៣. កោសលសំយុត្តំ

១. បឋមវគ្គោ

១. ទហរសុត្តវណ្ណនា

១១២. កោសលសំយុត្តស្ស បឋមេ ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទីតិ យថា ខមនីយាទីនិ បុច្ឆន្តោ ភគវា តេន, ឯវំ សោបិ ភគវតា សទ្ធិំ សមប្បវត្តមោទោ អហោសិ. សីតោទកំ វិយ ឧណ្ហោទកេន សម្មោទិតំ ឯកីភាវំ អគមាសិ. យាយ ច – ‘‘កច្ចិ, ភោ គោតម, ខមនីយំ, កច្ចិ យាបនីយំ, កច្ចិ ភោតោ ច គោតមស្ស សាវកានញ្ច អប្បាពាធំ អប្បាតង្កំ លហុដ្ឋានំ ពលំ ផាសុវិហារោ’’តិអាទិកាយ កថាយ សម្មោទិ, តំ បីតិបាមោជ្ជសង្ខាតសម្មោទជននតោ សម្មោទិតុំ យុត្តភាវតោ ច សម្មោទនីយំ, អត្ថព្យញ្ជនមធុរតាយ ចិរម្បិ កាលំ សារេតុំ និរន្តរំ បវត្តេតុំ អរហរូបតោ សរិតព្ពភាវតោ ច សារណីយំ. សុយ្យមានសុខតោ ច សម្មោទនីយំ, អនុស្សរិយមានសុខតោ សារណីយំ. តថា ព្យញ្ជនបរិសុទ្ធតាយ សម្មោទនីយំ, អត្ថបរិសុទ្ធតាយ សារណីយន្តិ ឯវំ អនេកេហិ បរិយាយេហិ សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា បរិយោសាបេត្វា និដ្ឋបេត្វា ឥតោ បុព្ពេ តថាគតស្ស អទិដ្ឋត្តា គុណាគុណវសេន គម្ភីរភាវំ វា ឧត្តានភាវំ វា អជានន្តោ ឯកមន្តំ និសីទិ, ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ យំ ឱវដ្ដិកសារំ កត្វា អាគតោ លោកនិស្សរណភវោក្កន្តិបញ្ហំ សត្ថុ សម្មាសម្ពុទ្ធតំ បុច្ឆិតុំ ភវម្បិ នោតិអាទិមាហ.

តត្ថ ភវម្បីតិ បិ-ការោ សម្បិណ្ឌនត្ថេ និបាតោ, តេន ច ឆ សត្ថារេ សម្បិណ្ឌេតិ. យថា បូរណាទយោ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធម្ហា’’តិ បដិជានន្តិ, ឯវំ ភវម្បិ នុ បដិជានាតីតិ អត្ថោ. ឥទំ បន រាជា ន អត្តនោ លទ្ធិយា, លោកេ មហាជនេន គហិតបដិញ្ញាវសេន បុច្ឆតិ. អថ ភគវា ពុទ្ធសីហនាទំ នទន្តោ យំ ហិ តំ មហារាជាតិអាទិមាហ. តត្ថ អហំ ហិ មហារាជាតិ អនុត្តរំ សព្ពសេដ្ឋំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណសង្ខាតំ សម្មាសម្ពោធិំ អហំ អភិសម្ពុទ្ធោតិ អត្ថោ. សមណព្រាហ្មណាតិ បព្ពជ្ជូបគមនេន សមណា, ជាតិវសេន ព្រាហ្មណា. សង្ឃិនោតិអាទីសុ បព្ពជិតសមូហសង្ខាតោ សង្ឃោ ឯតេសំ អត្ថីតិ សង្ឃិនោ. ស្វេវ គណោ ឯតេសំ អត្ថីតិ គណិនោ. អាចារសិក្ខាបនវសេន តស្ស គណស្ស អាចរិយាតិ គណាចរិយា. ញាតាតិ បញ្ញាតា បាកដា. ‘‘អប្បិច្ឆា សន្តុដ្ឋា អប្បិច្ឆតាយ វត្ថម្បិ ន និវាសេន្តី’’តិ ឯវំ សមុគ្គតោ យសោ ឯតេសំ អត្ថីតិ យសស្សិនោ. តិត្ថករាតិ លទ្ធិករា. សាធុសម្មតាតិ ‘‘សន្តោ សប្បុរិសា’’តិ ឯវំ សម្មតា. ពហុជនស្សាតិ អស្សុតវតោ អន្ធពាលបុថុជ្ជនស្ស. បូរណោតិអាទីនិ តេសំ នាមគោត្តានិ. បូរណោតិ ហិ នាមមេវ. តថា, មក្ខលីតិ. សោ បន គោសាលាយ ជាតត្តា គោសាលោតិ វុត្តោ. នាដបុត្តោតិ នាដស្ស បុត្តោ. ពេលដ្ឋបុត្តោតិ ពេលដ្ឋស្ស បុត្តោ. កច្ចាយនោតិ បកុធស្ស គោត្តំ. កេសកម្ពលស្ស ធារណតោ អជិតោ កេសកម្ពលោតិ វុត្តោ.

តេបិ មយាតិ កប្បកោលាហលំ ពុទ្ធកោលាហលំ ចក្កវត្តិកោលាហលន្តិ តីណិ កោលាហលានិ. តត្ថ ‘‘វស្សសតសហស្សមត្ថកេ កប្បុដ្ឋានំ ភវិស្សតី’’តិ កប្បកោលាហលំ នាម ហោតិ – ‘‘ឥតោ វស្សសតសហស្សមត្ថកេ លោកោ វិនស្សិស្សតិ, មេត្តំ មារិសា, ភាវេថ, ករុណំ មុទិតំ ឧបេក្ខ’’ន្តិ មនុស្សប្បថេ ទេវតា ឃោសេន្តិយោ វិចរន្តិ. ‘‘វស្សសហស្សមត្ថកេ បន ពុទ្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ ពុទ្ធកោលាហលំ នាម ហោតិ – ‘‘ឥតោ វស្សសហស្សមត្ថកេ ពុទ្ធោ ឧប្បជ្ជិត្វា ធម្មានុធម្មបដិបទំ បដិបន្នេន សង្ឃរតនេន បរិវារិតោ ធម្មំ ទេសេន្តោ វិចរិស្សតី’’តិ ទេវតា ឧគ្ឃោសេន្តិ. ‘‘វស្សសតមត្ថកេ បន ចក្កវត្តី ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ ចក្កវត្តិកោលាហលំ នាម ហោតិ – ‘‘ឥតោ វស្សសតមត្ថកេ សត្តរតនសម្បន្នោ ចតុទ្ទីបិស្សរោ សហស្ស បុត្តបរិវារោ វេហាសង្គមោ ចក្កវត្តិរាជា ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ ទេវតា ឧគ្ឃោសេន្តិ.

ឥមេសុ តីសុ កោលាហលេសុ ឥមេ ឆ សត្ថារោ ពុទ្ធកោលាហលំ សុត្វា អាចរិយេ បយិរុបាសិត្វា ចិន្តាមាណិវិជ្ជាទីនិ ឧគ្គណ្ហិត្វា – ‘‘មយំ ពុទ្ធម្ហា’’តិ បដិញ្ញំ កត្វា មហាជនបរិវុតា ជនបទំ វិចរន្តា អនុបុព្ពេន សាវត្ថិយំ បត្តា. តេសំ ឧបដ្ឋាកា រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘មហារាជ, បូរណោ កស្សបោ…បេ… អជិតោ កេសកម្ពលោ ពុទ្ធោ កិរ សព្ពញ្ញូ កិរា’’តិ អារោចេសុំ. រាជា ‘‘តុម្ហេវ នេ និមន្តេត្វា អានេថា’’តិ អាហ. តេ គន្ត្វា តេហិ, ‘‘រាជា វោ និមន្តេតិ. រញ្ញោ គេហេ ភិក្ខំ គណ្ហថា’’តិ វុត្តា គន្តុំ ន ឧស្សហន្តិ, បុនប្បុនំ វុច្ចមានា ឧបដ្ឋាកានំ ចិត្តានុរក្ខណត្ថាយ អធិវាសេត្វា សព្ពេ ឯកតោវ អគមំសុ. រាជា អាសនានិ បញ្ញាបេត្វា ‘‘និសីទន្តូ’’តិ អាហ. និគ្គុណានំ អត្តភាវេ រាជុស្មា នាម ផរតិ, តេ មហារហេសុ អាសនេសុ និសីទិតុំ អសក្កោន្តា ផលកេសុ ចេវ ភូមិយំ ច និសីទិំសុ.

រាជា ‘‘ឯត្តកេនេវ នត្ថិ តេសំ អន្តោ សុក្កធម្មោ’’តិ វត្វា អាហារំ អទត្វាវ តាលតោ បតិតំ មុគ្គរេន បោថេន្តោ វិយ ‘‘តុម្ហេ ពុទ្ធា, ន ពុទ្ធា’’តិ បញ្ហំ បុច្ឆិ. តេ ចិន្តយិំសុ – ‘‘សចេ ‘ពុទ្ធម្ហា’តិ វក្ខាម, រាជា ពុទ្ធវិសយេ បញ្ហំ បុច្ឆិត្វា កថេតុំ អសក្កោន្តេ ‘តុម្ហេ មយំ ពុទ្ធាតិ មហាជនំ វញ្ចេត្វា អាហិណ្ឌថា’តិ ជិវ្ហម្បិ ឆិន្ទាបេយ្យ, អញ្ញម្បិ អនត្ថំ ករេយ្យា’’តិ សកបដិញ្ញាយ ឯវ ‘ន មយំ ពុទ្ធា’តិ វទិំសុ. អថ នេ រាជា គេហតោ និកឌ្ឍាបេសិ. តេ រាជឃរតោ និក្ខន្តេ ឧបដ្ឋាកា បុច្ឆិំសុ – ‘‘កិំ អាចរិយា រាជា តុម្ហេ បញ្ហំ បុច្ឆិត្វា សក្ការសម្មានំ អកាសី’’តិ? រាជា ‘‘ពុទ្ធា តុម្ហេ’’តិ បុច្ឆិ, តតោ មយំ – ‘‘សចេ អយំ រាជា ពុទ្ធវិសយេ បញ្ហំ កថិយមានំ អជានន្តោ អម្ហេសុ មនំ បទោសេស្សតិ, ពហុំ អបុញ្ញំ បសវិស្សតី’’តិ រញ្ញោ អនុកម្បាយ ‘ន មយំ ពុទ្ធា’តិ វទិម្ហា, មយំ បន ពុទ្ធា ឯវ, អម្ហាកំ ពុទ្ធភាវោ, ឧទកេន ធោវិត្វាបិ ហរិតុំ ន សក្កាតិ. ឥតិ ពហិទ្ធា ‘ពុទ្ធម្ហា’តិ អាហំសុ – រញ្ញោ សន្តិកេ ‘ន មយំ ពុទ្ធា’តិ វទិំសូតិ, ឥទំ គហេត្វា រាជា ឯវមាហ. តត្ថ កិំ បន ភវំ គោតមោ ទហរោ ចេវ ជាតិយា, នវោ ច បព្ពជ្ជាយាតិ ឥទំ អត្តនោ បដិញ្ញំ គហេត្វា វទតិ. តត្ថ កិន្តិ បដិក្ខេបវចនំ. ឯតេ ជាតិមហល្លកា ច ចិរបព្ពជិតា ច ‘‘ពុទ្ធម្ហា’’តិ ន បដិជានន្តិ, ភវំ គោតមោ ជាតិយា ច ទហរោ បព្ពជ្ជាយ ច នវោ កិំ បដិជានាតិ? មា បដិជានាហីតិ អត្ថោ.

ន ឧញ្ញាតព្ពាតិ ន អវជានិតព្ពា. ន បរិភោតព្ពាតិ ន បរិភវិតព្ពា. កតមេ ចត្តារោតិ កថេតុកម្យតាបុច្ឆា. ខត្តិយោតិ រាជកុមារោ. ឧរគោតិ អាសីវិសោ. អគ្គីតិ អគ្គិយេវ. ភិក្ខូតិ ឥមស្មិំ បន បទេ ទេសនាកុសលតាយ អត្តានំ អព្ភន្តរំ កត្វា សីលវន្តំ បព្ពជិតំ ទស្សេតិ. ឯត្ថ ច ទហរំ រាជកុមារំ ទិស្វា, ឧក្កមិត្វា មគ្គំ អទេន្តោ, បារុបនំ អនបនេន្តោ, និសិន្នាសនតោ អនុដ្ឋហន្តោ, ហត្ថិបិដ្ឋាទីហិ អនោតរន្តោ, ហេដ្ឋា កត្វា មញ្ញនវសេន អញ្ញម្បិ ឯវរូបំ អនាចារំ ករោន្តោ ខត្តិយំ អវជានាតិ នាម. ‘‘ភទ្ទកោ វតាយំ រាជកុមារោ, មហាកណ្ឌោ មហោទរោ – កិំ នាម យំកិញ្ចិ ចោរូបទ្ទវំ វូបសមេតុំ យត្ថ កត្ថចិ ឋានេ រជ្ជំ អនុសាសិតុំ សក្ខិស្សតី’’តិអាទីនិ វទន្តោ បរិភោតិ នាម. អញ្ជនិសលាកមត្តម្បិ អាសីវិសបោតកំ កណ្ណាទីសុ បិឡន្ធន្តោ អង្គុលិម្បិ ជិវ្ហម្បិ ឌំសាបេន្តោ ឧរគំ អវជានាតិ នាម. ‘‘ភទ្ទកោ វតាយំ អាសីវិសោ ឧទកទេឌ្ឌុភោ វិយ កិំ នាម កិញ្ចិទេវ ឌំសិតុំ កស្សចិទេវ កាយេ វិសំ ផរិតុំ សក្ខិស្សតី’’តិអាទីនិ វទន្តោ បរិភោតិ នាម. ខជ្ជោបនកមត្តម្បិ អគ្គិំ គហេត្វា ហត្ថេន កីឡន្តោ ភណ្ឌុក្ខលិកាយ ខិបន្តោ ចូឡាយ វា សយនបិដ្ឋសាដកបសិព្ពកាទីសុ វា ឋបេន្តោ អគ្គិំ អវជានាតិ នាម. ‘‘ភទ្ទកោ វតាយំ អគ្គិ កតរំ នុ ខោ យាគុភត្តំ បចិស្សតិ, កតរំ មច្ឆមំសំ, កស្ស សីតំ វិនោទេស្សតី’’តិអាទីនិ វទន្តោ បរិភោតិ នាម. ទហរសាមណេរម្បិ បន ទិស្វា ឧក្កមិត្វា មគ្គំ អទេន្តោតិ រាជកុមារេ វុត្តំ អនាចារំ ករោន្តោ ភិក្ខុំ អវជានាតិ នាម. ‘‘ភទ្ទកោ វតាយំ សាមណេរោ មហាកណ្ឋោ មហោទរោ យំកិញ្ចិ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គហេតុំ យំកិញ្ចិ អរញ្ញំ អជ្ឈោគាហេត្វា វសិតុំ សក្ខិស្សតិ, សង្ឃត្ថេរកាលេ មនាបោ ភវិស្សតី’’តិអាទីនិ វទន្តោ បរិភោតិ នាម. តំ សព្ពម្បិ ន កាតព្ពន្តិ ទស្សេន្តោ ន ឧញ្ញាតព្ពោ ន បរិភោតព្ពោតិ អាហ.

ឯតទវោចាតិ ឯតំ គាថាពន្ធំ អវោច. គាថា ច នាមេតា តទត្ថទីបនាបិ ហោន្តិ វិសេសត្ថទីបនាបិ, តត្រិមា តទត្ថម្បិ វិសេសត្ថម្បិ ទីបេន្តិយេវ. តត្ថ ខត្តិយន្តិ ខេត្តានំ អធិបតិំ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘ខេត្តានំ អធិបតីតិ ខោ, វាសេដ្ឋ, ‘ខត្តិយោ ខត្តិយោ’ត្វេវ ទុតិយំ អក្ខរំ ឧបនិព្ពត្ត’’ន្តិ (ទី. និ. ៣.១៣១). ជាតិសម្បន្នន្តិ តាយេវ ខត្តិយជាតិយា ជាតិសម្បន្នំ. អភិជាតន្តិ តីណិ កុលានិ អតិក្កមិត្វា ជាតំ.

ឋានំ ហីតិ ការណំ វិជ្ជតិ. មនុជិន្ទោតិ មនុស្សជេដ្ឋកោ. រាជទណ្ឌេនាតិ រញ្ញោ ឧទ្ធដទណ្ឌេន, សោ អប្បកោ នាម ន ហោតិ, ទសសហស្សវីសតិសហស្សប្បមាណោ ហោតិយេវ. តស្មិំ បក្កមតេ ភុសន្តិ តស្មិំ បុគ្គលេ ពលវឧបក្កមំ ឧបក្កមតិ. រក្ខំ ជីវិតមត្តនោតិ អត្តនោ ជីវិតំ រក្ខមានោ តំ ខត្តិយំ បរិវជ្ជេយ្យ ន ឃដ្ដេយ្យ.

ឧច្ចាវចេហីតិ នានាវិធេហិ. វណ្ណេហីតិ សណ្ឋានេហិ. យេន យេន ហិ វណ្ណេន ចរន្តោ គោចរំ លភតិ, យទិ សប្បវណ្ណេន, យទិ ទេឌ្ឌុភវណ្ណេន, យទិ ធមនិវណ្ណេន, អន្តមសោ កលន្ទកវណ្ណេនបិ ចរតិយេវ. អាសជ្ជាតិ បត្វា. ពាលន្តិ យេន ពាលេន ឃដ្ដិតោ, តំ ពាលំ នរំ វា នារិំ វា ឌំសេយ្យ.

