៧. កណ្ឌកវិមានវណ្ណនា

បុណ្ណមាសេ យថា ចន្ទោតិ កណ្ឌកវិមានំ. តស្ស កា ឧប្បត្តិ? ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ. តេន ច សមយេន អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ ទេវចារិកំ ចរន្តោ តាវតិំសភវនំ គតោ. តស្មិំ ខណេ កណ្ឌកោ ទេវបុត្តោ សកភវនតោ និក្ខមិត្វា ទិព្ពយានំ អភិរុហិត្វា មហន្តេន បរិវារេន មហតិយា ទេវិទ្ធិយា ឧយ្យានំ គច្ឆន្តោ អាយស្មន្តំ មហាមោគ្គល្លានំ ទិស្វា សញ្ជាតគារវពហុមានោ សហសា យានតោ ឱរុយ្ហ ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា សិរស្មិំ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ អដ្ឋាសិ. អថ នំ ថេរោ –

១១៧១. ‘‘បុណ្ណមាសេ យថា ចន្ទោ, នក្ខត្តបរិវារិតោ;

សមន្តា អនុបរិយាតិ, តារកាធិបតី សសី.

១១៧២. ‘‘តថូបមំ ឥទំ ព្យម្ហំ, ទិព្ពំ ទេវបុរម្ហិ ច;

អតិរោចតិ វណ្ណេន, ឧទយន្តោវ រំសិមា.

១១៧៣. ‘‘វេឡូរិយសុវណ្ណស្ស, ផលិកា រូបិយស្ស ច;

មសារគល្លមុត្តាហិ, លោហិតង្គមណីហិ ច.

១១៧៤. ‘‘ចិត្រា មនោរមា ភូមិ, វេឡូរិយស្ស សន្ថតា;

កូដាគារា សុភា រម្មា, បាសាទោ តេ សុមាបិតោ.

១១៧៥. ‘‘រម្មា ច តេ បោក្ខរណី, បុថុលោមនិសេវិតា;

អច្ឆោទកា វិប្បសន្នា, សោណ្ណវាលុកសន្ថតា.

១១៧៦. ‘‘នានាបទុមសញ្ឆន្នា, បុណ្ឌរីកសមោតតា;

សុរភិំ សម្បវាយន្តិ, មនុញ្ញា មាតុតេរិតា.

១១៧៧. ‘‘តស្សា តេ ឧភតោ បស្សេ, វនគុម្ពា សុមាបិតា;

ឧបេតា បុប្ផរុក្ខេហិ, ផលរុក្ខេហិ ចូភយំ.

១១៧៨. ‘‘សោវណ្ណបាទេ បល្លង្កេ, មុទុកេ គោនកត្ថតេ;

និសិន្នំ ទេវរាជំវ, ឧបតិដ្ឋន្តិ អច្ឆរា.

១១៧៩. ‘‘សព្ពាភរណសញ្ឆន្នា, នានាមាលាវិភូសិតា;

រមេន្តិ តំ មហិទ្ធិកំ, វសវត្តីវ មោទសិ.

១១៨០. ‘‘ភេរិសង្ខមុទិង្គាហិ, វីណាហិ បណវេហិ ច;

រមសិ រតិសម្បន្នោ, នច្ចគីតេ សុវាទិតេ.

១១៨១. ‘‘ទិព្ពា តេ វិវិធា រូបា, ទិព្ពា សទ្ទា អថោ រសា;

គន្ធា ច តេ អធិប្បេតា, ផោដ្ឋព្ពា ច មនោរមា.

១១៨២. ‘‘តស្មិំ វិមានេ បវរេ, ទេវបុត្ត មហប្បភោ;

អតិរោចសិ វណ្ណេន, ឧទយន្តោវ ភាណុមា.

១១៨៣. ‘‘ទានស្ស តេ ឥទំ ផលំ, អថោ សីលស្ស វា បន;

អថោ អញ្ជលិកម្មស្ស, តំ មេ អក្ខាហិ បុច្ឆិតោ’’តិ. –

អធិគតសម្បត្តិកិត្តនមុខេន កតកម្មំ បុច្ឆិ.

១១៨៤. ‘‘សោ ទេវបុត្តោ អត្តមនោ, មោគ្គល្លានេន បុច្ឆិតោ;

បញ្ហំ បុដ្ឋោ វិយាកាសិ, យស្ស កម្មស្សិទំ ផលំ’’.

