២. ទុតិយវគ្គោ

១. សត្តជដិលសុត្តវណ្ណនា

១២២. ទុតិយវគ្គស្ស បឋមេ បុព្ពារាមេ មិគារមាតុបាសាទេតិ បុព្ពារាមសង្ខាតេ វិហារេ មិគារមាតុយា បាសាទេ. តត្រាយំ អនុបុព្ពិកថា – អតីតេ សតសហស្សកប្បមត្ថកេ ឯកា ឧបាសិកា បទុមុត្តរំ ភគវន្តំ និមន្តេត្វា ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស សតសហស្សទានំ ទត្វា ភគវតោ បាទមូលេ និបជ្ជិត្វា – ‘‘អនាគតេ តុម្ហាទិសស្ស ពុទ្ធស្ស អគ្គុបដ្ឋាយិកា ហោមី’’តិ បត្ថនំ អកាសិ. សា កប្បសតសហស្សំ ទេវេសុ ច មនុស្សេសុ ច សំសរិត្វា អម្ហាកំ ភគវតោ កាលេ ភទ្ទិយនគរេ មេណ្ឌកបុត្តស្ស ធនញ្ចយសេដ្ឋិនោ គេហេ សុមនទេវិយា កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. ជាតកាលេ ចស្សា វិសាខាតិ នាមំ អកំសុ. សា យទា ភគវា ភទ្ទិយនគរំ អគមាសិ, តទា បញ្ចហិ ទារិកាសតេហិ សទ្ធិំ ភគវតោ បច្ចុគ្គមនំ គតា បឋមទស្សនម្ហិយេវ សោតាបន្នា អហោសិ. អបរភាគេ សាវត្ថិយំ មិគារសេដ្ឋិបុត្តស្ស បុណ្ណវឌ្ឍនកុមារស្ស គេហំ គតា. តត្ថ នំ មិគារសេដ្ឋិ មាតិដ្ឋានេ ឋបេសិ, តស្មា មិគារមាតាតិ វុច្ចតិ. តាយ ការិតេ បាសាទេ.

ពហិ ទ្វារកោដ្ឋកេតិ បាសាទទ្វារកោដ្ឋកស្ស ពហិ, ន វិហារទ្វារកោដ្ឋកស្ស. សោ កិរ បាសាទោ លោហបាសាទោ វិយ សមន្តា ចតុទ្វារកោដ្ឋកយុត្តេន បាការេន បរិក្ខិត្តោ. តេសុ បាចីនទ្វារកោដ្ឋកស្ស ពហិ បាសាទច្ឆាយាយំ បាចីនលោកធាតុំ ឱលោកេន្តោ បញ្ញត្តេ វរពុទ្ធាសនេ និសិន្នោ ហោតិ.

បរូឡ្ហកច្ឆនខលោមាតិ បរូឡ្ហកច្ឆា បរូឡ្ហនខា បរូឡ្ហលោមា, កច្ឆាទីសុ ទីឃលោមា ទីឃនខា ចាតិ អត្ថោ. ខារិវិវិធន្តិ វិវិធខារិំ នានប្បការកំ បព្ពជិតបរិក្ខារភណ្ឌកំ. អវិទូរេ អតិក្កមន្តីតិ អវិទូរមគ្គេន នគរំ បវិសន្តិ. រាជាហំ, ភន្តេតិ អហំ, ភន្តេ, រាជា បសេនទិ កោសលោ, មយ្ហំ នាមំ តុម្ហេ ជានាថាតិ. កស្មា បន រាជា លោកេ អគ្គបុគ្គលស្ស សន្តិកេ និសិន្នោ ឯវរូបានំ នគ្គភោគ្គនិស្សិរិកានំ អញ្ជលិំ បគ្គណ្ហាតីតិ. សង្គណ្ហនត្ថាយ. ឯវំ ហិស្ស អហោសិ – ‘‘សចាហំ ឯត្តកម្បិ ឯតេសំ ន ករិស្សាមិ, ‘មយំ បុត្តទារំ បហាយ ឯតស្សត្ថាយ ទុព្ភោជនទុក្ខសេយ្យាទីនិ អនុភោម, អយំ អម្ហាកំ អញ្ជលិមត្តម្បិ ន ករោតី’តិ អត្តនា ទិដ្ឋំ សុតំ បដិច្ឆាទេត្វា ន កថេយ្យុំ. ឯវំ កតេ បន អនិគូហិត្វា កថេស្សន្តី’’តិ. តស្មា ឯវមកាសិ. អបិច សត្ថុ អជ្ឈាសយជាននត្ថំ ឯវមកាសិ.

កាសិកចន្ទនន្តិ សណ្ហចន្ទនំ. មាលាគន្ធវិលេបនន្តិ វណ្ណគន្ធត្ថាយ មាលំ, សុគន្ធភាវត្ថាយ គន្ធំ, វណ្ណគន្ធត្ថាយ វិលេបនញ្ច ធារេន្តេន.

សំវាសេនាតិ សហវាសេន. សីលំ វេទិតព្ពន្តិ អយំ សុសីលោ វា ទុស្សីលោ វាតិ សំវសន្តេន ឧបសង្កមន្តេន ជានិតព្ពោ. តញ្ច ខោ ទីឃេន អទ្ធុនា ន ឥត្តរន្តិ តញ្ច សីលំ ទីឃេន កាលេន វេទិតព្ពំ, ន ឥត្តរេន. ទ្វីហតីហញ្ហិ សំយតាការោ ច សំវុតិន្ទ្រិយាការោ ច ន សក្កា ទស្សេតុំ. មនសិករោតាតិ សីលមស្ស បរិគ្គហេស្សាមីតិ មនសិករោន្តេន បច្ចវេក្ខន្តេនេវ សក្កា ជានិតុំ, ន ឥតរេន. បញ្ញវតាតិ តម្បិ សប្បញ្ញេនេវ បណ្ឌិតេន. ពាលោ ហិ មនសិករោន្តោបិ ជានិតុំ ន សក្កោតិ.

សំវោហារេនាតិ កថនេន.

