២. បុរិសវិមានំ

៥. មហារថវគ្គោ

១. មណ្ឌូកទេវបុត្តវិមានវណ្ណនា

មហារថវគ្គេ កោ មេ វន្ទតិ បាទានីតិ មណ្ឌូកទេវបុត្តវិមានំ. តស្ស កា ឧប្បត្តិ? ភគវា ចម្បាយំ វិហរតិ គគ្គរាយ បោក្ខរណិយា តីរេ. សោ បច្ចូសវេលាយំ ពុទ្ធាចិណ្ណំ មហាករុណាសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា តតោ វុដ្ឋាយ វេនេយ្យពន្ធវេ សត្តេ វោលោកេន្តោ អទ្ទស ‘‘អជ្ជ មយិ សាយន្ហសមយេ ធម្មំ ទេសេន្តេ ឯកោ មណ្ឌូកោ មម សរេ និមិត្តំ គណ្ហន្តោ បរូបក្កមេន មរិត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា មហតា ទេវបរិវារេន មហាជនស្ស បស្សន្តស្សេវ អាគមិស្សតិ, តត្ថ ពហូនំ ធម្មាភិសមយោ ភវិស្សតី’’តិ ទិស្វា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ ចម្បានគរំ បិណ្ឌាយ បវិសិត្វា, ភិក្ខូនំ សុលភបិណ្ឌបាតំ កត្វា កតភត្តកិច្ចោ វិហារំ បវិសិត្វា ភិក្ខូសុ វត្តំ ទស្សេត្វា, អត្តនោ អត្តនោ ទិវាដ្ឋានំ គតេសុ គន្ធកុដិំ បវិសិត្វា ផលសមាបត្តិសុខេន ទិវសភាគំ ខេបេត្វា, សាយន្ហសមយេ ចតូសុ បរិសាសុ សន្និបតិតាសុ សុរភិគន្ធកុដិតោ និក្ខមិត្វា តង្ខណានុរូបេន បាដិហារិយេន បោក្ខរណិតីរេ ធម្មសភាមណ្ឌបំ បវិសិត្វា អលង្កតវរពុទ្ធាសនេ និសិន្នោ មនោសិលាតលេ សីហនាទំ នទន្តោ អឆម្ភីតកេសរសីហោ វិយ អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ ព្រហ្មស្សរំ និច្ឆារេន្តោ អចិន្តេយ្យេន ពុទ្ធានុភាវេន អនុបមាយ ពុទ្ធលីលាយ ធម្មំ ទេសេតុំ អារភិ.

តស្មិញ្ច ខណេ ឯកោ មណ្ឌូកោ បោក្ខរណិតោ អាគន្ត្វា ‘‘ធម្មោ ឯសោ វុច្ចតី’’តិ ធម្មសញ្ញាយ សរេ និមិត្តំ គណ្ហន្តោ បរិសបរិយន្តេ និបជ្ជិ. អថេកោ វច្ឆបាលោ តំ បទេសំ អាគតោ សត្ថារំ ធម្មំ ទេសេន្តំ បរិសញ្ច បរមេន ឧបសមេន ធម្មំ សុណន្តំ ទិស្វា តគ្គតមានសោ ទណ្ឌមោលុព្ភ តិដ្ឋន្តោ មណ្ឌូកំ អនោលោកេត្វា តស្ស សីសេ សន្និរុម្ភិត្វា អដ្ឋាសិ. សោ ធម្មសញ្ញាយ បសន្នចិត្តោ តាវទេវ កាលំ កត្វា តាវតិំសភវនេ ទ្វាទសយោជនិកេ កនកវិមានេ និព្ពត្តិត្វា សុត្តប្បពុទ្ធោ វិយ តត្ថ អច្ឆរាសង្ឃបរិវុតំ អត្តានំ ទិស្វា ‘‘កុតោ នុ ខោ ឥធ អហំ និព្ពត្តោ’’តិ អាវជ្ជេន្តោ បុរិមជាតិំ ទិស្វា ‘‘អហម្បិ នាម ឥធ ឧប្បជ្ជិំ, ឦទិសញ្ច សម្បត្តិំ បដិលភិំ, កិំ នុ ខោ កម្មំ អកាសិ’’ន្តិ ឧបធារេន្តោ អញ្ញំ ន អទ្ទស អញ្ញត្រ ភគវតោ សរេ និមិត្តគ្គាហា. សោ តាវទេវ សហ វិមានេន អាគន្ត្វា វិមានតោ ឱតរិត្វា, មហាជនស្ស បស្សន្តស្សេវ មហតា បរិវារេន មហន្តេន ទិព្ពានុភាវេន ឧបសង្កមិត្វា, ភគវតោ បាទេ សិរសា វន្ទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ នមស្សមានោ អដ្ឋាសិ. អថ នំ ភគវា ជានន្តោវ មហាជនស្ស កម្មផលំ ពុទ្ធានុភាវញ្ច បច្ចក្ខំ កាតុំ –

៨៥៧. ‘‘កោ មេ វន្ទតិ បាទានិ, ឥទ្ធិយា យសសា ជលំ;

អភិក្កន្តេន វណ្ណេន, សព្ពា ឱភាសយំ ទិសា’’តិ. –

បុច្ឆិ. តត្ថ កោតិ ទេវនាគយក្ខមនុស្សាទីសុ កោ, កតមោតិ អត្ថោ. មេតិ មម. បាទានីតិ បាទេ. ឥទ្ធិយាតិ ឥមាយ ឦទិសាយ ទេវិទ្ធិយា. យសសាតិ ឥមិនា ឦទិសេន បរិវារេន បរិច្ឆេទេន ច. ជលន្តិ វិជ្ជោតមានោ. អភិក្កន្តេនាតិ អតិវិយ កន្តេន កមនីយេន សុន្ទរេន. វណ្ណេនាតិ ឆវិវណ្ណេន, សរីរវណ្ណនិភាយាតិ អត្ថោ.

អថ ទេវបុត្តោ អត្តនោ បុរិមជាតិអាទិំ អាវិ ករោន្តោ ឥមាហិ គាថាហិ ព្យាកាសិ –

៨៥៨. ‘‘មណ្ឌូកោហំ បុរេ អាសិំ, ឧទកេ វារិគោចរោ;

តវ ធម្មំ សុណន្តស្ស, អវធី វច្ឆបាលកោ.

៨៥៩. ‘‘មុហុត្តំ ចិត្តបសាទស្ស, ឥទ្ធិំ បស្ស យសញ្ច មេ;

អានុភាវញ្ច មេ បស្ស, វណ្ណំ បស្ស ជុតិញ្ច មេ.

៨៦០. ‘‘យេ ច តេ ទីឃមទ្ធានំ, ធម្មំ អស្សោសុំ គោតម;

បត្តា តេ អចលដ្ឋានំ, យត្ថ គន្ត្វា ន សោចរេ’’តិ.

