៤. មារសំយុត្តំ

១. បឋមវគ្គោ

១. តបោកម្មសុត្តវណ្ណនា

១៣៧. មារសំយុត្តស្ស បឋមេ ឧរុវេលាយំ វិហរតីតិ បដិវិទ្ធសព្ពញ្ញុតញ្ញាណោ ឧរុវេលគាមំ ឧបនិស្សាយ វិហរតិ. បឋមាភិសម្ពុទ្ធោតិ អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា បឋមំ អន្តោសត្តាហស្មិំយេវ. ទុក្ករការិកាយាតិ ឆព្ពស្សានិ កតាយ ទុក្ករការិកាយ. មារោ បាបិមាតិ អត្តនោ វិសយំ អតិក្កមិតុំ បដិបន្នេ សត្តេ មារេតីតិ មារោ. បាបេ និយោជេតិ, សយំ វា បាបេ និយុត្តោតិ បាបិមា. អញ្ញានិបិស្ស កណ្ហោ, អធិបតិ, វសវត្តី, អន្តកោ, នមុចិ, បមត្តពន្ធូតិអាទីនិ ពហូនិ នាមានិ, ឥធ បន នាមទ្វយមេវ គហិតំ. ឧបសង្កមីតិ – ‘‘អយំ សមណោ គោតមោ ‘មុត្តោស្មី’តិ មញ្ញតិ, អមុត្តភាវមស្ស កថេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ឧបសង្កមិ.

តបោកម្មា អបក្កម្មាតិ តបោកម្មតោ អបក្កមិត្វា. អបរទ្ធោតិ ‘‘ទូរេ ត្វំ សុទ្ធិមគ្គា’’តិ វទតិ. អមរំ តបន្តិ អមរតបំ អមរភាវត្ថាយ កតំ លូខតបំ, អត្តកិលមថានុយោគោ. សព្ពានត្ថាវហំ ហោតីតិ, ‘‘សព្ពំ តបំ មយ្ហំ អត្ថាវហំ ន ភវតី’’តិ ញត្វា. ផិយារិត្តំវ ធម្មនីតិ អរញ្ញេ ថលេ ផិយារិត្តំ វិយ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា អរញ្ញេ ថលេ នាវំ ឋបេត្វា ភណ្ឌស្ស បូរេត្វា មហាជនា អភិរូហិត្វា ផិយារិត្តំ គហេត្វា សំកឌ្ឍេយ្យុំ ចេវ ឧប្បីលេយ្យុំ ច, សោ មហាជនស្ស វាយាមោ ឯកង្គុលទ្វង្គុលមត្តម្បិ នាវាយ គមនំ អសាធេន្តោ និរត្ថកោ ភវេយ្យ ន អនត្ថាវហោ, ឯវមេវ អហំ ‘សព្ពំ អមរំ តបំ អនត្ថាវហំ ហោតី’តិ ញត្វា វិស្សជ្ជេសិន្តិ.

ឥទានិ តំ អមរំ តបំ បហាយ យេន មគ្គេន ពុទ្ធោ ជាតោ, តំ ទស្សេន្តោ សីលន្តិអាទិមាហ. តត្ថ សីលន្តិ វចនេន សម្មាវាចាកម្មន្តាជីវា គហិតា, សមាធិនា សម្មាវាយាមសតិសមាធយោ, បញ្ញាយ សម្មាទិដ្ឋិសង្កប្បា. មគ្គំ ពោធាយ ភាវយន្តិ ឥមំ អដ្ឋង្គិកមេវ អរិយមគ្គំ ពោធត្ថាយ ភាវយន្តោ. ឯត្ថ ច ពោធាយាតិ មគ្គត្ថាយ. យថា ហិ យាគុត្ថាយ យាគុមេវ បចន្តិ, បូវត្ថាយ បូវមេវ បចន្តិ, ន អញ្ញំ កិញ្ចិ ករោន្តិ, ឯវំ មគ្គមេវ មគ្គត្ថាយ ភាវេតិ. តេនាហ ‘‘មគ្គំ ពោធាយ ភាវយ’’ន្តិ. បរមំ សុទ្ធិន្តិ អរហត្តំ. និហតោតិ ត្វំ មយា និហតោ បរាជិតោ. បឋមំ.

២. ហត្ថិរាជវណ្ណសុត្តវណ្ណនា

១៣៨. ទុតិយេ រត្តន្ធការតិមិសាយន្តិ រត្តិំ អន្ធភាវការកេ មហាតមេ ចតុរង្គេ តមសិ. អព្ភោកាសេ និសិន្នោ ហោតីតិ គន្ធកុដិតោ និក្ខមិត្វា ចង្កមនកោដិយំ បាសាណផលកេ មហាចីវរំ សីសេ ឋបេត្វា បធានំ បរិគ្គណ្ហមានោ និសិន្នោ ហោតិ.

ននុ ច តថាគតស្ស អភាវិតោ វា មគ្គោ, អប្បហីនា វា កិលេសា, អប្បដិវិទ្ធំ វា អកុប្បំ, អសច្ឆិកតោ វា និរោធោ នត្ថិ, កស្មា ឯវមកាសីតិ? អនាគតេ កុលបុត្តានំ អង្កុសត្ថំ. ‘‘អនាគតេ ហិ កុលបុត្តា មយា គតមគ្គំ អាវជ្ជិត្វា អព្ភោកាសវាសំ វសិតព្ពំ មញ្ញមានា បធានកម្មំ ករិស្សន្តី’’តិ សម្បស្សមានោ សត្ថា ឯវមកាសិ. មហាតិ មហន្តោ. អរិដ្ឋកោតិ កាឡកោ. មណីតិ បាសាណោ. ឯវមស្ស សីសំ ហោតីតិ ឯវរូបំ តស្ស កាឡវណ្ណំ កូដាគារប្បមាណំ មហាបាសាណសទិសំ សីសំ ហោតិ.

សុភាសុភន្តិ ទីឃមទ្ធានំ សំសរន្តោ សុន្ទរាសុន្ទរំ វណ្ណំ កត្វា អាគតោសីតិ វទតិ. អថ វា សំសរន្តិ សំសរន្តោ អាគច្ឆន្តោ. ទីឃមទ្ធានន្តិ វសវត្តិដ្ឋានតោ យាវ ឧរុវេលាយ ទីឃមគ្គំ, បុរេ ពោធាយ វា ឆព្ពស្សានិ ទុក្ករការិកសមយសង្ខាតំ ទីឃកាលំ. វណ្ណំ កត្វា សុភាសុភន្តិ សុន្ទរញ្ច អសុន្ទរញ្ច នានប្បការំ វណ្ណំ កត្វា អនេកវារំ មម សន្តិកំ អាគតោសីតិ អត្ថោ. សោ កិរ វណ្ណោ នាម នត្ថិ, យេន វណ្ណេន មារោ វិភិំសកត្ថាយ ភគវតោ សន្តិកំ ន អាគតបុព្ពោ. តេន តំ ភគវា ឯវមាហ. អលំ តេ តេនាតិ អលំ តុយ្ហំ ឯតេន មារវិភិំសាការទស្សនព្យាបារេន. ទុតិយំ.

៣. សុភសុត្តវណ្ណនា

១៣៩. តតិយេ សុសំវុតាតិ សុបិហិតា. ន តេ មារវសានុគាតិ, មារ, តេ តុយ្ហំ វសានុគា ន ហោន្តិ. ន តេ មារស្ស ពទ្ធគូតិ តេ តុយ្ហំ មារស្ស ពទ្ធចរា សិស្សា អន្តេវាសិកា ន ហោន្តិ. តតិយំ.

៤. បឋមមារបាសសុត្តវណ្ណនា

១៤០. ចតុត្ថេ យោនិសោ មនសិការាតិ ឧបាយមនសិការេន. យោនិសោ សម្មប្បធានាតិ ឧបាយវីរិយេន ការណវីរិយេន. វិមុត្តីតិ អរហត្តផលវិមុត្តិ. អជ្ឈភាសីតិ ‘‘អយំ អត្តនា វីរិយំ កត្វា អរហត្តំ បត្វាបិ ន តុស្សតិ, ឥទានិ អញ្ញេសម្បិ ‘បាបុណាថា’តិ ឧស្សាហំ ករោតិ, បដិពាហេស្សាមិ ន’’ន្តិ ចិន្តេត្វា អភាសិ.