បហូតភក្ខន្តិ ពហុភក្ខំ. អគ្គិស្ស ហិ អភក្ខំ នាម នត្ថិ. ជាលិនន្តិ ជាលវន្តំ. បាវកន្តិ អគ្គិំ. បាវគន្តិបិ បាឋោ. កណ្ហវត្តនិន្តិ វត្តនីតិ មគ្គោ, អគ្គិនា គតមគ្គោ កណ្ហោ ហោតិ កាឡកោ, តស្មា ‘‘កណ្ហវត្តនី’’តិ វុច្ចតិ.

មហា ហុត្វានាតិ មហន្តោ ហុត្វា. អគ្គិ ហិ ឯកទា យាវព្រហ្មលោកប្បមាណោបិ ហោតិ. ជាយន្តិ តត្ថ បារោហាតិ តត្ថ អគ្គិនា ទឌ្ឍវនេ បារោហា ជាយន្តិ. បារោហាតិ តិណរុក្ខាទយោ វុច្ចន្តិ. តេ ហិ អគ្គិនា ទឌ្ឍដ្ឋានេ មូលមត្តេបិ អវសិដ្ឋេ បាទតោ រោហន្តិ ជាយន្តិ វឌ្ឍន្តិ, តស្មា ‘‘បារោហា’’តិ វុច្ចន្តិ. បុន រោហនត្ថេន វា បារោហា. អហោរត្តានមច្ចយេតិ រត្តិន្ទិវានំ អតិក្កមេ. និទាឃេបិ ទេវេ វុដ្ឋមត្តេ ជាយន្តិ.

ភិក្ខុ ឌហតិ តេជសាតិ ឯត្ថ អក្កោសន្តំ បច្ចក្កោសន្តោ ភណ្ឌន្តំ បដិភណ្ឌន្តោ បហរន្តំ បដិបហរន្តោ ភិក្ខុ នាម កិញ្ចិ ភិក្ខុតេជសា ឌហិតុំ ន សក្កោតិ. យោ បន អក្កោសន្តំ ន បច្ចក្កោសតិ, ភណ្ឌន្តំ ន បដិភណ្ឌតិ. បហរន្តំ ន បដិបហរតិ, តស្មិំ វិប្បដិបន្នោ តស្ស សីលតេជេន ឌយ្ហតិ. តេនេវេតំ វុត្តំ. ន តស្ស បុត្តា បសវោតិ តស្ស បុត្តធីតរោបិ គោមហិំសកុក្កុដសូករាទយោ បសវោបិ ន ភវន្តិ, វិនស្សន្តីតិ អត្ថោ. ទាយាទា វិន្ទរេ ធនន្តិ តស្ស ទាយាទាបិ ធនំ ន វិន្ទន្តិ. តាលាវត្ថូ ភវន្តិ តេតិ តេ ភិក្ខុតេជសា ទឌ្ឍា វត្ថុមត្តាវសិដ្ឋោ មត្ថកច្ឆិន្នតាលោ វិយ ភវន្តិ, បុត្តធីតាទិវសេន ន វឌ្ឍន្តីតិ អត្ថោ.

តស្មាតិ យស្មា សមណតេជេន ទឌ្ឍា មត្ថកច្ឆិន្នតាលោ វិយ អវិរុឡ្ហិធម្មា ភវន្តិ, តស្មា. សម្មទេវ សមាចរេតិ សម្មា សមាចរេយ្យ. សម្មា សមាចរន្តេន បន កិំ កាតព្ពន្តិ? ខត្តិយំ តាវ និស្សាយ លទ្ធព្ពំ គាមនិគមយានវាហនាទិអានិសំសំ, ឧរគំ និស្សាយ តស្ស កីឡាបនេន លទ្ធព្ពំ វត្ថហិរញ្ញសុវណ្ណាទិអានិសំសំ អគ្គិំ និស្សាយ តស្សានុភាវេន បត្តព្ពំ យាគុភត្តបចនសីតវិនោទនាទិអានិសំសំ, ភិក្ខុំ និស្សាយ តស្ស វសេន បត្តព្ពំ អសុតសវនសុតបរិយោទបន-សគ្គមគ្គាធិគមាទិអានិសំសំ សម្បស្សមានេន ‘‘ឯតេ និស្សាយ បុព្ពេ វុត្តប្បការោ អាទីនវោ អត្ថិ. កិំ ឥមេហី’’តិ? ន សព្ពសោ បហាតព្ពា. ឥស្សរិយត្ថិកេន បន វុត្តប្បការំ អវជាននញ្ច បរិភវនញ្ច អកត្វា បុព្ពុដ្ឋាយិបច្ឆានិបាតិតាទីហិ ឧបាយេហិ ខត្តិយកុមារោ តោសេតព្ពោ, ឯវំ តតោ ឥស្សរិយំ អធិគមិស្សតិ. អហិតុណ្ឌិកេន ឧរគេ វិស្សាសំ អកត្វា នាគវិជ្ជំ បរិវត្តេត្វា អជបទេន ទណ្ឌេន គីវាយ គហេត្វា វិសហរេន មូលេន ទាឋា ធោវិត្វា បេឡាយំ បក្ខិបិត្វា កីឡាបេន្តេន ចរិតព្ពំ. ឯវំ តំ និស្សាយ ឃាសច្ឆាទនាទីនិ លភិស្សតិ. យាគុបចនាទីនិ កត្តុកាមេន អគ្គិំ វិស្សាសេន ភណ្ឌុក្ខលិកាទីសុ អបក្ខិបិត្វា ហត្ថេហិ អនាមសន្តេន គោមយចុណ្ណាទីហិ ជាលេត្វា យាគុបចនាទីនិ កត្តព្ពានិ, ឯវំ តំ និស្សាយ អានិសំសំ លភិស្សតិ. អសុតសវនាទីនិ បត្ថយន្តេនបិ ភិក្ខុំ អតិវិស្សាសេន វេជ្ជកម្មនវកម្មាទីសុ អយោជេត្វា ចតូហិ បច្ចយេហិ សក្កច្ចំ ឧបដ្ឋាតព្ពោ, ឯវំ តំ និស្សាយ អសុតបុព្ពំ ពុទ្ធវចនំ អសុតបុព្ពំ បញ្ហាវិនិច្ឆយំ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកំ អត្ថំ តិស្សោ កុលសម្បត្តិយោ ឆ កាមសគ្គានិ នវ ច ព្រហ្មលោកេ បត្វា អមតមហានិព្ពានទស្សនម្បិ លភិស្សតីតិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ សម្មទេវ សមាចរេតិ អាហ.

ឯតទវោចាតិ ធម្មទេសនំ សុត្វា បសន្នោ បសាទំ អាវិករោន្តោ ឯតំ ‘‘អភិក្កន្ត’’ន្តិអាទិវចនំ អវោច. តត្ថ អភិក្កន្តន្តិ អភិកន្តំ អតិឥដ្ឋំ អតិមនាបំ, អតិសុន្ទរន្តិ អត្ថោ. ឯត្ថ ឯកេន អភិក្កន្តសទ្ទេន ទេសនំ ថោមេតិ ‘‘អភិក្កន្តំ, ភន្តេ, យទិទំ ភគវតោ ធម្មទេសនា’’តិ. ឯកេន អត្តនោ បសាទំ ‘‘អភិក្កន្តំ, ភន្តេ, យទិទំ ភគវតោ ធម្មទេសនំ អាគម្ម មម បសាទោ’’តិ.

តតោ បរំ ចតូហិ ឧបមាហិ ទេសនំយេវ ថោមេតិ. តត្ថ និក្កុជ្ជិតន្តិ អធោមុខឋបិតំ, ហេដ្ឋាមុខជាតំ វា. ឧក្កុជ្ជេយ្យាតិ ឧបរិមុខំ ករេយ្យ. បដិច្ឆន្នន្តិ តិណបណ្ណាទិឆាទិតំ. វិវរេយ្យាតិ ឧគ្ឃាដេយ្យ. មូឡ្ហស្សាតិ ទិសាមូឡ្ហស្ស. មគ្គំ អាចិក្ខេយ្យាតិ ហត្ថេ គហេត្វា ‘‘ឯស មគ្គោ’’តិ វទេយ្យ. អន្ធការេតិ កាឡបក្ខចាតុទ្ទសី អឌ្ឍរត្តឃនវនសណ្ឌ មេឃបដលេហិ ចតុរង្គេ តមេ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា កោចិ និក្កុជ្ជិតំ ឧក្កុជ្ជេយ្យ, ឯវំ សទ្ធម្មវិមុខំ អសទ្ធម្មេ បតិតំ មំ អសទ្ធម្មា វុដ្ឋាបេន្តេន, យថា បដិច្ឆន្នំ វិវរេយ្យ, ឯវំ កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនន្តរធានា បភុតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិគហនបដិច្ឆន្នំ សាសនំ វិវរន្តេន, យថា មូឡ្ហស្ស មគ្គំ អាចិក្ខេយ្យ, ឯវំ កុម្មគ្គមិច្ឆាមគ្គបដិបន្នស្ស មេ សគ្គមោក្ខមគ្គំ អាវិករោន្តេន, យថា អន្ធការេ តេលបជ្ជោតំ ធារេយ្យ, ឯវំ មោហន្ធការេ និមុគ្គស្ស មេ ពុទ្ធាទិរតនរូបានិ អបស្សតោ តប្បដិច្ឆាទកមោហន្ធការវិទ្ធំសកទេសនាបជ្ជោតំ ធារេន្តេន មយ្ហំ ភគវតា ឯតេហិ បរិយាយេហិ បកាសិតត្តា អនេកបរិយាយេន ធម្មោ បកាសិតោតិ.

ឯវំ ទេសនំ ថោមេត្វា ឥមាយ ទេសនាយ រតនត្តយេ បសន្នចិត្តោ បសន្នាការំ ករោន្តោ ឯសាហន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ឯសាហន្តិ ឯសោ អហំ. ភគវន្តំ សរណំ គច្ឆាមិ ធម្មញ្ច ភិក្ខុសង្ឃញ្ចាតិ ភគវន្តញ្ច ធម្មញ្ច ភិក្ខុសង្ឃញ្ចាតិ ឥមំ រតនត្តយំ សរណំ គច្ឆាមិ. ឧបាសកំ មំ, ភន្តេ, ភគវា ធារេតូតិ មំ ភគវា ‘ឧបាសកោ អយ’ន្តិ ឯវំ ធារេតុ, ជានាតូតិ អត្ថោ. អជ្ជតគ្គេតិ អជ្ជតំ អាទិំ កត្វា. អជ្ជទគ្គេតិ វា បាឋោ, ទ-ការោ បទសន្ធិករោ, អជ្ជ អគ្គំ កត្វាតិ អត្ថោ. បាណុបេតន្តិ បាណេហិ ឧបេតំ យាវ មេ ជីវិតំ បវត្តតិ, តាវ ឧបេតំ អនញ្ញសត្ថុកំ តីហិ សរណគមនេហិ សរណំ គតំ ឧបាសកំ កប្បិយការកំ មំ ភគវា ធារេតូតិ អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន សុមង្គលវិលាសិនិយា ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយ សាមញ្ញផលសុត្តេ សព្ពាការេន វុត្តោតិ. បឋមំ.

២. បុរិសសុត្តវណ្ណនា

១១៣. ទុតិយេ អភិវាទេត្វាតិ បុរិមសុត្តេ សរណគតត្តា ឥធ អភិវាទេសិ. អជ្ឈត្តន្តិ និយកជ្ឈត្តំ, អត្តនោ សន្តានេ ឧប្បជ្ជន្តីតិ អត្ថោ. លោភាទីសុ លុព្ភនលក្ខណោ លោភោ, ទុស្សនលក្ខណោ ទោសោ, មុយ្ហនលក្ខណោ មោហោតិ. ហិំសន្តីតិ វិហេឋេន្តិ នាសេន្តិ វិនាសេន្តិ. អត្តសម្ភូតាតិ អត្តនិ សម្ភូតា. តចសារំវ សម្ផលន្តិ យថា តចសារំ វេឡុំ វា នឡំ វា អត្តនោ ផលំ ហិំសតិ វិនាសេតិ, ឯវំ ហិំសន្តិ វិនាសេន្តីតិ. ទុតិយំ.

៣. ជរាមរណសុត្តវណ្ណនា

១១៤. តតិយេ អញ្ញត្រ ជរាមរណាតិ ជរាមរណតោ មុត្តោ នាម អត្ថីតិ វុច្ចតិ. ខត្តិយមហាសាលាតិ ខត្តិយមហាសាលា នាម មហាសារប្បត្តា ខត្តិយា. យេសំ ហិ ខត្តិយានំ ហេដ្ឋិមន្តេន កោដិសតំ និធានគតំ ហោតិ, តយោ កហាបណកុម្ភា វលញ្ជនត្ថាយ គេហមជ្ឈេ រាសិំ កត្វា ឋបិតា ហោន្តិ, តេ ខត្តិយមហាសាលា នាម. យេសំ ព្រាហ្មណានំ អសីតិកោដិធនំ និហិតំ ហោតិ, ទិយឌ្ឍោ កហាបណកុម្ភោ វលញ្ជនត្ថាយ គេហមជ្ឈេ រាសិំ កត្វា ឋបិតោ ហោតិ, តេ ព្រាហ្មណមហាសាលា នាម. យេសំ គហបតីនំ ចត្តាលីសកោដិធនំ និហិតំ ហោតិ, កហាបណកុម្ភោ វលញ្ជនត្ថាយ គេហមជ្ឈេ រាសិំ កត្វា ឋបិតោ ហោតិ, តេ គហបតិមហាសាលា នាម.

អឌ្ឍាតិ ឥស្សរា. និធានគតធនស្ស មហន្តតាយ មហទ្ធនា. សុវណ្ណរជតភាជនាទីនំ ឧបភោគភណ្ឌានំ មហន្តតាយ មហាភោគា. អនិធានគតស្ស ជាតរូបរជតស្ស បហូតតាយ, បហូតជាតរូបរជតា. វិត្តូបករណស្ស តុដ្ឋិករណស្ស បហូតតាយ បហូតវិត្តូបករណា. គោធនាទីនញ្ច សត្តវិធធញ្ញានញ្ច បហូតតាយ បហូតធនធញ្ញា. តេសម្បិ ជាតានំ នត្ថិ អញ្ញត្រ ជរាមរណាតិ តេសម្បិ ឯវំ ឥស្សរានំ ជាតានំ និព្ពត្តានំ នត្ថិ អញ្ញត្រ ជរាមរណា, ជាតត្តាយេវ ជរាមរណតោ មោក្ខោ នាម នត្ថិ, អន្តោជរាមរណេយេវ ហោតិ.

អរហន្តោតិអាទីសុ អារកា កិលេសេហីតិ អរហន្តោ. ខីណា ឯតេសំ ចត្តារោ អាសវាតិ ខីណាសវា. ព្រហ្មចរិយវាសំ វុដ្ឋា បរិនិដ្ឋិតវាសាតិ វុសិតវន្តោ. ចតូហិ មគ្គេហិ ករណីយំ ឯតេសំ កតន្តិ កតករណីយា. ខន្ធភារោ កិលេសភារោ អភិសង្ខារភារោ កាមគុណភារោតិ, ឥមេ ឱហិតា ភារា ឯតេសន្តិ ឱហិតភារា. អនុប្បត្តោ អរហត្តសង្ខាតោ សកោ អត្ថោ ឯតេសន្តិ អនុប្បត្តសទត្ថា. ទសវិធម្បិ បរិក្ខីណំ ភវសំយោជនំ ឯតេសន្តិ បរិក្ខីណភវសំយោជនា. សម្មា ការណេហិ ជានិត្វា វិមុត្តាតិ សម្មទញ្ញាវិមុត្តា. មគ្គបញ្ញាយ ចតុសច្ចធម្មំ ញត្វា ផលវិមុត្តិយា វិមុត្តាតិ អត្ថោ. ភេទនធម្មោតិ ភិជ្ជនសភាវោ. និក្ខេបនធម្មោតិ និក្ខិបិតព្ពសភាវោ. ខីណាសវស្ស ហិ អជីរណធម្មោបិ អត្ថិ, អារម្មណតោ បដិវិទ្ធំ និព្ពានំ, តំ ហិ ន ជីរតិ. ឥធ បនស្ស ជីរណធម្មំ ទស្សេន្តោ ឯវមាហ. អត្ថុប្បត្តិកោ កិរស្ស សុត្តស្ស និក្ខេបោ. សិវិកសាលាយ និសីទិត្វា កថិតន្តិ វទន្តិ. តត្ថ ភគវា ចិត្រានិ រថយានាទីនិ ទិស្វា ទិដ្ឋមេវ ឧបមំ កត្វា, ‘‘ជីរន្តិ វេ រាជរថា’’តិ គាថមាហ.

តត្ថ ជីរន្តីតិ ជរំ បាបុណន្តិ. រាជរថាតិ រញ្ញោ អភិរូហនរថា. សុចិត្តាតិ សុវណ្ណរជតាទីហិ សុដ្ឋុ ចិត្តិតា. អថោ សរីរម្បិ ជរំ ឧបេតីតិ ឯវរូបេសុ អនុបាទិណ្ណកេសុ សារទារុមយេសុ រថេសុ ជីរន្តេសុ ឥមស្មិំ អជ្ឈត្តិកេ ឧបាទិណ្ណកេ មំសលោហិតាទិមយេ សរីរេ កិំ វត្តព្ពំ? សរីរម្បិ ជរំ ឧបេតិយេវាតិ អត្ថោ. សន្តោ ហវេ សព្ភិ បវេទយន្តីតិ សន្តោ សព្ភីហិ សទ្ធិំ សតំ ធម្មោ ន ជរំ ឧបេតីតិ ឯវំ បវេទយន្តិ. ‘‘សតំ ធម្មោ នាម និព្ពានំ, តំ ន ជីរតិ, អជរំ អមតន្តិ ឯវំ កថេន្តី’’តិ អត្ថោ. យស្មា វា និព្ពានំ អាគម្ម សីទនសភាវា កិលេសា ភិជ្ជន្តិ, តស្មា តំ សព្ភីតិ វុច្ចតិ. ឥតិ បុរិមបទស្ស ការណំ ទស្សេន្តោ ‘‘សន្តោ ហវេ សព្ភិ បវេទយន្តី’’តិ អាហ. ឥទំ ហិ វុត្តំ ហោតិ – សតំ ធម្មោ ន ជរំ ឧបេតិ, តស្មា សន្តោ សព្ភិ បវេទយន្តិ. អជរំ និព្ពានំ សតំ ធម្មោតិ អាចិក្ខន្តីតិ អត្ថោ. សុន្ទរាធិវចនំ វា ឯតំ សព្ភីតិ. យំ សព្ភិធម្មភូតំ និព្ពានំ សន្តោ បវេទយន្តិ កថយន្តិ, សោ សតំ ធម្មោ ន ជរំ ឧបេតីតិបិ អត្ថោ. តតិយំ.

