៣. តតិយវគ្គោ

១. បុគ្គលសុត្តវណ្ណនា

១៣២. តតិយវគ្គស្ស បឋមេ ‘‘នីចេ កុលេ បច្ចាជាតោ’’តិអាទិកេន តមេន យុត្តោតិ តមោ. កាយទុច្ចរិតាទីហិ បុន និរយតមូបគមនតោ តមបរាយណោ. ឥតិ ឧភយេនបិ ខន្ធតមោវ កថិតោ ហោតិ. ‘‘ឧច្ចេ កុលេ បច្ចាជាតោ’’តិអាទិកេន ជោតិនា យុត្តតោ ជោតិ, អាលោកីភូតោតិ វុត្តំ ហោតិ. កាយសុចរិតាទីហិ បុន សគ្គូបបត្តិជោតិភាវូបគមនតោ ជោតិបរាយណោ. ឥមិនា នយេន ឥតរេបិ ទ្វេ វេទិតព្ពា.

វេនកុលេតិ វិលីវការកុលេ. នេសាទកុលេតិ មិគលុទ្ទកាទីនំ កុលេ. រថការកុលេតិ ចម្មការកុលេ. បុក្កុសកុលេតិ បុប្ផឆឌ្ឌកកុលេ. កសិរវុត្តិកេតិ ទុក្ខវុត្តិកេ. ទុព្ពណ្ណោតិ បំសុបិសាចកោ វិយ ឈាមខាណុវណ្ណោ. ទុទ្ទសិកោតិ វិជាតមាតុយាបិ អមនាបទស្សនោ. ឱកោដិមកោតិ លកុណ្ឌកោ. កាណោតិ ឯកក្ខិកាណោ វា ឧភយក្ខិកាណោ វា. កុណីតិ ឯកហត្ថកុណី វា ឧភយហត្ថកុណី វា. ខញ្ជោតិ ឯកបាទខញ្ជោ វា ឧភយបាទខញ្ជោ វា. បក្ខហតោតិ ហតបក្ខោ បីឋសប្បី. បទីបេយ្យស្សាតិ តេលកបល្លកាទិនោ បទីបឧបករណស្ស. ឯវំ ខោ, មហារាជាតិ ឯត្ថ ឯកោ បុគ្គលោ ពហិទ្ធា អាលោកំ អទិស្វា មាតុកុច្ឆិស្មិំយេវ កាលំ កត្វា អបាយេសុ និព្ពត្តន្តោ សកលំ កប្បម្បិ សំសរតិ, សោបិ តមោតមបរាយណោវ. សោ បន កុហកបុគ្គលោ ភវេយ្យ. កុហកស្ស ហិ ឯវរូបា និព្ពត្តិ ហោតីតិ វុត្តំ.

ឯត្ថ ច ‘‘នីចេ កុលេ បច្ចាជាតោ ហោតិ ចណ្ឌាលកុលេ វា’’តិអាទីហិ អាគមនវិបត្តិ ចេវ បុព្ពុប្បន្នបច្ចយវិបត្តិ ច ទស្សិតា. ទលិទ្ទេតិអាទីហិ បវត្តបច្ចយវិបត្តិ. កសិរវុត្តិកេតិអាទីហិ អាជីវុបាយវិបត្តិ. ទុព្ពណ្ណោតិអាទីហិ អត្តភាវវិបត្តិ. ពវ្ហាពាធោតិអាទីហិ ទុក្ខការណសមាយោគោ. ន លាភីតិអាទីហិ សុខការណវិបត្តិ ចេវ ឧបភោគវិបត្តិ ច. កាយេន ទុច្ចរិតន្តិអាទីហិ តមបរាយណភាវស្ស ការណសមាយោគោ. កាយស្ស ភេទាតិអាទីហិ សម្បរាយិកតមូបគមោ. សុក្កបក្ខោ វុត្តបដិបក្ខនយេន វេទិតព្ពោ.