‘‘យោ ហិ កោចិ មនុស្សេសុ, វោហារំ ឧបជីវតិ;

ឯវំ វាសេដ្ឋ ជានាហិ, វាណិជោ សោ ន ព្រាហ្មណោ’’តិ. (ម. និ. ២.៤៥៧) –

ឯត្ថ ហិ ព្យវហារោ វោហារោ នាម. ‘‘ចត្តារោ អរិយវោហារា ចត្តារោ អនរិយវោហារា’’តិ (ទី. និ. ៣.៣១៣) ឯត្ថ ចេតនា. ‘‘សង្ខា សមញ្ញា បញ្ញត្តិ វោហារោ’’តិ (ធ. ស. ១៣១៣-១៣១៥) ឯត្ថ បញ្ញត្តិ. ‘‘វោហារមត្តេន សោ វោហរេយ្យា’’តិ (សំ. និ. ១.២៥) ឯត្ថ កថា វោហារោ. ឥធាបិ ឯសោវ អធិប្បេតោ. ឯកច្ចស្ស ហិ សម្មុខា កថា បរម្មុខាយ កថាយ ន សមេតិ, បរម្មុខា កថា ច សម្មុខាយ កថាយ, តថា បុរិមកថា ច បច្ឆិមកថាយ, បច្ឆិមកថា ច បុរិមកថាយ. សោ កថេន្តេនេវ សក្កា ជានិតុំ ‘‘អសុចិ ឯសោ បុគ្គលោ’’តិ. សុចិសីលស្ស បន បុរិមំ បច្ឆិមេន, បច្ឆិមញ្ច បុរិមេន សមេតិ, សម្មុខាកថិតំ បរម្មុខាកថិតេន, បរម្មុខាកថិតញ្ច សម្មុខាកថិតេន, តស្មា កថេន្តេន សក្កា សុចិភាវោ ជានិតុន្តិ បកាសេន្តោ ឯវមាហ.

ថាមោតិ ញាណថាមោ. យស្ស ហិ ញាណថាមោ នត្ថិ, សោ ឧប្បន្នេសុ ឧបទ្ទវេសុ គហេតព្ពគ្គហណំ កតព្ពកិច្ចំ អបស្សន្តោ អទ្វារឃរំ បវិដ្ឋោ វិយ ចរតិ. តេនាហ អាបទាសុ ខោ, មហារាជ, ថាមោ វេទិតព្ពោតិ. សាកច្ឆាយាតិ សំកថាយ. ទុប្បញ្ញស្ស ហិ កថា ឧទកេ គេណ្ឌុ វិយ ឧប្បលវតិ, បញ្ញវតោ កថេន្តស្ស បដិភានំ អនន្តរំ ហោតិ. ឧទកវិប្ផន្ទិតេនេវ ហិ មច្ឆោ ខុទ្ទកោ វា មហន្តោ វាតិ ញាយតិ. ឱចរកាតិ ហេដ្ឋាចរកា. ចរា ហិ បព្ពតមត្ថកេន ចរន្តាបិ ហេដ្ឋា – ចរកាវ ហោន្តិ. ឱចរិត្វាតិ អវចរិត្វា វីមំសិត្វា, តំ តំ បវត្តិំ ញត្វាតិ អត្ថោ. រជោជល្លន្តិ រជញ្ច ជល្លញ្ច. វណ្ណរូបេនាតិ វណ្ណសណ្ឋានេន. ឥត្តរទស្សនេនាតិ លហុកទស្សនេន. វិយញ្ជនេនាតិ បរិក្ខារភណ្ឌកេន. បតិរូបកោ មត្តិកាកុណ្ឌលោវាតិ សុវណ្ណកុណ្ឌលបតិរូបកោ មត្តិកាកុណ្ឌលោវ. លោហឌ្ឍមាសោតិ លោហឌ្ឍមាសកោ. បឋមំ.

២. បញ្ចរាជសុត្តវណ្ណនា

១២៣. ទុតិយេ រូបាតិ នីលបីតាទិភេទំ រូបារម្មណំ. កាមានំ អគ្គន្តិ ឯតំ កាមានំ ឧត្តមំ សេដ្ឋន្តិ រូបគរុកោ អាហ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. យតោតិ យទា. មនាបបរិយន្តន្តិ មនាបនិប្ផត្តិកំ មនាបកោដិកំ. តត្ថ ទ្វេ មនាបានិ បុគ្គលមនាបំ សម្មុតិមនាបញ្ច. បុគ្គលមនាបំ នាម យំ ឯកស្ស បុគ្គលស្ស ឥដ្ឋំ កន្តំ ហោតិ, តទេវ អញ្ញស្ស អនិដ្ឋំ អកន្តំ. បច្ចន្តវាសីនញ្ហិ គណ្ឌុប្បាទាបិ ឥដ្ឋា ហោន្តិ កន្តា មនាបា, មជ្ឈិមទេសវាសីនំ អតិជេគុច្ឆា. តេសញ្ច មោរមំសាទីនិ ឥដ្ឋានិ ហោន្តិ, ឥតរេសំ តានិ អតិជេគុច្ឆានិ. ឥទំ បុគ្គលមនាបំ. ឥតរំ សម្មុតិមនាបំ.

ឥដ្ឋានិដ្ឋារម្មណំ នាម លោកេ បដិវិភត្តំ នត្ថិ, វិភជិត្វា បន ទស្សេតព្ពំ. វិភជន្តេន ច ន អតិឥស្សរានំ មហាសម្មតមហាសុទស្សនធម្មាសោកាទីនំ វសេន វិភជិតព្ពំ. តេសញ្ហិ ទិប្បកប្បម្បិ អារម្មណំ អមនាបំ ឧបដ្ឋាតិ. អតិទុគ្គតានំ ទុល្លភន្នបានានំ វសេនបិ ន វិភជិតព្ពំ. តេសញ្ហិ កណាជកភត្តសិត្ថានិបិ បូតិមំសស្ស រសោបិ អតិមធុរោ អមតសទិសោ ហោតិ. មជ្ឈិមានំ បន គណកមហាមត្តសេដ្ឋិ កុដុម្ពិកវាណិជាទីនំ កាលេន ឥដ្ឋំ កាលេន អនិដ្ឋំ លភមានានំ វសេន វិភជិតព្ពំ. តញ្ច បនេតំ អារម្មណំ ជវនំ បរិច្ឆិន្ទិតុំ ន សក្កោតិ. ជវនញ្ហិ ឥដ្ឋេបិ រជ្ជតិ អនិដ្ឋេបិ, ឥដ្ឋេបិ ទុស្សតិ អនិដ្ឋេបិ. ឯកន្តតោ បន វិបាកចិត្តំ ឥដ្ឋានិដ្ឋំ បរិច្ឆិន្ទតិ. កិញ្ចាបិ ហិ មិច្ឆាទិដ្ឋិកា ពុទ្ធំ វា សង្ឃំ វា មហាចេតិយាទីនិ វា ឧឡារានិ អារម្មណានិ ទិស្វា អក្ខីនិ បិទហន្តិ ទោមនស្សំ អាបជ្ជន្តិ, ធម្មសទ្ទំ សុត្វា កណ្ណេ ថកេន្តិ, ចក្ខុវិញ្ញាណសោតវិញ្ញាណានិ បន តេសំ កុសលវិបាកានេវ ហោន្តិ. កិញ្ចាបិ គូថសូករាទយោ គូថគន្ធំ ឃាយិត្វា ខាទិតុំ លភិស្សាមាតិ សោមនស្សជាតា ហោន្តិ, គូថទស្សនេ បន នេសំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, តស្ស គន្ធឃាយនេ ឃានវិញ្ញាណំ, រសសាយនេ ជិវ្ហាវិញ្ញាណញ្ច អកុសលវិបាកមេវ ហោតិ. ភគវា បន បុគ្គលមនាបតំ សន្ធាយ តេ ច, មហារាជ, រូបាតិអាទិមាហ.