មារបាសេនាតិ កិលេសបាសេន. យេ ទិព្ពា យេ ច មានុសាតិ យេ ទិព្ពា កាមគុណសង្ខាតា មានុសា កាមគុណសង្ខាតា ច មារបាសា នាម អត្ថិ, សព្ពេហិ តេហិ ត្វំ ពទ្ធោតិ វទតិ. មារពន្ធនពទ្ធោតិ មារពន្ធនេន ពទ្ធោ, មារពន្ធនេ វា ពទ្ធោ. ន មេ សមណ មោក្ខសីតិ សមណ ត្វំ មម វិសយតោ ន មុច្ចិស្សសិ. ចតុត្ថំ.

៥. ទុតិយមារបាសសុត្តវណ្ណនា

១៤១. បញ្ចមេ មុត្តាហន្តិ មុត្តោ អហំ. បុរិមំ សុត្តំ អន្តោវស្សេ វុត្តំ, ឥទំ បន បវារេត្វា វុដ្ឋវស្សកាលេ. ចារិកន្តិ អនុបុព្ពគមនចារិកំ. (បវារេត្វា) ទិវសេ ទិវសេ យោជនបរមំ គច្ឆន្តា ចរថាតិ វទតិ. មា ឯកេន ទ្វេតិ ឯកមគ្គេន ទ្វេ ជនា មា អគមិត្ថ. ឯវញ្ហិ គតេសុ ឯកស្មិំ ធម្មំ ទេសេន្តេ, ឯកេន តុណ្ហីភូតេន ឋាតព្ពំ ហោតិ. តស្មា ឯវមាហ.

អាទិកល្យាណន្តិ អាទិម្ហិ កល្យាណំ សុន្ទរំ ភទ្ទកំ. តថា មជ្ឈបរិយោសានេសុ. អាទិមជ្ឈបរិយោសានញ្ច នាមេតំ សាសនស្ស ច ទេសនាយ ច វសេន ទុវិធំ. តត្ថ សាសនស្ស សីលំ អាទិ, សមថវិបស្សនាមគ្គា មជ្ឈំ, ផលនិព្ពានានិ បរិយោសានំ. សីលសមាធយោ វា អាទិ, វិបស្សនាមគ្គា មជ្ឈំ, ផលនិព្ពានានិ បរិយោសានំ. សីលសមាធិវិបស្សនា វា អាទិ, មគ្គោ មជ្ឈំ, ផលនិព្ពានានិ បរិយោសានំ. ទេសនាយ បន ចតុប្បទិកាយ គាថាយ តាវ បឋមបាទោ អាទិ, ទុតិយតតិយា មជ្ឈំ, ចតុត្ថោ បរិយោសានំ. បញ្ចបទឆប្បទានំ បឋមបាទោ អាទិ, អវសានបាទោ បរិយោសានំ, អវសេសា មជ្ឈំ. ឯកានុសន្ធិកសុត្តស្ស និទានំ អាទិ, ‘‘ឥទមវោចា’’តិ បរិយោសានំ, សេសំ មជ្ឈំ. អនេកានុសន្ធិកស្ស មជ្ឈេ ពហូបិ អនុសន្ធិ មជ្ឈមេវ, និទានំ អាទិ, ‘‘ឥទមវោចា’’តិ បរិយោសានំ.

សាត្ថន្តិ សាត្ថកំ កត្វា ទេសេថ. សព្យញ្ជនន្តិ ព្យញ្ជនេហិ ចេវ បទេហិ ច បរិបូរំ កត្វា ទេសេថ. កេវលបរិបុណ្ណន្តិ សកលបរិបុណ្ណំ. បរិសុទ្ធន្តិ និរុបក្កិលេសំ. ព្រហ្មចរិយន្តិ សិក្ខត្តយសង្គហំ សាសនព្រហ្មចរិយំ. បកាសេថាតិ អាវិករោថ.

អប្បរជក្ខជាតិកាតិ បញ្ញាចក្ខុម្ហិ អប្បកិលេសរជសភាវា, ទុកូលសាណិយា បដិច្ឆន្នា វិយ ចតុប្បទិកគាថាបរិយោសានេ អរហត្តំ បត្តុំ សមត្ថា សន្តីតិ អត្ថោ. អស្សវនតាតិ អស្សវនតាយ. បរិហាយន្តីតិ អលាភបរិហានិយា ធម្មតោ បរិហាយន្តិ. សេនានិគមោតិ បឋមកប្បិកានំ សេនាយ និវិដ្ឋោកាសេ បតិដ្ឋិតគាមោ, សុជាតាយ វា បិតុ សេនានី នាម និគមោ. តេនុបសង្កមិស្សាមីតិ នាហំ តុម្ហេ ឧយ្យោជេត្វា បរិវេណាទីនិ ការេត្វា ឧបដ្ឋាកាទីហិ បរិចរិយមានោ វិហរិស្សាមិ, តិណ្ណំ បន ជដិលានំ អឌ្ឍុឌ្ឍានិ បាដិហារិយសហស្សានិ ទស្សេត្វា ធម្មមេវ ទេសេតុំ ឧបសង្កមិស្សាមីតិ. តេនុបសង្កមីតិ, ‘‘អយំ សមណោ គោតមោ មហាយុទ្ធំ វិចារេន្តោ វិយ, ‘មា ឯកេន ទ្វេ អគមិត្ថ, ធម្មំ ទេសេថា’តិ សដ្ឋិ ជនេ ឧយ្យោជេតិ, ឥមស្មិំ បន ឯកស្មិម្បិ ធម្មំ ទេសេន្តេ មយ្ហំ ចិត្តស្សាទំ នត្ថិ, ឯវំ ពហូសុ ទេសេន្តេសុ កុតោ ភវិស្សតិ, បដិពាហាមិ ន’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ឧបសង្កមិ. បញ្ចមំ.

៦. សប្បសុត្តវណ្ណនា

១៤២. ឆដ្ឋេ សោណ្ឌិកាកិលញ្ជន្តិ សុរាការកានំ បិដ្ឋបត្ថរណកកិលញ្ជំ. កោសលិកា កំសបាតីតិ កោសលរញ្ញោ រថចក្កប្បមាណា បរិភោគបាតិ. គឡគឡាយន្តេតិ គជ្ជន្តេ. កម្មារគគ្គរិយាតិ កម្មារុទ្ធនបណាឡិយា. ធមមានាយាតិ ភស្តវាតេន បូរិយមានាយ. ឥតិ វិទិត្វាតិ – ‘‘សមណោ គោតមោ បធានមនុយុត្តោ សុខេន និសិន្នោ, ឃដ្ដយិស្សាមិ ន’’ន្តិ វុត្តប្បការំ អត្តភាវំ មាបេត្វា និយាមភូមិយំ ឥតោ ចិតោ ច សញ្ចរន្តំ វិជ្ជុលតាលោកេន ទិស្វា, ‘‘កោ នុ ខោ ឯសោ សត្តោ’’តិ? អាវជ្ជេន្តោ, ‘‘មារោ អយ’’ន្តិ ឯវំ វិទិត្វា.

សុញ្ញគេហានីតិ សុញ្ញាគារានិ. សេយ្យាតិ សេយ្យត្ថាយ. ឋស្សាមិ ចង្កមិស្សាមិ និសីទិស្សាមិ និបជ្ជិស្សាមីតិ ឯតទត្ថាយ យោ សុញ្ញាគារានិ សេវតីតិ អត្ថោ. សោ មុនិ អត្តសញ្ញតោតិ សោ ពុទ្ធមុនិ ហត្ថបាទកុក្កុច្ចាភាវេន សំយតត្តភាវោ. វោស្សជ្ជ ចរេយ្យ តត្ថ សោតិ សោ តស្មិំ អត្តភាវេ អាលយំ និកន្តិំ វោស្សជ្ជិត្វា បហាយ ចរេយ្យ. បតិរូបំ ហិ តថាវិធស្ស តន្តិ តាទិសស្ស តំសណ្ឋិតស្ស ពុទ្ធមុនិនោ តំ អត្តភាវេ និកន្តិំ វោស្សជ្ជិត្វា ចរណំ នាម បតិរូបំ យុត្តំ អនុច្ឆវិកំ.

ចរកាតិ សីហព្យគ្ឃាទិកា សញ្ចរណសត្តា. ភេរវាតិ សវិញ្ញាណកអវិញ្ញាណកភេរវា. តត្ថ សវិញ្ញាណកា សីហព្យគ្ឃាទយោ, អវិញ្ញាណកា រត្តិភាគេ ខាណុវម្មិកាទយោ. តេបិ ហិ តស្មិំ កាលេ យក្ខា វិយ ឧបដ្ឋហន្តិ, រជ្ជុវល្លិយាទីនិ សព្ពានិ សប្បា វិយ ឧបដ្ឋហន្តិ. តត្ថាតិ តេសុ ភេរវេសុ សុញ្ញាគារគតោ ពុទ្ធមុនិ លោមចលនមត្តកម្បិ ន ករោតិ.