អក្កោសតីតិ ទសហិ អក្កោសវត្ថូហិ អក្កោសតិ. បរិភាសតីតិ, ‘‘កស្មា តិដ្ឋថ? កិំ តុម្ហេហិ អម្ហាកំ កសិកម្មាទីនិ កតានី’’តិអាទីហិ? បរិភវវចនេហិ បរិភាសតិ. រោសកោតិ ឃដ្ដកោ. អព្យគ្គមនសោតិ ឯកគ្គចិត្តោ. បឋមំ.

២. អយ្យិកាសុត្តវណ្ណនា

១៣៣. ទុតិយេ ជិណ្ណាតិ ជរាជិណ្ណា. វុឌ្ឍាតិ វយោវុឌ្ឍា. មហល្លិកាតិ ជាតិមហល្លិកា. អទ្ធគតាតិ អទ្ធំ ចិរកាលំ អតិក្កន្តា. វយោអនុប្បត្តាតិ បច្ឆិមវយំ សម្បត្តា. បិយា មនាបាតិ រញ្ញោ កិរ មាតរិ មតាយ អយ្យិកា មាតុដ្ឋានេ ឋត្វា បដិជគ្គិ, តេនស្ស អយ្យិកាយ ពលវបេមំ ឧប្បជ្ជិ. តស្មា ឯវមាហ. ហត្ថិរតនេនាតិ សតសហស្សគ្ឃនកោ ហត្ថី សតសហស្សគ្ឃនកេន អលង្ការេន អលង្កតោ ហត្ថិរតនំ នាម. អស្សរតនេបិ ឯសេវ នយោ. គាមវរោបិ សតសហស្សុដ្ឋានកគាមោវ. សព្ពានិ តានិ ភេទនធម្មានីតិ តេសុ ហិ កិញ្ចិ ករិយមានមេវ ភិជ្ជតិ, កិញ្ចិ កតបរិយោសិតំ ចក្កតោ អនបនីតមេវ, កិញ្ចិ អបនេត្វា ភូមិយំ ឋបិតមត្តំ, កិញ្ចិ តតោ បរំ, ឯវមេវ សត្តេសុបិ កោចិ បដិសន្ធិំ គហេត្វា មរតិ, កោចិ មូឡ្ហគព្ភាយ មាតរិ មាតុកុច្ឆិតោ អនិក្ខន្តោវ, កោចិ និក្ខន្តមត្តោ, កោចិ តតោ បរន្តិ. តស្មា ឯវមាហ. ទុតិយំ.

១៣៤. តតិយេ សព្ពំ ឧត្តានមេវ. តតិយំ.

៤. ឥស្សត្តសុត្តវណ្ណនា

១៣៥. ចតុត្ថស្ស អដ្ឋុប្បត្តិកោ និក្ខេបោ. ភគវតោ កិរ បឋមពោធិយំ មហាលាភសក្ការោ ឧទបាទិ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច. តិត្ថិយា ហតលាភសក្ការា ហុត្វា កុលេសុ ឯវំ កន្ថេន្តា វិចរន្តិ – ‘‘សមណោ គោតមោ ឯវមាហ, ‘មយ្ហមេវ ទានំ ទាតព្ពំ, ន អញ្ញេសំ ទានំ ទាតព្ពំ. មយ្ហមេវ សាវកានំ ទានំ ទាតព្ពំ, ន អញ្ញេសំ សាវកានំ ទានំ ទាតព្ពំ. មយ្ហមេវ ទិន្នំ មហប្ផលំ, ន អញ្ញេសំ ទិន្នំ មហប្ផលំ. មយ្ហមេវ សាវកានំ ទិន្នំ មហប្ផលំ, ន អញ្ញេសំ សាវកានំ ទិន្នំ មហប្ផល’ន្តិ. យុត្តំ នុ ខោ សយម្បិ ភិក្ខាចារនិស្សិតេន បរេសំ ភិក្ខាចារនិស្សិតានំ ចតុន្នំ បច្ចយានំ អន្តរាយំ កាតុំ, អយុត្តំ ករោតិ អននុច្ឆវិក’’ន្តិ. សា កថា បត្ថរមានា រាជកុលំ សម្បត្តា. រាជា សុត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អដ្ឋានមេតំ យំ តថាគតោ បរេសំ លាភន្តរាយំ ករេយ្យ. ឯតេ តថាគតស្ស អលាភាយ អយសាយ បរិសក្កន្តិ. សចាហំ ឥធេវ ឋត្វា ‘មា ឯវំ អវោចុត្ថ, ន សត្ថា ឯវំ កថេតី’តិ វទេយ្យំ, ឯវំ សា កថា និជ្ឈត្តិំ ន គច្ឆេយ្យ, ឥមស្ស មហាជនស្ស សន្និបតិតកាលេយេវ នំ និជ្ឈាបេស្សាមី’’តិ ឯកំ ឆណទិវសំ អាគមេន្តោ តុណ្ហី អហោសិ.