ចន្ទនង្គលិកោតិ ឥទំ តស្ស ឧបាសកស្ស នាមំ. បដិភាតិ មំ ភគវាតិ ភគវា មយ្ហំ ឯកំ ការណំ ឧបដ្ឋាតិ បញ្ញាយតិ. តស្ស តេ បញ្ច រាជានោ អាមុត្តមណិកុណ្ឌលេ សជ្ជិតាយ អាបានភូមិយា និសិន្នវសេនេវ មហតា រាជានុភាវេន បរមេន ឥស្សរិយវិភវេន អាគន្ត្វាបិ ទសពលស្ស សន្តិកេ ឋិតកាលតោ បដ្ឋាយ ទិវា បទីបេ វិយ ឧទកាភិសិត្តេ អង្គារេ វិយ សូរិយុដ្ឋានេ ខជ្ជោបនកេ វិយ ច ហតប្បភេ ហតសោភេ តំ តថាគតញ្ច តេហិ សតគុណេន សហស្សគុណេន វិរោចមានំ ទិស្វា, ‘‘មហន្តា វត ភោ ពុទ្ធា នាមា’’តិ បដិភានំ ឧទបាទិ. តស្មា ឯវមាហ.

កោកនទន្តិ បទុមស្សេវេតំ វេវចនំ. បាតោតិ កាលស្សេវ. សិយាតិ ភវេយ្យ. អវីតគន្ធន្តិ អវិគតគន្ធំ. អង្គីរសន្តិ សម្មាសម្ពុទ្ធំ. ភគវតោ ហិ អង្គតោ រស្មិយោ និក្ខមន្តិ, តស្មា អង្គីរសោតិ វុច្ចតិ. យថា កោកនទសង្ខាតំ បទុមំ បាតោវ ផុល្លំ អវីតគន្ធំ សិយា, ឯវមេវ ភគវន្តំ អង្គីរសំ តបន្តំ អាទិច្ចមិវ អន្តលិក្ខេ វិរោចមានំ បស្សាតិ អយមេត្ថ សង្ខេបត្ថោ. ភគវន្តំ អច្ឆាទេសីតិ ភគវតោ អទាសីតិ អត្ថោ. លោកវោហារតោ បនេត្ថ ឦទិសំ វចនំ ហោតិ. សោ កិរ ឧបាសកោ – ‘‘ឯតេ តថាគតស្ស គុណេសុ បសីទិត្វា មយ្ហំ បញ្ច ឧត្តរាសង្គេ ទេន្តិ, អហម្បិ តេ ភគវតោវ ទស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា អទាសិ. ទុតិយំ.

៣. ទោណបាកសុត្តវណ្ណនា

១២៤. តតិយេ ទោណបាកកុរន្តិ ទោណបាកំ កុរំ, ទោណស្ស តណ្ឌុលានំ បក្កភត្តំ តទូបិយញ្ច សូបព្យញ្ជនំ ភុញ្ជតីតិ អត្ថោ. ភុត្តាវីតិ បុព្ពេ ភត្តសម្មទំ វិនោទេត្វា មុហុត្តំ វិស្សមិត្វា ពុទ្ធុបដ្ឋានំ គច្ឆតិ, តំទិវសំ បន ភុញ្ជន្តោវ ទសពលំ សរិត្វា ហត្ថេ ធោវិត្វា អគមាសិ. មហស្សាសីតិ តស្ស គច្ឆតោ ពលវា ភត្តបរីឡាហោ ឧទបាទិ, តស្មា មហន្តេហិ អស្សាសេហិ អស្សសតិ, គត្តតោបិស្ស សេទពិន្ទូនិ មុច្ចន្តិ, តមេនំ ឧភោសុ បស្សេសុ ឋត្វា យមកតាលវណ្ដេហិ ពីជន្តិ, ពុទ្ធគារវេន បន និបជ្ជិតុំ ន ឧស្សហតីតិ ឥទំ សន្ធាយ ‘‘មហស្សាសី’’តិ វុត្តំ. ឥមំ គាថំ អភាសីតិ, រាជា ភោជនេ អមត្តញ្ញុតាយ កិលមតិ, ផាសុ វិហារំ ទានិស្ស ករិស្សាមីតិ ចិន្តេត្វា អភាសិ. មនុជស្សាតិ សត្តស្ស. កហាបណសតន្តិ បាតរាសេ បណ្ណាសំ សាយមាសេ បណ្ណាសន្តិ ឯវំ កហាបណសតំ. បរិយាបុណិត្វាតិ រញ្ញា សទ្ធិំ ថោកំ គន្ត្វា ‘‘ឥមំ មង្គលអសិំ កស្ស ទម្មិ, មហារាជា’’តិ? អសុកស្ស នាម ទេហីតិ សោ តំ អសិំ ទត្វា ទសពលស្ស សន្តិកំ អាគម្ម វន្ទិត្វា ឋិតកោវ ‘‘គាថំ វទថ, ភោ គោតមា’’តិ វត្វា ភគវតា វុត្តំ បរិយាបុណិត្វាតិ អត្ថោ.

ភត្តាភិហារេ សុទំ ភាសតីតិ កថំ ភាសតិ? ភគវតា អនុសិដ្ឋិនិយាមេន. ភគវា ហិ នំ ឯវំ អនុសាសិ – ‘‘មាណវ, ឥមំ គាថំ នដោ វិយ បត្តបត្តដ្ឋានេ មា អវច, រញ្ញោ ភុញ្ជនដ្ឋានេ ឋត្វា បឋមបិណ្ឌាទីសុបិ អវត្វា វោសានបិណ្ឌេ គហិតេ វទេយ្យាសិ, រាជា សុត្វាវ ភត្តបិណ្ឌំ ឆឌ្ឌេស្សតិ. អថ រញ្ញោ ហត្ថេសុ ធោតេសុ បាតិំ អបនេត្វា សិត្ថានិ គណេត្វា តទុបិយំ ព្យញ្ជនំ ញត្វា បុនទិវសេ តាវតកេ តណ្ឌុលេ ហារេយ្យាសិ, បាតរាសេ ច វត្វា សាយមាសេ មា វទេយ្យាសី’’តិ. សោ សាធូតិ បដិស្សុណិត្វា តំទិវសំ រញ្ញោ បាតរាសំ ភុត្វា គតត្តា សាយមាសេ ភគវតោ អនុសិដ្ឋិនិយាមេន គាថំ អភាសិ. រាជា ទសពលស្ស វចនំ សរិត្វា ភត្តបិណ្ឌំ បាតិយំយេវ ឆឌ្ឌេសិ. រញ្ញោ ហត្ថេសុ ធោតេសុ បាតិំ អបនេត្វា សិត្ថានិ គណេត្វា តទុបិយំ ព្យញ្ជនំ ញត្វា បុនទិវសេ តត្តកេ តណ្ឌុលេ ហរិំសុ.