៤. បិយសុត្តវណ្ណនា

១១៥. ចតុត្ថេ រហោគតស្សាតិ រហសិ គតស្ស. បដិសល្លីនស្សាតិ និលីនស្ស ឯកីភូតស្ស. ឯវមេតំ, មហារាជាតិ ឥធ ភគវា ឥមំ សុត្តំ សព្ពញ្ញុភាសិតំ ករោន្តោ អាហ. អន្តកេនាធិបន្នស្សាតិ មរណេន អជ្ឈោត្ថដស្ស. ចតុត្ថំ.

៥. អត្តរក្ខិតសុត្តវណ្ណនា

១១៦. បញ្ចមេ ហត្ថិកាយោតិ ហត្ថិឃដា. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. សំវរោតិ បិទហនំ. សាធុ សព្ពត្ថ សំវរោតិ ឥមិនា កម្មបថភេទំ អបត្តស្ស កម្មស្ស សំវរំ ទស្សេតិ. លជ្ជីតិ ហិរិមា. លជ្ជីគហណេន ចេត្ថ ឱត្តប្បម្បិ គហិតមេវ ហោតិ. បញ្ចមំ.

៦. អប្បកសុត្តវណ្ណនា

១១៧. ឆដ្ឋេ ឧឡារេ ឧឡារេតិ បណីតេ ច ពហុកេ ច. មជ្ជន្តីតិ មានមជ្ជនេន មជ្ជន្តិ. អតិសារន្តិ អតិក្កមំ. កូដន្តិ បាសំ. បច្ឆាសន្តិ បច្ឆា តេសំ. ឆដ្ឋំ.

៧. អឌ្ឌករណសុត្តវណ្ណនា

១១៨. សត្តមេ កាមហេតូតិ កាមមូលកំ. កាមនិទានន្តិ កាមបច្ចយា. កាមាធិករណន្តិ កាមការណា. សព្ពានិ ហេតានិ អញ្ញមញ្ញវេវចនានេវ. ភទ្រមុខោតិ សុន្ទរមុខោ. ឯកទិវសំ កិរ រាជា អឌ្ឌករណេ និសីទិ. តត្ថ បឋមតរំ លញ្ជំ គហេត្វា និសិន្នា អមច្ចា អស្សាមិកេបិ សាមិកេ ករិំសុ. រាជា តំ ញត្វា – ‘‘មយ្ហំ តាវ បថវិស្សរស្ស សម្មុខាបេតេ ឯវំ ករោន្តិ, បរម្មុខា កិំ នាម ន ករិស្សន្តិ? បញ្ញាយិស្សតិ ទានិ វិដដូភោ សេនាបតិ សកេន រជ្ជេន, កិំ មយ្ហំ ឯវរូបេហិ លញ្ជខាទកេហិ មុសាវាទីហិ សទ្ធិំ ឯកដ្ឋានេ និសជ្ជាយា’’តិ ចិន្តេសិ. តស្មា ឯវមាហ. ខិប្បំវ ឱឌ្ឌិតន្តិ កុមិនំ វិយ ឱឌ្ឌិតំ. យថា មច្ឆា ឱឌ្ឌិតំ កុមិនំ បវិសន្តា ន ជានន្តិ, ឯវំ សត្តា កិលេសកាមេន វត្ថុកាមំ វីតិក្កមន្តា ន ជានន្តីតិ អត្ថោ. សត្តមំ.

៨. មល្លិកាសុត្តវណ្ណនា

១១៩. អដ្ឋមេ អត្ថិ នុ ខោ តេ មល្លិកេតិ កស្មា បុច្ឆតិ? អយំ កិរ មល្លិកា ទុគ្គតមាលាការស្ស ធីតា, ឯកទិវសំ អាបណតោ បូវំ គហេត្វា ‘‘មាលារាមំ គន្ត្វាវ ខាទិស្សាមី’’តិ គច្ឆន្តី បដិបថេ ភិក្ខុសង្ឃបរិវារំ ភគវន្តំ ភិក្ខាចារំ បវិសន្តំ ទិស្វា បសន្នចិត្តា តំ ភគវតោ អទាសិ. សត្ថា និសីទនាការំ ទស្សេសិ. អានន្ទត្ថេរោ ចីវរំ បញ្ញាបេត្វា អទាសិ. ភគវា តត្ថ និសីទិត្វា តំ បូវំ បរិភុញ្ជិត្វា មុខំ វិក្ខាលេត្វា សិតំ បាត្វាកាសិ. ថេរោ ‘‘ឥមិស្សា, ភន្តេ, កោ វិបាកោ ភវិស្សតី’’តិ បុច្ឆិ. អានន្ទ, អជ្ជេសា តថាគតស្ស បឋមភោជនំ អទាសិ, អជ្ជេវ កោសលរញ្ញោ អគ្គមហេសី ភវិស្សតីតិ. តំទិវសមេវ ច រាជា កាសិគាមេ ភាគិនេយ្យេន យុទ្ធេន បរាជិតោ បលាយិត្វា នគរំ អាគច្ឆន្តោ មាលារាមំ បវិសិត្វា ពលកាយស្ស អាគមនំ អាគមេសិ. តស្ស សា វត្តំ អកាសិ. សោ តាយ វត្តេ បសីទិត្វា តំ អន្តេបូរំ អតិហារាបេត្វា តំ អគ្គមហេសិដ្ឋានេ ឋបេសិ.

អថេកទិវសំ ចិន្តេសិ – ‘‘មយា ឥមិស្សា ទុគ្គតកុលស្ស ធីតុយា មហន្តំ ឥស្សរិយំ ទិន្នំ, យំនូនាហំ ឥមំ បុច្ឆេយ្យំ ‘កោ តេ បិយោ’តិ? សា ‘ត្វំ មេ, មហារាជ, បិយោ’តិ វត្វា បុន មំ បុច្ឆិស្សតិ. អថស្សាហំ ‘មយ្ហម្បិ ត្វំយេវ បិយា’តិ វក្ខាមី’’តិ. ឥតិ សោ អញ្ញមញ្ញំ វិស្សាសជននត្ថំ សម្មោទនីយំ កថំ កថេន្តោ បុច្ឆតិ. សា បន ទេវី បណ្ឌិតា ពុទ្ធុបដ្ឋាយិកា ធម្មុបដ្ឋាយិកា សង្ឃុបដ្ឋាយិកា មហាបញ្ញា, តស្មា ឯវំ ចិន្តេសិ – ‘‘នាយំ បញ្ហោ រញ្ញោ មុខំ ឱលោកេត្វា កថេតព្ពោ’’តិ. សា សរសេនេវ កថេត្វា រាជានំ បុច្ឆិ. រាជា តាយ សរសេន កថិតត្តា និវត្តិតុំ អលភន្តោ សយម្បិ សរសេនេវ កថេត្វា ‘‘សការណំ ឥទំ, តថាគតស្ស នំ អារោចេស្សាមី’’តិ គន្ត្វា ភគវតោ អារោចេសិ. នេវជ្ឈគាតិ នាធិគច្ឆតិ. ឯវំ បិយោ បុថុ អត្តា បរេសន្តិ យថា ឯកស្ស អត្តា បិយោ, ឯវំ បរេសំ បុថុសត្តានម្បិ អត្តា បិយោតិ អត្ថោ. អដ្ឋមំ.

៩. យញ្ញសុត្តវណ្ណនា

១២០. នវមេ ថូណូបនីតានីតិ ថូណំ ឧបនីតានិ, ថូណាយ ពទ្ធានិ ហោន្តិ. បរិកម្មានិ ករោន្តីតិ ឯត្តាវតា តេហិ ភិក្ខូហិ រញ្ញោ អារទ្ធយញ្ញោ តថាគតស្ស អារោចិតោ. កស្មា បន រញ្ញា អយំ យញ្ញោ អារទ្ធោ? ទុស្សុបិនបដិឃាតាយ. ឯកទិវសំ កិរ រាជា សព្ពាលង្ការប្បដិមណ្ឌិតោ ហត្ថិក្ខន្ធវរគតោ នគរំ អនុសញ្ចរន្តោ វាតបានំ វិវរិត្វា ឱលោកយមានំ ឯកំ ឥត្ថិំ ទិស្វា តស្សា បដិពទ្ធចិត្តោ តតោវ បដិនិវត្តិត្វា អន្តេបុរំ បវិសិត្វា ឯកស្ស បុរិសស្ស តមត្ថំ អារោចេត្វា ‘‘គច្ឆ តស្សា សស្សាមិកភាវំ វា អស្សាមិកភាវំ វា ជានាហី’’តិ បេសេសិ. សោ គន្ត្វា បុច្ឆិ. សា ‘‘ឯសោ មេ សាមិកោ អាបណេ និសិន្នោ’’តិ ទស្សេសិ. រាជបុរិសោ រញ្ញោ តមត្ថំ អាចិក្ខិ. រាជា តំ បុរិសំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘មំ ឧបដ្ឋហា’’តិ អាហ. ‘‘នាហំ, ទេវ, ឧបដ្ឋហិតុំ ជានាមី’’តិ ច វុត្តេ ‘‘ឧបដ្ឋានំ នាម ន អាចរិយស្ស សន្តិកេ ឧគ្គហេតព្ព’’ន្តិ ពលក្ការេន អាវុធផលកំ គាហាបេត្វា ឧបដ្ឋាកំ អកាសិ. ឧបដ្ឋហិត្វា គេហំ គតមត្តមេវ ច នំ បុន បក្កោសាបេត្វា ‘‘ឧបដ្ឋាកេន នាម រញ្ញោ វចនំ កត្តព្ពំ, គច្ឆ ឥតោ យោជនមត្តេ អម្ហាកំ សីសធោវនបោក្ខរណី អត្ថិ, តតោ អរុណមត្តិកញ្ច លោហិតុប្បលមាលញ្ច គណ្ហិត្វា ឯហិ. សចេ អជ្ជេវ នាគច្ឆសិ, រាជទណ្ឌំ ករិស្សាមី’’តិ វត្វា បេសេសិ. សោ រាជភយេន និក្ខមិត្វា គតោ.

រាជាបិ តស្មិំ គតេ ទោវារិកំ បក្កោសាបេត្វា, ‘‘អជ្ជ សាយន្ហេយេវ ទ្វារំ បិទហិត្វា ‘អហំ រាជទូតោ’តិ វា ‘ឧបរាជទូតោ’តិ វា ភណន្តានម្បិ មា វិវរី’’តិ អាហ. សោ បុរិសោ មត្តិកញ្ច ឧប្បលានិ ច គហេត្វា ទ្វារេ បិហិតមត្តេ អាគន្ត្វា ពហុំ វទន្តោបិ ទ្វារំ អលភិត្វា បរិស្សយភយេន ជេតវនំ គតោ. រាជាបិ រាគបរិឡាហេន អភិភូតោ កាលេ និសីទតិ, កាលេ តិដ្ឋតិ, កាលេ និបជ្ជតិ, សន្និដ្ឋានំ អលភន្តោ យត្ថ កត្ថចិ និសិន្នកោវ មក្កដនិទ្ទាយ និទ្ទាយតិ.

បុព្ពេ ច តស្មិំយេវ នគរេ ចត្តារោ សេដ្ឋិបុត្តា បរទារិកកម្មំ កត្វា នន្ទោបនន្ទាយ នាម លោហកុម្ភិយា និព្ពត្តិំសុ. តេ ផេណុទ្ទេហកំ បច្ចមានា តិំសវស្សសហស្សានិ ហេដ្ឋា គច្ឆន្តា កុម្ភិយា តលំ បាបុណន្តិ, តិំសវស្សសហស្សានិ ឧបរិ គច្ឆន្តា មត្ថកំ បាបុណន្តិ. តេ តំ ទិវសំ អាលោកំ ឱលោកេត្វា អត្តនោ ទុក្កដភយេន ឯកេកំ គាថំ វត្តុកាមា វត្តុំ អសក្កោន្តា ឯកេកំ អក្ខរមេវ អាហំសុ. ឯកោ ស-ការំ, ឯកោ សោ-ការំ, ឯកោ ន-ការំ, ឯកោ ទុ-ការំ អាហ. រាជា តេសំ នេរយិកសត្តានំ សទ្ទំ សុតកាលតោ បដ្ឋាយ សុខំ អវិន្ទមានោវ តំរត្តាវសេសំ វីតិនាមេសិ.

អរុណេ ឧដ្ឋិតេ បុរោហិតោ អាគន្ត្វា តំ សុខសេយ្យំ បុច្ឆិ. សោ ‘‘កុតោ មេ, អាចរិយ, សុខ’’ន្តិ? វត្វា, ‘‘សុបិនេ ឯវរូបេ សទ្ទេ អស្សោសិ’’ន្តិ អាចិក្ខិ. ព្រាហ្មណោ – ‘‘ឥមស្ស រញ្ញោ ឥមិនា សុបិនេន វុឌ្ឍិ វា ហានិ វា នត្ថិ, អបិច ខោ បន យំ ឥមស្ស គេហេ អត្ថិ, តំ សមណស្ស គោតមស្ស ហោតិ, គោតមសាវកានំ ហោតិ, ព្រាហ្មណា កិញ្ចិ ន លភន្តិ, ព្រាហ្មណានំ ភិក្ខំ ឧប្បាទេស្សាមី’’តិ, ‘‘ភារិយោ អយំ, មហារាជ, សុបិនោ តីសុ ជានីសុ ឯកា បញ្ញាយតិ, រជ្ជន្តរាយោ វា ភវិស្សតិ ជីវិតន្តរាយោ វា, ទេវោ វា ន វស្សិស្សតី’’តិ អាហ. កថំ សោត្ថិ ភវេយ្យ អាចរិយាតិ? ‘‘មន្តេត្វា ញាតុំ សក្កា, មហារាជាតិ. គច្ឆថ អាចរិយេហិ សទ្ធិំ មន្តេត្វា អម្ហាកំ សោត្ថិំ ករោថា’’តិ.

សោ សិវិកសាលាយំ ព្រាហ្មណេ សន្និបាតេត្វា តមត្ថំ អារោចេត្វា, ‘‘វិសុំ វិសុំ គន្ត្វា ឯវំ វទថា’’តិ តយោ វគ្គេ អកាសិ. ព្រាហ្មណា បវិសិត្វា រាជានំ សុខសេយ្យំ បុច្ឆិំសុ. រាជា បុរោហិតស្ស កថិតនិយាមេនេវ កថេត្វា ‘‘កថំ សោត្ថិ ភវេយ្យា’’តិ បុច្ឆិ. មហាព្រាហ្មណា – ‘‘សព្ពបញ្ចសតំ យញ្ញំ យជិត្វា ឯតស្ស កម្មស្ស សោត្ថិ ភវេយ្យ, ឯវំ, មហារាជ, អាចរិយា កថេន្តី’’តិ អាហំសុ. រាជា តេសំ សុត្វា អនភិនន្ទិត្វា អប្បដិក្កោសិត្វា តុណ្ហី អហោសិ. អថ ទុតិយវគ្គព្រាហ្មណាបិ អាគន្ត្វា តត្ថេវ កថេសុំ. តថា តតិយវគ្គព្រាហ្មណាបិ. អថ រាជា ‘‘យញ្ញំ ករោន្តូ’’តិ អាណាបេសិ. តតោ បដ្ឋាយ ព្រាហ្មណា ឧសភាទយោ បាណេ អាហរាបេសុំ. នគរេ មហាសទ្ទោ ឧទបាទិ. តំ បវត្តិំ ញត្វា មល្លិកា រាជានំ តថាគតស្ស សន្តិកំ បេសេសិ. សោ គន្ត្វា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. អថ នំ ភគវា – ‘‘ហន្ទ កុតោ នុ ត្វំ, មហារាជ, អាគច្ឆសិ ទិវាទិវស្សា’’តិ អាហ. រាជា – ‘‘អជ្ជ មេ, ភន្តេ, សុបិនកេ ចត្តារោ សទ្ទា សុតា, សោហំ ព្រាហ្មណេ បុច្ឆិំ. ព្រាហ្មណា ‘ភារិយោ, មហារាជ, សុបិនោ, សព្ពបញ្ចសតំ យញ្ញំ យជិត្វា បដិកម្មំ ករោមាតិ អារទ្ធា’’’តិ អាហ. កិន្តិ តេ, មហារាជ, សទ្ទា សុតាតិ. សោ យថាសុតំ អារោចេសិ. អថ នំ ភគវា អាហ – បុព្ពេ, មហារាជ, ឥមស្មិំយេវ នគរេ ចត្តារោ សេដ្ឋិបុត្តា បរទារិកា ហុត្វា នន្ទោបនន្ទាយ លោហកុម្ភិយា និព្ពត្តា សដ្ឋិវស្សសហស្សមត្ថកេ ឧគ្គច្ឆិំសុ.