អបរេន សមយេន មហាឆណេ សម្បត្តេ ‘‘អយំ ឥមស្ស កាលោ’’តិ នគរេ ភេរិំ ចរាបេសិ – ‘‘សទ្ធា វា អស្សទ្ធា វា សម្មាទិដ្ឋិកា វា មិច្ឆាទិដ្ឋិកា វា គេហរក្ខកេ ទារកេ វា មាតុគាមេ វា ឋបេត្វា អវសេសា យេ វិហារំ នាគច្ឆន្តិ, បញ្ញាសំ ទណ្ឌោ’’តិ. សយម្បិ បាតោវ ន្ហត្វា កតបាតរាសោ សព្ពាភរណបដិមណ្ឌិតោ មហតា ពលកាយេន សទ្ធិំ វិហារំ អគមាសិ. គច្ឆន្តោ ច ចិន្តេសិ – ‘‘ភគវា តុម្ហេ កិរ ឯវំ វទថ ‘មយ្ហមេវ ទានំ ទាតព្ពំ…បេ… ន អញ្ញេសំ សាវកានំ ទិន្នំ មហប្ផល’ន្តិ ឯវំ បុច្ឆិតុំ អយុត្តំ, បញ្ហមេវ បុច្ឆិស្សាមិ, បញ្ហំ កថេន្តោ ច មេ ភគវា អវសានេ តិត្ថិយានំ វាទំ ភញ្ជិស្សតី’’តិ. សោ បញ្ហំ បុច្ឆន្តោ កត្ថ នុ ខោ, ភន្តេ, ទានំ ទាតព្ពន្តិ អាហ. យត្ថាតិ យស្មិំ បុគ្គលេ ចិត្តំ បសីទតិ, តស្មិំ ទាតព្ពំ, តស្ស វា ទាតព្ពន្តិ អត្ថោ.

ឯវំ វុត្តេ រាជា យេហិ មនុស្សេហិ តិត្ថិយានំ វចនំ អារោចិតំ, តេ ឱលោកេសិ. តេ រញ្ញា ឱលោកិតមត្តាវ មង្កុភូតា អធោមុខា បាទង្គុដ្ឋកេន ភូមិំ លេខមានា អដ្ឋំសុ. រាជា – ‘‘ឯកបទេនេវ, ភន្តេ, ហតា តិត្ថិយា’’តិ មហាជនំ សាវេន្តោ មហាសទ្ទេន អភាសិ. ឯវញ្ច បន ភាសិត្វា – ‘‘ភគវា ចិត្តំ នាម និគណ្ឋាចេលកបរិព្ពាជកាទីសុ យត្ថ កត្ថចិ បសីទតិ, កត្ថ បន, ភន្តេ, ទិន្នំ មហប្ផល’’ន្តិ បុច្ឆិ. អញ្ញំ ខោ ឯតន្តិ, ‘‘មហារាជ, អញ្ញំ តយា បឋមំ បុច្ឆិតំ, អញ្ញំ បច្ឆា, សល្លក្ខេហិ ឯតំ, បញ្ហាកថនំ បន មយ្ហំ ភារោ’’តិ វត្វា សីលវតោ ខោតិអាទិមាហ. តត្ថ ឥធ ត្យស្សាតិ ឥធ តេ អស្ស. សមុបព្យូឡ្ហោតិ រាសិភូតោ. អសិក្ខិតោតិ ធនុសិប្បេ អសិក្ខិតោ. អកតហត្ថោតិ មុដ្ឋិពន្ធាទិវសេន អសម្បាទិតហត្ថោ. អកតយោគ្គោតិ តិណបុញ្ជមត្តិកាបុញ្ជាទីសុ អកតបរិចយោ. អកតូបាសនោតិ រាជរាជមហាមត្តានំ អទស្សិតសរក្ខេបោ. ឆម្ភីតិ បវេធិតកាយោ.