នាឡិកោទនបរមតាយ សណ្ឋាសីតិ សោ កិរ មាណវោ ទិវសេ ទិវសេ តថាគតស្ស សន្តិកំ គច្ឆតិ, ទសពលស្ស វិស្សាសិកោ អហោសិ. អថ នំ ឯកទិវសំ បុច្ឆិ ‘‘រាជា កិត្តកំ ភុញ្ជតី’’តិ? សោ ‘‘នាឡិកោទន’’ន្តិ អាហ. វដ្ដិស្សតិ ឯត្តាវតា បុរិសភាគោ ឯស, ឥតោ បដ្ឋាយ គាថំ មា វទីតិ. ឥតិ រាជា តត្ថេវ សណ្ឋាសិ. ទិដ្ឋធម្មិកេន ចេវ អត្ថេន សម្បរាយិកេន ចាតិ ឯត្ថ សល្លិខិតសរីរតា ទិដ្ឋធម្មិកត្ថោ នាម, សីលំ សម្បរាយិកត្ថោ. ភោជនេ មត្តញ្ញុតា ហិ សីលង្គំ នាម ហោតីតិ. តតិយំ.

៤. បឋមសង្គាមសុត្តវណ្ណនា

១២៥. ចតុត្ថេ វេទេហិបុត្តោតិ វេទេហីតិ បណ្ឌិតាធិវចនមេតំ, បណ្ឌិតិត្ថិយា បុត្តោតិ អត្ថោ. ចតុរង្គិនិន្តិ ហត្ថិអស្សរថបត្តិសង្ខាតេហិ ចតូហិ អង្គេហិ សមន្នាគតំ. សន្នយ្ហិត្វាតិ ចម្មបដិមុញ្ចនាទីហិ សន្នាហំ ការេត្វា. សង្គាមេសុន្តិ យុជ្ឈិំសុ. កេន ការណេន? មហាកោសលរញ្ញា កិរ ពិម្ពិសារស្ស ធីតរំ ទេន្តេន ទ្វិន្នំ រជ្ជានំ អន្តរេ សតសហស្សុដ្ឋានោ កាសិគាមោ នាម ធីតុ ទិន្នោ. អជាតសត្តុនា ច បិតរិ មារិតេ មាតាបិស្ស រញ្ញោ វិយោគសោកេន នចិរស្សេវ មតា. តតោ រាជា បសេនទិ កោសលោ – ‘‘អជាតសត្តុនា មាតាបិតរោ មារិតា, មយ្ហំ បិតុ សន្តកោ គាមោ’’តិ តស្សត្ថាយ អឌ្ឌំ ករោតិ. អជាតសត្តុបិ ‘‘មយ្ហំ មាតុ សន្តកោ’’តិ តស្ស គាមស្សត្ថាយ ទ្វេបិ មាតុលភាគិនេយ្យា យុជ្ឈិំសុ.

បាបា ទេវទត្តាទយោ មិត្តា អស្សាតិ បាបមិត្តោ. តេយេវស្ស សហាយាតិ បាបសហាយោ. តេស្វេវស្ស ចិត្តំ និន្នំ សម្បវង្កន្តិ បាបសម្បវង្កោ. បសេនទិស្ស សារិបុត្តត្ថេរាទីនំ វសេន កល្យាណមិត្តាទិតា វេទិតព្ពា. ទុក្ខំ សេតីតិ ជិតានិ ហត្ថិអាទីនិ អនុសោចន្តោ ទុក្ខំ សយិស្សតិ. ឥទំ ភគវា បុន តស្ស ជយការណំ ទិស្វា អាហ. ជយំ វេរំ បសវតីតិ ជិនន្តោ វេរំ បសវតិ, វេរិបុគ្គលំ លភតិ. ចតុត្ថំ.

៥. ទុតិយសង្គាមសុត្តវណ្ណនា

១២៦. បញ្ចមេ អព្ភុយ្យាសីតិ បរាជយេ គរហប្បត្តោ ‘‘អារាមំ គន្ត្វា ភិក្ខូនំ កថាសល្លាបំ សុណាថា’’តិ រត្តិភាគេ ពុទ្ធរក្ខិតេន នាម វុឌ្ឍបព្ពជិតេន ធម្មរក្ខិតស្ស វុឌ្ឍបព្ពជិតស្ស ‘‘សចេ រាជា ឥមញ្ច ឧបាយំ កត្វា គច្ឆេយ្យ, បុន ជិនេយ្យា’’តិ វុត្តជយការណំ សុត្វា អភិឧយ្យាសិ.

យាវស្ស ឧបកប្បតីតិ យាវ តស្ស ឧបកប្បតិ សយ្ហំ ហោតិ. យទា ចញ្ញេតិ យទា អញ្ញេ. វិលុម្បន្តីតិ តំ វិលុម្បិត្វា ឋិតបុគ្គលំ វិលុម្បន្តិ. វិលុម្បតីតិ វិលុម្បិយតិ. ឋានំ ហិ មញ្ញតីតិ ‘‘ការណ’’ន្តិ ហិ មញ្ញតិ. យទាតិ យស្មិំ កាលេ. ជេតារំ លភតេ ជយន្តិ ជយន្តោ បុគ្គលោ បច្ឆា ជេតារម្បិ លភតិ. រោសេតារន្តិ ឃដ្ដេតារំ. រោសកោតិ ឃដ្ដកោ. កម្មវិវដ្ដេនាតិ កម្មបរិណាមេន, តស្ស វិលុម្បនកម្មស្ស វិបាកទានេន. សោ វិលុត្តោ វិលុប្បតីតិ សោ វិលុម្បកោ វិលុម្បិយតិ. បញ្ចមំ.