៨៥៨. តត្ថ បុរេតិ បុរិមជាតិយំ. ឧទកេតិ ឥទំ តទា អត្តនោ ឧប្បត្តិដ្ឋានទស្សនំ. ឧទកេ មណ្ឌូកោតិ ឯតេន ឧទ្ធុមាយិកាទិកស្ស ថលេ មណ្ឌូកស្ស និវត្តនំ កតំ ហោតិ. គាវោ ចរន្តិ ឯត្ថាតិ គោចរោ, គោចរោ វិយាតិ គោចរោ, ឃាសេសនដ្ឋានំ. វារិ ឧទកំ គោចរោ ឯតស្សាតិ វារិគោចរោ. ឧទកចារីបិ ហិ កោចិ កច្ឆបាទិ អវារិគោចរោបិ ហោតីតិ ‘‘វារិគោចរោ’’តិ វិសេសេត្វា វុត្តំ. តវ ធម្មំ សុណន្តស្សាតិ ព្រហ្មស្សរេន ករវីករុតមញ្ជុនា ទេសេន្តស្ស តវ ធម្មំ ‘‘ធម្មោ ឯសោ វុច្ចតី’’តិ សរេ និមិត្តគ្គាហវសេន សុណន្តស្ស, អនាទរេ ចេតំ សាមិវចនំ វេទិតព្ពំ. អវធី វច្ឆបាលកោតិ វច្ឆេ រក្ខន្តោ គោបាលទារកោ មម សមីបំ អាគន្ត្វា ទណ្ឌមោលុព្ភិត្វា តិដ្ឋន្តោ មម សីសេ ទណ្ឌំ សន្និរុម្ភិត្វា មំ មារេសិ.

៨៥៩. មុហុត្តំ ចិត្តបសាទស្សាតិ តវ ធម្មេ មុហុត្តមត្តំ ឧប្បន្នស្ស ចិត្តបសាទស្ស ហេតុភូតស្ស ឥទ្ធិន្តិ សមិទ្ធិំ, ទិព្ពវិភូតិន្តិ អត្ថោ. យសន្តិ បរិវារំ. អានុភាវន្តិ កាមវណ្ណិតាទិទិព្ពានុភាវំ. វណ្ណន្តិ សរីរវណ្ណសម្បត្តិំ. ជុតិន្តិ ទ្វាទសយោជនានិ ផរណសមត្ថំ បភាវិសេសំ.

៨៦០. យេតិ យេ សត្តា. ច-សទ្ទោ ព្យតិរេកេ. តេតិ តវ. ទីឃមទ្ធានន្តិ ពហុវេលំ. អស្សោសុន្តិ សុណិំសុ. គោតមាតិ ភគវន្តំ គោត្តេន អាលបតិ. អចលដ្ឋានន្តិ និព្ពានំ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – គោតម ភគវា អហំ វិយ ឥត្តរមេវ កាលំ អសុណិត្វា យេ បន កតបុញ្ញា ចិរំ កាលំ តវ ធម្មំ អស្សោសុំ សោតុំ លភិំសុ, តេ ទីឃរត្តំ សំសារព្យសនាភិភូតា ឥមេ សត្តា យត្ថ គន្ត្វា ន សោចេយ្យុំ, តំ អសោកំ សស្សតភាវេន អចលំ សន្តិបទំ បត្តា ឯវ, ន តេសំ តស្ស បត្តិយា អន្តរាយោតិ.

អថស្ស ភគវា សម្បត្តបរិសាយ ច ឧបនិស្សយសម្បត្តិំ ឱលោកេត្វា វិត្ថារេន ធម្មំ ទេសេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ សោ ទេវបុត្តោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ, ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ. ទេវបុត្តោ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ កត្វា ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច អញ្ជលិំ កត្វា សហ បរិវារេន ទេវលោកមេវ គតោតិ.

មណ្ឌូកទេវបុត្តវិមានវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. រេវតីវិមានវណ្ណនា

ឧដ្ឋេហិ រេវតេ សុបាបធម្មេតិ រេវតីវិមានំ. តស្ស កា ឧប្បត្តិ? ភគវា ពារាណសិយំ វិហរតិ ឥសិបតនេ មិគទាយេ. តេន សមយេន ពារាណសិយំ សទ្ធាសម្បន្នស្ស កុលស្ស បុត្តោ នន្ទិយោ នាម ឧបាសកោ អហោសិ សទ្ធាសម្បន្នោ ទាយកោ ទានបតិ សង្ឃុបដ្ឋាកោ. អថស្ស មាតាបិតរោ សម្មុខគេហតោ មាតុលធីតរំ រេវតិំ នាម កញ្ញំ អានេតុកាមា អហេសុំ. សា បន អស្សទ្ធា អទានសីលា, នន្ទិយោ តំ ន ឥច្ឆិ. តស្ស មាតា រេវតិំ អាហ ‘‘អម្ម, ត្វំ ឥមំ គេហំ អាគន្ត្វា ភិក្ខុសង្ឃស្ស និសីទនដ្ឋានំ ហរិតេន គោមយេន ឧបលិម្បិត្វា អាសនានិ បញ្ញាបេហិ, អាធារកេ ឋបេហិ, ភិក្ខូនំ អាគតកាលេ វន្ទិត្វា បត្តំ គហេត្វា និសីទាបេត្វា ធមករណេន បានីយំ បរិស្សាវេត្វា ភុត្តកាលេ បត្តានិ ធោវាហិ, ឯវំ មេ បុត្តស្ស អារាធិកា ភវិស្សសី’’តិ. សា តថា អកាសិ. អថ នំ ‘‘ឱវាទក្ខមា ជាតា’’តិ បុត្តស្ស អារោចេត្វា តេន ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិតេ ទិវសំ ឋបេត្វា អាវាហំ ករិំសុ.

អថ នំ នន្ទិយោ អាហ ‘‘សចេ ភិក្ខុសង្ឃំ មាតាបិតរោ ច មេ ឧបដ្ឋហិស្សសិ, ឯវំ ឥមស្មិំ គេហេ វសិតុំ លភិស្សសិ, អប្បមត្តា ហោហី’’តិ. សា ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា កិញ្ចិ កាលំ សទ្ធា វិយ ហុត្វា ភត្តារំ អនវត្តេន្តី ទ្វេ បុត្តេ វិជាយិ. នន្ទិយស្ស មាតាបិតរោ កាលមកំសុ. គេហេ សព្ពិស្សរិយំ តស្សា ឯវ អហោសិ. នន្ទិយោបិ មហាទានបតិ ហុត្វា ភិក្ខុសង្ឃស្ស ទានំ បដ្ឋបេសិ, កបណទ្ធិកាទីនម្បិ គេហទ្វារេ បាកវត្តំ បដ្ឋបេសិ. ឥសិបតនមហាវិហារេ ចតូហិ គព្ភេហិ បដិមណ្ឌិតំ ចតុសាលំ ការេត្វា មញ្ចបីឋាទីនិ អត្ថរាបេត្វា ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ ទត្វា តថាគតស្ស ហត្ថេ ទក្ខិណោទកំ បាតេត្វា និយ្យាទេសិ, សហ ទក្ខិណោទកទានេន តាវតិំសភវនេ អាយាមតោ ច វិត្ថារតោ ច សមន្តា ទ្វាទសយោជនិកោ យោជនសតុព្ពេធោ សត្តរតនមយោ អច្ឆរាគណសហស្សសង្ឃុដ្ឋោ ទិព្ពបាសាទោ ឧគ្គញ្ឆិ.

អថាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ទេវចារិកំ ចរន្តោ តំ បាសាទំ ទិស្វា អត្តានំ វន្ទិតុំ អាគតេ ទេវបុត្តេ បុច្ឆិ ‘‘កស្សាយំ បាសាទោ’’តិ? ‘‘ឥមស្ស, ភន្តេ, បាសាទស្ស សាមិកោ មនុស្សលោកេ ពារាណសិយំ នន្ទិយោ នាម កុដុម្ពិយបុត្តោ សង្ឃស្ស ឥសិបតនមហាវិហារេ ចតុសាលំ ការេសិ, តស្សាយំ និព្ពត្តោ បាសាទោ’’តិ អាហំសុ. បាសាទេ និព្ពត្តទេវច្ឆរាយោបិ ថេរំ វន្ទិត្វា ‘‘ភន្តេ, មយំ ពារាណសិយំ នន្ទិយស្ស នាម ឧបាសកស្ស បរិចារិកា ភវិតុំ ឥធ និព្ពត្តា, តស្ស ឯវំ វទេថ ‘‘តុយ្ហំ បរិចារិកា ភវិតុំ និព្ពត្តា, ទេវតាយោ តយិ ចិរាយន្តេ ឧក្កណ្ឋិតា, ទេវលោកសម្បត្តិ នាម មត្តិកាភាជនំ ភិន្ទិត្វា សុវណ្ណភាជនស្ស គហណំ វិយ អតិមនាប’ន្តិ វត្វា ឥធាគមនត្ថាយ តស្ស វទេថា’’តិ អាហំសុ. ថេរោ ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា សហសា ទេវលោកតោ អាគន្ត្វា ចតុបរិសមជ្ឈេ ភគវន្តំ បុច្ឆិ ‘‘និព្ពត្តតិ នុ ខោ, ភន្តេ, កតបុញ្ញានំ មនុស្សលោកេ ឋិតានំយេវ ទិព្ពសម្បត្តី’’តិ? ‘‘ននុ តេ, មោគ្គល្លាន, នន្ទិយស្ស ទេវលោកេ និព្ពត្តា ទិព្ពសម្បត្តិ សាមំ ទិដ្ឋា, កស្មា មំ បុច្ឆសី’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ, និព្ពត្តតី’’តិ. អថស្ស សត្ថា ‘‘យថា ចិរំ វិប្បវសិត្វា អាគតំ បុរិសំ មិត្តពន្ធវា អភិនន្ទន្តិ សម្បដិច្ឆន្តិ, ឯវំ កតបុញ្ញំ បុគ្គលំ ឥតោ បរលោកំ គតំ សកានិ បុញ្ញានិ សម្បត្តិហត្ថេហិ សម្បដិច្ឆន្តិ បដិគ្គណ្ហន្តី’’តិ ទស្សេន្តោ –

៨៦១. ‘‘ចិរប្បវាសិំ បុរិសំ, ទូរតោ សោត្ថិមាគតំ;

ញាតិមិត្តា សុហជ្ជា ច, អភិនន្ទន្តិ អាគតំ.

៨៦២. ‘‘តថេវ កតបុញ្ញម្បិ, អស្មា លោកា បរំ គតំ;

បុញ្ញានិ បដិគ្គណ្ហន្តិ, បិយំ ញាតីវ អាគត’’ន្តិ. – គាថា អភាសិ;

នន្ទិយោ តំ សុត្វា ភិយ្យោសោមត្តាយ ទានានិ ទេតិ, បុញ្ញានិ ករោតិ, សោ វណិជ្ជាយ គច្ឆន្តោ រេវតិំ អាហ ‘‘ភទ្ទេ, មយា បដ្ឋបិតំ សង្ឃស្ស ទានំ អនាថានំ បាកវត្តញ្ច ត្វំ អប្បមត្តា បវត្តេយ្យាសី’’តិ. សា ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិ. សោ បវាសគតោបិ យត្ថ យត្ថ វាសំ កប្បេតិ, តត្ថ តត្ថ ភិក្ខូនំ អនាថានញ្ច យថាវិភវំ ទានំ ទេតិយេវ. តស្ស អនុកម្បាយ ខីណាសវា ទូរតោបិ អាគន្ត្វា ទានំ សម្បដិច្ឆន្តិ. រេវតី បន តស្មិំ គតេ កតិបាហមេវ ទានំ បវត្តេត្វា អនាថានំ ភត្តំ ឧបច្ឆិន្ទិ, ភិក្ខូនម្បិ ភត្តំ កណាជកំ ពិលង្គទុតិយំ អទាសិ. ភិក្ខូនំ ភុត្តដ្ឋានេ អត្តនា ភុត្តាវសេសានិ សិត្ថានិ មច្ឆមំសខណ្ឌមិស្សកានិ ចលកដ្ឋិកានិ ច បកិរិត្វា មនុស្សានំ ទស្សេតិ ‘‘បស្សថ សមណានំ កម្មំ, សទ្ធាទេយ្យំ នាម ឯវំ ឆឌ្ឌេន្តី’’តិ.

អថ នន្ទិយោ វោហារកសិទ្ធិ យថាលាភោ អាគន្ត្វា តំ បវត្តិំ សុត្វា រេវតិំ គេហតោ នីហរិត្វា គេហំ បាវិសិ. ទុតិយទិវសេ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ បវត្តេត្វា និច្ចភត្តំ អនាថភត្តញ្ច សម្មទេវ បវត្តេសិ, អត្តនោ សហាយេហិ ឧបនីតំ រេវតិំ ឃាសច្ឆាទនបរមតាយ ឋបេសិ. សោ អបរេន សមយេន កាលំ កត្វា តាវតិំសភវនេ អត្តនោ វិមានេយេវ និព្ពត្តិ. រេវតី បន សព្ពំ ទានំ បច្ឆិន្ទិត្វា ‘‘ឥមេសំ វសេន មយ្ហំ លាភសក្ការោ បរិហាយី’’តិ ភិក្ខុសង្ឃំ អក្កោសន្តី បរិភាសន្តី វិចរតិ. អថ វេស្សវណោ ទ្វេ យក្ខេ អាណាបេសិ ‘‘គច្ឆថ, ភណេ, ពារាណសិនគរេ ឧគ្ឃោសថ ‘‘ឥតោ សត្តមេ ទិវសេ រេវតី ជីវន្តីយេវ និរយេ បក្ខិបីយតី’តិ’’. តំ សុត្វា មហាជនោ សំវេគជាតោ ភីតតសិតោ អហោសិ.