កាមច្ឆន្ទោ បហីនោតិអាទីសុ អរហត្តមគ្គេន កាមច្ឆន្ទោ បហីនោ ហោតិ, អនាគាមិមគ្គេន ព្យាបាទោ, អរហត្តមគ្គេនេវ ថិនមិទ្ធំ, តថា ឧទ្ធច្ចំ, តតិយេនេវ កុក្កុច្ចំ, បឋមមគ្គេន វិចិកិច្ឆា បហីនា ហោតិ. អសេក្ខេន សីលក្ខន្ធេនាតិ អសេក្ខស្ស សីលក្ខន្ធោ អសេក្ខោ សីលក្ខន្ធោ នាម. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. ឯត្ថ ច បុរិមេហិ ចតូហិ បទេហិ លោកិយលោកុត្តរសីលសមាធិបញ្ញាវិមុត្តិយោ កថិតា. វិមុត្តិញាណទស្សនំ បច្ចវេក្ខណញាណំ ហោតិ, តំ លោកិយមេវ.

ឥស្សត្តន្តិ ឧសុសិប្បំ. ពលវីរិយន្តិ ឯត្ថ ពលំ នាម វាយោធាតុ, វីរិយំ កាយិកចេតសិកវីរិយមេវ. ភរេតិ ភរេយ្យ. នាសូរំ ជាតិបច្ចយាតិ, ‘‘អយំ ជាតិសម្បន្នោ’’តិ ឯវំ ជាតិការណា អសូរំ ន ភរេយ្យ.

ខន្តិសោរច្ចន្តិ ឯត្ថ ខន្តីតិ អធិវាសនខន្តិ, សោរច្ចន្តិ អរហត្តំ. ធម្មាតិ ឯតេ ទ្វេ ធម្មា. អស្សមេតិ អាវសថេ. វិវនេតិ អរញ្ញដ្ឋានេ, និរុទកេ អរញ្ញេ ចតុរស្សបោក្ខរណិអាទីនិ ការយេតិ អត្ថោ. ទុគ្គេតិ វិសមដ្ឋានេ. សង្កមនានីតិ បណ្ណាសហត្ថសដ្ឋិហត្ថានិ សមោកិណ្ណបរិសុទ្ធវាលិកានិ សង្កមនានិ ករេយ្យ.

ឥទានិ ឯតេសុ អរញ្ញសេនាសនេសុ វសន្តានំ ភិក្ខូនំ ភិក្ខាចារវត្តំ អាចិក្ខន្តោ អន្នំ បានន្តិអាទិមាហ. តត្ថ សេនាសនានីតិ មញ្ចបីឋាទីនិ. វិប្បសន្នេនាតិ ខីណាសវស្ស ទេន្តោបិ សកង្ខេន កិលេសមលិនេន ចិត្តេន អទត្វា វិប្បសន្នេនេវ ចិត្តេន ទទេយ្យ. ថនយន្តិ គជ្ជន្តោ. សតក្កកូតិ សតសិខរោ, អនេកកូដោតិ អត្ថោ. អភិសង្ខច្ចាតិ អភិសង្ខរិត្វា សមោធានេត្វា រាសិំ កត្វា.