តត្ថ ឯកោ –

‘‘សដ្ឋិវស្សសហស្សានិ, បរិបុណ្ណានិ សព្ពសោ;

និរយេ បច្ចមានានំ, កទា អន្តោ ភវិស្សតី’’តិ.(បេ. វ. ៨០២; ជា. ១.៤.៥៤) –

ឥមំ គាថំ វត្ថុកាមោ អហោសិ. ទុតិយោ –

‘‘សោហំ នូន ឥតោ គន្ត្វា, យោនិំ លទ្ធាន មានុសិំ;

វទញ្ញូ សីលសម្បន្នោ, កាហាមិ កុសលំ ពហុ’’ន្តិ. (បេ. វ. ៨០៥; ជា. ១.៤.៥៦) –

ឥមំ គាថំ វត្ថុកាមោ អហោសិ. តតិយោ –

‘‘នត្ថិ អន្តោ កុតោ អន្តោ, ន អន្តោ បដិទិស្សតិ;

តទា ហិ បកតំ បាបំ, មម តុយ្ហញ្ច មារិសា’’តិ. (បេ. វ. ៨០៣; ជា. ១.៤.៥៥) –

ឥមំ គាថំ វត្ថុកាមោ អហោសិ. ចតុត្ថោ –

‘‘ទុជ្ជីវិតមជីវិម្ហា, យេ សន្តេ ន ទទម្ហសេ;

វិជ្ជមានេសុ ភោគេសុ, ទីបំ នាកម្ហ អត្តនោ’’តិ. (បេ. វ. ៨០៤; ជា. ១.៤.៥៣) –

ឥមំ. តេ ឥមា គាថា វត្តុំ អសក្កោន្តា ឯកេកំ អក្ខរំ វត្វា តត្ថេវ និមុគ្គា. ឥតិ, មហារាជ, តេ នេរយិកសត្តា យថាកម្មេន វិរវិំសុ. តស្ស សទ្ទស្ស សុតបច្ចយា តុយ្ហំ ហានិ វា វុឌ្ឍិ វា នត្ថិ. ឯត្តកានំ បន បសូនំ ឃាតនកម្មំ នាម ភារិយន្តិ និរយភយេន តជ្ជេត្វា ធម្មកថំ កថេសិ. រាជា ទសពលេ បសីទិត្វា, ‘‘មុញ្ចាមិ, នេសំ ជីវិតំ ទទាមិ, ហរិតានិ ចេវ តិណានិ ខាទន្តុ, សីតលានិ ច បានីយានិ បិវន្តុ, សីតោ ច នេសំ វាតោ ឧបវាយតូ’’តិ វត្វា, ‘‘គច្ឆថ ហារេថា’’តិ មនុស្សេ អាណាបេសិ. តេ គន្ត្វា ព្រាហ្មណេ បលាបេត្វា តំ បាណសង្ឃំ ពន្ធនតោ មោចេត្វា នគរេ ធម្មភេរិំ ចរាបេសុំ.

អថ រាជា ទសពលស្ស សន្តិកេ និសិន្នោ អាហ – ‘‘ភន្តេ, ឯករត្តិ នាម តិយាមា ហោតិ, មយ្ហំ បន អជ្ជ ទ្វេ រត្តិយោ ឯកតោ ឃដិតា វិយ អហេសុ’’ន្តិ. សោបិ បុរិសោ តត្ថេវ និសិន្នោ អាហ – ‘‘ភន្តេ, យោជនំ នាម ចតុគាវុតំ ហោតិ, មយ្ហំ បន អជ្ជ ទ្វេ យោជនានិ ឯកតោ កតានិ វិយ អហេសុ’’ន្តិ. អថ ភគវា – ‘‘ជាគរស្ស តាវ រត្តិយា ទីឃភាវោ បាកដោ, សន្តស្ស យោជនស្ស ទីឃភាវោ បាកដោ, វដ្ដបតិតស្ស បន ពាលបុថុជ្ជនស្ស អនមតគ្គសំសារវដ្ដំ ឯកន្តទីឃមេវា’’តិ រាជានញ្ច តញ្ច បុរិសំ នេរយិកសត្តេ ច អារព្ភ ធម្មបទេ ឥមំ គាថំ អភាសិ –

‘‘ទីឃា ជាគរតោ រត្តិ, ទីឃំ សន្តស្ស យោជនំ;

ទីឃោ ពាលានំ សំសារោ, សទ្ធម្មំ អវិជានត’’ន្តិ. (ធ. ប. ៦០);

គាថាបរិយោសានេ សោ ឥត្ថិសាមិកោ បុរិសោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ ការណំ ជានិត្វា.

អស្សមេធន្តិអាទីសុ – បោរាណរាជកាលេ កិរ សស្សមេធំ បុរិសមេធំ សម្មាបាសំ វាចាបេយ្យន្តិ ចត្តារិ សង្គហវត្ថូនិ អហេសុំ, យេហិ រាជានោ លោកំ សង្គណ្ហិំសុ. តត្ថ និប្ផន្នសស្សតោ ទសមភាគគ្គហណំ សស្សមេធំ នាម, សស្សសម្បាទនេ មេធាវិតាតិ អត្ថោ. មហាយោធានំ ឆមាសិកំ ភត្ត-វេតនានុប្បទានំ បុរិសមេធំ នាម, បុរិសសង្គណ្ហនេ មេធាវិតាតិ អត្ថោ. ទលិទ្ទមនុស្សានំ ហត្ថតោ លេខំ គហេត្វា តីណិ វស្សានិ វិនាវ វឌ្ឍិយា សហស្សទ្វិសហស្សមត្តធនានុប្បទានំ សម្មាបាសំ នាម. តញ្ហិ សម្មា មនុស្សេ បាសេតិ, ហទយេ ពន្ធិត្វា វិយ ឋបេតិ, តស្មា សម្មាបាសន្តិ វុច្ចតិ. ‘‘តាត មាតុលា’’តិអាទិនា នយេន សណ្ហវាចាភណនំ វាចាបេយ្យំ នាម, បិយវាចាតិ អត្ថោ. ឯវំ ចតូហិ សង្គហវត្ថូហិ សង្គហិតំ រដ្ឋំ ឥទ្ធញ្ចេវ ហោតិ ផីតញ្ច បហូតអន្នបានំ ខេមំ និរព្ពុទំ. មនុស្សា មុទា មោទមានា ឧរេ បុត្តេ នច្ចេន្តា អបារុតឃរទ្វារា វិហរន្តិ. ឥទំ ឃរទ្វារេសុ អគ្គឡានំ អភាវតោ និរគ្គឡន្តិ វុច្ចតិ. អយំ បោរាណិកា បវេណី.

អបរភាគេ បន ឱក្កាករាជកាលេ ព្រាហ្មណា ឥមានិ ចត្តារិ សង្គហវត្ថូនិ ឥមញ្ច រដ្ឋសម្បត្តិំ បរិវត្តេត្វា ឧទ្ធំមូលកំ កត្វា អស្សមេធំ បុរិសមេធន្តិ អាទិកេ បញ្ច យញ្ញេ នាម អកំសុ. តេសុ អស្សមេត្ថ មេធន្តិ វធន្តីតិ អស្សមេធោ. ទ្វីហិ បរិយញ្ញេហិ យជិតព្ពស្ស ឯកវីសតិយូបស្ស ឯកស្មិំ មជ្ឈិមទិវសេយេវ សត្តនវុតិបញ្ចបសុសតឃាតភិំសនស្ស ឋបេត្វា ភូមិញ្ច បុរិសេ ច អវសេសសព្ពវិភវទក្ខិណស្ស យញ្ញស្សេតំ អធិវចនំ. បុរិសមេត្ថ មេធន្តីតិ បុរិសមេធោ. ចតូហិ បរិយញ្ញេហិ យជិតព្ពស្ស សទ្ធិំ ភូមិយា អស្សមេធេ វុត្តវិភវទក្ខិណស្ស យញ្ញស្សេតំ អធិវចនំ. សម្មមេត្ថ បាសេន្តីតិ សម្មាបាសោ. ទិវសេ ទិវសេ សម្មំ ខិបិត្វា តស្ស បតិតោកាសេ វេទិំ កត្វា សំហារិមេហិ យូបាទីហិ សរស្សតិនទិយា និមុគ្គោកាសតោ បភុតិ បដិលោមំ គច្ឆន្តេន យជិតព្ពស្ស សត្រយាគស្សេតំ អធិវចនំ. វាជមេត្ថ បិវន្តីតិ វាជបេយ្យោ. ឯកេន បរិយញ្ញេន សត្តរសហិ បសូហិ យជិតព្ពស្ស ពេលុវយូបស្ស សត្តរសកទក្ខិណស្ស យញ្ញស្សេតំ អធិវចនំ. នត្ថិ ឯត្ថ អគ្គឡាតិ និរគ្គឡោ. នវហិ បរិយញ្ញេហិ យជិតព្ពស្ស សទ្ធិំ ភូមិយា ច បុរិសេហិ ច អស្សមេធេ វុត្តវិភវទក្ខិណស្ស សព្ពមេធបរិយាយនាមស្ស អស្សមេធវិកប្បស្សេវេតំ អធិវចនំ. មហារម្ភាតិ មហាកិច្ចា មហាករណីយា. សម្មគ្គតាតិ សម្មា បដិបន្នា ពុទ្ធាទយោ. និរារម្ភាតិ អប្បត្ថា អប្បកិច្ចា. យជន្តិ អនុកុលន្តិ អនុកុលេសុ យជន្តិ, យំ និច្ចភត្តាទិ បុព្ពបុរិសេហិ បដ្ឋបិតំ, តំ អបរាបរំ អនុបច្ឆិន្នត្តា មនុស្សា ទទន្តីតិ អត្ថោ. នវមំ.

១០. ពន្ធនសុត្តវណ្ណនា

១២១. ទសមេ ឥធ, ភន្តេ, រញ្ញាតិ ឥទំ តេ ភិក្ខូ តេសុ មនុស្សេសុ អានន្ទត្ថេរស្ស សុកតការណំ អារោចេន្តា អារោចេសុំ. រញ្ញោ កិរ សក្កេន កុសរាជស្ស ទិន្នោ អដ្ឋវង្កោ មណិ បវេណិយា អាគតោ. រាជា អលង្ករណកាលេ តំ មណិំ អាហរថាតិ អាហ. មនុស្សា ‘‘ឋបិតដ្ឋានេ ន បស្សាមា’’តិ អារោចេសុំ. រាជា អន្តោឃរចារិនោ ‘‘មណិំ បរិយេសិត្វា ទេថា’’តិ ពន្ធាបេសិ. អានន្ទត្ថេរោ តេ ទិស្វា មណិបដិសាមកានំ ឯកំ ឧបាយំ អាចិក្ខិ. តេ រញ្ញោ អារោចេសុំ. រាជា ‘‘បណ្ឌិតោ ថេរោ, ថេរស្ស វចនំ ករោថា’’តិ. បដិសាមកមនុស្សា រាជង្គណេ ឧទកចាដិំ ឋបេត្វា សាណិយា បរិក្ខិបាបេត្វា តេ មនុស្សេ អាហំសុ – ‘‘សាដកំ បារុបិត្វា ឯត្ថ គន្ត្វា ហត្ថំ ឱតារេថា’’តិ. មណិចោរោ ចិន្តេសិ – ‘‘រាជភណ្ឌំ វិស្សជ្ជេតុំ វា វលញ្ជេតុំ វា ន សក្កា’’តិ. សោ គេហំ គន្ត្វា មណិំ ឧបកច្ឆកេ ឋបេត្វា សាដកំ បារុបិត្វា អាគម្ម ឧទកចាដិយំ បក្ខិបិត្វា បក្កាមិ. មហាជនេ បដិក្កន្តេ រាជមនុស្សា ចាដិយំ ហត្ថំ ឱតារេត្វា មណិំ ទិស្វា អាហរិត្វា រញ្ញោ អទំសុ. ‘‘អានន្ទត្ថេរេន កិរ ទស្សិតនយេន មណិ ទិដ្ឋោ’’តិ មហាជនោ កោលាហលំ អកាសិ. តេ ភិក្ខូ តំ ការណំ តថាគតស្ស អារោចេន្តា ឥមំ បវត្តិំ អារោចេសុំ. សត្ថា – ‘‘អនច្ឆរិយំ, ភិក្ខវេ, យំ អានន្ទោ មនុស្សានំ ហត្ថារុឡ្ហមណិំ អាហរាបេយ្យ, យត្ថ បុព្ពេ បណ្ឌិតា អត្តនោ ញាណេ ឋត្វា អហេតុកបដិសន្ធិយំ និព្ពត្តានំ តិរច្ឆានគតានម្បិ ហត្ថារុឡ្ហំ ភណ្ឌំ អាហរាបេត្វា រញ្ញោ អទំសូ’’តិ វត្វា –

‘‘ឧក្កដ្ឋេ សូរមិច្ឆន្តិ, មន្តីសុ អកុតូហលំ;

បិយញ្ច អន្នបានម្ហិ, អត្ថេ ជាតេ ច បណ្ឌិត’’ន្តិ. (ជា. ១.១.៩២) –

មហាសារជាតកំ កថេសិ.

ន តំ ទឡ្ហន្តិ តំ ពន្ធនំ ថិរន្តិ ន កថេន្តិ. យទាយសន្តិ យំ អាយសា កតំ. សារត្តរត្តាតិ សុដ្ឋុ រត្តរត្តា, សារត្តេន វា រត្តា សារត្តរត្តា, សារំ ឥទន្តិ មញ្ញនាយ រត្តាតិ អត្ថោ. អបេក្ខាតិ អាលយោ និកន្តិ. អាហូតិ កថេន្តិ. ឱហារិនន្តិ ចតូសុ អបាយេសុ អាកឌ្ឍនកំ. សិថិលន្តិ ន អាយសាទិពន្ធនំ វិយ ឥរិយាបថំ និវារេត្វា ឋិតំ. តេន ហិ ពន្ធនេន ពទ្ធា បរទេសម្បិ គច្ឆន្តិយេវ. ទុប្បមុញ្ចន្តិ អញ្ញត្រ លោកុត្តរញាណេន មុញ្ចិតុំ អសក្កុណេយ្យន្តិ. ទសមំ.

បឋមោ វគ្គោ.

២. ទុតិយវគ្គោ

១. សត្តជដិលសុត្តវណ្ណនា

១២២. ទុតិយវគ្គស្ស បឋមេ បុព្ពារាមេ មិគារមាតុបាសាទេតិ បុព្ពារាមសង្ខាតេ វិហារេ មិគារមាតុយា បាសាទេ. តត្រាយំ អនុបុព្ពិកថា – អតីតេ សតសហស្សកប្បមត្ថកេ ឯកា ឧបាសិកា បទុមុត្តរំ ភគវន្តំ និមន្តេត្វា ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស សតសហស្សទានំ ទត្វា ភគវតោ បាទមូលេ និបជ្ជិត្វា – ‘‘អនាគតេ តុម្ហាទិសស្ស ពុទ្ធស្ស អគ្គុបដ្ឋាយិកា ហោមី’’តិ បត្ថនំ អកាសិ. សា កប្បសតសហស្សំ ទេវេសុ ច មនុស្សេសុ ច សំសរិត្វា អម្ហាកំ ភគវតោ កាលេ ភទ្ទិយនគរេ មេណ្ឌកបុត្តស្ស ធនញ្ចយសេដ្ឋិនោ គេហេ សុមនទេវិយា កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. ជាតកាលេ ចស្សា វិសាខាតិ នាមំ អកំសុ. សា យទា ភគវា ភទ្ទិយនគរំ អគមាសិ, តទា បញ្ចហិ ទារិកាសតេហិ សទ្ធិំ ភគវតោ បច្ចុគ្គមនំ គតា បឋមទស្សនម្ហិយេវ សោតាបន្នា អហោសិ. អបរភាគេ សាវត្ថិយំ មិគារសេដ្ឋិបុត្តស្ស បុណ្ណវឌ្ឍនកុមារស្ស គេហំ គតា. តត្ថ នំ មិគារសេដ្ឋិ មាតិដ្ឋានេ ឋបេសិ, តស្មា មិគារមាតាតិ វុច្ចតិ. តាយ ការិតេ បាសាទេ.

ពហិ ទ្វារកោដ្ឋកេតិ បាសាទទ្វារកោដ្ឋកស្ស ពហិ, ន វិហារទ្វារកោដ្ឋកស្ស. សោ កិរ បាសាទោ លោហបាសាទោ វិយ សមន្តា ចតុទ្វារកោដ្ឋកយុត្តេន បាការេន បរិក្ខិត្តោ. តេសុ បាចីនទ្វារកោដ្ឋកស្ស ពហិ បាសាទច្ឆាយាយំ បាចីនលោកធាតុំ ឱលោកេន្តោ បញ្ញត្តេ វរពុទ្ធាសនេ និសិន្នោ ហោតិ.

បរូឡ្ហកច្ឆនខលោមាតិ បរូឡ្ហកច្ឆា បរូឡ្ហនខា បរូឡ្ហលោមា, កច្ឆាទីសុ ទីឃលោមា ទីឃនខា ចាតិ អត្ថោ. ខារិវិវិធន្តិ វិវិធខារិំ នានប្បការកំ បព្ពជិតបរិក្ខារភណ្ឌកំ. អវិទូរេ អតិក្កមន្តីតិ អវិទូរមគ្គេន នគរំ បវិសន្តិ. រាជាហំ, ភន្តេតិ អហំ, ភន្តេ, រាជា បសេនទិ កោសលោ, មយ្ហំ នាមំ តុម្ហេ ជានាថាតិ. កស្មា បន រាជា លោកេ អគ្គបុគ្គលស្ស សន្តិកេ និសិន្នោ ឯវរូបានំ នគ្គភោគ្គនិស្សិរិកានំ អញ្ជលិំ បគ្គណ្ហាតីតិ. សង្គណ្ហនត្ថាយ. ឯវំ ហិស្ស អហោសិ – ‘‘សចាហំ ឯត្តកម្បិ ឯតេសំ ន ករិស្សាមិ, ‘មយំ បុត្តទារំ បហាយ ឯតស្សត្ថាយ ទុព្ភោជនទុក្ខសេយ្យាទីនិ អនុភោម, អយំ អម្ហាកំ អញ្ជលិមត្តម្បិ ន ករោតី’តិ អត្តនា ទិដ្ឋំ សុតំ បដិច្ឆាទេត្វា ន កថេយ្យុំ. ឯវំ កតេ បន អនិគូហិត្វា កថេស្សន្តី’’តិ. តស្មា ឯវមកាសិ. អបិច សត្ថុ អជ្ឈាសយជាននត្ថំ ឯវមកាសិ.