៦. មល្លិកាសុត្តវណ្ណនា

១២៧. ឆដ្ឋេ ឧបសង្កមីតិ មល្លិកាយ ទេវិយា គព្ភវុដ្ឋានកាលេ សូតិឃរំ បដិជគ្គាបេត្វា អារក្ខំ ទត្វា ឧបសង្កមិ. អនត្តមនោ អហោសីតិ, ‘‘ទុគ្គតកុលស្ស មេ ធីតុ មហន្តំ ឥស្សរិយំ ទិន្នំ, សចេ បុត្តំ អលភិស្ស, មហន្តំ សក្ការំ អធិគមិស្ស, តតោ ទានិ បរិហីនា’’តិ អនត្តមនោ អហោសិ. សេយ្យាតិ ទន្ធបញ្ញស្មា ឯលមូគបុត្តតោ ឯកច្ចា ឥត្ថីយេវ សេយ្យា. បោសាតិ បោសេហិ. ជនាធិបាតិ ជនាធិភុំ រាជានំ អាលបតិ. សស្សុទេវាតិ សស្សុសសុរទេវតា. ទិសម្បតីតិ ទិសាជេដ្ឋកា. តាទិសា សុភគិយាតិ តាទិសាយ សុភរិយាយ. ឆដ្ឋំ.

៧. អប្បមាទសុត្តវណ្ណនា

១២៨. សត្តមេ សមធិគ្គយ្ហាតិ សមធិគ្គណ្ហិត្វា, អាទិយិត្វាតិ អត្ថោ. អប្បមាទោតិ ការាបកអប្បមាទោ. សមោធានន្តិ សមវធានំ ឧបក្ខេបំ. ឯវមេវ ខោតិ ហត្ថិបទំ វិយ ហិ ការាបកអប្បមាទោ, សេសបទជាតានិ វិយ អវសេសា ចតុភូមកា កុសលធម្មា. តេ ហត្ថិបទេ សេសបទានិ វិយ អប្បមាទេ សមោធានំ គច្ឆន្តិ, អប្បមាទស្ស អន្តោ បរិវត្តន្តិ. យថា ច ហត្ថិបទំ សេសបទានំ អគ្គំ សេដ្ឋំ, ឯវំ អប្បមាទោ សេសធម្មានន្តិ ទស្សេតិ. មហគ្គតលោកុត្តរធម្មានម្បិ ហេស បដិលាភកដ្ឋេន លោកិយោបិ សមានោ អគ្គោវ ហោតិ.

អប្បមាទំ បសំសន្តីតិ ‘‘ឯតានិ អាយុអាទីនិ បត្ថយន្តេន អប្បមាទោវ កាតព្ពោ’’តិ អប្បមាទមេវ បសំសន្តិ. យស្មា វា បុញ្ញកិរិយាសុ បណ្ឌិតា អប្បមាទំ បសំសន្តិ, តស្មា អាយុអាទីនិ បត្ថយន្តេន អប្បមាទោវ កាតព្ពោតិ អត្ថោ. អត្ថាភិសមយាតិ អត្ថបដិលាភា. សត្តមំ.

៨. កល្យាណមិត្តសុត្តវណ្ណនា

១២៩. អដ្ឋមេ សោ ច ខោ កល្យាណមិត្តស្សាតិ សោ ចាយំ ធម្មោ កល្យាណមិត្តស្សេវ ស្វាក្ខាតោ នាម ហោតិ, ន បាបមិត្តស្សាតិ. កិញ្ចាបិ ហិ ធម្មោ សព្ពេសម្បិ ស្វាក្ខាតោវ, កល្យាណមិត្តស្ស បន សុស្សូសន្តស្ស សទ្ទហន្តស្ស អត្ថំ បូរេតិ ភេសជ្ជំ វិយ វឡញ្ជន្តស្ស ន ឥតរស្សាតិ. តេនេតំ វុត្តំ. ធម្មោតិ ចេត្ថ ទេសនាធម្មោ វេទិតព្ពោ.

ឧបឌ្ឍមិទន្តិ ថេរោ កិរ រហោគតោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ សមណធម្មោ នាម ឱវាទកេ អនុសាសកេ កល្យាណមិត្តេ សតិ បច្ចត្តបុរិសការេ ឋិតស្ស សម្បជ្ជតិ, ឧបឌ្ឍំ កល្យាណមិត្តតោ ហោតិ, ឧបឌ្ឍំ បច្ចត្តបុរិសការតោ’’តិ. អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អហំ បទេសញាណេ ឋិតោ និប្បទេសំ ចិន្តេតុំ ន សក្កោមិ, សត្ថារំ បុច្ឆិត្វា និក្កង្ខោ ភវិស្សាមី’’តិ. តស្មា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមាហ. ព្រហ្មចរិយស្សាតិ អរិយមគ្គស្ស. យទិទំ កល្យាណមិត្តតាតិ យា ឯសា កល្យាណមិត្តតា នាម, សា ឧបឌ្ឍំ, តតោ ឧបឌ្ឍំ អាគច្ឆតីតិ អត្ថោ. ឥតិ ថេរេន ‘‘ឧបឌ្ឍុបឌ្ឍា សម្មាទិដ្ឋិអាទយោ កល្យាណមិត្តតោ អាគច្ឆន្តិ, ឧបឌ្ឍុបឌ្ឍា បច្ចត្តបុរិសការតោ’’តិ វុត្តំ. កិញ្ចាបិ ថេរស្ស អយំ មនោរថោ, យថា បន ពហូហិ សិលាថម្ភេ ឧស្សាបិតេ, ‘‘ឯត្តកំ ឋានំ អសុកេន ឧស្សាបិតំ, ឯត្តកំ អសុកេនា’’តិ វិនិព្ភោគោ នត្ថិ, យថា ច មាតាបិតរោ និស្សាយ ឧប្បន្នេសុ បុត្តេសុ ‘‘ឯត្តកំ មាតិតោ និព្ពត្តំ, ឯត្តកំ បិតិតោ’’តិ វិនិព្ភោគោ នត្ថិ, ឯវំ ឥធាបិ អវិនិព្ភោគធម្មោ ហេស, ‘‘ឯត្តកំ សម្មាទិដ្ឋិអាទីនំ កល្យាណមិត្តតោ និព្ពត្តំ, ឯត្តកំ បច្ចត្តបុរិសការតោ’’តិ ន សក្កា លទ្ធុំ, កល្យាណមិត្តតាយ បន ឧបឌ្ឍគុណោ លព្ភតីតិ ថេរស្ស អជ្ឈាសយេន ឧបឌ្ឍំ នាម ជាតំ, សកលគុណោ បដិលព្ភតីតិ ភគវតោ អជ្ឈាសយេន សកលំ នាម ជាតំ. កល្យាណមិត្តតាតិ ចេតំ បុព្ពភាគបដិលាភង្គំ នាមាតិ គហិតំ. អត្ថតោ កល្យាណមិត្តំ និស្សាយ លទ្ធា សីលសមាធិវិបស្សនាវសេន ចត្តារោ ខន្ធា. សង្ខារក្ខន្ធោតិបិ វទន្តិយេវ.