១១៨៥. ‘‘អហំ កបិលវត្ថុស្មិំ, សាកិយានំ បុរុត្តមេ;

សុទ្ធោទនស្ស បុត្តស្ស, កណ្ឌកោ សហជោ អហំ.

១១៨៦. ‘‘យទា សោ អឌ្ឍរត្តាយំ, ពោធាយ មភិនិក្ខមិ;

សោ មំ មុទូហិ បាណីហិ, ជាលិតម្ពនខេហិ ច.

១១៨៧. ‘‘សត្ថិំ អាកោដយិត្វាន, វហ សម្មាតិ ចព្រវិ;

‘អហំ លោកំ តារយិស្សំ, បត្តោ សម្ពោធិមុត្តមំ’.

១១៨៨. ‘‘តំ មេ គិរំ សុណន្តស្ស, ហាសោ មេ វិបុលោ អហុ;

ឧទគ្គចិត្តោ សុមនោ, អភិសីសិំ តទា អហំ.

១១៨៩. ‘‘អភិរូឡ្ហញ្ច មំ ញត្វា, សក្យបុត្តំ មហាយសំ;

ឧទគ្គចិត្តោ មុទិតោ, វហិស្សំ បុរិសុត្តមំ.

១១៩០. ‘‘បរេសំ វិជិតំ គន្ត្វា, ឧគ្គតស្មិំ ទិវាករេ;

មមំ ឆន្នញ្ច ឱហាយ, អនបេក្ខោ សោ អបក្កមិ.

១១៩១. ‘‘តស្ស តម្ពនខេ បាទេ, ជិវ្ហាយ បរិលេហិសំ;

គច្ឆន្តញ្ច មហាវីរំ, រុទមានោ ឧទិក្ខិសំ.

១១៩២. ‘‘អទស្សនេនហំ តស្ស, សក្យបុត្តស្ស សិរីមតោ;

អលត្ថំ គរុកាពាធំ, ខិប្បំ មេ មរណំ អហុ.

១១៩៣. ‘‘តស្សេវ អានុភាវេន, វិមានំ អាវសាមិទំ;

សព្ពកាមគុណោបេតំ, ទេវោ ទេវបុរម្ហិវ.

១១៩៤. ‘‘យញ្ច មេ អហុវា ហាសោ, សទ្ទំ សុត្វាន ពោធិយា;

តេនេវ កុសលមូលេន, ផុសិស្សំ អាសវក្ខយំ.

១១៩៥. ‘‘សចេ ហិ ភន្តេ គច្ឆេយ្យាសិ, សត្ថុ ពុទ្ធស្ស សន្តិកេ;

មមាបិ នំ វចនេន, សិរសា វជ្ជាសិ វន្ទនំ.

១១៩៦. ‘‘អហម្បិ ទដ្ឋុំ គច្ឆិស្សំ, ជិនំ អប្បដិបុគ្គលំ;

ទុល្លភំ ទស្សនំ ហោតិ, លោកនាថាន តាទិន’’ន្តិ. –

សោបិ អត្តនា កតកម្មំ កថេសិ. អយញ្ហិ អនន្តរេ អត្តភាវេ អម្ហាកំ ពោធិសត្តេន សហជាតោ កណ្ឌកោ អស្សរាជា អហោសិ. សោ អភិនិក្ខមនសមយេ អភិរុឡ្ហោ តេនេវ រត្តាវសេសេន តីណិ រជ្ជានិ មហាបុរិសំ អតិក្កមាបេត្វា អនោមានទីតីរំ សម្បាបេសិ. អថ សោ មហាសត្តេន សូរិយេ ឧគ្គតេ ឃដិការមហាព្រហ្មុនា ឧបនីតានិ បត្តចីវរានិ គហេត្វា បព្ពជិត្វា ឆន្នេន សទ្ធិំ កបិលវត្ថុំ ឧទ្ទិស្ស វិស្សជ្ជិតោ. សិនេហភារិកេន ហទយេន មហាបុរិសស្ស បាទេ អត្តនោ ជិវ្ហាយ លេហិត្វា បសាទសោម្មានិ អក្ខីនិ ឧម្មីលេត្វា យាវ ទស្សនបថា ឱលោកេន្តោ ទស្សនូបចារំ បន អតិក្កន្តេ លោកនាថេ ‘‘ឯវំវិធំ នាម លោកគ្គនាយកំ មហាបុរិសំ អហំ វហិំ, សផលំ វត មេ សរីរំ អហោសី’’តិ បសន្នមានសោ ហុត្វា បុន ចិរកាលំ សង្គតស្ស បេមស្ស វសេន វិយោគទុក្ខំ អសហន្តោ ភាវិនិយា ទិព្ពសម្បត្តិយា វសេន ធម្មតាយ ចោទិយមានោ កាលំ កត្វា តាវតិំសភវនេ និព្ពត្តិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘បុណ្ណមាសេ យថា ចន្ទោ…បេ… អហំ កបិលវត្ថុស្មិ’’ន្តិអាទិ.