កាសិកចន្ទនន្តិ សណ្ហចន្ទនំ. មាលាគន្ធវិលេបនន្តិ វណ្ណគន្ធត្ថាយ មាលំ, សុគន្ធភាវត្ថាយ គន្ធំ, វណ្ណគន្ធត្ថាយ វិលេបនញ្ច ធារេន្តេន.

សំវាសេនាតិ សហវាសេន. សីលំ វេទិតព្ពន្តិ អយំ សុសីលោ វា ទុស្សីលោ វាតិ សំវសន្តេន ឧបសង្កមន្តេន ជានិតព្ពោ. តញ្ច ខោ ទីឃេន អទ្ធុនា ន ឥត្តរន្តិ តញ្ច សីលំ ទីឃេន កាលេន វេទិតព្ពំ, ន ឥត្តរេន. ទ្វីហតីហញ្ហិ សំយតាការោ ច សំវុតិន្ទ្រិយាការោ ច ន សក្កា ទស្សេតុំ. មនសិករោតាតិ សីលមស្ស បរិគ្គហេស្សាមីតិ មនសិករោន្តេន បច្ចវេក្ខន្តេនេវ សក្កា ជានិតុំ, ន ឥតរេន. បញ្ញវតាតិ តម្បិ សប្បញ្ញេនេវ បណ្ឌិតេន. ពាលោ ហិ មនសិករោន្តោបិ ជានិតុំ ន សក្កោតិ.

សំវោហារេនាតិ កថនេន.

‘‘យោ ហិ កោចិ មនុស្សេសុ, វោហារំ ឧបជីវតិ;

ឯវំ វាសេដ្ឋ ជានាហិ, វាណិជោ សោ ន ព្រាហ្មណោ’’តិ. (ម. និ. ២.៤៥៧) –

ឯត្ថ ហិ ព្យវហារោ វោហារោ នាម. ‘‘ចត្តារោ អរិយវោហារា ចត្តារោ អនរិយវោហារា’’តិ (ទី. និ. ៣.៣១៣) ឯត្ថ ចេតនា. ‘‘សង្ខា សមញ្ញា បញ្ញត្តិ វោហារោ’’តិ (ធ. ស. ១៣១៣-១៣១៥) ឯត្ថ បញ្ញត្តិ. ‘‘វោហារមត្តេន សោ វោហរេយ្យា’’តិ (សំ. និ. ១.២៥) ឯត្ថ កថា វោហារោ. ឥធាបិ ឯសោវ អធិប្បេតោ. ឯកច្ចស្ស ហិ សម្មុខា កថា បរម្មុខាយ កថាយ ន សមេតិ, បរម្មុខា កថា ច សម្មុខាយ កថាយ, តថា បុរិមកថា ច បច្ឆិមកថាយ, បច្ឆិមកថា ច បុរិមកថាយ. សោ កថេន្តេនេវ សក្កា ជានិតុំ ‘‘អសុចិ ឯសោ បុគ្គលោ’’តិ. សុចិសីលស្ស បន បុរិមំ បច្ឆិមេន, បច្ឆិមញ្ច បុរិមេន សមេតិ, សម្មុខាកថិតំ បរម្មុខាកថិតេន, បរម្មុខាកថិតញ្ច សម្មុខាកថិតេន, តស្មា កថេន្តេន សក្កា សុចិភាវោ ជានិតុន្តិ បកាសេន្តោ ឯវមាហ.

ថាមោតិ ញាណថាមោ. យស្ស ហិ ញាណថាមោ នត្ថិ, សោ ឧប្បន្នេសុ ឧបទ្ទវេសុ គហេតព្ពគ្គហណំ កតព្ពកិច្ចំ អបស្សន្តោ អទ្វារឃរំ បវិដ្ឋោ វិយ ចរតិ. តេនាហ អាបទាសុ ខោ, មហារាជ, ថាមោ វេទិតព្ពោតិ. សាកច្ឆាយាតិ សំកថាយ. ទុប្បញ្ញស្ស ហិ កថា ឧទកេ គេណ្ឌុ វិយ ឧប្បលវតិ, បញ្ញវតោ កថេន្តស្ស បដិភានំ អនន្តរំ ហោតិ. ឧទកវិប្ផន្ទិតេនេវ ហិ មច្ឆោ ខុទ្ទកោ វា មហន្តោ វាតិ ញាយតិ. ឱចរកាតិ ហេដ្ឋាចរកា. ចរា ហិ បព្ពតមត្ថកេន ចរន្តាបិ ហេដ្ឋា – ចរកាវ ហោន្តិ. ឱចរិត្វាតិ អវចរិត្វា វីមំសិត្វា, តំ តំ បវត្តិំ ញត្វាតិ អត្ថោ. រជោជល្លន្តិ រជញ្ច ជល្លញ្ច. វណ្ណរូបេនាតិ វណ្ណសណ្ឋានេន. ឥត្តរទស្សនេនាតិ លហុកទស្សនេន. វិយញ្ជនេនាតិ បរិក្ខារភណ្ឌកេន. បតិរូបកោ មត្តិកាកុណ្ឌលោវាតិ សុវណ្ណកុណ្ឌលបតិរូបកោ មត្តិកាកុណ្ឌលោវ. លោហឌ្ឍមាសោតិ លោហឌ្ឍមាសកោ. បឋមំ.

២. បញ្ចរាជសុត្តវណ្ណនា

១២៣. ទុតិយេ រូបាតិ នីលបីតាទិភេទំ រូបារម្មណំ. កាមានំ អគ្គន្តិ ឯតំ កាមានំ ឧត្តមំ សេដ្ឋន្តិ រូបគរុកោ អាហ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. យតោតិ យទា. មនាបបរិយន្តន្តិ មនាបនិប្ផត្តិកំ មនាបកោដិកំ. តត្ថ ទ្វេ មនាបានិ បុគ្គលមនាបំ សម្មុតិមនាបញ្ច. បុគ្គលមនាបំ នាម យំ ឯកស្ស បុគ្គលស្ស ឥដ្ឋំ កន្តំ ហោតិ, តទេវ អញ្ញស្ស អនិដ្ឋំ អកន្តំ. បច្ចន្តវាសីនញ្ហិ គណ្ឌុប្បាទាបិ ឥដ្ឋា ហោន្តិ កន្តា មនាបា, មជ្ឈិមទេសវាសីនំ អតិជេគុច្ឆា. តេសញ្ច មោរមំសាទីនិ ឥដ្ឋានិ ហោន្តិ, ឥតរេសំ តានិ អតិជេគុច្ឆានិ. ឥទំ បុគ្គលមនាបំ. ឥតរំ សម្មុតិមនាបំ.

ឥដ្ឋានិដ្ឋារម្មណំ នាម លោកេ បដិវិភត្តំ នត្ថិ, វិភជិត្វា បន ទស្សេតព្ពំ. វិភជន្តេន ច ន អតិឥស្សរានំ មហាសម្មតមហាសុទស្សនធម្មាសោកាទីនំ វសេន វិភជិតព្ពំ. តេសញ្ហិ ទិប្បកប្បម្បិ អារម្មណំ អមនាបំ ឧបដ្ឋាតិ. អតិទុគ្គតានំ ទុល្លភន្នបានានំ វសេនបិ ន វិភជិតព្ពំ. តេសញ្ហិ កណាជកភត្តសិត្ថានិបិ បូតិមំសស្ស រសោបិ អតិមធុរោ អមតសទិសោ ហោតិ. មជ្ឈិមានំ បន គណកមហាមត្តសេដ្ឋិ កុដុម្ពិកវាណិជាទីនំ កាលេន ឥដ្ឋំ កាលេន អនិដ្ឋំ លភមានានំ វសេន វិភជិតព្ពំ. តញ្ច បនេតំ អារម្មណំ ជវនំ បរិច្ឆិន្ទិតុំ ន សក្កោតិ. ជវនញ្ហិ ឥដ្ឋេបិ រជ្ជតិ អនិដ្ឋេបិ, ឥដ្ឋេបិ ទុស្សតិ អនិដ្ឋេបិ. ឯកន្តតោ បន វិបាកចិត្តំ ឥដ្ឋានិដ្ឋំ បរិច្ឆិន្ទតិ. កិញ្ចាបិ ហិ មិច្ឆាទិដ្ឋិកា ពុទ្ធំ វា សង្ឃំ វា មហាចេតិយាទីនិ វា ឧឡារានិ អារម្មណានិ ទិស្វា អក្ខីនិ បិទហន្តិ ទោមនស្សំ អាបជ្ជន្តិ, ធម្មសទ្ទំ សុត្វា កណ្ណេ ថកេន្តិ, ចក្ខុវិញ្ញាណសោតវិញ្ញាណានិ បន តេសំ កុសលវិបាកានេវ ហោន្តិ. កិញ្ចាបិ គូថសូករាទយោ គូថគន្ធំ ឃាយិត្វា ខាទិតុំ លភិស្សាមាតិ សោមនស្សជាតា ហោន្តិ, គូថទស្សនេ បន នេសំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, តស្ស គន្ធឃាយនេ ឃានវិញ្ញាណំ, រសសាយនេ ជិវ្ហាវិញ្ញាណញ្ច អកុសលវិបាកមេវ ហោតិ. ភគវា បន បុគ្គលមនាបតំ សន្ធាយ តេ ច, មហារាជ, រូបាតិអាទិមាហ.

ចន្ទនង្គលិកោតិ ឥទំ តស្ស ឧបាសកស្ស នាមំ. បដិភាតិ មំ ភគវាតិ ភគវា មយ្ហំ ឯកំ ការណំ ឧបដ្ឋាតិ បញ្ញាយតិ. តស្ស តេ បញ្ច រាជានោ អាមុត្តមណិកុណ្ឌលេ សជ្ជិតាយ អាបានភូមិយា និសិន្នវសេនេវ មហតា រាជានុភាវេន បរមេន ឥស្សរិយវិភវេន អាគន្ត្វាបិ ទសពលស្ស សន្តិកេ ឋិតកាលតោ បដ្ឋាយ ទិវា បទីបេ វិយ ឧទកាភិសិត្តេ អង្គារេ វិយ សូរិយុដ្ឋានេ ខជ្ជោបនកេ វិយ ច ហតប្បភេ ហតសោភេ តំ តថាគតញ្ច តេហិ សតគុណេន សហស្សគុណេន វិរោចមានំ ទិស្វា, ‘‘មហន្តា វត ភោ ពុទ្ធា នាមា’’តិ បដិភានំ ឧទបាទិ. តស្មា ឯវមាហ.

កោកនទន្តិ បទុមស្សេវេតំ វេវចនំ. បាតោតិ កាលស្សេវ. សិយាតិ ភវេយ្យ. អវីតគន្ធន្តិ អវិគតគន្ធំ. អង្គីរសន្តិ សម្មាសម្ពុទ្ធំ. ភគវតោ ហិ អង្គតោ រស្មិយោ និក្ខមន្តិ, តស្មា អង្គីរសោតិ វុច្ចតិ. យថា កោកនទសង្ខាតំ បទុមំ បាតោវ ផុល្លំ អវីតគន្ធំ សិយា, ឯវមេវ ភគវន្តំ អង្គីរសំ តបន្តំ អាទិច្ចមិវ អន្តលិក្ខេ វិរោចមានំ បស្សាតិ អយមេត្ថ សង្ខេបត្ថោ. ភគវន្តំ អច្ឆាទេសីតិ ភគវតោ អទាសីតិ អត្ថោ. លោកវោហារតោ បនេត្ថ ឦទិសំ វចនំ ហោតិ. សោ កិរ ឧបាសកោ – ‘‘ឯតេ តថាគតស្ស គុណេសុ បសីទិត្វា មយ្ហំ បញ្ច ឧត្តរាសង្គេ ទេន្តិ, អហម្បិ តេ ភគវតោវ ទស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា អទាសិ. ទុតិយំ.

៣. ទោណបាកសុត្តវណ្ណនា

១២៤. តតិយេ ទោណបាកកុរន្តិ ទោណបាកំ កុរំ, ទោណស្ស តណ្ឌុលានំ បក្កភត្តំ តទូបិយញ្ច សូបព្យញ្ជនំ ភុញ្ជតីតិ អត្ថោ. ភុត្តាវីតិ បុព្ពេ ភត្តសម្មទំ វិនោទេត្វា មុហុត្តំ វិស្សមិត្វា ពុទ្ធុបដ្ឋានំ គច្ឆតិ, តំទិវសំ បន ភុញ្ជន្តោវ ទសពលំ សរិត្វា ហត្ថេ ធោវិត្វា អគមាសិ. មហស្សាសីតិ តស្ស គច្ឆតោ ពលវា ភត្តបរីឡាហោ ឧទបាទិ, តស្មា មហន្តេហិ អស្សាសេហិ អស្សសតិ, គត្តតោបិស្ស សេទពិន្ទូនិ មុច្ចន្តិ, តមេនំ ឧភោសុ បស្សេសុ ឋត្វា យមកតាលវណ្ដេហិ ពីជន្តិ, ពុទ្ធគារវេន បន និបជ្ជិតុំ ន ឧស្សហតីតិ ឥទំ សន្ធាយ ‘‘មហស្សាសី’’តិ វុត្តំ. ឥមំ គាថំ អភាសីតិ, រាជា ភោជនេ អមត្តញ្ញុតាយ កិលមតិ, ផាសុ វិហារំ ទានិស្ស ករិស្សាមីតិ ចិន្តេត្វា អភាសិ. មនុជស្សាតិ សត្តស្ស. កហាបណសតន្តិ បាតរាសេ បណ្ណាសំ សាយមាសេ បណ្ណាសន្តិ ឯវំ កហាបណសតំ. បរិយាបុណិត្វាតិ រញ្ញា សទ្ធិំ ថោកំ គន្ត្វា ‘‘ឥមំ មង្គលអសិំ កស្ស ទម្មិ, មហារាជា’’តិ? អសុកស្ស នាម ទេហីតិ សោ តំ អសិំ ទត្វា ទសពលស្ស សន្តិកំ អាគម្ម វន្ទិត្វា ឋិតកោវ ‘‘គាថំ វទថ, ភោ គោតមា’’តិ វត្វា ភគវតា វុត្តំ បរិយាបុណិត្វាតិ អត្ថោ.

ភត្តាភិហារេ សុទំ ភាសតីតិ កថំ ភាសតិ? ភគវតា អនុសិដ្ឋិនិយាមេន. ភគវា ហិ នំ ឯវំ អនុសាសិ – ‘‘មាណវ, ឥមំ គាថំ នដោ វិយ បត្តបត្តដ្ឋានេ មា អវច, រញ្ញោ ភុញ្ជនដ្ឋានេ ឋត្វា បឋមបិណ្ឌាទីសុបិ អវត្វា វោសានបិណ្ឌេ គហិតេ វទេយ្យាសិ, រាជា សុត្វាវ ភត្តបិណ្ឌំ ឆឌ្ឌេស្សតិ. អថ រញ្ញោ ហត្ថេសុ ធោតេសុ បាតិំ អបនេត្វា សិត្ថានិ គណេត្វា តទុបិយំ ព្យញ្ជនំ ញត្វា បុនទិវសេ តាវតកេ តណ្ឌុលេ ហារេយ្យាសិ, បាតរាសេ ច វត្វា សាយមាសេ មា វទេយ្យាសី’’តិ. សោ សាធូតិ បដិស្សុណិត្វា តំទិវសំ រញ្ញោ បាតរាសំ ភុត្វា គតត្តា សាយមាសេ ភគវតោ អនុសិដ្ឋិនិយាមេន គាថំ អភាសិ. រាជា ទសពលស្ស វចនំ សរិត្វា ភត្តបិណ្ឌំ បាតិយំយេវ ឆឌ្ឌេសិ. រញ្ញោ ហត្ថេសុ ធោតេសុ បាតិំ អបនេត្វា សិត្ថានិ គណេត្វា តទុបិយំ ព្យញ្ជនំ ញត្វា បុនទិវសេ តត្តកេ តណ្ឌុលេ ហរិំសុ.

នាឡិកោទនបរមតាយ សណ្ឋាសីតិ សោ កិរ មាណវោ ទិវសេ ទិវសេ តថាគតស្ស សន្តិកំ គច្ឆតិ, ទសពលស្ស វិស្សាសិកោ អហោសិ. អថ នំ ឯកទិវសំ បុច្ឆិ ‘‘រាជា កិត្តកំ ភុញ្ជតី’’តិ? សោ ‘‘នាឡិកោទន’’ន្តិ អាហ. វដ្ដិស្សតិ ឯត្តាវតា បុរិសភាគោ ឯស, ឥតោ បដ្ឋាយ គាថំ មា វទីតិ. ឥតិ រាជា តត្ថេវ សណ្ឋាសិ. ទិដ្ឋធម្មិកេន ចេវ អត្ថេន សម្បរាយិកេន ចាតិ ឯត្ថ សល្លិខិតសរីរតា ទិដ្ឋធម្មិកត្ថោ នាម, សីលំ សម្បរាយិកត្ថោ. ភោជនេ មត្តញ្ញុតា ហិ សីលង្គំ នាម ហោតីតិ. តតិយំ.