អាមោទមានោតិ តុដ្ឋមានសោ ហុត្វា. បកិរេតីតិ ទានគ្គេ វិចិរតិ, បកិរន្តោ វិយ វា ទានំ ទេតិ. បុញ្ញធារាតិ អនេកទានចេតនាមយា បុញ្ញធារា. ទាតារំ អភិវស្សតីតិ យថា អាកាសេ សមុដ្ឋិតមេឃតោ និក្ខន្តា ឧទកធារា បថវិំ សិនេហយន្តី តេមេន្តី កិលេទយន្តី អភិវស្សតិ, ឯវមេវ អយម្បិ ទាយកស្ស អព្ភន្តរេ ឧប្បន្នា បុញ្ញធារា តមេវ ទាតារំ អន្តោ សិនេហេតិ បូរេតិ អភិសន្ទេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ទាតារំ អភិវស្សតី’’តិ. ចតុត្ថំ.

៥. បព្ពតូបមសុត្តវណ្ណនា

១៣៦. បញ្ចមេ មុទ្ធាវសិត្តានន្តិ ខត្តិយាភិសេកេន មុទ្ធនិ អវសិត្តានំ កតាភិសេកានំ. កាមគេធបរិយុដ្ឋិតានន្តិ កាមេសុ គេធេន បរិយុដ្ឋិតានំ អភិភូតានំ. ជនបទត្ថាវរិយប្បត្តានន្តិ ជនបទេ ថិរភាវប្បត្តានំ. រាជករណីយានីតិ រាជកម្មានិ រាជូហិ កត្តព្ពកិច្ចានិ. តេសុ ខ្វាហន្តិ តេសុ អហំ. ឧសុក្កមាបន្នោតិ ព្យាបារំ អាបន្នោ. ឯស កិរ រាជា ទិវសស្ស តិក្ខត្តុំ ភគវតោ ឧបដ្ឋានំ គច្ឆតិ, អន្តរាគមនានិ ពហូនិបិ ហោន្តិ. តស្ស និពទ្ធំ គច្ឆតោ ពលកាយោ មហាបិ ហោតិ អប្បោបិ. អថេកទិវសំ បញ្ចសតា ចោរា ចិន្តយិំសុ – ‘‘អយំ រាជា អវេលាយ អប្បេន ពលេន សមណស្ស គោតមស្ស ឧបដ្ឋានំ គច្ឆតិ, អន្តរាមគ្គេ នំ គហេត្វា រជ្ជំ គណ្ហិស្សាមា’’តិ. តេ អន្ធវនេ និលីយិំសុ. រាជានោ ច នាម មហាបុញ្ញា ហោន្តិ. អថ តេសំយេវ អព្ភន្តរតោ ឯកោ បុរិសោ និក្ខមិត្វា រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា មហន្តំ ពលកាយំ អាទាយ អន្ធវនំ បរិវារេត្វា តេ សព្ពេ គហេត្វា អន្ធវនតោ យាវ នគរទ្វារា មគ្គស្ស ឧភោសុ បស្សេសុ យថា អញ្ញមញ្ញំ ចក្ខុនា ចក្ខុំ ឧបនិពន្ធិត្វា ឱលោកេន្តិ, ឯវំ អាសន្នានិ សូលានិ រោបាបេត្វា សូលេសុ ឧត្តាសេសិ. ឥទំ សន្ធាយ ឯវមាហ.