ឥទានិ អដ្ឋានបរិកប្បំ ទស្សេន្តោ នភំ ផលេយ្យាតិអាទិមាហ. តត្ថ ផលេយ្យាតិ កាកបទំ វិយ ហីរហីរសោ ផលេយ្យ. ចលេយ្យាតិ បោក្ខរបត្តេ វាតាហតោ ឧទកពិន្ទុ វិយ ចលេយ្យ. សល្លម្បិ ចេ ឧរសិ បកប្បយេយ្យុន្តិ តិខិណសត្តិសល្លំ ចេបិ ឧរស្មិំ ចារេយេយ្យុំ. ឧបធីសូតិ ខន្ធូបធីសុ. តាណំ ន ករោន្តីតិ តិខិណេ សល្លេ ឧរស្មិំ ចារិយមានេ ភយេន គុម្ពន្តរកន្ទរាទីនិ បវិសន្តា តាណំ ករោន្តិ នាម. ពុទ្ធា បន សមុច្ឆិន្នសព្ពភយា ឯវរូបំ តាណំ នាម ន ករោន្តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. សុបតិសុត្តវណ្ណនា

១៤៣. សត្តមេ បាទេ បក្ខាលេត្វាតិ ឧតុគាហាបនត្ថំ ធោវិត្វា. ពុទ្ធានំ បន សរីរេ រជោជល្លំ ន ឧបលិម្បតិ, ឧទកម្បិ បោក្ខរបត្តេ បក្ខិត្តំ វិយ វិវដ្ដិត្វា គច្ឆតិ. អបិច ខោ ធោតបាទកេ គេហេ បាទេ ធោវិត្វា បវិសនំ បព្ពជិតានំ វត្តំ. តត្ថ ពុទ្ធានំ វត្តភេទោ នាម នត្ថិ, វត្តសីសេ បន ឋត្វា ធោវន្តិ. សចេ ហិ តថាគតោ នេវ ន្ហាយេយ្យ, ន បាទេ ធោវេយ្យ, ‘‘នាយំ មនុស្សោ’’តិ វទេយ្យុំ. តស្មា មនុស្សកិរិយំ អមុញ្ចន្តោ ធោវតិ. សតោ សម្បជានោតិ សោប្បបរិគ្គាហកេន សតិសម្បជញ្ញេន សមន្នាគតោ. ឧបសង្កមីតិ សមណោ គោតមោ សព្ពរត្តិំ អព្ភោកាសេ ចង្កមិត្វា គន្ធកុដិំ បវិសិត្វា និទ្ទាយតិ, អតិវិយ សុខសយិតោ ភវិស្សតិ, ឃដ្ដយិស្សាមិ នន្តិ ចិន្តេត្វា ឧបសង្កមិ.

កិំ សោប្បសីតិ កិំ សុបសិ, កិំ សោប្បំ នាមិទំ តវាតិ វទតិ. កិំ នុ សោប្បសីតិ កស្មា នុ សុបសិ? ទុព្ភគោ វិយាតិ មតោ វិយ, វិសញ្ញី វិយ ច. សុញ្ញមគារន្តិ សុញ្ញំ មេ ឃរំ លទ្ធន្តិ សោប្បសីតិ វទតិ. សូរិយេ ឧគ្គតេតិ សូរិយម្ហិ ឧដ្ឋិតេ. ឥទានិ ហិ អញ្ញេ ភិក្ខូ សម្មជ្ជន្តិ, បានីយំ ឧបដ្ឋបេន្តិ, ភិក្ខាចារគមនសជ្ជា ភវន្តិ, ត្វំ កស្មា សោប្បសិយេវ.

ជាលិនីតិ តយោ ភវេ អជ្ឈោត្ថរិត្វា ឋិតេន ‘‘អជ្ឈត្តិកស្សុបាទាយ អដ្ឋារសតណ្ហាវិចរិតានី’’តិអាទិនា (វិភ. ៨៤២) តេន តេន អត្តនោ កោដ្ឋាសភូតេន ជាលេន ជាលិនី. វិសត្តិកាតិ រូបាទីសុ តត្ថ តត្ថ វិសត្តតាយ វិសមូលតាយ វិសបរិភោគតាយ ច វិសត្តិកា. កុហិញ្ចិ នេតវេតិ កត្ថចិ នេតុំ. សព្ពូបធិ បរិក្ខយាតិ សព្ពេសំ ខន្ធកិលេសាភិសង្ខារកាមគុណភេទានំ ឧបធីនំ បរិក្ខយា. កិំ តវេត្ថ, មារាតិ, មារ, តុយ្ហំ កិំ ឯត្ថ? កស្មា ត្វំ ឧណ្ហយាគុយំ និលីយិតុំ អសក្កោន្តី ខុទ្ទកមក្ខិកា វិយ អន្តន្តេនេវ ឧជ្ឈាយន្តោ អាហិណ្ឌសីតិ. សត្តមំ.

៨. នន្ទតិសុត្តវណ្ណនា

១៤៤. អដ្ឋមំ ទេវតាសំយុត្តេ វុត្តត្ថមេវ. អដ្ឋមំ.

៩. បឋមអាយុសុត្តវណ្ណនា

១៤៥. នវមេ អប្បំ វា ភិយ្យោតិ ភិយ្យោ ជីវន្តោ អបរំ វស្សសតំ ជីវិតុំ ន សក្កោតិ, បណ្ណាសំ វា សដ្ឋិ វា វស្សានិ ជីវតិ. អជ្ឈភាសីតិ សមណោ គោតមោ ‘‘មនុស្សានំ អប្បមាយូ’’តិ កថេតិ, ទីឃភាវមស្ស កថេស្សាមីតិ បច្ចនីកសាតតាយ អភិភវិត្វា អភាសិ.

ន នំ ហីឡេតិ តំ អាយុំ ‘‘អប្បកមិទ’’ន្តិ ន ហីឡេយ្យ. ខីរមត្តោ វាតិ យថា ទហរោ កុមារោ ឧត្តានសេយ្យកោ ខីរំ បិវិត្វា ទុកូលចុម្ពដកេ និបន្នោ អសញ្ញី វិយ និទ្ទាយតិ, កស្សចិ អាយុំ អប្បំ វា ទីឃំ វាតិ ន ចិន្តេតិ, ឯវំ សប្បុរិសោ. ចរេយ្យាទិត្តសីសោ វាតិ អាយុំ បរិត្តន្តិ ញត្វា បជ្ជលិតសីសោ វិយ ចរេយ្យ. នវមំ.

១០. ទុតិយអាយុសុត្តវណ្ណនា

១៤៦. ទសមេ នេមីវ រថកុព្ពរន្តិ យថា ទិវសំ គច្ឆន្តស្ស រថស្ស ចក្កនេមិ កុព្ពរំ អនុបរិយាយតិ ន វិជហតិ, ឯវំ អាយុ អនុបរិយាយតីតិ. ទសមំ.

បឋមោ វគ្គោ.

២. ទុតិយវគ្គោ

១. បាសាណសុត្តវណ្ណនា

១៤៧. ទុតិយវគ្គស្ស បឋមេ និសិន្នោតិ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ បធានំ បរិគ្គណ្ហន្តោ និសិន្នោ. មារោបិស្ស សុខនិសិន្នភាវំ ញត្វា ឃដ្ដយិស្សាមីតិ ឧបសង្កមន្តោ. បទាលេសីតិ បព្ពតបិដ្ឋេ ឋត្វា បវិជ្ឈិ. បាសាណា និរន្តរា អញ្ញមញ្ញំ អភិហនន្តា បតន្តិ. កេវលន្តិ សកលំ. សព្ពន្តិ តស្សេវ វេវចនំ. បឋមំ.

២. កិន្នុសីហសុត្តវណ្ណនា

១៤៨. ទុតិយេ វិចក្ខុកម្មាយាតិ បរិសាយ បញ្ញាចក្ខុំ វិនាសេតុកម្យតាយ. ពុទ្ធានំ បនេស បញ្ញាចក្ខុំ វិនាសេតុំ ន សក្កោតិ, បរិសាយ ភេរវារម្មណំ សាវេន្តោ វា ទស្សេន្តោ វា សក្កោតិ. វិជិតាវី នុ មញ្ញសីតិ កិំ នុ ត្វំ ‘‘វិជិតវិជយោ អហ’’ន្តិ មញ្ញសិ? មា ឯវំ មញ្ញិ, នត្ថិ តេ ជយោ. បរិសាសូតិ, អដ្ឋសុ បរិសាសុ. ពលប្បត្តាតិ ទសពលប្បត្តា. ទុតិយំ.