អថ រេវតី បន បាសាទំ អភិរុហិត្វា ទ្វារំ ថកេត្វា និសីទិ. សត្តមេ ទិវសេ តស្សា បាបកម្មសញ្ចោទិតេន វេស្សវណេន រញ្ញា អាណត្តា ជលិតកបិលកេសមស្សុកា ចិបិដវិរូបនាសិកា បរិណតទាឋា លោហិតក្ខា សជលធរសមានវណ្ណា អតិវិយ ភយានករូបា ទ្វេ យក្ខា ឧបគន្ត្វា ‘‘ឧដ្ឋេហិ, រេវតេ, សុបាបធម្មេ’’តិអាទីនិ វទន្តា នានាពាហាសុ គហេត្វា ‘‘មហាជនោ បស្សតូ’’តិ សកលនគរេ វីថិតោ វីថិំ បរិព្ភមាបេត្វា អាកាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា តាវតិំសភវនំ នេត្វា នន្ទិយស្ស វិមានំ សម្បត្តិញ្ចស្សា ទស្សេត្វា តំ វិលបន្តិំយេវ ឧស្សទនិរយសមីបំ បាបេសុំ. តំ យមបុរិសា ឧស្សទនិរយេ ខិបិំសុ. តេនាហ –

៨៦៣. ‘‘ឧដ្ឋេហិ រេវតេ សុបាបធម្មេ, អបារុតទ្វារេ អទានសីលេ;

នេស្សាម តំ យត្ថ ថុនន្តិ ទុគ្គតា, សមប្បិតា នេរយិកា ទុខេនា’’តិ.

តត្ថ ឧដ្ឋេហីតិ ឧដ្ឋហ, ន ទានេស បាសាទោ តំ និរយភយតោ រក្ខិតុំ សក្កោតិ, តស្មា សីឃំ ឧដ្ឋហិត្វា អាគច្ឆាហីតិ អត្ថោ. រេវតេតិ តំ នាមេន អាលបតិ. សុបាបធម្មេតិអាទិនា ឧដ្ឋានស្ស ការណំ វទតិ. យស្មា ត្វំ អរិយានំ អក្កោសនបរិភាសនាទិនា សុដ្ដុ លាមកបាបធម្មា, យស្មា ច អបារុតំ ទ្វារំ និរយស្ស តវ បវេសនត្ថំ, តស្មា ឧដ្ឋេហីតិ. អទានសីលេតិ កស្សចិ កិញ្ចិ ន ទានសីលេ កទរិយេ មច្ឆរិនី, ឥទម្បិ ឧដ្ឋានស្សេវ ការណវចនំ. យស្មា ទានសីលានំ អមច្ឆរីនំ តវ សាមិកសទិសានំ សុគតិយំ និវាសោ, តាទិសានំ បន អទានសីលានំ មច្ឆរីនំ និរយេ និវាសោ, តស្មា ឧដ្ឋេហិ, មុហុត្តមត្តម្បិ តវ ឥធ ឋាតុំ ន ទស្សាមីតិ អធិប្បាយោ. យត្ថ ថុនន្តិ ទុគ្គតាតិ ទុក្ខគតត្តា ទុគ្គតា. នេរយិកាតិ និរយទុក្ខេន សមប្បិតា សមង្គីភូតា យស្មិំ និរយេ ថុនន្តិ, យាវ បាបកម្មំ ន ព្យន្តិ ហោតិ, តាវ និក្ខមិតុំ អលភន្តា និត្ថុនន្តិ, តត្ថ តំ នេស្សាម នយិស្សាម ខិបិស្សាមាតិ យោជនា.

៨៦៤. ‘‘ឥច្ចេវ វត្វាន យមស្ស ទូតា, តេ ទ្វេ យក្ខា លោហិតក្ខា ព្រហន្តា;

បច្ចេកពាហាសុ គហេត្វា រេវតំ, បក្កាមយុំ ទេវគណស្ស សន្តិកេ’’តិ. –

ឥទំ សង្គីតិការវចនំ.

តត្ថ ឥច្ចេវ វត្វានាតិ ឥតិ ឯវ ‘‘ឧដ្ឋេហី’’តិអាទិនា វត្វា, វចនសមនន្តរមេវាតិ អត្ថោ. យមស្ស ទូតាតិ អប្បដិសេធនិយតស្ស យមស្ស រញ្ញោ ទូតសទិសា. វេស្សវណេន ហិ តេ បេសិតា. តថា ហិ តេ តាវតិំសភវនំ នយិំសុ. កេចិ ‘‘ន យមស្ស ទូតា’’តិ ន-ការំ ‘‘យមស្សា’’តិ បទេន សម្ពន្ធិត្វា ‘‘វេស្សវណស្ស ទូតា’’តិ អត្ថំ វទន្តិ, តំ ន យុជ្ជតិ. ន ហិ ន យមទូតតាយ វេស្សវណស្ស ទូតាតិ សិជ្ឈតិ. យជន្តិ តត្ថ ពលិំ ឧបហរន្តីតិ យក្ខា. លោហិតក្ខាតិ រត្តនយនា. យក្ខានញ្ហិ នេត្តានិ អតិលោហិតានិ ហោន្តិ. ព្រហន្តាតិ មហន្តា. បច្ចេកពាហាសូតិ ឯកោ ឯកពាហាយំ, ឥតរោ ឥតរពាហាយន្តិ បច្ចេកំ ពាហាសុ. រេវតន្តិ រេវតិំ. រេវតាតិបិ តស្សា នាមមេវ. តថា ហិ ‘‘រេវតេ’’តិ វុត្តំ. បក្កាមយុន្តិ បក្កាមេសុំ, ឧបនេសុន្តិ អត្ថោ. ទេវគណស្សាតិ តាវតិំសភវនេ ទេវសង្ឃស្ស.

ឯវំ តេហិ យក្ខេហិ តាវតិំសភវនំ នេត្វា នន្ទិយវិមានស្ស អវិទូរេ ឋបិតា រេវតី តំ សូរិយមណ្ឌលសទិសំ អតិវិយ បភស្សរំ ទិស្វា –

៨៦៥. ‘‘អាទិច្ចវណ្ណំ រុចិរំ បភស្សរំ, ព្យម្ហំ សុភំ កញ្ចនជាលឆន្នំ;

កស្សេតមាកិណ្ណជនំ វិមានំ, សុរិយស្ស រំសីរិវ ជោតមានំ.

៨៦៦. ‘‘នារីគណា ចន្ទនសារលិត្តា, ឧភតោ វិមានំ ឧបសោភយន្តិ;

តំ ទិស្សតិ សុរិយសមានវណ្ណំ, កោ មោទតិ សគ្គបត្តោ វិមានេ’’តិ. –

តេ យក្ខេ បុច្ឆិ. តេបិ តស្សា –

៨៦៧. ‘‘ពារាណសិយំ នន្ទិយោ នាមាសិ, ឧបាសកោ អមច្ឆរី ទានបតិ វទញ្ញូ;

តស្សេតមាកិណ្ណជនំ វិមានំ, សូរិយស្ស រំសីរិវ ជោតមានំ.

៨៦៨. ‘‘នារីគណា ចន្ទនសារលិត្តា, ឧភតោ វិមានំ ឧបសោភយន្តិ;

តំ ទិស្សតិ សូរិយសមានវណ្ណំ, សោ មោទតិ សគ្គបត្តោ វិមានេ’’តិ. –

អាចិក្ខិំសុ.

