិត្វា.

អស្សមេធន្តិអាទីសុ – បោរាណរាជកាលេ កិរ សស្សមេធំ បុរិសមេធំ សម្មាបាសំ វាចាបេយ្យន្តិ ចត្តារិ សង្គហវត្ថូនិ អហេសុំ, យេហិ រាជានោ លោកំ សង្គណ្ហិំសុ. តត្ថ និប្ផន្នសស្សតោ ទសមភាគគ្គហណំ សស្សមេធំ នាម, សស្សសម្បាទនេ មេធាវិតាតិ អត្ថោ. មហាយោធានំ ឆមាសិកំ ភត្ត-វេតនានុប្បទានំ បុរិសមេធំ នាម, បុរិសសង្គណ្ហនេ មេធាវិតាតិ អត្ថោ. ទលិទ្ទមនុស្សានំ ហត្ថតោ លេខំ គហេត្វា តីណិ វស្សានិ វិនាវ វឌ្ឍិយា សហស្សទ្វិសហស្សមត្តធនានុប្បទានំ សម្មាបាសំ នាម. តញ្ហិ សម្មា មនុស្សេ បាសេតិ, ហទយេ ពន្ធិត្វា វិយ ឋបេតិ, តស្មា សម្មាបាសន្តិ វុច្ចតិ. ‘‘តាត មាតុលា’’តិអាទិនា នយេន សណ្ហវាចាភណនំ វាចាបេយ្យំ នាម, បិយវាចាតិ អត្ថោ. ឯវំ ចតូហិ សង្គហវត្ថូហិ សង្គហិតំ រដ្ឋំ ឥទ្ធញ្ចេវ ហោតិ ផីតញ្ច បហូតអន្នបានំ ខេមំ និរព្ពុទំ. មនុស្សា មុទា មោទមានា ឧរេ បុត្តេ នច្ចេន្តា អបារុតឃរទ្វារា វិហរន្តិ. ឥទំ ឃរទ្វារេសុ អគ្គឡានំ អភាវតោ និរគ្គឡន្តិ វុច្ចតិ. អយំ បោរាណិកា បវេណី.

អបរភាគេ បន ឱក្កាករាជកាលេ ព្រាហ្មណា ឥមានិ ចត្តារិ សង្គហវត្ថូនិ ឥមញ្ច រដ្ឋសម្បត្តិំ បរិវត្តេត្វា ឧទ្ធំមូលកំ កត្វា អស្សមេធំ បុរិសមេធន្តិ អាទិកេ បញ្ច យញ្ញេ នាម អកំសុ. តេសុ អស្សមេត្ថ មេធន្តិ វធន្តីតិ អស្សមេធោ. ទ្វីហិ បរិយញ្ញេហិ យជិតព្ពស្ស ឯកវីសតិយូបស្ស ឯកស្មិំ មជ្ឈិមទិវសេយេវ សត្តនវុតិបញ្ចបសុសតឃាតភិំសនស្ស ឋបេត្វា ភូមិញ្ច បុរិសេ ច អវសេសសព្ពវិភវទក្ខិណស្ស យញ្ញស្សេតំ អធិវចនំ. បុរិសមេត្ថ មេធន្តីតិ បុរិសមេធោ. ចតូហិ បរិយញ្ញេហិ យជិតព្ពស្ស សទ្ធិំ ភូមិយា អស្សមេធេ វុត្តវិភវទក្ខិណស្ស យញ្ញស្សេតំ អធិវចនំ. សម្មមេត្ថ បាសេន្តីតិ សម្មាបាសោ. ទិវសេ ទិវសេ សម្មំ ខិបិត្វា តស្ស បតិតោកាសេ វេទិំ កត្វា សំហារិមេហិ យូបាទីហិ សរស្សតិនទិយា និមុគ្គោកាសតោ បភុតិ បដិលោមំ គច្ឆន្តេន យជិតព្ពស្ស សត្រយាគស្សេតំ អធិវចនំ. វាជមេត្ថ បិវន្តីតិ វាជបេយ្យោ. ឯកេន បរិយញ្ញេន សត្តរសហិ បសូហិ យជិតព្ពស្ស ពេលុវយូបស្ស សត្តរសកទក្ខិណស្ស យញ្ញស្សេតំ អធិវចនំ. នត្ថិ ឯត្ថ អគ្គឡាតិ និរគ្គឡោ. នវហិ បរិយញ្ញេហិ យជិតព្ពស្ស សទ្ធិំ ភូមិយា ច បុរិសេហិ ច អស្សមេធេ វុត្តវិភវទក្ខិណស្ស សព្ពមេធបរិយាយនាមស្ស អស្សមេធវិកប្បស្សេវេតំ អធិវចនំ. មហារម្ភាតិ មហាកិច្ចា មហាករណីយា. សម្មគ្គតាតិ សម្មា បដិបន្នា ពុទ្ធាទយោ. និរារម្ភាតិ អប្បត្ថា អប្បកិច្ចា. យជន្តិ អនុកុលន្តិ អនុកុលេសុ យជន្តិ, យំ និច្ចភត្តាទិ បុព្ពបុរិសេហិ បដ្ឋបិតំ, តំ អបរាបរំ អនុបច្ឆិន្នត្តា មនុស្សា ទទន្តីតិ អត្ថោ. នវមំ.