៣. សកលិកសុត្តវណ្ណនា

១៤៩. តតិយេ មន្ទិយា នូតិ មន្ទភាវេន មោមូហភាវេន. ឧទាហុ កាវេយ្យមត្តោតិ ឧទាហុ យថា កវិ កព្ពំ ចិន្តេន្តោ តេន កព្ពករណេន មត្តោ សយតិ, ឯវំ សយសិ. សម្បចុរាតិ ពហវោ. កិមិទំ សោប្បសេ វាតិ កស្មា ឥទំ សោប្បំ សោប្បសិយេវ? អត្ថំ សមេច្ចាតិ អត្ថំ សមាគន្ត្វា បាបុណិត្វា. មយ្ហំ ហិ អសង្គហោ នាម សង្គហវិបន្នោ វា អត្ថោ នត្ថិ. សល្លន្តិ តិខិណំ សត្តិសល្លំ. ជគ្គំ ន សង្កេតិ យថា ឯកច្ចោ សីហបថាទីសុ ជគ្គន្តោ សង្កតិ, តថា អហំ ជគ្គន្តោបិ ន សង្កាមិ. នបិ ភេមិ សោត្តុន្តិ យថា ឯកច្ចោ សីហបថាទីសុយេវ សុបិតុំ ភាយតិ, ឯវំ អហំ សុបិតុម្បិ ន ភាយាមិ. នានុតបន្តិ មាមន្តិ យថា អាចរិយស្ស វា អន្តេវាសិកស្ស វា អផាសុកេ ជាតេ ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាយ ឋិតត្តា អន្តេវាសិំ រត្តិន្ទិវា អតិក្កមន្តា អនុតបន្តិ, ឯវំ មំ នានុតបន្តិ. ន ហិ មយ្ហំ កិញ្ចិ អបរិនិដ្ឋិតកម្មំ នាម អត្ថិ. តេនេវាហ ហានិំ ន បស្សាមិ កុហិញ្ចិ លោកេតិ. តតិយំ.

៤. បតិរូបសុត្តវណ្ណនា

១៥០. ចតុត្ថេ អនុរោធវិរោធេសូតិ រាគបដិឃេសុ. មា សជ្ជិត្ថោ តទាចរន្តិ ឯវំ ធម្មកថំ អាចរន្តោ មា លគ្គិ. ធម្មកថំ កថេន្តស្ស ហិ ឯកច្ចេ សាធុការំ ទទន្តិ, តេសុ រាគោ ឧប្បជ្ជតិ. ឯកច្ចេ អសក្កច្ចំ សុណន្តិ, តេសុ បដិឃោ ឧប្បជ្ជតិ. ឥតិ ធម្មកថិកោ អនុរោធវិរោធេសុ សជ្ជតិ នាម. ត្វំ ឯវំ មា សជ្ជិត្ថោតិ វទតិ. យទញ្ញមនុសាសតីតិ យំ អញ្ញំ អនុសាសតិ, តំ. សម្ពុទ្ធោ ហិតានុកម្បី ហិតេន អនុបកម្បតិ. យស្មា ច ហិតានុកម្បី, តស្មា អនុរោធវិរោធេហិ វិប្បមុត្តោ តថាគតោតិ. ចតុត្ថំ.

៥. មានសសុត្តវណ្ណនា

១៥១. បញ្ចមេ អាកាសេ ចរន្តេបិ ពន្ធតីតិ អន្តលិក្ខចរោ. បាសោតិ រាគបាសោ. មានសោតិ មនសម្បយុត្តោ. បញ្ចមំ.

៦. បត្តសុត្តវណ្ណនា

១៥២. ឆដ្ឋេ បញ្ចន្នំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ ឧបាទាយាតិ បញ្ច ឧបាទានក្ខន្ធេ អាទិយិត្វា, សភាវសាមញ្ញលក្ខណវសេន នានប្បការតោ វិភជិត្វា ទស្សេន្តោ. សន្ទស្សេតីតិ ខន្ធានំ សភាវលក្ខណាទីនិ ទស្សេតិ. សមាទបេតីតិ គណ្ហាបេតិ. សមុត្តេជេតីតិ សមាទានម្ហិ ឧស្សាហំ ជនេតិ. សម្បហំសេតីតិ បដិវិទ្ធគុណេន វោទាបេតិ ជោតាបេតិ. អដ្ឋិំ កត្វាតិ អត្ថិកំ កត្វា, ‘‘អយំ នោ អធិគន្តព្ពោ អត្ថោ’’តិ ឯវំ សល្លក្ខេត្វា តាយ ទេសនាយ អត្ថិកា ហុត្វា. មនសិ កត្វាតិ ចិត្តេ ឋបេត្វា. សព្ពចេតសោ សមន្នាហរិត្វាតិ សព្ពេន តេន កម្មការកចិត្តេន សមន្នាហរិត្វា. ឱហិតសោតាតិ ឋបិតាសោតា. អព្ភោកាសេ និក្ខិត្តាតិ ឱតាបនត្ថាយ ឋបិតា.

រូបំ វេទយិតំ សញ្ញាន្តិ, ឯតេ រូបាទយោ តយោ ខន្ធា. យញ្ច សង្ខតន្តិ ឥមិនា សង្ខារក្ខន្ធោ គហិតោ. ឯវំ តត្ថ វិរជ្ជតីតិ ‘‘ឯសោ អហំ ន ហោមិ, ឯតំ មយ្ហំ ន ហោតី’’តិ បស្សន្តោ ឯវំ តេសុ ខន្ធេសុ វិរជ្ជតិ. ខេមត្តន្តិ ខេមីភូតំ អត្តភាវំ. ឥមិនា ផលក្ខណំ ទស្សេតិ. អន្វេសន្តិ ភវយោនិគតិឋិតិសត្តាវាសសង្ខាតេសុ សព្ពដ្ឋានេសុ បរិយេសមានា. នាជ្ឈគាតិ ន បស្សីតិ. ឆដ្ឋំ.

៧. ឆផស្សាយតនសុត្តវណ្ណនា

១៥៣. សត្តមេ ផស្សាយតនានន្តិ សញ្ជាតិសមោសរណដ្ឋេន ឆទ្វារិកស្ស ផស្សស្ស អាយតនានំ. ភយភេរវំ សទ្ទន្តិ មេឃទុន្ទុភិអសនិបាតសទ្ទសទិសំ ភយជនកំ សទ្ទំ. បថវី មញ្ញេ ឧន្ទ្រីយតីតិ អយំ មហាបថវី បដបដសទ្ទំ កុរុមានា វិយ អហោសិ. ឯត្ថ លោកោ វិមុច្ឆិតោតិ ឯតេសុ ឆសុ អារម្មណេសុ លោកោ អធិមុច្ឆិតោ. មារធេយ្យន្តិ មារស្ស ឋានភូតំ តេភូមកវដ្ដំ. សត្តមំ.

៨. បិណ្ឌសុត្តវណ្ណនា

១៥៤. អដ្ឋមេ បាហុនកានិ ភវន្តីតិ តថារូបេ នក្ខត្តេ តត្ថ តត្ថ បេសេតព្ពានិ បាហុនកានិ ភវន្តិ, អាគន្តុកបណ្ណាការទានានិ វា. សយំចរណទិវសេ សមវយជាតិគោត្តា កុមារកា តតោ តតោ សន្និបតន្តិ. កុមារិកាយោបិ អត្តនោ អត្តនោ វិភវានុរូបេន អលង្កតា តហំ តហំ វិចរន្តិ. តត្រ កុមារិកាយោបិ យថារុចិកានំ កុមារកានំ បណ្ណាការំ បេសេន្តិ, កុមារកាបិ កុមារិកានំ អញ្ញស្មិំ អសតិ អន្តមសោ មាលាគុឡេនបិ បរិក្ខិបន្តិ. អន្វាវិដ្ឋាតិ អនុ អាវិដ្ឋា. តំទិវសំ កិរ បញ្ចសតា កុមារិកាយោ ឧយ្យានកីឡំ គច្ឆន្តិយោ បដិបថេ សត្ថារំ ទិស្វា ឆណបូវំ ទទេយ្យុំ. សត្ថា តាសំ ទានានុមោទនត្ថំ បកិណ្ណកធម្មទេសនំ ទេសេយ្យ, ទេសនាបរិយោសានេ សព្ពាបិ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហេយ្យុំ. មារោ តាសំ សម្បត្តិយា អន្តរាយំ ករិស្សាមីតិ អន្វាវិសិ. បាឡិយំ បន មា សមណោ គោតមោ បិណ្ឌមលត្ថាតិ ឯត្តកំយេវ វុត្តន្តិ.