៨៦៨. តត្ថ ចន្ទនសារលិត្តាតិ សារភូតេន ចន្ទនគន្ធេន អនុលិត្តសរីរា. ឧភតោ វិមានន្តិ វិមានំ ឧភតោ អន្តោ ចេវ ពហិ ច សង្គីតាទីហិ ឧបេច្ច សោភយន្តិ.

អថ រេវតី –

៨៦៩. ‘‘នន្ទិយស្សាហំ ភរិយា, អគារិនី សព្ពកុលស្ស ឥស្សរា;

ភត្តុ វិមានេ រមិស្សាមិ ទានហំ, ន បត្ថយេ និរយំ ទស្សនាយា’’តិ. –

អាហ. តត្ថ អគារិនីតិ គេហសាមិនី. ‘‘ភរិយា សគាមិនី’’តិបិ បឋន្តិ, ភរិយា សហគាមិនីតិ អត្ថោ. សព្ពកុលស្ស ឥស្សរា ភត្តូតិ មម ភត្តុ នន្ទិយស្ស សព្ពកុដុម្ពិកស្ស ឥស្សរា សាមិនី អហោសិំ, តស្មា ឥទានិបិ វិមានេ ឥស្សរា ភវិស្សាមីតិ អាហ. វិមានេ រមិស្សាមិ ទានហន្តិ ឯវំ បលោភេតុមេវ ហិ តំ តេ តត្ថ នេសុំ. ន បត្ថយេ និរយំ ទស្សនាយាតិ យំ បន និរយំ មំ តុម្ហេ នេតុកាមា, តំ និរយំ ទស្សនាយបិ ន បត្ថយេ, កុតោ បវិសិតុន្តិ វទតិ.

ឯវំ វទន្តិមេវ ‘‘ត្វំ តំ បត្ថេហិ វា មា វា, កិំ តវ បត្ថនាយា’’តិ និរយសមីបំ នេត្វា –

៨៧០. ‘‘ឯសោ តេ និរយោ សុបាបធម្មេ, បុញ្ញំ តយា អកតំ ជីវលោកេ;

ន ហិ មច្ឆរី រោសកោ បាបធម្មោ, សគ្គូបគានំ លភតិ សហព្យត’’ន្តិ. –

គាថមាហំសុ. តស្សត្ថោ – ឯសោ តវ និរយោ, តយា ទីឃរត្តំ មហាទុក្ខំ អនុភវិតព្ពដ្ឋានភូតោ. កស្មា? បុញ្ញំ តយា អកតំ ជីវលោកេ, យស្មា មនុស្សលោកេ អប្បមត្តកម្បិ តយា បុញ្ញំ នាម ន កតំ, ឯវំ អកតបុញ្ញោ បន តាទិសោ សត្តោ មច្ឆរី អត្តនោ សម្បត្តិនិគូហនលក្ខណេន មច្ឆរេន សមន្នាគតោ, បរេសំ រោសុប្បាទនេន រោសកោ, លោភាទីហិ បាបធម្មេហិ សមង្គីភាវតោ បាបធម្មោ សគ្គូបគានំ ទេវានំ សហព្យតំ សហភាវំ ន លភតីតិ យោជនា.

ឯវំ បន វត្វា តេ ទ្វេ យក្ខា តត្ថេវន្តរធាយិំសុ. តំសទិសេ បន ទ្វេ និរយបាលេ សំសវកេ នាម គូថនិរយេ បក្ខិបិតុំ អាកឌ្ឍន្តេ បស្សិត្វា –

៨៧១. ‘‘កិំ នុ គូថញ្ច មុត្តញ្ច, អសុចិ បដិទិស្សតិ;

ទុគ្គន្ធំ កិមិទំ មីឡ្ហំ, កិមេតំ ឧបវាយតី’’តិ. –

តំ និរយំ បុច្ឆិ.

៨៧២. ‘‘ឯស សំសវកោ នាម, គម្ភីរោ សតបោរិសោ;

យត្ថ វស្សសហស្សានិ, តុវំ បច្ចសិ រេវតេ’’តិ. –

តស្មិំ កថិតេ តត្ថ អត្តនោ និព្ពត្តិហេតុភូតំ កម្មំ បុច្ឆន្តី –

៨៧៣. ‘‘កិំ នុ កាយេន វាចាយ, មនសា ទុក្កដំ កតំ;

កេន សំសវកោ លទ្ធោ, គម្ភីរោ សតបោរិសោ’’តិ. – អាហ;

៨៧៤. ‘‘សមណេ ព្រាហ្មណេ ចាបិ, អញ្ញេ វាបិ វនិព្ពកេ;

មុសាវាទេន វញ្ចេសិ, តំ បាបំ បកតំ តយា’’តិ. –

តស្សា តំ កម្មំ កថេត្វា បុន តេ –

៨៧៥. ‘‘តេន សំសវកោ លទ្ធោ, គម្ភីរោ សតបោរិសោ;

តត្ថេ វស្សសហស្សានិ, តុវំ បច្ចសិ រេវតេ’’តិ. –

អាហំសុ. តត្ថ សំសវកោ នាមាតិ និច្ចកាលំ គូថមុត្តាទិអសុចិស្ស សំសវនតោ បគ្ឃរណតោ សំសវកោ នាម.

ន កេវលំ តុយ្ហំ ឥធ សំសវកលាភោ ឯវ, អថ ខោ ឯត្ថ អនេកានិ វស្សសហស្សានិ បច្ចិត្វា ឧត្តិណ្ណាយ ហត្ថច្ឆេទាទិលាភោបីតិ ទស្សេតុំ –

៨៧៦. ‘‘ហត្ថេបិ ឆិន្ទន្តិ អថោបិ បាទេ, កណ្ណេបិ ឆិន្ទន្តិ អថោបិ នាសំ;

អថោបិ កាកោឡគណា សមេច្ច, សង្គម្ម ខាទន្តិ វិផន្ទមាន’’ន្តិ. –

តត្ថ លទ្ធព្ពការណំ អាហំសុ. តត្ថ កាកោឡគណាតិ កាកសង្ឃា. តេ កិរស្សា តិគាវុតប្បមាណេ សរីរេ អនេកសតានិ អនេកសហស្សានិ បតិត្វា តាលក្ខន្ធបរិមាណេហិ សុនិសិតគ្គេហិ អយោមយេហិ មុខតុណ្ឌេហិ វិជ្ឈិត្វា វិជ្ឈិត្វា ខាទន្តិ, មំសំ គហិតគហិតដ្ឋានេ កម្មពលេន បូរតេវ. តេនាហ ‘‘កាកោឡគណា សមេច្ច, សង្គម្ម ខាទន្តិ វិផន្ទមាន’’ន្តិ.

បុន សា មនុស្សលោកំ បច្ចានយនាយ យាចនាទិវសេន តំ តំ វិប្បលបិ. តេន វុត្តំ –

៨៧៧. ‘‘សាធុ ខោ មំ បដិនេថ, កាហាមិ កុសលំ ពហុំ;

ទានេន សមចរិយាយ, សំយមេន ទមេន ច;

យំ កត្វា សុខិតា ហោន្តិ, ន ច បច្ឆានុតប្បរេ’’តិ.