៤. បឋមសង្គាមសុត្តវណ្ណនា

១២៥. ចតុត្ថេ វេទេហិបុត្តោតិ វេទេហីតិ បណ្ឌិតាធិវចនមេតំ, បណ្ឌិតិត្ថិយា បុត្តោតិ អត្ថោ. ចតុរង្គិនិន្តិ ហត្ថិអស្សរថបត្តិសង្ខាតេហិ ចតូហិ អង្គេហិ សមន្នាគតំ. សន្នយ្ហិត្វាតិ ចម្មបដិមុញ្ចនាទីហិ សន្នាហំ ការេត្វា. សង្គាមេសុន្តិ យុជ្ឈិំសុ. កេន ការណេន? មហាកោសលរញ្ញា កិរ ពិម្ពិសារស្ស ធីតរំ ទេន្តេន ទ្វិន្នំ រជ្ជានំ អន្តរេ សតសហស្សុដ្ឋានោ កាសិគាមោ នាម ធីតុ ទិន្នោ. អជាតសត្តុនា ច បិតរិ មារិតេ មាតាបិស្ស រញ្ញោ វិយោគសោកេន នចិរស្សេវ មតា. តតោ រាជា បសេនទិ កោសលោ – ‘‘អជាតសត្តុនា មាតាបិតរោ មារិតា, មយ្ហំ បិតុ សន្តកោ គាមោ’’តិ តស្សត្ថាយ អឌ្ឌំ ករោតិ. អជាតសត្តុបិ ‘‘មយ្ហំ មាតុ សន្តកោ’’តិ តស្ស គាមស្សត្ថាយ ទ្វេបិ មាតុលភាគិនេយ្យា យុជ្ឈិំសុ.

បាបា ទេវទត្តាទយោ មិត្តា អស្សាតិ បាបមិត្តោ. តេយេវស្ស សហាយាតិ បាបសហាយោ. តេស្វេវស្ស ចិត្តំ និន្នំ សម្បវង្កន្តិ បាបសម្បវង្កោ. បសេនទិស្ស សារិបុត្តត្ថេរាទីនំ វសេន កល្យាណមិត្តាទិតា វេទិតព្ពា. ទុក្ខំ សេតីតិ ជិតានិ ហត្ថិអាទីនិ អនុសោចន្តោ ទុក្ខំ សយិស្សតិ. ឥទំ ភគវា បុន តស្ស ជយការណំ ទិស្វា អាហ. ជយំ វេរំ បសវតីតិ ជិនន្តោ វេរំ បសវតិ, វេរិបុគ្គលំ លភតិ. ចតុត្ថំ.

៥. ទុតិយសង្គាមសុត្តវណ្ណនា

១២៦. បញ្ចមេ អព្ភុយ្យាសីតិ បរាជយេ គរហប្បត្តោ ‘‘អារាមំ គន្ត្វា ភិក្ខូនំ កថាសល្លាបំ សុណាថា’’តិ រត្តិភាគេ ពុទ្ធរក្ខិតេន នាម វុឌ្ឍបព្ពជិតេន ធម្មរក្ខិតស្ស វុឌ្ឍបព្ពជិតស្ស ‘‘សចេ រាជា ឥមញ្ច ឧបាយំ កត្វា គច្ឆេយ្យ, បុន ជិនេយ្យា’’តិ វុត្តជយការណំ សុត្វា អភិឧយ្យាសិ.

យាវស្ស ឧបកប្បតីតិ យាវ តស្ស ឧបកប្បតិ សយ្ហំ ហោតិ. យទា ចញ្ញេតិ យទា អញ្ញេ. វិលុម្បន្តីតិ តំ វិលុម្បិត្វា ឋិតបុគ្គលំ វិលុម្បន្តិ. វិលុម្បតីតិ វិលុម្បិយតិ. ឋានំ ហិ មញ្ញតីតិ ‘‘ការណ’’ន្តិ ហិ មញ្ញតិ. យទាតិ យស្មិំ កាលេ. ជេតារំ លភតេ ជយន្តិ ជយន្តោ បុគ្គលោ បច្ឆា ជេតារម្បិ លភតិ. រោសេតារន្តិ ឃដ្ដេតារំ. រោសកោតិ ឃដ្ដកោ. កម្មវិវដ្ដេនាតិ កម្មបរិណាមេន, តស្ស វិលុម្បនកម្មស្ស វិបាកទានេន. សោ វិលុត្តោ វិលុប្បតីតិ សោ វិលុម្បកោ វិលុម្បិយតិ. បញ្ចមំ.

៦. មល្លិកាសុត្តវណ្ណនា

១២៧. ឆដ្ឋេ ឧបសង្កមីតិ មល្លិកាយ ទេវិយា គព្ភវុដ្ឋានកាលេ សូតិឃរំ បដិជគ្គាបេត្វា អារក្ខំ ទត្វា ឧបសង្កមិ. អនត្តមនោ អហោសីតិ, ‘‘ទុគ្គតកុលស្ស មេ ធីតុ មហន្តំ ឥស្សរិយំ ទិន្នំ, សចេ បុត្តំ អលភិស្ស, មហន្តំ សក្ការំ អធិគមិស្ស, តតោ ទានិ បរិហីនា’’តិ អនត្តមនោ អហោសិ. សេយ្យាតិ ទន្ធបញ្ញស្មា ឯលមូគបុត្តតោ ឯកច្ចា ឥត្ថីយេវ សេយ្យា. បោសាតិ បោសេហិ. ជនាធិបាតិ ជនាធិភុំ រាជានំ អាលបតិ. សស្សុទេវាតិ សស្សុសសុរទេវតា. ទិសម្បតីតិ ទិសាជេដ្ឋកា. តាទិសា សុភគិយាតិ តាទិសាយ សុភរិយាយ. ឆដ្ឋំ.

៧. អប្បមាទសុត្តវណ្ណនា

១២៨. សត្តមេ សមធិគ្គយ្ហាតិ សមធិគ្គណ្ហិត្វា, អាទិយិត្វាតិ អត្ថោ. អប្បមាទោតិ ការាបកអប្បមាទោ. សមោធានន្តិ សមវធានំ ឧបក្ខេបំ. ឯវមេវ ខោតិ ហត្ថិបទំ វិយ ហិ ការាបកអប្បមាទោ, សេសបទជាតានិ វិយ អវសេសា ចតុភូមកា កុសលធម្មា. តេ ហត្ថិបទេ សេសបទានិ វិយ អប្បមាទេ សមោធានំ គច្ឆន្តិ, អប្បមាទស្ស អន្តោ បរិវត្តន្តិ. យថា ច ហត្ថិបទំ សេសបទានំ អគ្គំ សេដ្ឋំ, ឯវំ អប្បមាទោ សេសធម្មានន្តិ ទស្សេតិ. មហគ្គតលោកុត្តរធម្មានម្បិ ហេស បដិលាភកដ្ឋេន លោកិយោបិ សមានោ អគ្គោវ ហោតិ.

អប្បមាទំ បសំសន្តីតិ ‘‘ឯតានិ អាយុអាទីនិ បត្ថយន្តេន អប្បមាទោវ កាតព្ពោ’’តិ អប្បមាទមេវ បសំសន្តិ. យស្មា វា បុញ្ញកិរិយាសុ បណ្ឌិតា អប្បមាទំ បសំសន្តិ, តស្មា អាយុអាទីនិ បត្ថយន្តេន អប្បមាទោវ កាតព្ពោតិ អត្ថោ. អត្ថាភិសមយាតិ អត្ថបដិលាភា. សត្តមំ.

៨. កល្យាណមិត្តសុត្តវណ្ណនា

១២៩. អដ្ឋមេ សោ ច ខោ កល្យាណមិត្តស្សាតិ សោ ចាយំ ធម្មោ កល្យាណមិត្តស្សេវ ស្វាក្ខាតោ នាម ហោតិ, ន បាបមិត្តស្សាតិ. កិញ្ចាបិ ហិ ធម្មោ សព្ពេសម្បិ ស្វាក្ខាតោវ, កល្យាណមិត្តស្ស បន សុស្សូសន្តស្ស សទ្ទហន្តស្ស អត្ថំ បូរេតិ ភេសជ្ជំ វិយ វឡញ្ជន្តស្ស ន ឥតរស្សាតិ. តេនេតំ វុត្តំ. ធម្មោតិ ចេត្ថ ទេសនាធម្មោ វេទិតព្ពោ.

ឧបឌ្ឍមិទន្តិ ថេរោ កិរ រហោគតោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ សមណធម្មោ នាម ឱវាទកេ អនុសាសកេ កល្យាណមិត្តេ សតិ បច្ចត្តបុរិសការេ ឋិតស្ស សម្បជ្ជតិ, ឧបឌ្ឍំ កល្យាណមិត្តតោ ហោតិ, ឧបឌ្ឍំ បច្ចត្តបុរិសការតោ’’តិ. អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អហំ បទេសញាណេ ឋិតោ និប្បទេសំ ចិន្តេតុំ ន សក្កោមិ, សត្ថារំ បុច្ឆិត្វា និក្កង្ខោ ភវិស្សាមី’’តិ. តស្មា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមាហ. ព្រហ្មចរិយស្សាតិ អរិយមគ្គស្ស. យទិទំ កល្យាណមិត្តតាតិ យា ឯសា កល្យាណមិត្តតា នាម, សា ឧបឌ្ឍំ, តតោ ឧបឌ្ឍំ អាគច្ឆតីតិ អត្ថោ. ឥតិ ថេរេន ‘‘ឧបឌ្ឍុបឌ្ឍា សម្មាទិដ្ឋិអាទយោ កល្យាណមិត្តតោ អាគច្ឆន្តិ, ឧបឌ្ឍុបឌ្ឍា បច្ចត្តបុរិសការតោ’’តិ វុត្តំ. កិញ្ចាបិ ថេរស្ស អយំ មនោរថោ, យថា បន ពហូហិ សិលាថម្ភេ ឧស្សាបិតេ, ‘‘ឯត្តកំ ឋានំ អសុកេន ឧស្សាបិតំ, ឯត្តកំ អសុកេនា’’តិ វិនិព្ភោគោ នត្ថិ, យថា ច មាតាបិតរោ និស្សាយ ឧប្បន្នេសុ បុត្តេសុ ‘‘ឯត្តកំ មាតិតោ និព្ពត្តំ, ឯត្តកំ បិតិតោ’’តិ វិនិព្ភោគោ នត្ថិ, ឯវំ ឥធាបិ អវិនិព្ភោគធម្មោ ហេស, ‘‘ឯត្តកំ សម្មាទិដ្ឋិអាទីនំ កល្យាណមិត្តតោ និព្ពត្តំ, ឯត្តកំ បច្ចត្តបុរិសការតោ’’តិ ន សក្កា លទ្ធុំ, កល្យាណមិត្តតាយ បន ឧបឌ្ឍគុណោ លព្ភតីតិ ថេរស្ស អជ្ឈាសយេន ឧបឌ្ឍំ នាម ជាតំ, សកលគុណោ បដិលព្ភតីតិ ភគវតោ អជ្ឈាសយេន សកលំ នាម ជាតំ. កល្យាណមិត្តតាតិ ចេតំ បុព្ពភាគបដិលាភង្គំ នាមាតិ គហិតំ. អត្ថតោ កល្យាណមិត្តំ និស្សាយ លទ្ធា សីលសមាធិវិបស្សនាវសេន ចត្តារោ ខន្ធា. សង្ខារក្ខន្ធោតិបិ វទន្តិយេវ.

មា ហេវំ, អានន្ទាតិ, អានន្ទ, មា ឯវំ អភណិ, ពហុស្សុតោ ត្វំ សេខបដិសម្ភិទប្បត្តោ អដ្ឋ វរេ គហេត្វា មំ ឧបដ្ឋហសិ, ចតូហិ អច្ឆរិយព្ភុតធម្មេហិ សមន្នាគតោ, តាទិសស្ស ឯវំ កថេតុំ ន វដ្ដតិ. សកលមេវ ហិទំ, អានន្ទ, ព្រហ្មចរិយំ, យទិទំ កល្យាណមិត្តតាតិ ឥទំ ភគវា – ‘‘ចត្តារោ មគ្គា ចត្តារិ ផលានិ តិស្សោ វិជ្ជា ឆ អភិញ្ញា សព្ពំ កល្យាណមិត្តមូលកមេវ ហោតី’’តិ សន្ធាយាហ. ឥទានិ វចីភេទេនេវ ការណំ ទស្សេន្តោ កល្យាណមិត្តស្សេតន្តិអាទិមាហ. តត្ថ បាដិកង្ខន្តិ បាដិកង្ខិតព្ពំ ឥច្ឆិតព្ពំ, អវស្សំភាវីតិ អត្ថោ.

ឥធាតិ ឥមស្មិំ សាសនេ. សម្មាទិដ្ឋិំ ភាវេតីតិអាទីសុ អដ្ឋន្នំ អាទិបទានំយេវ តាវ អយំ សង្ខេបវណ្ណនា – សម្មា ទស្សនលក្ខណា សម្មាទិដ្ឋិ. សម្មា អភិនិរោបនលក្ខណោ សម្មាសង្កប្បោ. សម្មា បរិគ្គហណលក្ខណា សម្មាវាចា. សម្មា សមុដ្ឋាបនលក្ខណោ សម្មាកម្មន្តោ. សម្មា វោទាបនលក្ខណា សម្មាអាជីវោ. សម្មា បគ្គហលក្ខណោ សម្មាវាយាមោ. សម្មា ឧបដ្ឋានលក្ខណា សម្មាសតិ. សម្មា សមាធានលក្ខណោ សម្មាសមាធិ.

តេសុ ឯកេកស្ស តីណិ កិច្ចានិ ហោន្តិ. សេយ្យាថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ តាវ អញ្ញេហិបិ អត្តនោ បច្ចនីកកិលេសេហិ សទ្ធិំ មិច្ឆាទិដ្ឋិំ បជហតិ, និរោធំ អារម្មណំ ករោតិ, សម្បយុត្តធម្មេ ច បស្សតិ តប្បដិច្ឆាទកមោហវិធមនវសេន អសម្មោហតោ. សម្មាសង្កប្បាទយោបិ តថេវ មិច្ឆាសង្កប្បាទីនិ ច បជហន្តិ, និរោធញ្ច អារម្មណំ ករោន្តិ. វិសេសតោ បនេត្ថ សម្មាទិដ្ឋិ សហជាតធម្មេ សម្មា ទស្សេតិ. សម្មាសង្កប្បោ សហជាតធម្មេ អភិនិរោបេតិ, សម្មាវាចា សម្មា បរិគ្គណ្ហាតិ, សម្មាកម្មន្តោ សម្មា សមុដ្ឋាបេតិ, សម្មាអាជីវោ សម្មា វោទាបេតិ, សម្មាវាយាមោ សម្មា បគ្គណ្ហាតិ, សម្មាសតិ សម្មា ឧបដ្ឋាបេតិ, សម្មាសមាធិ សម្មា ទហតិ.

អបិចេសា សម្មាទិដ្ឋិ នាម បុព្ពភាគេ នានាខណា នានារម្មណា ហោតិ, មគ្គកាលេ ឯកក្ខណា ឯការម្មណា. កិច្ចតោ បន សម្មាទិដ្ឋិ ទុក្ខេ ញាណន្តិអាទីនិ ចត្តារិ នាមានិ លភតិ. សម្មាសង្កប្បាទយោបិ បុព្ពភាគេ នានាខណា នានារម្មណា ហោន្តិ, មគ្គកាលេ ឯកក្ខណា ឯការម្មណា. តេសុ សម្មាសង្កប្បោ កិច្ចតោ នេក្ខម្មសង្កប្បោតិអាទីនិ តីណិ នាមានិ លភតិ. សម្មាវាចាទយោ តយោ វិរតិយោបិ ហោន្តិ ចេតនាយោបិ, មគ្គក្ខណេ បន វិរតិយោវ. សម្មាវាយាមោ សម្មាសតីតិ ឥទម្បិ ទ្វយំ កិច្ចតោ សម្មប្បធានសតិបដ្ឋានវសេន ចត្តារិ នាមានិ លភតិ. សម្មាសមាធិ បន បុព្ពភាគេបិ មគ្គក្ខណេបិ សម្មាសមាធិយេវ.

ឯវំ តាវ ‘‘សម្មាទិដ្ឋិ’’ន្តិអាទិនា នយេន វុត្តានំ អដ្ឋន្នំ អាទិបទានំយេវ អត្ថវណ្ណនំ ញត្វា ឥទានិ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតន្តិអាទីសុ ឯវំ ញាតព្ពោ. ភាវេតីតិ វឌ្ឍេតិ, អត្តនោ ចិត្តសន្តានេ បុនប្បុនំ ជនេតិ, អភិនិព្ពត្តេតីតិ អត្ថោ. វិវេកនិស្សិតន្តិ វិវេកំ និស្សិតំ, វិវេកេ វា និស្សិតន្តិ វិវេកនិស្សិតំ. វិវេកោតិ វិវិត្តតា. វិវិត្តតា ចាយំ តទង្គវិវេកោ, វិក្ខម្ភន-សមុច្ឆេទ-បដិប្បស្សទ្ធិ-និស្សរណវិវេកោតិ បញ្ចវិធោ. ឯវមេតស្មិំ បញ្ចវិធេ វិវេកេ. វិវេកនិស្សិតន្តិ តទង្គវិវេកនិស្សិតំ សមុច្ឆេទវិវេកនិស្សិតំ និស្សរណវិវេកនិស្សិតញ្ច សម្មាទិដ្ឋិំ ភាវេតីតិ អយមត្ថោ វេទិតព្ពោ. តថា ហិ អយំ អរិយមគ្គភាវនានុយុត្តោ យោគី វិបស្សនាក្ខណេ កិច្ចតោ តទង្គវិវេកនិស្សិតំ, អជ្ឈាសយតោ និស្សរណវិវេកនិស្សិតំ, មគ្គកាលេ បន កិច្ចតោ សមុច្ឆេទវិវេកនិស្សិតំ, អារម្មណតោ និស្សរណវិវេកនិស្សិតំ សម្មាទិដ្ឋិំ ភាវេតិ. ឯស នយោ វិរាគនិស្សិតាទីសុ. វិវេកត្ថា ឯវ ហិ វិរាគាទយោ.