អថ សត្ថា ចិន្តេសិ – ‘‘សចាហំ វក្ខាមិ, ‘មហារាជ, មាទិសេ នាម សម្មាសម្ពុទ្ធេ ធុរវិហារេ វសន្តេ តយា ឯវរូបំ ទារុណំ កម្មំ កតំ, អយុត្តំ តេ កត’ន្តិ, អថាយំ រាជា មង្កុ ហុត្វា សន្ថម្ភិតុំ ន សក្កុណេយ្យ, បរិយាយេន ធម្មំ កថេន្តស្សេវ មេ សល្លក្ខេស្សតី’’តិ ធម្មទេសនំ អារភន្តោ តំ កិំ មញ្ញសីតិអាទិមាហ. តត្ថ សទ្ធាយិកោតិ សទ្ធាតព្ពោ, យស្ស ត្វំ វចនំ សទ្ទហសីតិ អត្ថោ. បច្ចយិកោតិ តស្សេវ វេវចនំ, យស្ស វចនំ បត្តិយាយសីតិ អត្ថោ. អព្ភសមន្តិ អាកាសសមំ. និប្បោថេន្តោ អាគច្ឆតីតិ បថវិតលតោ យាវ អកនិដ្ឋព្រហ្មលោកា សព្ពេ សត្តេ សណ្ហករណីយំ តិណចុណ្ណំ វិយ ករោន្តោ បិសន្តោ អាគច្ឆតិ.

អញ្ញត្រ ធម្មចរិយាយាតិ ឋបេត្វា ធម្មចរិយំ អញ្ញំ កាតព្ពំ នត្ថិ, ទសកុសលកម្មបថសង្ខាតា ធម្មចរិយាវ កត្តព្ពា, ភន្តេតិ – សមចរិយាទីនិ តស្សេវ វេវចនានិ. អារោចេមីតិ អាចិក្ខាមិ. បដិវេទយាមីតិ ជានាបេមិ. អធិវត្តតីតិ អជ្ឈោត្ថរតិ. ហត្ថិយុទ្ធានីតិ នាឡាគិរិសទិសេ ហេមកប្បនេ នាគេ អភិរុយ្ហ យុជ្ឈិតព្ពយុទ្ធានិ. គតីតិ និប្ផត្តិ. វិសយោតិ ឱកាសោ, សមត្ថភាវោ វា. ន ហិ សក្កា តេហិ ជរាមរណំ បដិពាហិតុំ. មន្តិនោ មហាមត្តាតិ មន្តសម្បន្នា មហោសធវិធុរបណ្ឌិតាទិសទិសា មហាអមច្ចា. ភូមិគតន្តិ មហាលោហកុម្ភិយោ បូរេត្វា ភូមិយំ ឋបិតំ. វេហាសដ្ឋន្តិ ចម្មបសិព្ពកេ បូរេត្វា តុលាសង្ឃាដាទីសុ លគ្គេត្វា ចេវ និយ្យុហាទីសុ ច បូរេត្វា ឋបិតំ. ឧបលាបេតុន្តិ អញ្ញមញ្ញំ ភិន្ទិតុំ. យថា ទ្វេ ជនា ឯកេន មគ្គេន ន គច្ឆន្តិ ឯវំ កាតុំ.

នភំ អាហច្ចាតិ អាកាសំ បូរេត្វា. ឯវំ ជរា ច មច្ចុ ចាតិ ឥធ ទ្វេយេវ បព្ពតា គហិតា, រាជោវាទេ បន ‘‘ជរា អាគច្ឆតិ សព្ពយោព្ពនំ វិលុម្បមានា’’តិ ឯវំ ជរា មរណំ ព្យាធិ វិបត្តីតិ ចត្តារោបេតេ អាគតាវ. តស្មាតិ យស្មា ហត្ថិយុទ្ធាទីហិ ជរាមរណំ ជិនិតុំ ន សក្កា, តស្មា. សទ្ធំ និវេសយេតិ សទ្ធំ និវេសេយ្យ, បតិដ្ឋាបេយ្យាតិ. បញ្ចមំ.

តតិយោ វគ្គោ.

ឥតិ សារត្ថប្បកាសិនិយា

សំយុត្តនិកាយ-អដ្ឋកថាយ

កោសលសំយុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.