បុន និរយបាលា –

៨៧៨. ‘‘បុរេ តុវំ បមជ្ជិត្វា, ឥទានិ បរិទេវសិ;

សយំ កតានំ កម្មានំ, វិបាកំ អនុភោស្សសី’’តិ. –

អាហំសុ. បុន សា អាហ –

៨៧៩. ‘‘កោ ទេវលោកតោ មនុស្សលោកំ, គន្ត្វាន បុដ្ឋោ មេ ឯវំ វទេយ្យ;

និក្ខិត្តទណ្ឌេសុ ទទាថ ទានំ, អច្ឆាទនំ សេយ្យមថន្នបានំ;

ន ហិ មច្ឆរី រោសកោ បាបធម្មោ, សគ្គូបគានំ លភតិ សហព្យតំ.

៨៨០. ‘‘សាហំ នូន ឥតោ គន្ត្វា, យោនិំ លទ្ធាន មានុសិំ;

វទញ្ញូ សីលសម្បន្នា, កាហាមិ កុសលំ ពហុំ;

ទានេន សមចរិយាយ, សំយមេន ទមេន ច.

៨៨១. ‘‘អារាមានិ ច រោបិស្សំ, ទុគ្គេ សង្កមានិ ច;

បបញ្ច ឧទបានញ្ច, វិប្បសន្នេន ចេតសា.

៨៨២. ‘‘ចាតុទ្ទសិំ បញ្ចទសិំ, យា ច បក្ខស្ស អដ្ឋមី;

បាដិហារិយបក្ខញ្ច, អដ្ឋង្គសុសមាគតំ.

៨៨៣. ‘‘ឧបោសថំ ឧបវសិស្សំ, សទា សីលេសុ សំវុតា;

ន ច ទានេ បមជ្ជិស្សំ, សាមំ ទិដ្ឋមិទំ មយា’’តិ.

៨៨៤. ‘‘ឥច្ចេវំ វិប្បលបន្តិំ, ផន្ទមានំ តតោ តតោ;

ខិបិំសុ និរយេ ឃោរេ, ឧទ្ធំបាទំ អវំសិរ’’ន្តិ. –

ឥទំ សង្គីតិការវចនំ. បុន សា –

៨៨៥. ‘‘អហំ បុរេ មច្ឆរិនី អហោសិំ, បរិភាសិកា សមណព្រាហ្មណានំ;

វិតថេន ច សាមិកំ វញ្ចយិត្វា, បច្ចាមហំ និរយេ ឃោររូបេ’’តិ. –

ឱសានគាថមាហ. តត្ថ ‘‘អហំ បុរេ មច្ឆរិនី’’តិ គាថា និរយេ និព្ពត្តាយ វុត្តា, ឥតរា អនិព្ពត្តាយ ឯវាតិ វេទិតព្ពា. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

ភិក្ខូ រេវតិយា យក្ខេហិ គហេត្វា នីតភាវំ ភគវតោ អារោចេសុំ. តំ សុត្វា ភគវា អាទិតោ បដ្ឋាយ ឥមំ វត្ថុំ កថេត្វា ឧបរិ វិត្ថារេន ធម្មំ ទេសេសិ, ទេសនាបរិយោសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសុ. កាមញ្ចេតំ រេវតីបដិពទ្ធាយ កថាយ យេភុយ្យភាវតោ ‘‘រេវតីវិមាន’’ន្តិ វោហរីយតិ, យស្មា បន រេវតី វិមានទេវតា ន ហោតិ, នន្ទិយស្ស បន ទេវបុត្តស្ស វិមានាទិសម្បត្តិបដិសំយុត្តញ្ចេតំ, តស្មា បុរិសវិមានេស្វេវ សង្គហំ អារោបិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

រេវតីវិមានវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ឆត្តមាណវកវិមានវណ្ណនា

យោ វទតំ បវរោ មនុជេសូតិ ឆត្តមាណវកវិមានំ. តស្ស កា ឧប្បត្តិ? ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ. តេន សមយេន សេតព្យាយំ អញ្ញតរស្ស ព្រាហ្មណស្ស កិច្ឆាលទ្ធោ បុត្តោ ឆត្តោ នាម ព្រាហ្មណមាណវោ អហោសិ. សោ វយប្បត្តោ បិតរា បេសិតោ ឧក្កដ្ឋំ គន្ត្វា ព្រាហ្មណស្ស បោក្ខរសាតិស្ស សន្តិកេ មេធាវិតាយ អនលសតាយ ច ន ចិរេនេវ មន្តេ វិជ្ជាដ្ឋានានិ ច ឧគ្គហេត្វា ព្រាហ្មណសិប្បេ និប្ផត្តិំ បត្តោ. សោ អាចរិយំ អភិវាទេត្វា ‘‘មយា តុម្ហាកំ សន្តិកេ សិប្បំ សិក្ខិតំ, កិំ វោ គរុទក្ខិណំ ទេមី’’តិ អាហ. អាចរិយោ ‘‘គរុទក្ខិណា នាម អន្តេវាសិកស្ស វិភវានុរូបា, កហាបណសហស្សមានេហី’’តិ អាហ. ឆត្តមាណវោ អាចរិយំ អភិវាទេត្វា សេតព្យំ គន្ត្វា មាតាបិតរោ វន្ទិត្វា តេហិ អភិនន្ទិយមានោ កតបដិសន្ថារោ តមត្ថំ បិតុ អារោចេត្វា ‘‘ទេថ មេ ទាតព្ពយុត្តកំ, អជ្ជេវ ទត្វា អាគមិស្សាមី’’តិ អាហ. តំ មាតាបិតរោ ‘‘តាត, អជ្ជ វិកាលោ, ស្វេ គមិស្សសី’’តិ វត្វា កហាបណេ នីហរិត្វា ភណ្ឌិកំ ពន្ធាបេត្វា ឋបេសុំ. ចោរា តំ បវត្តិំ ញត្វា ឆត្តមាណវកស្ស គមនមគ្គេ អញ្ញតរស្មិំ វនគហនេ និលីនា អច្ឆិំសុ ‘‘មាណវំ មារេត្វា កហាបណេ គណ្ហិស្សាមា’’តិ.