កិំ បន សត្ថា មារាវដ្ដនំ អជានិត្វា បវិដ្ឋោតិ? អាម អជានិត្វា. កស្មា? អនាវជ្ជនតាយ. ពុទ្ធានញ្ហិ – ‘‘អសុកដ្ឋានេ ភត្តំ លភិស្សាម, ន លភិស្សាមា’’តិ អាវជ្ជនំ ន អននុច្ឆវិកំ. បវិដ្ឋោ បន មនុស្សានំ ឧបចារភេទំ ទិស្វា, ‘‘កិំ ឥទ’’ន្តិ? អាវជ្ជេន្តោ ញត្វា, ‘‘អាមិសត្ថំ មារាវដ្ដនំ ភិន្ទិតុំ អននុច្ឆវិក’’ន្តិ អភិន្ទិត្វាវ និក្ខន្តោ.

ឧបសង្កមីតិ អមិត្តវិជយេន វិយ តុដ្ឋោ សកលគាមេ កដច្ឆុមត្តម្បិ ភត្តំ អលភិត្វា គាមតោ និក្ខមន្តំ ភគវន្តំ គាមិយមនុស្សវេសេន ឧបសង្កមិ. តថាហំ ករិស្សាមីតិ ឥទំ សោ មុសា ភាសតិ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘មយា ឯវំ វុត្តេ បុន បវិសិស្សតិ, អថ នំ គាមទារកា ‘សកលគាមេ ចរិត្វា កដច្ឆុភិក្ខម្បិ អលភិត្វា គាមតោ និក្ខម្ម បុន បវិដ្ឋោសី’តិអាទីនិ វត្វា ឧប្បណ្ឌេស្សន្តី’’តិ. ភគវា បន – ‘‘សចាយំ មំ ឯវំ វិហេឋេស្សតិ មុទ្ធមស្សេវ សត្តធា ផលិស្សតី’’តិ តស្មិំ អនុកម្បាយ អបវិសិត្វា គាថាទ្វយមាហ.

តត្ថ បសវីតិ ជនេសិ និប្ផាទេសិ. អាសជ្ជាតិ អាសាទេត្វា ឃដ្ដេត្វា. ន មេ បាបំ វិបច្ចតីតិ មម បាបំ ន បច្ចតិ. និប្ផលំ ឯតន្តិ កិំ នុ ត្វំ ឯវំ មញ្ញសិ? មា ឯវំ មញ្ញិ, អត្ថិ តយា កតស្ស បាបស្ស ផលន្តិ ទីបេតិ. កិញ្ចនន្តិ មទ្ទិតុំ សមត្ថំ រាគកិញ្ចនាទិ កិលេសជាតំ. អាភស្សរា យថាតិ យថា អាភស្សរា ទេវា សប្បីតិកជ្ឈានេន យាបេន្តា បីតិភក្ខា នាម ហោន្តិ, ឯវំ ភវិស្សាមាតិ. អដ្ឋមំ.

៩. កស្សកសុត្តវណ្ណនា

១៥៥. នវមេ និព្ពានបដិសំយុត្តាយាតិ និព្ពានំ អបទិសិត្វា បវត្តាយ. ហដហដកេសោតិ បុរិមកេសេ បច្ឆតោ, បច្ឆិមកេសេ បុរតោ វាមបស្សកេសេ ទក្ខិណតោ, ទក្ខិណបស្សកេសេ វាមតោ ផរិត្វា ផរិត្វា វិប្បកិណ្ណកេសោ. មម ចក្ខុសម្ផស្សវិញ្ញាណាយតនន្តិ ចក្ខុវិញ្ញាណេន សម្បយុត្តោ ចក្ខុសម្ផស្សោបិ វិញ្ញាណាយតនម្បិ មមេវាតិ. ឯត្ថ ច ចក្ខុសម្ផស្សេន វិញ្ញាណសម្បយុត្តកា ធម្មា គហិតា, វិញ្ញាណាយតនេន សព្ពានិបិ ចក្ខុទ្វារេ ឧប្បន្នានិ អាវជ្ជនាទិវិញ្ញាណានិ. សោតទ្វារាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. មនោទ្វារេ បន មនោតិ សាវជ្ជនកំ ភវង្គចិត្តំ. ធម្មាតិ អារម្មណធម្មា. មនោសម្ផស្សោតិ សាវជ្ជនេន ភវង្គេន សម្បយុត្តផស្សោ. វិញ្ញាណាយតនន្តិ ជវនចិត្តំ តទារម្មណម្បិ វដ្ដតិ.

តវេវ បាបិម, ចក្ខូតិ យំ លោកេ តិមិរកាចាទីហិ ឧបទ្ទុតំ អនេករោគាយតនំ ឧបក្កវិបក្កំ អន្តមសោ កាណចក្ខុបិ, សព្ពំ តំ តវេវ ភវតុ. រូបាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

យំ វទន្តីតិ យំ ភណ្ឌកំ ‘‘មម ឥទ’’ន្តិ វទន្តិ. យេ វទន្តិ មមន្តិ ចាតិ យេ ច បុគ្គលា ‘‘មម’’ន្តិ វទន្តិ. ឯត្ថ ចេ តេ មនោ អត្ថីតិ ឯតេសុ ច ឋានេសុ យទិ ចិត្តំ អត្ថិ. ន មេ សមណ មោក្ខសីតិ សមណ មយ្ហំ វិសយតោ ន មុច្ចិស្សសិ. យំ វទន្តីតិ យំ ភណ្ឌកំ វទន្តិ, ន តំ មយ្ហំ. យេ វទន្តីតិ យេបិ បុគ្គលា ឯវំ វទន្តិ, ន តេ អហំ. ន មេ មគ្គម្បិ ទក្ខសីតិ ភវយោនិគតិអាទីសុ មយ្ហំ គតមគ្គម្បិ ន បស្សសិ. នវមំ.

១០. រជ្ជសុត្តវណ្ណនា

១៥៦. ទសមេ អហនំ អឃាតយន្តិ អហនន្តេន អឃាតយន្តេន. អជិនំ អជាបយន្តិ បរស្ស ធនជានិំ អករោន្តេន អការាបេន្តេន. អសោចំ អសោចាបយន្តិ អសោចន្តេន អសោចាបយន្តេន. ឥតិ ភគវា អធម្មិករាជូនំ រជ្ជេ វិជិតេ ទណ្ឌករបីឡិតេ មនុស្សេ ទិស្វា ការុញ្ញវសេន ឯវំ ចិន្តេសិ. ឧបសង្កមីតិ ‘‘សមណោ គោតមោ ‘សក្កា នុ ខោ រជ្ជំ ការេតុ’ន្តិ ចិន្តេសិ, រជ្ជំ ការេតុកាមោ ភវិស្សតិ, រជ្ជញ្ច នាមេតំ បមាទដ្ឋានំ, រជ្ជំ ការេន្តេ សក្កា ឱតារំ លភិតុំ, គច្ឆាមិ ឧស្សាហមស្ស ជនេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ឧបសង្កមិ. ឥទ្ធិបាទាតិ ឥជ្ឈនកកោដ្ឋាសា. ភាវិតាតិ វឌ្ឍិតា. ពហុលីកតាតិ បុនប្បុនំ កតា. យានីកតាតិ យុត្តយានំ វិយ កតា. វត្ថុកតាតិ បតិដ្ឋដ្ឋេនវត្ថុកតា. អនុដ្ឋិតាតិ អវិជហិតា និច្ចានុពទ្ធា. បរិចិតាតិ សាតច្ចកិរិយាយ សុបរិចិតា កតា ឥស្សាសស្ស អវិរាធិតវេធិហត្ថោ វិយ. សុសមារទ្ធាតិ សុដ្ឋុ សមារទ្ធា បរិបុណ្ណភាវនា. អធិមុច្ចេយ្យាតិ ចិន្តេយ្យ.