១១៧១. តត្ថ បុណ្ណមាសេតិ បុណ្ណមាសិយំ សុក្កបក្ខេ បន្នរសិយំ. តារកាធិបតីតិ តារកានំ អធិបតិ. សសីតិ សសលញ្ឆនវា. ‘‘តារកាធិប ទិស្សតី’’តិ កេចិ បឋន្តិ, តេសំ តារកាធិបាតិ អវិភត្តិកនិទ្ទេសោ, តារកានំ អធិបោ ហុត្វា ទិស្សតិ អនុបរិយាតិ ចាតិ យោជនា កាតព្ពា.

១១៧២. ទិព្ពំ ទេវបុរម្ហិ ចាតិ ទេវបុរស្មិម្បិ ទិព្ពំ. យថា មនុស្សានំ ឋានតោ ទេវបុរំ ឧត្តមំ, ឯវំ ទេវបុរតោ ចាបិ ឥទំ តវ វិមានំ ឧត្តមន្តិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘អតិរោចតិ វណ្ណេន, ឧទយន្តោវ រំសិមា’’តិ, ឧគ្គច្ឆន្តោ សូរិយោ វិយាតិ អត្ថោ.

១១៧៣. វេឡូរិយសុវណ្ណស្សាតិ វេឡុរិយេន សុវណ្ណេន ច ឥទំ ព្យម្ហំ និម្មិតន្តិ វចនសេសេន យោជនា. ផលិកាតិ ផលិកមណិនា.

១១៧៥. បោក្ខរណីតិ បោក្ខរណិយោ.

១១៧៧-៨. តស្សាតិ តស្សា បោក្ខរណិយា. វនគុម្ពាតិ ឧយ្យានេ សុបុប្ផគច្ឆេ សន្ធាយ វទតិ. ទេវរាជំវាតិ សក្កំ វិយ. ឧបតិដ្ឋន្តីតិ ឧបដ្ឋានំ ករោន្តិ.

១១៧៩. សព្ពាភរណសញ្ឆន្នាតិ សព្ពេហិ ឥត្ថាលង្ការេហិ បដិច្ឆាទិតា, សព្ពសោ វិភូសិតសរីរាតិ អត្ថោ. វសវត្តីវាតិ វសវត្តិទេវរាជា វិយ.

១១៨០. ភេរិសង្ខមុទិង្គាហីតិ លិង្គវិបល្លាសេន វុត្តំ, ភេរីហិ ច សង្ខេហិ ច មុទិង្គេហិ ចាតិ យោជនា. រតិសម្បន្នោតិ ទិព្ពាយ រតិយា សមង្គីភូតោ. នច្ចគីតេ សុវាទិតេតិ នច្ចេ ច គីតេ ច សុន្ទរេ វាទិតេ ច, នច្ចនេ ច គាយនេ ច សុន្ទរេ វាទិតេ ច ហេតុភូតេ. និមិត្តត្ថេ ហិ ឯតំ ភុម្មំ, បវត្តិតេតិ វា វចនសេសោ.

១១៨១. ទិព្ពា តេ វិវិធា រូបាតិ ទេវលោកបរិយាបន្នា នានប្បការា ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា រូបា តុយ្ហំ អធិប្បេតា យថាធិប្បេតា មនោរមា វិជ្ជន្តីតិ កិរិយាបទំ អានេត្វា យោជេតព្ពំ. ទិព្ពា សទ្ទាតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

១១៨៥. កណ្ឌកោ សហជោ អហន្តិ ឯត្ថ អហន្តិ និបាតមត្តំ. ‘‘អហូ’’តិ កេចិ បដ្ឋន្តិ, កណ្ឌកោ នាម អស្សរាជា មហាសត្តេន សហ ឯកស្មិំយេវ ទិវសេ ជាតត្តា សហជោ អហោសិន្តិ អត្ថោ.