១០. ពន្ធនសុត្តវណ្ណនា

១២១. ទសមេ ឥធ, ភន្តេ, រញ្ញាតិ ឥទំ តេ ភិក្ខូ តេសុ មនុស្សេសុ អានន្ទត្ថេរស្ស សុកតការណំ អារោចេន្តា អារោចេសុំ. រញ្ញោ កិរ សក្កេន កុសរាជស្ស ទិន្នោ អដ្ឋវង្កោ មណិ បវេណិយា អាគតោ. រាជា អលង្ករណកាលេ តំ មណិំ អាហរថាតិ អាហ. មនុស្សា ‘‘ឋបិតដ្ឋានេ ន បស្សាមា’’តិ អារោចេសុំ. រាជា អន្តោឃរចារិនោ ‘‘មណិំ បរិយេសិត្វា ទេថា’’តិ ពន្ធាបេសិ. អានន្ទត្ថេរោ តេ ទិស្វា មណិបដិសាមកានំ ឯកំ ឧបាយំ អាចិក្ខិ. តេ រញ្ញោ អារោចេសុំ. រាជា ‘‘បណ្ឌិតោ ថេរោ, ថេរស្ស វចនំ ករោថា’’តិ. បដិសាមកមនុស្សា រាជង្គណេ ឧទកចាដិំ ឋបេត្វា សាណិយា បរិក្ខិបាបេត្វា តេ មនុស្សេ អាហំសុ – ‘‘សាដកំ បារុបិត្វា ឯត្ថ គន្ត្វា ហត្ថំ ឱតារេថា’’តិ. មណិចោរោ ចិន្តេសិ – ‘‘រាជភណ្ឌំ វិស្សជ្ជេតុំ វា វលញ្ជេតុំ វា ន សក្កា’’តិ. សោ គេហំ គន្ត្វា មណិំ ឧបកច្ឆកេ ឋបេត្វា សាដកំ បារុបិត្វា អាគម្ម ឧទកចាដិយំ បក្ខិបិត្វា បក្កាមិ. មហាជនេ បដិក្កន្តេ រាជមនុស្សា ចាដិយំ ហត្ថំ ឱតារេត្វា មណិំ ទិស្វា អាហរិត្វា រញ្ញោ អទំសុ. ‘‘អានន្ទត្ថេរេន កិរ ទស្សិតនយេន មណិ ទិដ្ឋោ’’តិ មហាជនោ កោលាហលំ អកាសិ. តេ ភិក្ខូ តំ ការណំ តថាគតស្ស អារោចេន្តា ឥមំ បវត្តិំ អារោចេសុំ. សត្ថា – ‘‘អនច្ឆរិយំ, ភិក្ខវេ, យំ អានន្ទោ មនុស្សានំ ហត្ថារុឡ្ហមណិំ អាហរាបេយ្យ, យត្ថ បុព្ពេ បណ្ឌិតា អត្តនោ ញាណេ ឋត្វា អហេតុកបដិសន្ធិយំ និព្ពត្តានំ តិរច្ឆានគតានម្បិ ហត្ថារុឡ្ហំ ភណ្ឌំ អាហរាបេត្វា រញ្ញោ អទំសូ’’តិ វត្វា –

‘‘ឧក្កដ្ឋេ សូរមិច្ឆន្តិ, មន្តីសុ អកុតូហលំ;

បិយញ្ច អន្នបានម្ហិ, អត្ថេ ជាតេ ច បណ្ឌិត’’ន្តិ. (ជា. ១.១.៩២) –

មហាសារជាតកំ កថេសិ.

ន តំ ទឡ្ហន្តិ តំ ពន្ធនំ ថិរន្តិ ន កថេន្តិ. យទាយសន្តិ យំ អាយសា កតំ. សារត្តរត្តាតិ សុដ្ឋុ រត្តរត្តា, សារត្តេន វា រត្តា សារត្តរត្តា, សារំ ឥទន្តិ មញ្ញនាយ រត្តាតិ អត្ថោ. អបេក្ខាតិ អាលយោ និកន្តិ. អាហូតិ កថេន្តិ. ឱហារិនន្តិ ចតូសុ អបាយេសុ អាកឌ្ឍនកំ. សិថិលន្តិ ន អាយសាទិពន្ធនំ វិយ ឥរិយាបថំ និវារេត្វា ឋិតំ. តេន ហិ ពន្ធនេន ពទ្ធា បរទេសម្បិ គច្ឆន្តិយេវ. ទុប្បមុញ្ចន្តិ អញ្ញត្រ លោកុត្តរញាណេន មុញ្ចិតុំ អសក្កុណេយ្យន្តិ. ទសមំ.

បឋមោ វគ្គោ.