ភគវា បច្ចូសសមយេ មហាករុណាសមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ លោកំ វោលោកេន្តោ ឆត្តមាណវកស្ស សរណេសុ ច សីលេសុ ច បតិដ្ឋានំ, ចោរេហិ មារិតស្ស ទេវលោកេ និព្ពត្តិំ, តតោ សហ វិមានេន អាគតស្ស តត្ថ សន្និបតិតបរិសាយ ច ធម្មាភិសមយំ ទិស្វា បឋមតរមេវ គន្ត្វា មាណវកស្ស គមនមគ្គេ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសីទិ. មាណវោ អាចរិយធនំ គហេត្វា សេតព្យតោ ឧក្កដ្ឋាភិមុខោ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ ភគវន្តំ និសិន្នំ ទិស្វា ឧបសង្កមិត្វា អដ្ឋាសិ. ‘‘កុហិំ គមិស្សសី’’តិ ភគវតា វុត្តោ ‘‘ឧក្កដ្ឋំ, ភោ គោតម, គមិស្សាមិ មយ្ហំ អាចរិយស្ស បោក្ខរសាតិស្ស គរុទក្ខិណំ ទាតុ’’ន្តិ អាហ. អថ ភគវា ‘‘ជានាសិ បន ត្វំ, មាណវ, តីណិ សរណានិ, បញ្ច សីលានី’’តិ វត្វា តេន ‘‘នាហំ ជានាមិ, កិមត្ថិយានិ បនេតានិ កីទិសានិ ចា’’តិ វុត្តេ ‘‘ឥទមីទិស’’ន្តិ សរណគមនស្ស សីលសមាទានស្ស ច ផលានិសំសំ វិភាវេត្វា ‘‘ឧគ្គណ្ហាហិ តាវ, មាណវក, សរណគមនវិធិ’’ន្តិ វត្វា ‘‘សាធុ ឧគ្គណ្ហិស្សាមិ, កថេថ ភន្តេ ភគវា’’តិ តេន យាចិតោ តស្ស រុចិយា អនុរូបំ គាថាពន្ធវសេន សរណគមនវិធិំ ទស្សេន្តោ –

៨៨៦. ‘‘យោ វទតំ បវរោ មនុជេសុ, សក្យមុនី ភគវា កតកិច្ចោ;

បារគតោ ពលវីរិយសមង្គី, តំ សុគតំ សរណត្ថមុបេហិ.

៨៨៧. ‘‘រាគវិរាគមនេជមសោកំ, ធម្មមសង្ខតមប្បដិកូលំ;

មធុរមិមំ បគុណំ សុវិភត្តំ, ធម្មមិមំ សរណត្ថមុបេហិ.

៨៨៨. ‘‘យត្ថ ច ទិន្ន មហប្ផលមាហុ, ចតូសុ សុចីសុ បុរិសយុគេសុ;

អដ្ឋ ច បុគ្គល ធម្មទសា តេ, សង្ឃមិមំ សរណត្ថមុបេហី’’តិ. –

តិស្សោ គាថាយោ អភាសិ.

៨៨៦. តត្ថ យោតិ អនិយមិតវចនំ, តស្ស ‘‘ត’’ន្តិ ឥមិនា និយមនំ វេទិតព្ពំ. វទតន្តិ វទន្តានំ. បវរោតិ សេដ្ឋោ, កថិកានំ ឧត្តមោ វាទីវរោតិ អត្ថោ. មនុជេសូតិ ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសោ យថា ‘‘សត្ថា ទេវមនុស្សាន’’ន្តិ. ភគវា បន ទេវមនុស្សានម្បិ ព្រហ្មានម្បិ សព្ពេសម្បិ សត្តានំ បវរោយេវ, ភគវតោ ច ចរិមភវេ មនុស្សេសុ ឧប្បន្នតាយ វុត្តំ ‘‘មនុជេសូ’’តិ. តេនេវាហ ‘‘សក្យមុនី’’តិ. សក្យកុលប្បសុតតាយ សក្យោ, កាយមោនេយ្យាទីហិ សមន្នាគតតោ អនវសេសស្ស ច ញេយ្យស្ស មុននតោ មុនិ ចាតិ សក្យមុនិ. ភាគ្យវន្តតាទីហិ ចតូហិ ការណេហិ ភគវា. ចតូហិ មគ្គេហិ កាតព្ពស្ស បរិញ្ញាទិបភេទស្ស សោឡសវិធស្ស កិច្ចស្ស កតត្តា និប្ផាទិតត្តា កតកិច្ចោ. បារំ សក្កាយស្ស បរតីរំ និព្ពានំ គតោ សយម្ភុញាណេន អធិគតោតិ បារគតោ. អសទិសេន កាយពលេន, អនញ្ញសាធារណេន ញាណពលេន, ចតុព្ពិធសម្មប្បធានវីរិយេន ច សមន្នាគតត្តា ពលវីរិយសមង្គី. សោភនគមនត្តា, សុន្ទរំ ឋានំ គតត្តា, សម្មា គតត្តា, សម្មា ច គទិតត្តា សុគតោ. តំ សុគតំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ សរណត្ថំ សរណាយ បរាយណាយ អបាយទុក្ខវដ្ដទុក្ខបរិត្តាណាយ ឧបេហិ ឧបគច្ឆ, អជ្ជ បដ្ឋាយ អហិតនិវត្តនេន ហិតសំវឌ្ឍនេន ‘‘អយំ មេ ភគវា សរណំ តាណំ លេណំ បរាយណំ គតិ បដិសរណ’’ន្តិ ភជ សេវ, ឯវំ ជានាហិ វា ពុជ្ឈស្សូតិ អត្ថោ.

៨៨៧. រាគវិរាគន្តិ អរិយមគ្គមាហ. តេន ហិ អរិយា អនាទិកាលភាវិតម្បិ រាគំ វិរជ្ជេន្តិ. អនេជមសោកន្តិ អរិយផលំ. តញ្ហិ ឯជាសង្ខាតាយ តណ្ហាយ អវសិដ្ឋានញ្ច សោកនិមិត្តានំ កិលេសានំ សព្ពសោ បដិប្បស្សម្ភនតោ ‘‘អនេជំ អសោក’’ន្តិ ច វុច្ចតិ. ធម្មន្តិ សភាវធម្មំ. សភាវតោ គហេតព្ពធម្មោ ហេស យទិទំ មគ្គផលនិព្ពានានិ, ន បរិយត្តិធម្មោ វិយ បញ្ញត្តិធម្មវសេន. ធម្មន្តិ វា បរមត្ថធម្មំ, និព្ពានន្តិ អត្ថោ. សមេច្ច សម្ភុយ្យ បច្ចយេហិ កតំ សង្ខតំ, ន សង្ខតន្តិ អសង្ខតំ. តទេវ និព្ពានំ. នត្ថិ ឯត្ថ កិញ្ចិបិ បដិកូលន្តិ អប្បដិកូលំ. សវនវេលាយំ ឧបបរិក្ខណវេលាយំ បដិបជ្ជនវេលាយន្តិ សព្ពទាបិ ឥដ្ឋមេវាតិ មធុរំ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណសន្និស្សយាយ បដិភានសម្បទាយ បវត្តិតត្តា សុប្បវត្តិភាវតោ និបុណភាវតោ ច បគុណំ. វិភជិតព្ពស្ស អត្ថស្ស ខន្ធាទិវសេន កុសលាទិវសេន ឧទ្ទេសាទិវសេន ច សុដ្ឋុ វិភជនតោ សុវិភត្តំ. តីហិបិ បទេហិ បរិយត្តិធម្មមេវ វទតិ. តេនេវ ហិស្ស អាបាថកាលេ វិយ វិមទ្ទនកាលេបិ កថេន្តស្ស វិយ សុណន្តស្សាបិ សម្មុខីភាវតោ ឧភតោបច្ចក្ខតាយ ទស្សនត្ថំ ‘‘ឥម’’ន្តិ វុត្តំ. ធម្មន្តិ យថាវបដិបជ្ជន្តេ អបាយទុក្ខបាតតោ ធារណត្ថេន ធម្មំ, ឥទំ ចតុព្ពិធស្សាបិ ធម្មស្ស សាធារណវចនំ. បរិយត្តិធម្មោបិ ហិ សរណេសុ ច សីលេសុ ច បតិដ្ឋានមត្តាយបិ យថាវបដិបត្តិយា អបាយទុក្ខបាតតោ ធារេតិ ឯវ. ឥមស្ស ច អត្ថស្ស ឥទមេវ វិមានំ សាធកន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សាធារណភាវេន យថាវុត្តធម្មស្ស បច្ចក្ខំ កត្វា ទស្សេន្តោ បុន ‘‘ឥម’’ន្តិ អាហ.