១១៨៦. អឌ្ឍរត្តាយន្តិ អឌ្ឍរត្តិយំ, មជ្ឈិមយាមសមយេតិ អត្ថោ. ពោធាយ មភិនិក្ខមីតិ ម-ការោ បទសន្ធិករោ, អភិសម្ពោធិអត្ថំ មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខមីតិ អត្ថោ. មុទូហិ បាណីហីតិ មុទុហត្ថតំ មហាបុរិសលក្ខណំ វទតិ. ជាលិតម្ពនខេហីតិ ជាលវន្តេហិ អភិលោហិតនខេហិ. តេន ជាលហត្ថតំ មហាបុរិសលក្ខណំ តម្ពនខតំ អនុព្យញ្ជនញ្ច ទស្សេតិ.

១១៨៧. សត្ថិ នាម ជង្ឃា, ឥធ បន សត្ថិនោ អាសន្នដ្ឋានភូតោ ឩរុប្បទេសោ ‘‘សត្ថី’’តិ វុត្តោ. អាកោដយិត្វានាតិ អប្បោឋេត្វា. ‘‘វហ សម្មា’’តិ ចព្រវីតិ ‘‘សម្ម កណ្ឌក, អជ្ជេករត្តិំ មំ វហ, មយ្ហំ ឱបវុយ្ហំ ហោហី’’តិ ច កថេសិ. វហនេ បន បយោជនំ តទា មហាសត្តេន ទស្សិតំ វទន្តោ ‘‘អហំ លោកំ តារយិស្សំ, បត្តោ សម្ពោធិមុត្តម’’ន្តិ អាហ. តេន ‘‘អហំ ឧត្តមំ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ បត្តោ អធិគតោ ហុត្វា សទេវកំ លោកំ សំសារមហោឃតោ តារយិស្សាមិ, តស្មា នយិទំ គមនំ យំកិញ្ចីតិ ចិន្តេយ្យាសី’’តិ គមនេ បយោជនស្ស អនុត្តរភាវំ ទស្សេតិ.

១១៨៨-៩. ហាសោតិ តុដ្ឋិ. វិបុលោតិ មហាឧឡារោ. អភិសីសិន្តិ អាសិសិំ ឥច្ឆិំ សម្បដិច្ឆិំ. អភិរូឡ្ហញ្ច មំ ញត្វា, សក្យបុត្តំ មហាយសន្តិ បត្ថដវិបុលយសំ សក្យរាជបុត្តំ មហាសត្តំ មំ អភិរុយ្ហ និសិន្នំ ជានិត្វា. វហិស្សន្តិ នេសិំ.

១១៩០-៩១. បរេសន្តិ បររាជូនំ. វិជិតន្តិ ទេសំ បររជ្ជំ. ឱហាយាតិ វិស្សជ្ជិត្វា. អបក្កមីតិ អបក្កមិតុំ អារភិ. ‘‘បរិព្ពជី’’តិ ច បឋន្តិ. បរិលេហិសន្តិ បរិតោ លេហិំ. ឧទិក្ខិសន្តិ ឱលោកេសិំ.

១១៩២-៣. គរុកាពាធន្តិ គរុកំ ពាឡ្ហំ អាពាធំ, មរណន្តិកំ ទុក្ខន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ខិប្បំ មេ មរណំ អហូ’’តិ. សោ ហិ អនេកាសុ ជាតីសុ មហាសត្តេន ទឡ្ហភត្តិកោ ហុត្វា អាគតោ, តស្មា វិយោគទុក្ខំ សហិតុំ នាសក្ខិ, ‘‘សម្មាសម្ពោធិំ អធិគន្តុំ និក្ខន្តោ’’តិ បន សុត្វា និរាមិសំ ឧឡារំ បីតិសោមនស្សញ្ច ឧប្បជ្ជិ, តេន មរណានន្តរំ តាវតិំសេសុ និព្ពត្តិ, ឧឡារា ចស្ស ទិព្ពសម្បត្តិយោ បាតុរហេសុំ. តេន វុត្តំ ‘‘តស្សេវ អានុភាវេនា’’តិ, ឋានគតស្ស បសាទមយបុញ្ញស្ស ពលេន. ទេវោ ទេវបុរម្ហិវាតិ តាវតិំសភវនេ សក្កោ ទេវរាជា វិយ.