មា ហេវំ, អានន្ទាតិ, អានន្ទ, មា ឯវំ អភណិ, ពហុស្សុតោ ត្វំ សេខបដិសម្ភិទប្បត្តោ អដ្ឋ វរេ គហេត្វា មំ ឧបដ្ឋហសិ, ចតូហិ អច្ឆរិយព្ភុតធម្មេហិ សមន្នាគតោ, តាទិសស្ស ឯវំ កថេតុំ ន វដ្ដតិ. សកលមេវ ហិទំ, អានន្ទ, ព្រហ្មចរិយំ, យទិទំ កល្យាណមិត្តតាតិ ឥទំ ភគវា – ‘‘ចត្តារោ មគ្គា ចត្តារិ ផលានិ តិស្សោ វិជ្ជា ឆ អភិញ្ញា សព្ពំ កល្យាណមិត្តមូលកមេវ ហោតី’’តិ សន្ធាយាហ. ឥទានិ វចីភេទេនេវ ការណំ ទស្សេន្តោ កល្យាណមិត្តស្សេតន្តិអាទិមាហ. តត្ថ បាដិកង្ខន្តិ បាដិកង្ខិតព្ពំ ឥច្ឆិតព្ពំ, អវស្សំភាវីតិ អត្ថោ.

ឥធាតិ ឥមស្មិំ សាសនេ. សម្មាទិដ្ឋិំ ភាវេតីតិអាទីសុ អដ្ឋន្នំ អាទិបទានំយេវ តាវ អយំ សង្ខេបវណ្ណនា – សម្មា ទស្សនលក្ខណា សម្មាទិដ្ឋិ. សម្មា អភិនិរោបនលក្ខណោ សម្មាសង្កប្បោ. សម្មា បរិគ្គហណលក្ខណា សម្មាវាចា. សម្មា សមុដ្ឋាបនលក្ខណោ សម្មាកម្មន្តោ. សម្មា វោទាបនលក្ខណា សម្មាអាជីវោ. សម្មា បគ្គហលក្ខណោ សម្មាវាយាមោ. សម្មា ឧបដ្ឋានលក្ខណា សម្មាសតិ. សម្មា សមាធានលក្ខណោ សម្មាសមាធិ.

តេសុ ឯកេកស្ស តីណិ កិច្ចានិ ហោន្តិ. សេយ្យាថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ តាវ អញ្ញេហិបិ អត្តនោ បច្ចនីកកិលេសេហិ សទ្ធិំ មិច្ឆាទិដ្ឋិំ បជហតិ, និរោធំ អារម្មណំ ករោតិ, សម្បយុត្តធម្មេ ច បស្សតិ តប្បដិច្ឆាទកមោហវិធមនវសេន អសម្មោហតោ. សម្មាសង្កប្បាទយោបិ តថេវ មិច្ឆាសង្កប្បាទីនិ ច បជហន្តិ, និរោធញ្ច អារម្មណំ ករោន្តិ. វិសេសតោ បនេត្ថ សម្មាទិដ្ឋិ សហជាតធម្មេ សម្មា ទស្សេតិ. សម្មាសង្កប្បោ សហជាតធម្មេ អភិនិរោបេតិ, សម្មាវាចា សម្មា បរិគ្គណ្ហាតិ, សម្មាកម្មន្តោ សម្មា សមុដ្ឋាបេតិ, សម្មាអាជីវោ សម្មា វោទាបេតិ, សម្មាវាយាមោ សម្មា បគ្គណ្ហាតិ, សម្មាសតិ សម្មា ឧបដ្ឋាបេតិ, សម្មាសមាធិ សម្មា ទហតិ.

អបិចេសា សម្មាទិដ្ឋិ នាម បុព្ពភាគេ នានាខណា នានារម្មណា ហោតិ, មគ្គកាលេ ឯកក្ខណា ឯការម្មណា. កិច្ចតោ បន សម្មាទិដ្ឋិ ទុក្ខេ ញាណន្តិអាទីនិ ចត្តារិ នាមានិ លភតិ. សម្មាសង្កប្បាទយោបិ បុព្ពភាគេ នានាខណា នានារម្មណា ហោន្តិ, មគ្គកាលេ ឯកក្ខណា ឯការម្មណា. តេសុ សម្មាសង្កប្បោ កិច្ចតោ នេក្ខម្មសង្កប្បោតិអាទីនិ តីណិ នាមានិ លភតិ. សម្មាវាចាទយោ តយោ វិរតិយោបិ ហោន្តិ ចេតនាយោបិ, មគ្គក្ខណេ បន វិរតិយោវ. សម្មាវាយាមោ សម្មាសតីតិ ឥទម្បិ ទ្វយំ កិច្ចតោ សម្មប្បធានសតិបដ្ឋានវសេន ចត្តារិ នាមានិ លភតិ. សម្មាសមាធិ បន បុព្ពភាគេបិ មគ្គក្ខណេបិ សម្មាសមាធិយេវ.

ឯវំ តាវ ‘‘សម្មាទិដ្ឋិ’’ន្តិអាទិនា នយេន វុត្តានំ អដ្ឋន្នំ អាទិបទានំយេវ អត្ថវណ្ណនំ ញត្វា ឥទានិ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតន្តិអាទីសុ ឯវំ ញាតព្ពោ. ភាវេតីតិ វឌ្ឍេតិ, អត្តនោ ចិត្តសន្តានេ បុនប្បុនំ ជនេតិ, អភិនិព្ពត្តេតីតិ អត្ថោ. វិវេកនិស្សិតន្តិ វិវេកំ និស្សិតំ, វិវេកេ វា និស្សិតន្តិ វិវេកនិស្សិតំ. វិវេកោតិ វិវិត្តតា. វិវិត្តតា ចាយំ តទង្គវិវេកោ, វិក្ខម្ភន-សមុច្ឆេទ-បដិប្បស្សទ្ធិ-និស្សរណវិវេកោតិ បញ្ចវិធោ. ឯវមេតស្មិំ បញ្ចវិធេ វិវេកេ. វិវេកនិស្សិតន្តិ តទង្គវិវេកនិស្សិតំ សមុច្ឆេទវិវេកនិស្សិតំ និស្សរណវិវេកនិស្សិតញ្ច សម្មាទិដ្ឋិំ ភាវេតីតិ អយមត្ថោ វេទិតព្ពោ. តថា ហិ អយំ អរិយមគ្គភាវនានុយុត្តោ យោគី វិបស្សនាក្ខណេ កិច្ចតោ តទង្គវិវេកនិស្សិតំ, អជ្ឈាសយតោ និស្សរណវិវេកនិស្សិតំ, មគ្គកាលេ បន កិច្ចតោ សមុច្ឆេទវិវេកនិស្សិតំ, អារម្មណតោ និស្សរណវិវេកនិស្សិតំ សម្មាទិដ្ឋិំ ភាវេតិ. ឯស នយោ វិរាគនិស្សិតាទីសុ. វិវេកត្ថា ឯវ ហិ វិរាគាទយោ.