កេវលញ្ចេត្ថ វោស្សគ្គោ ទុវិធោ បរិច្ចាគវោស្សគ្គោ ច បក្ខន្ទនវោស្សគ្គោ ចាតិ. តត្ថ បរិច្ចាគវោស្សគ្គោតិ វិបស្សនាក្ខណេ ច តទង្គវសេន, មគ្គក្ខណេ ច សមុច្ឆេទវសេន កិលេសប្បហានំ. បក្ខន្ទនវោស្សគ្គោតិ វិបស្សនាក្ខណេ តន្និន្នភាវេន, មគ្គក្ខណេ បន អារម្មណករណេន និព្ពានបក្ខន្ទនំ, តទុភយម្បិ ឥមស្មិំ លោកិយលោកុត្តរមិស្សកេ អត្ថវណ្ណនានយេ វដ្ដតិ. តថា ហិ អយំ សម្មាទិដ្ឋិ យថាវុត្តេន បការេន កិលេសេ ច បរិច្ចជតិ, និព្ពានញ្ច បក្ខន្ទតិ.

វោស្សគ្គបរិណាមិន្តិ ឥមិនា បន សកលេន វចនេន វោស្សគ្គត្ថំ បរិណមន្តំ បរិណតញ្ច, បរិបច្ចន្តំ បរិបក្កញ្ចាតិ ឥទំ វុត្តំ ហោតិ. អយញ្ហិ អរិយមគ្គភាវនានុយុត្តោ ភិក្ខុ យថា សម្មាទិដ្ឋិ កិលេសបរិច្ចាគវោស្សគ្គត្ថំ និព្ពានបក្ខន្ទនវោស្សគ្គត្ថញ្ច បរិបច្ចតិ, យថា ច បរិបក្កា ហោតិ, តថា នំ ភាវេតីតិ. ឯស នយោ សេសមគ្គង្គេសុ.

អាគម្មាតិ អារព្ភ សន្ធាយ បដិច្ច. ជាតិធម្មាតិ ជាតិសភាវា ជាតិបកតិកា. តស្មាតិ យស្មា សកលោ អរិយមគ្គោបិ កល្យាណមិត្តំ និស្សាយ លព្ភតិ, តស្មា. ហន្ទាតិ វវស្សគ្គត្ថេ និបាតោ. អប្បមាទំ បសំសន្តីតិ អប្បមាទំ វណ្ណយន្តិ, តស្មា អប្បមាទោ កាតព្ពោ. អត្ថាភិសមយាតិ អត្ថបដិលាភា. អដ្ឋមំ.

៩. បឋមអបុត្តកសុត្តវណ្ណនា

១៣០. នវមេ ទិវា ទិវស្សាតិ ទិវសស្ស ទិវា, មជ្ឈន្ហិកសមយេតិ អត្ថោ. សាបតេយ្យន្តិ ធនំ. កោ បន វាទោ រូបិយស្សាតិ សុវណ្ណរជតតម្ពលោហកាឡលោហផាលកច្ឆបកាទិភេទស្ស ឃនកតស្ស ចេវ បរិភោគភាជនាទិភេទស្ស ច រូបិយភណ្ឌស្ស បន កោ វាទោ? ‘‘ឯត្តកំ នាមា’’តិ កា បរិច្ឆេទកថាតិ អត្ថោ. កណាជកន្តិ សកុណ្ឌកភត្តំ. ពិលង្គទុតិយន្តិ កញ្ជិកទុតិយំ. សាណន្តិ សាណវាកមយំ. តិបក្ខវសនន្តិ តីណិ ខណ្ឌានិ ទ្វីសុ ឋានេសុ សិព្ពិត្វា កតនិវាសនំ.

អសប្បុរិសោតិ លាមកបុរិសោ. ឧទ្ធគ្គិកន្តិអាទីសុ ឧបរូបរិភូមីសុ ផលទានវសេន ឧទ្ធំ អគ្គមស្សាតិ ឧទ្ធគ្គិកា. សគ្គស្ស ហិតា តត្រុបបត្តិជននតោតិ សោវគ្គិកា. និព្ពត្តដ្ឋានេសុ សុខោ វិបាកោ អស្សាតិ សុខវិបាកា. សុដ្ឋុ អគ្គានំ ទិព្ពវណ្ណាទីនំ វិសេសានំ និព្ពត្តនតោ សគ្គសំវត្តនិកា. ឯវរូបំ ទក្ខិណទានំ ន បតិដ្ឋាបេតីតិ.

សាតោទកាតិ មធុរោទកា. សេត្តោទកាតិ វីចីនំ ភិន្នដ្ឋានេ ឧទកស្ស សេតតាយ សេតោទកា. សុបតិត្ថាតិ សុន្ទរតិត្ថា. តំ ជនោតិ យេន ឧទកេន សាតោទកា, តំ ឧទកំ ជនោ ភាជនានិ បូរេត្វា នេវ ហរេយ្យ. ន យថាបច្ចយំ វា ករេយ្យាតិ, យំ យំ ឧទកេន ឧទកកិច្ចំ កាតព្ពំ, តំ តំ ន ករេយ្យ. តទបេយ្យមានន្តិ តំ អបេយ្យមានំ. កិច្ចករោ ច ហោតីតិ អត្តនា កត្តព្ពកិច្ចករោ ចេវ កុសលកិច្ចករោ ច, ភុញ្ជតិ ច, កម្មន្តេ ច បយោជេតិ, ទានញ្ច ទេតីតិ អត្ថោ. នវមំ.

១០. ទុតិយអបុត្តកសុត្តវណ្ណនា

១៣១. ទសមេ បិណ្ឌបាតេន បដិបាទេសីតិ បិណ្ឌបាតេន សទ្ធិំ សំយោជេសិ, បិណ្ឌបាតំ អទាសីតិ អត្ថោ. បក្កាមីតិ កេនចិទេវ រាជុបដ្ឋានាទិនា កិច្ចេន គតោ. បច្ឆា វិប្បដិសារី អហោសីតិ សោ កិរ អញ្ញេសុបិ ទិវសេសុ តំ បច្ចេកសម្ពុទ្ធំ បស្សតិ, ទាតុំ បនស្ស ចិត្តំ ន ឧប្បជ្ជតិ. តស្មិំ បន ទិវសេ អយំ បទុមវតិទេវិយា តតិយបុត្តោ តគ្គរសិខី បច្ចេកពុទ្ធោ គន្ធមាទនបព្ពតេ ផលសមាបត្តិសុខេន វីតិនាមេត្វា បុព្ពណ្ហសមយេ វុដ្ឋាយ អនោតត្តទហេ មុខំ ធោវិត្វា មនោសិលាតលេ និវាសេត្វា កាយពន្ធនំ ពន្ធិត្វា បត្តចីវរមាទាយ អភិញ្ញាបាទកំ ចតុត្ថជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា ឥទ្ធិយា វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា នគរទ្វារេ ឱរុយ្ហ ចីវរំ បារុបិត្វា បត្តមាទាយ នគរវាសីនំ ឃរទ្វារេសុ សហស្សភណ្ឌិកំ ឋបេន្តោ វិយ បាសាទិកេហិ អភិក្កន្តាទីហិ អនុបុព្ពេន សេដ្ឋិនោ ឃរទ្វារំ សម្បត្តោ. តំទិវសញ្ច សេដ្ឋិ បាតោវ ឧដ្ឋាយ បណីតភោជនំ ភុញ្ជិត្វា, ឃរទ្វារកោដ្ឋកេ អាសនំ បញ្ញាបេត្វា, ទន្តន្តរានិ សោធេន្តោ និសិន្នោ ហោតិ. សោ បច្ចេកពុទ្ធំ ទិស្វា, តំទិវសំ បាតោ ភុត្វា និសិន្នត្តា ទានចិត្តំ ឧប្បាទេត្វា, ភរិយំ បក្កោសាបេត្វា, ‘‘ឥមស្ស សមណស្ស បិណ្ឌបាតំ ទេហី’’តិ វត្វា បក្កាមិ.

សេដ្ឋិភរិយា ចិន្តេសិ – ‘‘មយា ឯត្តកេន កាលេន ឥមស្ស ‘ទេថា’តិ វចនំ ន សុតបុព្ពំ, ទាបេន្តោបិ ច អជ្ជ ន យស្ស វា តស្ស វា ទាបេតិ, វីតរាគទោសមោហស្ស វន្តកិលេសស្ស ឱហិតភារស្ស បច្ចេកពុទ្ធស្ស ទាបេតិ, យំ វា តំ វា អទត្វា បណីតំ បិណ្ឌបាតំ ទស្សាមី’’តិ, ឃរា និក្ខម្ម បច្ចេកពុទ្ធំ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា បត្តំ អាទាយ អន្តោនិវេសនេ បញ្ញត្តាសនេ និសីទាបេត្វា សុបរិសុទ្ធេហិ សាលិតណ្ឌុលេហិ ភត្តំ សម្បាទេត្វា តទនុរូបំ ខាទនីយំ ព្យញ្ជនំ សុបេយ្យញ្ច សល្លក្ខេត្វា បត្តំ បូរេត្វា ពហិ គន្ធេហិ សមលង្ករិត្វា បច្ចេកពុទ្ធស្ស ហត្ថេសុ បតិដ្ឋបេត្វា វន្ទិ. បច្ចេកពុទ្ធោ – ‘‘អញ្ញេសម្បិ បច្ចេកពុទ្ធានំ សង្គហំ ករិស្សាមី’’តិ អបរិភុញ្ជិត្វាវ អនុមោទនំ កត្វា បក្កាមិ. សោបិ ខោ សេដ្ឋិ ពាហិរតោ អាគច្ឆន្តោ បច្ចេកពុទ្ធំ ទិស្វា មយំ ‘‘តុម្ហាកំ បិណ្ឌបាតំ ទេថា’’តិ វត្វា បក្កន្តា, អបិ វោ លទ្ធោតិ? អាម, សេដ្ឋិ លទ្ធោតិ. ‘‘បស្សាមី’’តិ គីវំ ឧក្ខិបិត្វា ឱលោកេសិ. អថស្ស បិណ្ឌបាតគន្ធោ ឧដ្ឋហិត្វា នាសាបុដំ បហរិ. សោ ចិត្តំ សំយមេតុំ អសក្កោន្តោ បច្ឆា វិប្បដិសារី អាហោសីតិ.

វរមេតន្តិអាទិ វិប្បដិសារស្ស ឧប្បន្នាការទស្សនំ. ភាតុ ច បន ឯកបុត្តកំ សាបតេយ្យស្ស ការណា ជីវិតា វោរោបេសីតិ តទា កិរស្ស អវិភត្តេយេវ កុដុម្ពេ មាតាបិតរោ ច ជេដ្ឋភាតា ច កាលមកំសុ. សោ ភាតុជាយាយ សទ្ធិំយេវ សំវាសំ កប្បេសិ. ភាតុ បនស្ស ឯកោ បុត្តោ ហោតិ, តំ វីថិយា កីឡន្តំ មនុស្សា វទន្តិ – ‘‘អយំ ទាសោ អយំ ទាសី ឥទំ យានំ ឥទំ ធនំ តវ សន្តក’’ន្តិ. សោ តេសំ កថំ គហេត្វា – ‘‘អយំ ទាសោ មយ្ហំ សន្តក’’ន្តិអាទីនិ កថេតិ.

អថស្ស ចូឡបិតា ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ ទារកោ ឥទានេវ ឯវំ កថេសិ, មហល្លកកាលេ កុដុម្ពំ មជ្ឈេ ភិន្ទាបេយ្យ, ឥទានេវស្ស កត្តព្ពំ ករិស្សាមី’’តិ ឯកទិវសំ វាសិំ អាទាយ – ‘‘ឯហិ បុត្ត, អរញ្ញំ គច្ឆាមា’’តិ តំ អរញ្ញំ នេត្វា វិរវន្តំ វិរវន្តំ មារេត្វា អាវាដេ បក្ខិបិត្វា បំសុនា បដិច្ឆាទេសិ. ឥទំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. សត្តក្ខត្តុន្តិ សត្តវារេ. បុព្ពបច្ឆិមចេតនាវសេន ចេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯកបិណ្ឌបាតទានស្មិញ្ហិ ឯកាវ ចេតនា ទ្វេ បដិសន្ធិយោ ន ទេតិ, បុព្ពបច្ឆិមចេតនាហិ បនេស សត្តក្ខត្តុំ សគ្គេ, សត្តក្ខត្តុំ សេដ្ឋិកុលេ និព្ពត្តោ. បុរាណន្តិ បច្ចេកសម្ពុទ្ធស្ស ទិន្នបិណ្ឌបាតចេតនាកម្មំ.

បរិគ្គហន្តិ បរិគ្គហិតវត្ថុ. អនុជីវិនោតិ ឯកំ មហាកុលំ និស្សាយ បណ្ណាសម្បិ សដ្ឋិបិ កុលានិ ជីវន្តិ, តេ មនុស្សេ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. សព្ពំ នាទាយ គន្តព្ពន្តិ សព្ពមេតំ ន អាទិយិត្វា គន្តព្ពំ. សព្ពំ និក្ខិប្បគាមិនន្តិ សព្ពមេតំ និក្ខិប្បសភាវំ, បរិច្ចជិតព្ពសភាវមេវាតិ អត្ថោ. ទសមំ.

ទុតិយោ វគ្គោ.

៣. តតិយវគ្គោ

១. បុគ្គលសុត្តវណ្ណនា

១៣២. តតិយវគ្គស្ស បឋមេ ‘‘នីចេ កុលេ បច្ចាជាតោ’’តិអាទិកេន តមេន យុត្តោតិ តមោ. កាយទុច្ចរិតាទីហិ បុន និរយតមូបគមនតោ តមបរាយណោ. ឥតិ ឧភយេនបិ ខន្ធតមោវ កថិតោ ហោតិ. ‘‘ឧច្ចេ កុលេ បច្ចាជាតោ’’តិអាទិកេន ជោតិនា យុត្តតោ ជោតិ, អាលោកីភូតោតិ វុត្តំ ហោតិ. កាយសុចរិតាទីហិ បុន សគ្គូបបត្តិជោតិភាវូបគមនតោ ជោតិបរាយណោ. ឥមិនា នយេន ឥតរេបិ ទ្វេ វេទិតព្ពា.

វេនកុលេតិ វិលីវការកុលេ. នេសាទកុលេតិ មិគលុទ្ទកាទីនំ កុលេ. រថការកុលេតិ ចម្មការកុលេ. បុក្កុសកុលេតិ បុប្ផឆឌ្ឌកកុលេ. កសិរវុត្តិកេតិ ទុក្ខវុត្តិកេ. ទុព្ពណ្ណោតិ បំសុបិសាចកោ វិយ ឈាមខាណុវណ្ណោ. ទុទ្ទសិកោតិ វិជាតមាតុយាបិ អមនាបទស្សនោ. ឱកោដិមកោតិ លកុណ្ឌកោ. កាណោតិ ឯកក្ខិកាណោ វា ឧភយក្ខិកាណោ វា. កុណីតិ ឯកហត្ថកុណី វា ឧភយហត្ថកុណី វា. ខញ្ជោតិ ឯកបាទខញ្ជោ វា ឧភយបាទខញ្ជោ វា. បក្ខហតោតិ ហតបក្ខោ បីឋសប្បី. បទីបេយ្យស្សាតិ តេលកបល្លកាទិនោ បទីបឧបករណស្ស. ឯវំ ខោ, មហារាជាតិ ឯត្ថ ឯកោ បុគ្គលោ ពហិទ្ធា អាលោកំ អទិស្វា មាតុកុច្ឆិស្មិំយេវ កាលំ កត្វា អបាយេសុ និព្ពត្តន្តោ សកលំ កប្បម្បិ សំសរតិ, សោបិ តមោតមបរាយណោវ. សោ បន កុហកបុគ្គលោ ភវេយ្យ. កុហកស្ស ហិ ឯវរូបា និព្ពត្តិ ហោតីតិ វុត្តំ.

ឯត្ថ ច ‘‘នីចេ កុលេ បច្ចាជាតោ ហោតិ ចណ្ឌាលកុលេ វា’’តិអាទីហិ អាគមនវិបត្តិ ចេវ បុព្ពុប្បន្នបច្ចយវិបត្តិ ច ទស្សិតា. ទលិទ្ទេតិអាទីហិ បវត្តបច្ចយវិបត្តិ. កសិរវុត្តិកេតិអាទីហិ អាជីវុបាយវិបត្តិ. ទុព្ពណ្ណោតិអាទីហិ អត្តភាវវិបត្តិ. ពវ្ហាពាធោតិអាទីហិ ទុក្ខការណសមាយោគោ. ន លាភីតិអាទីហិ សុខការណវិបត្តិ ចេវ ឧបភោគវិបត្តិ ច. កាយេន ទុច្ចរិតន្តិអាទីហិ តមបរាយណភាវស្ស ការណសមាយោគោ. កាយស្ស ភេទាតិអាទីហិ សម្បរាយិកតមូបគមោ. សុក្កបក្ខោ វុត្តបដិបក្ខនយេន វេទិតព្ពោ.

អក្កោសតីតិ ទសហិ អក្កោសវត្ថូហិ អក្កោសតិ. បរិភាសតីតិ, ‘‘កស្មា តិដ្ឋថ? កិំ តុម្ហេហិ អម្ហាកំ កសិកម្មាទីនិ កតានី’’តិអាទីហិ? បរិភវវចនេហិ បរិភាសតិ. រោសកោតិ ឃដ្ដកោ. អព្យគ្គមនសោតិ ឯកគ្គចិត្តោ. បឋមំ.