១១៩៤. យញ្ច មេ អហុវា ហាសោ, សទ្ទំ សុត្វាន ពោធិយាតិ ‘‘បត្តោ សម្ពោធិមុត្តម’’ន្តិ បឋមតរំ ពោធិសទ្ទំ សុត្វា តទា មយ្ហំ ហាសោ អហុ, យំ ហាសស្ស ភវនំ សុស្សនំ, តេនេវ កុសលមូលេន តេនេវ កុសលពីជេន ផុសិស្សន្តិ ផុសិស្សាមិ បាបុណិស្សាមិ.

១១៩៥. ឯវំ ទេវបុត្តោ យថាធិគតាយ អនាគតាយ ភវសម្បត្តិយា ការណភូតំ អត្តនោ កុសលកម្មំ កថេន្តោ ឥទានិ អត្តនា ភគវតោ សន្តិកំ គន្តុកាមោបិ បុរេតរំ ថេរេន សត្ថុ វន្ទនំ បេសេន្តោ ‘‘សចេ’’តិ គាថមាហ. តត្ថ សចេ គច្ឆេយ្យាសីតិ យទិ គមិស្សសិ. ‘‘សចេ គច្ឆសី’’តិ កេចិ បឋន្តិ, សោ ឯវត្ថោ. មមាបិ នំ វចនេនាតិ ន កេវលំ តវ សភាវេនេវ, អថ ខោ មមាបិ វចនេន ភគវន្តំ. វជ្ជាសីតិ វទេយ្យាសិ, មមាបិ សិរសា វន្ទនន្តិ យោជនា.

១១៩៦. យទិបិ ទានិ វន្ទនញ្ច បេសេមិ, បេសេត្វា ឯវ បន ន តិដ្ឋាមីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អហម្បិ ទដ្ឋុំ គច្ឆិស្សំ, ជិនំ អប្បដិបុគ្គល’’ន្តិ. គមនេ បន ទឡ្ហតរំ ការណំ ទស្សេតុំ ‘‘ទុល្លភំ ទស្សនំ ហោតិ, លោកនាថាន តាទិន’’ន្តិ អាហ.

១១៩៧. ‘‘សោ កតញ្ញូ កតវេទី, សត្ថារំ ឧបសង្កមិ;

សុត្វា គិរំ ចក្ខុមតោ, ធម្មចក្ខុំ វិសោធយិ.

១១៩៨. ‘‘វិសោធេត្វា ទិដ្ឋិគតំ, វិចិកិច្ឆំ វតានិ ច;

វន្ទិត្វា សត្ថុនោ បាទេ, តត្ថេវន្តរធាយថា’’តិ. –

ឥមា ទ្វេ គាថា សង្គីតិការេហិ ឋបិតា.

១១៩៧. តត្ថ សុត្វា គិរំ ចក្ខុមតោតិ បញ្ចហិ ចក្ខូហិ ចក្ខុមតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស វចនំ សុត្វា. ធម្មចក្ខុន្តិ សោតាបត្តិមគ្គំ. វិសោធយីតិ អធិគច្ឆិ. អធិគមោយេវ ហិ តស្ស វិសោធនំ.

១១៩៨. វិសោធេត្វា ទិដ្ឋិគតន្តិ ទិដ្ឋិគតំ សមុគ្ឃាតេត្វា. វិចិកិច្ឆំ វតានិ ចាតិ សោឡសវត្ថុកំ អដ្ឋវត្ថុកញ្ច វិចិកិច្ឆញ្ច ‘‘សីលព្ពតេហិ សុទ្ធី’’តិ បវត្តនកសីលព្ពតបរាមាសេ ច វិសោធយីតិ យោជនា. តត្ថ ហិ សហ បរិយាយេហិ តថា បវត្តា បរាមាសា ‘‘វតានី’’តិ វុត្តំ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

កណ្ឌកវិមានវណ្ណនា និដ្ឋិតា.