បព្ពតស្សាតិ បព្ពតោ ភវេយ្យ. ទ្វិត្តាវាតិ តិដ្ឋតុ ឯកោ បព្ពតោ, ទ្វិក្ខត្តុម្បិ តាវ មហន្តោ សុវណ្ណបព្ពតោ ឯកស្ស នាលំ, ន បរិយត្តោតិ អត្ថោ. ឥតិ វិទ្វា សមញ្ចរេតិ ឯវំ ជានន្តោ សមំ ចរេយ្យ. យតោនិទានន្តិ ទុក្ខំ នាម បញ្ចកាមគុណនិទានំ, តំ យតោនិទានំ ហោតិ, ឯវំ យោ អទក្ខិ. កថំ នមេយ្យាតិ សោ ជន្តុ តេសុ ទុក្ខស្ស និទានភូតេសុ កាមេសុ កេន ការណេន នមេយ្យ. ឧបធិំ វិទិត្វាតិ កាមគុណឧបធិំ ‘‘សង្គោ ឯសោ, លគ្គនមេត’’ន្តិ ឯវំ វិទិត្វា. តស្សេវ ជន្តុ វិនយាយ សិក្ខេតិ តស្សេវ ឧបធិស្ស វិនយាយ សិក្ខេយ្យ. ទសមំ.

ទុតិយោ វគ្គោ.

៣. តតិយវគ្គោ

១. សម្ពហុលសុត្តវណ្ណនា

១៥៧. តតិយវគ្គស្ស បឋមេ ជដណ្ឌុវេនាតិ ជដាចុម្ពដកេន. អជិនក្ខិបនិវត្ថោតិ សខុរំ អជិនចម្មំ ឯកំ និវត្ថោ ឯកំ បារុតោ. ឧទុម្ពរទណ្ឌន្តិ អប្បិច្ឆភាវប្បកាសនត្ថំ ឦសកំ វង្កំ ឧទុម្ពរទណ្ឌំ គហេត្វា. ឯតទវោចាតិ លោកេ ព្រាហ្មណស្ស វចនំ នាម សុស្សូសន្តិ, ព្រាហ្មណេសុបិ បព្ពជិតស្ស, បព្ពជិតេសុបិ មហល្លកស្សាតិ មហល្លកព្រាហ្មណស្ស បព្ពជិតវេសំ គហេត្វា បធានភូមិយំ កម្មំ ករោន្តេ តេ ភិក្ខូ ឧបសង្កមិត្វា ហត្ថំ ឧក្ខិបិត្វា ឯតំ ‘‘ទហរា ភវន្តោ’’តិអាទិវចនំ អវោច. ឱកម្បេត្វាតិ ហនុកេន ឧរំ បហរន្តោ អធោនតំ កត្វា. ជិវ្ហំ និល្លាលេត្វាតិ កពរមហាជិវ្ហំ នីហរិត្វា ឧទ្ធមធោ ឧភយបស្សេសុ ច លាលេត្វា. តិវិសាខន្តិ តិសាខំ. នលាដិកន្តិ ភកុដិំ, នលាដេ ឧដ្ឋិតំ វលិត្តយន្តិ អត្ថោ. បក្កាមីតិ តុម្ហេ ជានន្តានំ វចនំ អកត្វា អត្តនោវ តេលេ បច្ចិស្សថាតិ វត្វា ឯកំ មគ្គំ គហេត្វា គតោ. បឋមំ.

២. សមិទ្ធិសុត្តវណ្ណនា

១៥៨. ទុតិយេ លាភា វត មេ, សុលទ្ធំ វត មេតិ ឯវរូបស្ស សត្ថុ ចេវ ធម្មស្ស ច សព្រហ្មចារីនញ្ច លទ្ធត្តា មយ្ហំ លាភា មយ្ហំ សុលទ្ធន្តិ. សោ កិរាយស្មា បច្ឆា មូលកម្មដ្ឋានំ សម្មសិត្វា ‘‘អរហត្តំ គហេស្សាមី’’តិ បាសាទិកំ តាវ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ពុទ្ធធម្មសង្ឃគុណេ អាវជ្ជេត្វា ចិត្តកល្លតំ ឧប្បាទេត្វា ចិត្តំ ហាសេត្វា តោសេត្វា និសិន្នោ. តេនស្ស ឯវមហោសិ. ឧបសង្កមីតិ ‘‘អយំ សមិទ្ធិ ភិក្ខុ បាសាទិកំ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា និសិន្នសទិសោ, យាវ មូលកម្មដ្ឋានំ គហេត្វា អរហត្តំ ន គណ្ហាតិ, តាវស្ស អន្តរាយំ ករិស្សាមី’’តិ ឧបសង្កមិ. គច្ឆ ត្វន្តិ សត្ថា សកលជម្ពុទីបំ ឱលោកេន្តោ ‘‘តស្មិំយេវ ឋានេ តស្ស កម្មដ្ឋានំ សប្បាយំ ភវិស្សតី’’តិ អទ្ទស, តស្មា ឯវមាហ. សតិបញ្ញា ច មេ ពុទ្ធាតិ មយា សតិ ច បញ្ញា ច ញាតា. ករស្សុ រូបានីតិ ពហូនិបិ វិភិំសការហានិ រូបានិ ករស្សុ. នេវ មំ ព្យាធយិស្សសីតិ មំ នេវ វេធយិស្សសិ ន កម្បស្សេសិ. ទុតិយំ.

៣. គោធិកសុត្តវណ្ណនា

១៥៩. តតិយេ ឥសិគិលិបស្សេតិ ឥសិគិលិស្ស នាម បព្ពតស្ស បស្សេ. កាឡសិលាយន្តិ កាឡវណ្ណាយ សិលាយំ. សាមយិកំ ចេតោវិមុត្តិន្តិ អប្បិតប្បិតក្ខណេ បច្ចនីកធម្មេហិ វិមុច្ចតិ, អារម្មណេ ច អធិមុច្ចតីតិ លោកិយសមាបត្តិ សាមយិកា ចេតោវិមុត្តិ នាម. ផុសីតិ បដិលភិ. បរិហាយីតិ កស្មា យាវ ឆដ្ឋំ បរិហាយិ? សាពាធត្តា. ថេរស្ស កិរ វាតបិត្តសេម្ហវសេន អនុសាយិកោ អាពាធោ អត្ថិ, តេន សមាធិស្ស សប្បាយេ ឧបការកធម្មេ បូរេតុំ ន សក្កោតិ, អប្បិតប្បិតាយ សមាបត្តិយា បរិហាយតិ.

យំនូនាហំ សត្ថំ អាហរេយ្យន្តិ សោ កិរ ចិន្តេសិ, យស្មា បរិហីនជ្ឈានស្ស កាលង្ករោតោ អនិពទ្ធា គតិ ហោតិ, អបរិហីនជ្ឈានស្ស និពទ្ធា គតិ ហោតិ, ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តតិ, តស្មា សត្ថំ អាហរិតុកាមោ អហោសិ. ឧបសង្កមីតិ – ‘‘អយំ សមណោ សត្ថំ អាហរិតុកាមោ, សត្ថាហរណញ្ច នាមេតំ កាយេ ច ជីវិតេ ច អនបេក្ខស្ស ហោតិ. យោ ឯវំ កាយេ ច ជីវិតេ ច អនបេក្ខោ ហោតិ, សោ មូលកម្មដ្ឋានំ សម្មសិត្វា អរហត្តម្បិ គហេតុំ សមត្ថោ ហោតិ, មយា បន បដិពាហិតោបិ ឯស ន ឱរមិស្សតិ, សត្ថារា បដិពាហិតោ ឱរមិស្សតី’’តិ ថេរស្ស អត្ថកាមោ វិយ ហុត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ.

ជលាតិ ជលមានា. បាទេ វន្ទាមិ ចក្ខុមាតិ បញ្ចហិ ចក្ខូហិ ចក្ខុមា តវ បាទេ វន្ទាមិ. ជុតិន្ធរាតិ អានុភាវធរា. អប្បត្តមានសោតិ អប្បត្តអរហត្តោ. សេខោតិ សីលាទីនិ សិក្ខមានោ សករណីយោ. ជនេ សុតាតិ ជនេ វិស្សុតា. សត្ថំ អាហរិតំ ហោតីតិ ថេរោ កិរ ‘‘កិំ មយ្ហំ ឥមិនា ជីវិតេនា’’តិ? ឧត្តានោ និបជ្ជិត្វា សត្ថេន គលនាឡិំ ឆិន្ទិ, ទុក្ខា វេទនា ឧប្បជ្ជិំសុ. ថេរោ វេទនំ វិក្ខម្ភេត្វា តំយេវ វេទនំ បរិគ្គហេត្វា សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា មូលកម្មដ្ឋានំ សម្មសន្តោ អរហត្តំ បត្វា សមសីសី ហុត្វា បរិនិព្ពាយិ. សមសីសី នាម តិវិធោ ហោតិ ឥរិយាបថសមសីសី, រោគសមសីសី, ជីវិតសមសីសីតិ.