២. អយ្យិកាសុត្តវណ្ណនា

១៣៣. ទុតិយេ ជិណ្ណាតិ ជរាជិណ្ណា. វុឌ្ឍាតិ វយោវុឌ្ឍា. មហល្លិកាតិ ជាតិមហល្លិកា. អទ្ធគតាតិ អទ្ធំ ចិរកាលំ អតិក្កន្តា. វយោអនុប្បត្តាតិ បច្ឆិមវយំ សម្បត្តា. បិយា មនាបាតិ រញ្ញោ កិរ មាតរិ មតាយ អយ្យិកា មាតុដ្ឋានេ ឋត្វា បដិជគ្គិ, តេនស្ស អយ្យិកាយ ពលវបេមំ ឧប្បជ្ជិ. តស្មា ឯវមាហ. ហត្ថិរតនេនាតិ សតសហស្សគ្ឃនកោ ហត្ថី សតសហស្សគ្ឃនកេន អលង្ការេន អលង្កតោ ហត្ថិរតនំ នាម. អស្សរតនេបិ ឯសេវ នយោ. គាមវរោបិ សតសហស្សុដ្ឋានកគាមោវ. សព្ពានិ តានិ ភេទនធម្មានីតិ តេសុ ហិ កិញ្ចិ ករិយមានមេវ ភិជ្ជតិ, កិញ្ចិ កតបរិយោសិតំ ចក្កតោ អនបនីតមេវ, កិញ្ចិ អបនេត្វា ភូមិយំ ឋបិតមត្តំ, កិញ្ចិ តតោ បរំ, ឯវមេវ សត្តេសុបិ កោចិ បដិសន្ធិំ គហេត្វា មរតិ, កោចិ មូឡ្ហគព្ភាយ មាតរិ មាតុកុច្ឆិតោ អនិក្ខន្តោវ, កោចិ និក្ខន្តមត្តោ, កោចិ តតោ បរន្តិ. តស្មា ឯវមាហ. ទុតិយំ.

១៣៤. តតិយេ សព្ពំ ឧត្តានមេវ. តតិយំ.

៤. ឥស្សត្តសុត្តវណ្ណនា

១៣៥. ចតុត្ថស្ស អដ្ឋុប្បត្តិកោ និក្ខេបោ. ភគវតោ កិរ បឋមពោធិយំ មហាលាភសក្ការោ ឧទបាទិ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច. តិត្ថិយា ហតលាភសក្ការា ហុត្វា កុលេសុ ឯវំ កន្ថេន្តា វិចរន្តិ – ‘‘សមណោ គោតមោ ឯវមាហ, ‘មយ្ហមេវ ទានំ ទាតព្ពំ, ន អញ្ញេសំ ទានំ ទាតព្ពំ. មយ្ហមេវ សាវកានំ ទានំ ទាតព្ពំ, ន អញ្ញេសំ សាវកានំ ទានំ ទាតព្ពំ. មយ្ហមេវ ទិន្នំ មហប្ផលំ, ន អញ្ញេសំ ទិន្នំ មហប្ផលំ. មយ្ហមេវ សាវកានំ ទិន្នំ មហប្ផលំ, ន អញ្ញេសំ សាវកានំ ទិន្នំ មហប្ផល’ន្តិ. យុត្តំ នុ ខោ សយម្បិ ភិក្ខាចារនិស្សិតេន បរេសំ ភិក្ខាចារនិស្សិតានំ ចតុន្នំ បច្ចយានំ អន្តរាយំ កាតុំ, អយុត្តំ ករោតិ អននុច្ឆវិក’’ន្តិ. សា កថា បត្ថរមានា រាជកុលំ សម្បត្តា. រាជា សុត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អដ្ឋានមេតំ យំ តថាគតោ បរេសំ លាភន្តរាយំ ករេយ្យ. ឯតេ តថាគតស្ស អលាភាយ អយសាយ បរិសក្កន្តិ. សចាហំ ឥធេវ ឋត្វា ‘មា ឯវំ អវោចុត្ថ, ន សត្ថា ឯវំ កថេតី’តិ វទេយ្យំ, ឯវំ សា កថា និជ្ឈត្តិំ ន គច្ឆេយ្យ, ឥមស្ស មហាជនស្ស សន្និបតិតកាលេយេវ នំ និជ្ឈាបេស្សាមី’’តិ ឯកំ ឆណទិវសំ អាគមេន្តោ តុណ្ហី អហោសិ.

អបរេន សមយេន មហាឆណេ សម្បត្តេ ‘‘អយំ ឥមស្ស កាលោ’’តិ នគរេ ភេរិំ ចរាបេសិ – ‘‘សទ្ធា វា អស្សទ្ធា វា សម្មាទិដ្ឋិកា វា មិច្ឆាទិដ្ឋិកា វា គេហរក្ខកេ ទារកេ វា មាតុគាមេ វា ឋបេត្វា អវសេសា យេ វិហារំ នាគច្ឆន្តិ, បញ្ញាសំ ទណ្ឌោ’’តិ. សយម្បិ បាតោវ ន្ហត្វា កតបាតរាសោ សព្ពាភរណបដិមណ្ឌិតោ មហតា ពលកាយេន សទ្ធិំ វិហារំ អគមាសិ. គច្ឆន្តោ ច ចិន្តេសិ – ‘‘ភគវា តុម្ហេ កិរ ឯវំ វទថ ‘មយ្ហមេវ ទានំ ទាតព្ពំ…បេ… ន អញ្ញេសំ សាវកានំ ទិន្នំ មហប្ផល’ន្តិ ឯវំ បុច្ឆិតុំ អយុត្តំ, បញ្ហមេវ បុច្ឆិស្សាមិ, បញ្ហំ កថេន្តោ ច មេ ភគវា អវសានេ តិត្ថិយានំ វាទំ ភញ្ជិស្សតី’’តិ. សោ បញ្ហំ បុច្ឆន្តោ កត្ថ នុ ខោ, ភន្តេ, ទានំ ទាតព្ពន្តិ អាហ. យត្ថាតិ យស្មិំ បុគ្គលេ ចិត្តំ បសីទតិ, តស្មិំ ទាតព្ពំ, តស្ស វា ទាតព្ពន្តិ អត្ថោ.

ឯវំ វុត្តេ រាជា យេហិ មនុស្សេហិ តិត្ថិយានំ វចនំ អារោចិតំ, តេ ឱលោកេសិ. តេ រញ្ញា ឱលោកិតមត្តាវ មង្កុភូតា អធោមុខា បាទង្គុដ្ឋកេន ភូមិំ លេខមានា អដ្ឋំសុ. រាជា – ‘‘ឯកបទេនេវ, ភន្តេ, ហតា តិត្ថិយា’’តិ មហាជនំ សាវេន្តោ មហាសទ្ទេន អភាសិ. ឯវញ្ច បន ភាសិត្វា – ‘‘ភគវា ចិត្តំ នាម និគណ្ឋាចេលកបរិព្ពាជកាទីសុ យត្ថ កត្ថចិ បសីទតិ, កត្ថ បន, ភន្តេ, ទិន្នំ មហប្ផល’’ន្តិ បុច្ឆិ. អញ្ញំ ខោ ឯតន្តិ, ‘‘មហារាជ, អញ្ញំ តយា បឋមំ បុច្ឆិតំ, អញ្ញំ បច្ឆា, សល្លក្ខេហិ ឯតំ, បញ្ហាកថនំ បន មយ្ហំ ភារោ’’តិ វត្វា សីលវតោ ខោតិអាទិមាហ. តត្ថ ឥធ ត្យស្សាតិ ឥធ តេ អស្ស. សមុបព្យូឡ្ហោតិ រាសិភូតោ. អសិក្ខិតោតិ ធនុសិប្បេ អសិក្ខិតោ. អកតហត្ថោតិ មុដ្ឋិពន្ធាទិវសេន អសម្បាទិតហត្ថោ. អកតយោគ្គោតិ តិណបុញ្ជមត្តិកាបុញ្ជាទីសុ អកតបរិចយោ. អកតូបាសនោតិ រាជរាជមហាមត្តានំ អទស្សិតសរក្ខេបោ. ឆម្ភីតិ បវេធិតកាយោ.

កាមច្ឆន្ទោ បហីនោតិអាទីសុ អរហត្តមគ្គេន កាមច្ឆន្ទោ បហីនោ ហោតិ, អនាគាមិមគ្គេន ព្យាបាទោ, អរហត្តមគ្គេនេវ ថិនមិទ្ធំ, តថា ឧទ្ធច្ចំ, តតិយេនេវ កុក្កុច្ចំ, បឋមមគ្គេន វិចិកិច្ឆា បហីនា ហោតិ. អសេក្ខេន សីលក្ខន្ធេនាតិ អសេក្ខស្ស សីលក្ខន្ធោ អសេក្ខោ សីលក្ខន្ធោ នាម. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. ឯត្ថ ច បុរិមេហិ ចតូហិ បទេហិ លោកិយលោកុត្តរសីលសមាធិបញ្ញាវិមុត្តិយោ កថិតា. វិមុត្តិញាណទស្សនំ បច្ចវេក្ខណញាណំ ហោតិ, តំ លោកិយមេវ.

ឥស្សត្តន្តិ ឧសុសិប្បំ. ពលវីរិយន្តិ ឯត្ថ ពលំ នាម វាយោធាតុ, វីរិយំ កាយិកចេតសិកវីរិយមេវ. ភរេតិ ភរេយ្យ. នាសូរំ ជាតិបច្ចយាតិ, ‘‘អយំ ជាតិសម្បន្នោ’’តិ ឯវំ ជាតិការណា អសូរំ ន ភរេយ្យ.

ខន្តិសោរច្ចន្តិ ឯត្ថ ខន្តីតិ អធិវាសនខន្តិ, សោរច្ចន្តិ អរហត្តំ. ធម្មាតិ ឯតេ ទ្វេ ធម្មា. អស្សមេតិ អាវសថេ. វិវនេតិ អរញ្ញដ្ឋានេ, និរុទកេ អរញ្ញេ ចតុរស្សបោក្ខរណិអាទីនិ ការយេតិ អត្ថោ. ទុគ្គេតិ វិសមដ្ឋានេ. សង្កមនានីតិ បណ្ណាសហត្ថសដ្ឋិហត្ថានិ សមោកិណ្ណបរិសុទ្ធវាលិកានិ សង្កមនានិ ករេយ្យ.

ឥទានិ ឯតេសុ អរញ្ញសេនាសនេសុ វសន្តានំ ភិក្ខូនំ ភិក្ខាចារវត្តំ អាចិក្ខន្តោ អន្នំ បានន្តិអាទិមាហ. តត្ថ សេនាសនានីតិ មញ្ចបីឋាទីនិ. វិប្បសន្នេនាតិ ខីណាសវស្ស ទេន្តោបិ សកង្ខេន កិលេសមលិនេន ចិត្តេន អទត្វា វិប្បសន្នេនេវ ចិត្តេន ទទេយ្យ. ថនយន្តិ គជ្ជន្តោ. សតក្កកូតិ សតសិខរោ, អនេកកូដោតិ អត្ថោ. អភិសង្ខច្ចាតិ អភិសង្ខរិត្វា សមោធានេត្វា រាសិំ កត្វា.

អាមោទមានោតិ តុដ្ឋមានសោ ហុត្វា. បកិរេតីតិ ទានគ្គេ វិចិរតិ, បកិរន្តោ វិយ វា ទានំ ទេតិ. បុញ្ញធារាតិ អនេកទានចេតនាមយា បុញ្ញធារា. ទាតារំ អភិវស្សតីតិ យថា អាកាសេ សមុដ្ឋិតមេឃតោ និក្ខន្តា ឧទកធារា បថវិំ សិនេហយន្តី តេមេន្តី កិលេទយន្តី អភិវស្សតិ, ឯវមេវ អយម្បិ ទាយកស្ស អព្ភន្តរេ ឧប្បន្នា បុញ្ញធារា តមេវ ទាតារំ អន្តោ សិនេហេតិ បូរេតិ អភិសន្ទេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ទាតារំ អភិវស្សតី’’តិ. ចតុត្ថំ.

៥. បព្ពតូបមសុត្តវណ្ណនា

១៣៦. បញ្ចមេ មុទ្ធាវសិត្តានន្តិ ខត្តិយាភិសេកេន មុទ្ធនិ អវសិត្តានំ កតាភិសេកានំ. កាមគេធបរិយុដ្ឋិតានន្តិ កាមេសុ គេធេន បរិយុដ្ឋិតានំ អភិភូតានំ. ជនបទត្ថាវរិយប្បត្តានន្តិ ជនបទេ ថិរភាវប្បត្តានំ. រាជករណីយានីតិ រាជកម្មានិ រាជូហិ កត្តព្ពកិច្ចានិ. តេសុ ខ្វាហន្តិ តេសុ អហំ. ឧសុក្កមាបន្នោតិ ព្យាបារំ អាបន្នោ. ឯស កិរ រាជា ទិវសស្ស តិក្ខត្តុំ ភគវតោ ឧបដ្ឋានំ គច្ឆតិ, អន្តរាគមនានិ ពហូនិបិ ហោន្តិ. តស្ស និពទ្ធំ គច្ឆតោ ពលកាយោ មហាបិ ហោតិ អប្បោបិ. អថេកទិវសំ បញ្ចសតា ចោរា ចិន្តយិំសុ – ‘‘អយំ រាជា អវេលាយ អប្បេន ពលេន សមណស្ស គោតមស្ស ឧបដ្ឋានំ គច្ឆតិ, អន្តរាមគ្គេ នំ គហេត្វា រជ្ជំ គណ្ហិស្សាមា’’តិ. តេ អន្ធវនេ និលីយិំសុ. រាជានោ ច នាម មហាបុញ្ញា ហោន្តិ. អថ តេសំយេវ អព្ភន្តរតោ ឯកោ បុរិសោ និក្ខមិត្វា រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា មហន្តំ ពលកាយំ អាទាយ អន្ធវនំ បរិវារេត្វា តេ សព្ពេ គហេត្វា អន្ធវនតោ យាវ នគរទ្វារា មគ្គស្ស ឧភោសុ បស្សេសុ យថា អញ្ញមញ្ញំ ចក្ខុនា ចក្ខុំ ឧបនិពន្ធិត្វា ឱលោកេន្តិ, ឯវំ អាសន្នានិ សូលានិ រោបាបេត្វា សូលេសុ ឧត្តាសេសិ. ឥទំ សន្ធាយ ឯវមាហ.

អថ សត្ថា ចិន្តេសិ – ‘‘សចាហំ វក្ខាមិ, ‘មហារាជ, មាទិសេ នាម សម្មាសម្ពុទ្ធេ ធុរវិហារេ វសន្តេ តយា ឯវរូបំ ទារុណំ កម្មំ កតំ, អយុត្តំ តេ កត’ន្តិ, អថាយំ រាជា មង្កុ ហុត្វា សន្ថម្ភិតុំ ន សក្កុណេយ្យ, បរិយាយេន ធម្មំ កថេន្តស្សេវ មេ សល្លក្ខេស្សតី’’តិ ធម្មទេសនំ អារភន្តោ តំ កិំ មញ្ញសីតិអាទិមាហ. តត្ថ សទ្ធាយិកោតិ សទ្ធាតព្ពោ, យស្ស ត្វំ វចនំ សទ្ទហសីតិ អត្ថោ. បច្ចយិកោតិ តស្សេវ វេវចនំ, យស្ស វចនំ បត្តិយាយសីតិ អត្ថោ. អព្ភសមន្តិ អាកាសសមំ. និប្បោថេន្តោ អាគច្ឆតីតិ បថវិតលតោ យាវ អកនិដ្ឋព្រហ្មលោកា សព្ពេ សត្តេ សណ្ហករណីយំ តិណចុណ្ណំ វិយ ករោន្តោ បិសន្តោ អាគច្ឆតិ.

អញ្ញត្រ ធម្មចរិយាយាតិ ឋបេត្វា ធម្មចរិយំ អញ្ញំ កាតព្ពំ នត្ថិ, ទសកុសលកម្មបថសង្ខាតា ធម្មចរិយាវ កត្តព្ពា, ភន្តេតិ – សមចរិយាទីនិ តស្សេវ វេវចនានិ. អារោចេមីតិ អាចិក្ខាមិ. បដិវេទយាមីតិ ជានាបេមិ. អធិវត្តតីតិ អជ្ឈោត្ថរតិ. ហត្ថិយុទ្ធានីតិ នាឡាគិរិសទិសេ ហេមកប្បនេ នាគេ អភិរុយ្ហ យុជ្ឈិតព្ពយុទ្ធានិ. គតីតិ និប្ផត្តិ. វិសយោតិ ឱកាសោ, សមត្ថភាវោ វា. ន ហិ សក្កា តេហិ ជរាមរណំ បដិពាហិតុំ. មន្តិនោ មហាមត្តាតិ មន្តសម្បន្នា មហោសធវិធុរបណ្ឌិតាទិសទិសា មហាអមច្ចា. ភូមិគតន្តិ មហាលោហកុម្ភិយោ បូរេត្វា ភូមិយំ ឋបិតំ. វេហាសដ្ឋន្តិ ចម្មបសិព្ពកេ បូរេត្វា តុលាសង្ឃាដាទីសុ លគ្គេត្វា ចេវ និយ្យុហាទីសុ ច បូរេត្វា ឋបិតំ. ឧបលាបេតុន្តិ អញ្ញមញ្ញំ ភិន្ទិតុំ. យថា ទ្វេ ជនា ឯកេន មគ្គេន ន គច្ឆន្តិ ឯវំ កាតុំ.

នភំ អាហច្ចាតិ អាកាសំ បូរេត្វា. ឯវំ ជរា ច មច្ចុ ចាតិ ឥធ ទ្វេយេវ បព្ពតា គហិតា, រាជោវាទេ បន ‘‘ជរា អាគច្ឆតិ សព្ពយោព្ពនំ វិលុម្បមានា’’តិ ឯវំ ជរា មរណំ ព្យាធិ វិបត្តីតិ ចត្តារោបេតេ អាគតាវ. តស្មាតិ យស្មា ហត្ថិយុទ្ធាទីហិ ជរាមរណំ ជិនិតុំ ន សក្កា, តស្មា. សទ្ធំ និវេសយេតិ សទ្ធំ និវេសេយ្យ, បតិដ្ឋាបេយ្យាតិ. បញ្ចមំ.

តតិយោ វគ្គោ.

ឥតិ សារត្ថប្បកាសិនិយា

សំយុត្តនិកាយ-អដ្ឋកថាយ

កោសលសំយុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.