កេវលញ្ចេត្ថ វោស្សគ្គោ ទុវិធោ បរិច្ចាគវោស្សគ្គោ ច បក្ខន្ទនវោស្សគ្គោ ចាតិ. តត្ថ បរិច្ចាគវោស្សគ្គោតិ វិបស្សនាក្ខណេ ច តទង្គវសេន, មគ្គក្ខណេ ច សមុច្ឆេទវសេន កិលេសប្បហានំ. បក្ខន្ទនវោស្សគ្គោតិ វិបស្សនាក្ខណេ តន្និន្នភាវេន, មគ្គក្ខណេ បន អារម្មណករណេន និព្ពានបក្ខន្ទនំ, តទុភយម្បិ ឥមស្មិំ លោកិយលោកុត្តរមិស្សកេ អត្ថវណ្ណនានយេ វដ្ដតិ. តថា ហិ អយំ សម្មាទិដ្ឋិ យថាវុត្តេន បការេន កិលេសេ ច បរិច្ចជតិ, និព្ពានញ្ច បក្ខន្ទតិ.

វោស្សគ្គបរិណាមិន្តិ ឥមិនា បន សកលេន វចនេន វោស្សគ្គត្ថំ បរិណមន្តំ បរិណតញ្ច, បរិបច្ចន្តំ បរិបក្កញ្ចាតិ ឥទំ វុត្តំ ហោតិ. អយញ្ហិ អរិយមគ្គភាវនានុយុត្តោ ភិក្ខុ យថា សម្មាទិដ្ឋិ កិលេសបរិច្ចាគវោស្សគ្គត្ថំ និព្ពានបក្ខន្ទនវោស្សគ្គត្ថញ្ច បរិបច្ចតិ, យថា ច បរិបក្កា ហោតិ, តថា នំ ភាវេតីតិ. ឯស នយោ សេសមគ្គង្គេសុ.

អាគម្មាតិ អារព្ភ សន្ធាយ បដិច្ច. ជាតិធម្មាតិ ជាតិសភាវា ជាតិបកតិកា. តស្មាតិ យស្មា សកលោ អរិយមគ្គោបិ កល្យាណមិត្តំ និស្សាយ លព្ភតិ, តស្មា. ហន្ទាតិ វវស្សគ្គត្ថេ និបាតោ. អប្បមាទំ បសំសន្តីតិ អប្បមាទំ វណ្ណយន្តិ, តស្មា អប្បមាទោ កាតព្ពោ. អត្ថាភិសមយាតិ អត្ថបដិលាភា. អដ្ឋមំ.

៩. បឋមអបុត្តកសុត្តវណ្ណនា

១៣០. នវមេ ទិវា ទិវស្សាតិ ទិវសស្ស ទិវា, មជ្ឈន្ហិកសមយេតិ អត្ថោ. សាបតេយ្យន្តិ ធនំ. កោ បន វាទោ រូបិយស្សាតិ សុវណ្ណរជតតម្ពលោហកាឡលោហផាលកច្ឆបកាទិភេទស្ស ឃនកតស្ស ចេវ បរិភោគភាជនាទិភេទស្ស ច រូបិយភណ្ឌស្ស បន កោ វាទោ? ‘‘ឯត្តកំ នាមា’’តិ កា បរិច្ឆេទកថាតិ អត្ថោ. កណាជកន្តិ សកុណ្ឌកភត្តំ. ពិលង្គទុតិយន្តិ កញ្ជិកទុតិយំ. សាណន្តិ សាណវាកមយំ. តិបក្ខវសនន្តិ តីណិ ខណ្ឌានិ ទ្វីសុ ឋានេសុ សិព្ពិត្វា កតនិវាសនំ.

អសប្បុរិសោតិ លាមកបុរិសោ. ឧទ្ធគ្គិកន្តិអាទីសុ ឧបរូបរិភូមីសុ ផលទានវសេន ឧទ្ធំ អគ្គមស្សាតិ ឧទ្ធគ្គិកា. សគ្គស្ស ហិតា តត្រុបបត្តិជននតោតិ សោវគ្គិកា. និព្ពត្តដ្ឋានេសុ សុខោ វិបាកោ អស្សាតិ សុខវិបាកា. សុដ្ឋុ អគ្គានំ ទិព្ពវណ្ណាទីនំ វិសេសានំ និព្ពត្តនតោ សគ្គសំវត្តនិកា. ឯវរូបំ ទក្ខិណទានំ ន បតិដ្ឋាបេតីតិ.

សាតោទកាតិ មធុរោទកា. សេត្តោទកាតិ វីចីនំ ភិន្នដ្ឋានេ ឧទកស្ស សេតតាយ សេតោទកា. សុបតិត្ថាតិ សុន្ទរតិត្ថា. តំ ជនោតិ យេន ឧទកេន សាតោទកា, តំ ឧទកំ ជនោ ភាជនានិ បូរេត្វា នេវ ហរេយ្យ. ន យថាបច្ចយំ វា ករេយ្យាតិ, យំ យំ ឧទកេន ឧទកកិច្ចំ កាតព្ពំ, តំ តំ ន ករេយ្យ. តទបេយ្យមានន្តិ តំ អបេយ្យមានំ. កិច្ចករោ ច ហោតីតិ អត្តនា កត្តព្ពកិច្ចករោ ចេវ កុសលកិច្ចករោ ច, ភុញ្ជតិ ច, កម្មន្តេ ច បយោជេតិ, ទានញ្ច ទេតីតិ អត្ថោ. នវមំ.