តត្ថ យោ ឋានាទីសុ ឥរិយាបថេសុ អញ្ញតរំ អធិដ្ឋាយ – ‘‘ឥមំ អកោបេត្វាវ អរហត្តំ បាបុណិស្សាមី’’តិ វិបស្សនំ បដ្ឋបេតិ, អថស្ស អរហត្តប្បត្តិ ច ឥរិយាបថកោបនញ្ច ឯកប្បហារេនេវ ហោតិ. អយំ ឥរិយាបថសមសីសី នាម. យោ បន ចក្ខុរោគាទីសុ អញ្ញតរស្មិំ សតិ – ‘‘ឥតោ អនុដ្ឋិតោវ អរហត្តំ បាបុណិស្សាមី’’តិ វិបស្សនំ បដ្ឋបេតិ, អថស្ស អរហត្តប្បត្តិ ច រោគតោ វុដ្ឋានញ្ច ឯកប្បហារេនេវ ហោតិ. អយំ រោគសមសីសី នាម. កេចិ បន តស្មិំយេវ ឥរិយាបថេ តស្មិញ្ច រោគេ បរិនិព្ពានវសេនេត្ថ សមសីសិតំ បញ្ញាបេន្តិ. យស្ស បន អាសវក្ខយោ ច ជីវិតក្ខយោ ច ឯកប្បហារេនេវ ហោតិ. អយំ ជីវិតសមសីសី នាម. វុត្តម្បិ ចេតំ – ‘‘យស្ស បុគ្គលស្ស អបុព្ពំ អចរិមំ អាសវបរិយាទានញ្ច ហោតិ ជីវិតបរិយាទានញ្ច, អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ សមសីសី’’តិ (បុ. ប. ១៦).

ឯត្ថ ច បវត្តិសីសំ កិលេសសីសន្តិ ទ្វេ សីសានិ. តត្ថ បវត្តិសីសំ នាម ជីវិតិន្ទ្រិយំ, កិលេសសីសំ នាម អវិជ្ជា. តេសុ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ចុតិចិត្តំ ខេបេតិ, អវិជ្ជា មគ្គចិត្តំ. ទ្វិន្នំ ចិត្តានំ ឯកតោ ឧប្បាទោ នត្ថិ. មគ្គានន្តរំ បន ផលំ, ផលានន្តរំ ភវង្គំ, ភវង្គតោ វុដ្ឋាយ បច្ចវេក្ខណំ, តំ បរិបុណ្ណំ វា ហោតិ អបរិបុណ្ណំ វា. តិខិណេន អសិនា សីសេ ឆិជ្ជន្តេបិ ហិ ឯកោ វា ទ្វេ វា បច្ចវេក្ខណវារា អវស្សំ ឧប្បជ្ជន្តិយេវ, ចិត្តានំ បន លហុបរិវត្តិតាយ អាសវក្ខយោ ច ជីវិតបរិយាទានញ្ច ឯកក្ខណេ វិយ បញ្ញាយតិ.

សមូលំ តណ្ហមព្ពុយ្ហាតិ អវិជ្ជាមូលេន សមូលកំ តណ្ហំ អរហត្តមគ្គេន ឧប្បាដេត្វា. បរិនិព្ពុតោតិ អនុបាទិសេសនិព្ពានេន បរិនិព្ពុតោ.

វិវត្តក្ខន្ធន្តិ បរិវត្តក្ខន្ធំ. សេមានន្តិ ឧត្តានំ ហុត្វា សយិតំ ហោតិ. ថេរោ បន កិញ្ចាបិ ឧត្តានកោ សយិតោ, តថាបិស្ស ទក្ខិណេន បស្សេន បរិចិតសយនត្តា សីសំ ទក្ខិណតោវ បរិវត្តិត្វា ឋិតំ. ធូមាយិតត្តន្តិ ធូមាយិតភាវំ. តស្មិំ ហិ ខណេ ធូមវលាហកា វិយ តិមិរវលាហកា វិយ ច ឧដ្ឋហិំសុ. វិញ្ញាណំ សមន្វេសតីតិ បដិសន្ធិចិត្តំ បរិយេសតិ. អប្បតិដ្ឋិតេនាតិ បដិសន្ធិវិញ្ញាណេន អប្បតិដ្ឋិតេន, អប្បតិដ្ឋិតការណាតិ អត្ថោ. ពេលុវបណ្ឌុវីណន្តិ ពេលុវបក្កំ វិយ បណ្ឌុវណ្ណំ សុវណ្ណមហាវីណំ. អាទាយាតិ កច្ឆេ ឋបេត្វា. ឧបសង្កមីតិ ‘‘គោធិកត្ថេរស្ស និព្ពត្តដ្ឋានំ ន ជានាមិ, សមណំ គោតមំ បុច្ឆិត្វា និក្កង្ខោ ភវិស្សាមី’’តិ ខុទ្ទកទារកវណ្ណី ហុត្វា ឧបសង្កមិ. នាធិគច្ឆាមីតិ ន បស្សាមិ. សោកបរេតស្សាតិ សោកេន ផុដ្ឋស្ស. អភស្សថាតិ បាទបិដ្ឋិយំ បតិតា. តតិយំ.

៤. សត្តវស្សានុពន្ធសុត្តវណ្ណនា

១៦០. ចតុត្ថេ សត្ត វស្សានីតិ បុរេ ពោធិយា ឆព្ពស្សានិ, ពោធិតោ បច្ឆា ឯកំ វស្សំ. ឱតារាបេក្ខោតិ ‘‘សចេ សមណស្ស គោតមស្ស កាយទ្វារាទីសុ កិញ្ចិទេវ អននុច្ឆវិកំ បស្សាមិ, ចោទេស្សាមិ ន’’ន្តិ ឯវំ វិវរំ អបេក្ខមានោ. អលភមានោតិ រថរេណុមត្តម្បិ អវក្ខលិតំ អបស្សន្តោ. តេនាហ –

‘‘សត្ត វស្សានិ ភគវន្តំ, អនុពន្ធិំ បទាបទំ;

ឱតារំ នាធិគច្ឆិស្សំ, សម្ពុទ្ធស្ស សតីមតោ’’តិ. (សុ. និ. ៤៤៨);

ឧបសង្កមីតិ ‘‘អជ្ជ សមណំ គោតមំ អតិគហេត្វា គមិស្សាមី’’តិ ឧបសង្កមិ.

ឈាយសីតិ ឈាយន្តោ អវជ្ឈាយន្តោ និសិន្នោសីតិ វទតិ. វិត្តំ នុ ជីនោតិ សតំ វា សហស្សំ វា ជិតោសិ នុ. អាគុំ នុ គាមស្មិន្តិ, កិំ នុ អន្តោគាមេ បមាណាតិក្កន្តំ បាបកម្មំ អកាសិ, យេន អញ្ញេសំ មុខំ ឱលោកេតុំ អវិសហន្តោ អរញ្ញេ វិចរសិ? សក្ខិន្តិ មិត្តភាវំ.

បលិខាយាតិ ខណិត្វា. ភវលោភជប្បន្តិ ភវលោភសង្ខាតំ តណ្ហំ. អនាសវោ ឈាយាមីតិ និត្តណ្ហោ ហុត្វា ទ្វីហិ ឈានេហិ ឈាយាមិ. បមត្តពន្ធូតិ មារំ អាលបតិ. សោ ហិ យេកេចិ លោកេ បមត្តា, តេសំ ពន្ធុ.

សចេ មគ្គំ អនុពុទ្ធន្តិ យទិ តយា មគ្គោ អនុពុទ្ធោ. អបេហីតិ អបយាហិ. អមច្ចុធេយ្យន្តិ មច្ចុនោ អនោកាសភូតំ និព្ពានំ. បារគាមិនោតិ យេបិ បារំ គតា, តេបិ បារគាមិនោ. យេបិ បារំ គច្ឆិស្សន្តិ, យេបិ បារំ គន្តុកាមា, តេបិ បារគាមិនោ.

វិសូកាយិកានីតិ មារវិសូកានិ. វិសេវិតានីតិ វិរុទ្ធសេវិតានិ, ‘‘អប្បមាយុ មនុស្សានំ, អច្ចយន្តិ អហោរត្តា’’តិ វុត្តេ. ‘‘ទីឃមាយុ មនុស្សានំ, នាច្ចយន្តិ អហោរត្តា’’តិអាទីនិ បដិលោមការណានិ. វិប្ផន្ទិតានីតិ, តម្ហិ តម្ហិ កាលេ ហត្ថិរាជវណ្ណសប្បវណ្ណាទិទស្សនានិ. និព្ពេជនីយាតិ ឧក្កណ្ឋនីយា.

អនុបរិយគាតិអាទីសុ កិញ្ចាបិ អតីតវចនំ កតំ, អត្ថោ បន វិកប្បវសេន វេទិតព្ពោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា មេទវណ្ណំ បាសាណំ វាយសោ ទិស្វា – ‘‘អបិ នាមេត្ថ មុទុំ វិន្ទេយ្យាម, អបិ អស្សាទោ សិយា’’តិ អនុបរិគច្ឆេយ្យ, អថ សោ តត្ថ អស្សាទំ អលភិត្វាវ វាយសោ ឯត្តោ អបក្កមេយ្យ, តតោ បាសាណា អបគច្ឆេយ្យ, ឯវំ មយម្បិ សោ កាកោ វិយ សេលំ គោតមំ អាសជ្ជ អស្សាទំ វា សន្ថវំ វា អលភន្តា គោតមា និព្ពិន្ទិត្វា អបគច្ឆាម. ចតុត្ថំ.

៥. មារធីតុសុត្តវណ្ណនា

១៦១. បញ្ចមេ អភាសិត្វាតិ ឯត្ថ អ-ការោ និបាតមត្តំ, ភាសិត្វាតិ អត្ថោ. អភាសយិត្វាតិបិ បាឋោ. ឧបសង្កមិំសូតិ ‘‘គោបាលកទារកំ វិយ ទណ្ឌកេន ភូមិំ លេខំ ទត្វា អតិវិយ ទុម្មនោ ហុត្វា និសិន្នោ. ‘កិន្នុ ខោ ការណ’ន្តិ? បុច្ឆិត្វា, ជានិស្សាមា’’តិ ឧបសង្កមិំសុ.

សោចសីតិ ចិន្តេសិ. អារញ្ញមិវ កុញ្ជរន្តិ យថា អរញ្ញតោ បេសិតគណិការហត្ថិនិយោ អារញ្ញកំ កុញ្ជរំ ឥត្ថិកុត្តទស្សនេន បលោភេត្វា ពន្ធិត្វា អានយន្តិ, ឯវំ អានយិស្សាម. មារធេយ្យន្តិ តេភូមកវដ្ដំ.

ឧបសង្កមិំសូតិ – ‘‘តុម្ហេ ថោកំ អធិវាសេថ, មយំ តំ អានេស្សាមា’’តិ បិតរំ សមស្សាសេត្វា ឧបសង្កមិំសុ. ឧច្ចាវចាតិ នានាវិធា. ឯកសតំ ឯកសតន្តិ ឯកេកំ សតំ សតំ កត្វា. កុមារិវណ្ណសតន្តិ ឥមិនា នយេន កុមារិអត្តភាវានំ សតំ.

អត្ថស្ស បត្តិំ ហទយស្ស សន្តិន្តិ, ទ្វីហិបិ បទេហិ អរហត្តមេវ កថេសិ. សេនន្តិ កិលេសសេនំ. សា ហិ បិយរូបសាតរូបា នាម. ឯកាហំ ឈាយន្តិ ឯកោ អហំ ឈាយន្តោ. សុខមនុពោធិន្តិ អរហត្តសុខំ អនុពុជ្ឈិំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – បិយរូបំ សាតរូបំ សេនំ ជិនិត្វា អហំ ឯកោ ឈាយន្តោ ‘‘អត្ថស្ស បត្តិំ ហទយស្ស សន្តិ’’ន្តិ សង្ខំ គតំ អរហត្តសុខំ អនុពុជ្ឈិំ. តស្មា ជនេន មិត្តសន្ថវំ ន ករោមិ, តេនេវ ច មេ ការណេន កេនចិ សទ្ធិំ សក្ខី ន សម្បជ្ជតីតិ.

កថំវិហារីពហុលោតិ កតមេន វិហារេន ពហុលំ វិហរន្តោ. អលទ្ធាតិ អលភិត្វា. យោតិ និបាតមត្តំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – កតមេន ឈានេន ពហុលំ ឈាយន្តំ តំ បុគ្គលំ កាមសញ្ញា អលភិត្វាវ បរិពាហិរា ហោន្តីតិ.

បស្សទ្ធកាយោតិ ចតុត្ថជ្ឈានេន អស្សាសបស្សាសកាយស្ស បស្សទ្ធត្តា បស្សទ្ធកាយោ. សុវិមុត្តចិត្តោតិ អរហត្តផលវិមុត្តិយា សុដ្ឋុ វិមុត្តចិត្តោ. អសង្ខរានោតិ តយោ កម្មាភិសង្ខារេ អនភិសង្ខរោន្តោ. អនោកោតិ អនាលយោ. អញ្ញាយ ធម្មន្តិ ចតុសច្ចធម្មំ ជានិត្វា. អវិតក្កឈាយីតិ អវិតក្កេន ចតុត្ថជ្ឈានេន ឈាយន្តោ. ន កុប្បតីតិអាទីសុ ទោសេន ន កុប្បតិ, រាគេន ន សរតិ, មោហេន ន ថីនោ. ឥមេសុ តីសុ មូលកិលេសេសុ គហិតេសុ ទិយឌ្ឍកិលេសសហស្សំ គហិតមេវ ហោតិ. បឋមបទេន វា ព្យាបាទនីវរណំ គហិតំ, ទុតិយេន កាមច្ឆន្ទនីវរណំ, តតិយេន ថិនំ អាទិំ កត្វា សេសនីវរណានិ. ឥតិ ឥមិនា នីវរណប្បហានេន ខីណាសវំ ទស្សេតិ.

បញ្ចោឃតិណ្ណោតិ បញ្ចទ្វារិកំ កិលេសោឃំ តិណ្ណោ. ឆដ្ឋន្តិ មនោទ្វារិកម្បិ ឆដ្ឋំ កិលេសោឃំ អតរិ. បញ្ចោឃគ្គហណេន វា បញ្ចោរម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ, ឆដ្ឋគ្គហណេន បញ្ចុទ្ធម្ភាគិយានិ វេទិតព្ពានិ. គណសង្ឃចារីតិ គណេ ច សង្ឃេ ច ចរតីតិ សត្ថា គណសង្ឃចារី នាម. អទ្ធា ចរិស្សន្តីតិ អញ្ញេបិ សទ្ធា ពហុជនា ឯកំសេន ចរិស្សន្តិ. អយន្តិ អយំ សត្ថា. អនោកោតិ អនាលយោ.

អច្ឆេជ្ជ នេស្សតីតិ អច្ឆិន្ទិត្វា នយិស្សតិ, មច្ចុរាជស្ស ហត្ថតោ អច្ឆិន្ទិត្វា និព្ពានបារំ នយិស្សតីតិ វុត្តំ ហោតិ. នយមានានន្តិ នយមានេសុ.

សេលំវ សិរសូហច្ច, បាតាលេ គាធមេសថាតិ មហន្តំ កូដាគារប្បមាណំ សិលំ សីសេ ឋបេត្វា បាតាលេ បតិដ្ឋគវេសនំ វិយ. ខាណុំវ ឧរសាសជ្ជាតិ ឧរសិ ខាណុំ បហរិត្វា វិយ. អបេថាតិ អបគច្ឆថ. ឥមស្មិំ ឋានេ សង្គីតិការា ‘‘ឥទមវោចា’’តិ ទេសនំ និដ្ឋបេត្វា ទទ្ទល្លមានាតិ គាថំ អាហំសុ. តត្ថ ទទ្ទល្លមានាតិ អតិវិយ ជលមានា សោភមានា. អាគញ្ឆុន្តិ អាគតា. បនុទីតិ នីហរិ. តូលំ ភដ្ឋំវ មាលុតោតិ យថា ផលតោ ភដ្ឋំ សិម្ពលិតូលំ វា បោដកិតូលំ វា វាតោ បនុទតិ នីហរតិ, ឯវំ បនុទីតិ. បញ្ចមំ.

តតិយោ វគ្គោ.

ឥតិ សារត្ថប្បកាសិនិយា

សំយុត្តនិកាយ-អដ្ឋកថាយ

មារសំយុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.