១០. ទុតិយអបុត្តកសុត្តវណ្ណនា

១៣១. ទសមេ បិណ្ឌបាតេន បដិបាទេសីតិ បិណ្ឌបាតេន សទ្ធិំ សំយោជេសិ, បិណ្ឌបាតំ អទាសីតិ អត្ថោ. បក្កាមីតិ កេនចិទេវ រាជុបដ្ឋានាទិនា កិច្ចេន គតោ. បច្ឆា វិប្បដិសារី អហោសីតិ សោ កិរ អញ្ញេសុបិ ទិវសេសុ តំ បច្ចេកសម្ពុទ្ធំ បស្សតិ, ទាតុំ បនស្ស ចិត្តំ ន ឧប្បជ្ជតិ. តស្មិំ បន ទិវសេ អយំ បទុមវតិទេវិយា តតិយបុត្តោ តគ្គរសិខី បច្ចេកពុទ្ធោ គន្ធមាទនបព្ពតេ ផលសមាបត្តិសុខេន វីតិនាមេត្វា បុព្ពណ្ហសមយេ វុដ្ឋាយ អនោតត្តទហេ មុខំ ធោវិត្វា មនោសិលាតលេ និវាសេត្វា កាយពន្ធនំ ពន្ធិត្វា បត្តចីវរមាទាយ អភិញ្ញាបាទកំ ចតុត្ថជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា ឥទ្ធិយា វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា នគរទ្វារេ ឱរុយ្ហ ចីវរំ បារុបិត្វា បត្តមាទាយ នគរវាសីនំ ឃរទ្វារេសុ សហស្សភណ្ឌិកំ ឋបេន្តោ វិយ បាសាទិកេហិ អភិក្កន្តាទីហិ អនុបុព្ពេន សេដ្ឋិនោ ឃរទ្វារំ សម្បត្តោ. តំទិវសញ្ច សេដ្ឋិ បាតោវ ឧដ្ឋាយ បណីតភោជនំ ភុញ្ជិត្វា, ឃរទ្វារកោដ្ឋកេ អាសនំ បញ្ញាបេត្វា, ទន្តន្តរានិ សោធេន្តោ និសិន្នោ ហោតិ. សោ បច្ចេកពុទ្ធំ ទិស្វា, តំទិវសំ បាតោ ភុត្វា និសិន្នត្តា ទានចិត្តំ ឧប្បាទេត្វា, ភរិយំ បក្កោសាបេត្វា, ‘‘ឥមស្ស សមណស្ស បិណ្ឌបាតំ ទេហី’’តិ វត្វា បក្កាមិ.

សេដ្ឋិភរិយា ចិន្តេសិ – ‘‘មយា ឯត្តកេន កាលេន ឥមស្ស ‘ទេថា’តិ វចនំ ន សុតបុព្ពំ, ទាបេន្តោបិ ច អជ្ជ ន យស្ស វា តស្ស វា ទាបេតិ, វីតរាគទោសមោហស្ស វន្តកិលេសស្ស ឱហិតភារស្ស បច្ចេកពុទ្ធស្ស ទាបេតិ, យំ វា តំ វា អទត្វា បណីតំ បិណ្ឌបាតំ ទស្សាមី’’តិ, ឃរា និក្ខម្ម បច្ចេកពុទ្ធំ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា បត្តំ អាទាយ អន្តោនិវេសនេ បញ្ញត្តាសនេ និសីទាបេត្វា សុបរិសុទ្ធេហិ សាលិតណ្ឌុលេហិ ភត្តំ សម្បាទេត្វា តទនុរូបំ ខាទនីយំ ព្យញ្ជនំ សុបេយ្យញ្ច សល្លក្ខេត្វា បត្តំ បូរេត្វា ពហិ គន្ធេហិ សមលង្ករិត្វា បច្ចេកពុទ្ធស្ស ហត្ថេសុ បតិដ្ឋបេត្វា វន្ទិ. បច្ចេកពុទ្ធោ – ‘‘អញ្ញេសម្បិ បច្ចេកពុទ្ធានំ សង្គហំ ករិស្សាមី’’តិ អបរិភុញ្ជិត្វាវ អនុមោទនំ កត្វា បក្កាមិ. សោបិ ខោ សេដ្ឋិ ពាហិរតោ អាគច្ឆន្តោ បច្ចេកពុទ្ធំ ទិស្វា មយំ ‘‘តុម្ហាកំ បិណ្ឌបាតំ ទេថា’’តិ វត្វា បក្កន្តា, អបិ វោ លទ្ធោតិ? អាម, សេដ្ឋិ លទ្ធោតិ. ‘‘បស្សាមី’’តិ គីវំ ឧក្ខិបិត្វា ឱលោកេសិ. អថស្ស បិណ្ឌបាតគន្ធោ ឧដ្ឋហិត្វា នាសាបុដំ បហរិ. សោ ចិត្តំ សំយមេតុំ អសក្កោន្តោ បច្ឆា វិប្បដិសារី អាហោសីតិ.

វរមេតន្តិអាទិ វិប្បដិសារស្ស ឧប្បន្នាការទស្សនំ. ភាតុ ច បន ឯកបុត្តកំ សាបតេយ្យស្ស ការណា ជីវិតា វោរោបេសីតិ តទា កិរស្ស អវិភត្តេយេវ កុដុម្ពេ មាតាបិតរោ ច ជេដ្ឋភាតា ច កាលមកំសុ. សោ ភាតុជាយាយ សទ្ធិំយេវ សំវាសំ កប្បេសិ. ភាតុ បនស្ស ឯកោ បុត្តោ ហោតិ, តំ វីថិយា កីឡន្តំ មនុស្សា វទន្តិ – ‘‘អយំ ទាសោ អយំ ទាសី ឥទំ យានំ ឥទំ ធនំ តវ សន្តក’’ន្តិ. សោ តេសំ កថំ គហេត្វា – ‘‘អយំ ទាសោ មយ្ហំ សន្តក’’ន្តិអាទីនិ កថេតិ.

អថស្ស ចូឡបិតា ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ ទារកោ ឥទានេវ ឯវំ កថេសិ, មហល្លកកាលេ កុដុម្ពំ មជ្ឈេ ភិន្ទាបេយ្យ, ឥទានេវស្ស កត្តព្ពំ ករិស្សាមី’’តិ ឯកទិវសំ វាសិំ អាទាយ – ‘‘ឯហិ បុត្ត, អរញ្ញំ គច្ឆាមា’’តិ តំ អរញ្ញំ នេត្វា វិរវន្តំ វិរវន្តំ មារេត្វា អាវាដេ បក្ខិបិត្វា បំសុនា បដិច្ឆាទេសិ. ឥទំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. សត្តក្ខត្តុន្តិ សត្តវារេ. បុព្ពបច្ឆិមចេតនាវសេន ចេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯកបិណ្ឌបាតទានស្មិញ្ហិ ឯកាវ ចេតនា ទ្វេ បដិសន្ធិយោ ន ទេតិ, បុព្ពបច្ឆិមចេតនាហិ បនេស សត្តក្ខត្តុំ សគ្គេ, សត្តក្ខត្តុំ សេដ្ឋិកុលេ និព្ពត្តោ. បុរាណន្តិ បច្ចេកសម្ពុទ្ធស្ស ទិន្នបិណ្ឌបាតចេតនាកម្មំ.

បរិគ្គហន្តិ បរិគ្គហិតវត្ថុ. អនុជីវិនោតិ ឯកំ មហាកុលំ និស្សាយ បណ្ណាសម្បិ សដ្ឋិបិ កុលានិ ជីវន្តិ, តេ មនុស្សេ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. សព្ពំ នាទាយ គន្តព្ពន្តិ សព្ពមេតំ ន អាទិយិត្វា គន្តព្ពំ. សព្ពំ និក្ខិប្បគាមិនន្តិ សព្ពមេតំ និក្ខិប្បសភាវំ, បរិច្ចជិតព្ពសភាវមេវាតិ អត្ថោ. ទសមំ.

ទុតិយោ វគ្គោ.