៨៨៨. យត្ថាតិ យស្មិំ អរិយសង្ឃេ. ទិន្នន្តិ បរិច្ចត្តំ អន្នាទិទេយ្យធម្មំ. ទិន្ន មហប្ផលន្តិ គាថាសុខត្ថំ អនុនាសិកលោបោ កតោ. អច្ចន្តមេវ កិលេសាសុចិតោ វិសុជ្ឈនេន សុចីសុ ‘‘សោតាបន្នោ សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នោ’’តិអាទិនា (អ. និ. ៨.៦០) វុត្តេសុ ចតូសុ បុរិសយុគេសុ. អដ្ឋាតិ មគ្គដ្ឋផលដ្ឋេសុ យុគឡេ អកត្វា វិសុំ វិសុំ គហណេន អដ្ឋ បុគ្គលា. គាថាសុខត្ថមេវ ចេត្ថ ‘‘បុគ្គល ធម្មទសា’’តិ រស្សំ កត្វា និទ្ទេសោ. ធម្មទសាតិ ចតុសច្ចធម្មស្ស និព្ពានធម្មស្ស ច បច្ចក្ខតោ ទស្សនកា. ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញេន សំហតភាវេន សង្ឃំ.

ឯវំ ភគវតា តីហិ គាថាហិ សរណគុណសន្ទស្សនេន សទ្ធិំ សរណគមនវិធិម្ហិ វុត្តេ មាណវោ តំតំសរណគុណានុស្សរណមុខេន សរណគមនវិធិនោ អត្តនោ ហទយេ ឋបិតភាវំ វិភាវេន្តោ តស្សា តស្សា គាថាយ អនន្តរំ ‘‘យោ វទតំ បវរោ’’តិអាទិនា តំ តំ គាថំ បច្ចនុភាសិ. ឯវំ បច្ចនុភាសិត្វា ឋិតស្ស បញ្ច សិក្ខាបទានិ សរូបតោ ផលានិសំសតោ ច វិភាវេត្វា តេសំ សមាទានវិធិំ កថេសិ. សោ តម្បិ សុដ្ឋុ ឧបធារេត្វា បសន្នមានសោ ‘‘ហន្ទាហំ ភគវា គមិស្សាមី’’តិ វត្វា រតនត្តយគុណំ អនុស្សរន្តោ តំយេវ មគ្គំ បដិបជ្ជិ. ភគវាបិ ‘‘អលំ ឥមស្ស ឯត្តកំ កុសលំ ទេវលោកូបបត្តិយា’’តិ ជេតវនមេវ អគមាសិ.

មាណវស្ស បន បសន្នចិត្តស្ស រតនត្តយគុណំ សល្លក្ខណវសេន ‘‘សរណំ ឧបេមី’’តិ បវត្តចិត្តុប្បាទតាយ សរណេសុ ច, ភគវតា វុត្តនយេន បញ្ចន្នំ សីលានំ អធិដ្ឋានេន សីលេសុ ច បតិដ្ឋិតស្ស តេនេវ នយេន រតនត្តយគុណេ អនុស្សរន្តស្សេវ គច្ឆន្តស្ស ចោរា មគ្គេ បរិយុដ្ឋិំសុ. សោ តេ អគណេត្វា រតនត្តយគុណេ អនុស្សរន្តោយេវ គច្ឆតិ. តញ្ចេកោ ចោរោ គុម្ពន្តរំ ឧបនិស្សាយ ឋិតោ វិសបីតេន សរេន សហសាវ វិជ្ឈិត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបេត្វា កហាបណភណ្ឌិកំ គហេត្វា អត្តនោ សហាយេហិ សទ្ធិំ បក្កាមិ. មាណវោ បន កាលំ កត្វា តាវតិំសភវនេ តិំសយោជនិកេ កនកវិមានេ សុត្តប្បពុទ្ធោ វិយ អច្ឆរាសហស្សបរិវុតោ សដ្ឋិសកដភារាលង្ការបដិមណ្ឌិតត្តភាវោ និព្ពត្តិ, តស្ស វិមានស្ស អាភា សាតិរេកានិ វីសតិយោជនានិ ផរិត្វា តិដ្ឋតិ.

អថ មាណវំ កាលកតំ ទិស្វា សេតព្យគាមវាសិនោ មនុស្សា សេតព្យំ គន្ត្វា តស្ស មាតាបិតូនំ ឧក្កដ្ឋគាមវាសិនោ ច ឧក្កដ្ឋំ គន្ត្វា ព្រាហ្មណស្ស បោក្ខរសាតិស្ស កថេសុំ. តំ សុត្វា តស្ស មាតាបិតរោ ញាតិមិត្តា ព្រាហ្មណោ ច បោក្ខរសាតិ សបរិវារា អស្សុមុខា រោទមានា តំ បទេសំ អគមំសុ, យេភុយ្យេន សេតព្យវាសិនោ ច ឧក្កដ្ឋវាសិនោ ច ឥច្ឆានង្គលវាសិនោ ច សន្និបតិំសុ, មហាសមាគមោ អហោសិ. អថ មាណវស្ស មាតាបិតរោ មគ្គស្ស អវិទូរេ ចិតកំ សជ្ជេត្វា សរីរកិច្ចំ កាតុំ អារភិំសុ.

អថ ភគវា ចិន្តេសិ ‘‘មយិ គតេ ឆត្តមាណវោ មំ វន្ទិតុំ អាគមិស្សតិ, អាគតញ្ច តំ កតកម្មំ កថាបេន្តោ កម្មផលំ បច្ចក្ខំ ការេត្វា ធម្មំ ទេសេស្សាមិ, ឯវំ មហាជនស្ស ធម្មាភិសមយោ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ តំ បទេសំ ឧបគន្ត្វា អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសីទិ ឆព្ពណ្ណពុទ្ធរំសិយោ វិស្សជ្ជេន្តោ. អថ ឆត្តមាណវទេវបុត្តោបិ អត្តនោ សម្បត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា, តស្សា ការណំ ឧបធារេន្តោ សរណគមនញ្ច សីលសមាទានញ្ច ទិស្វា, វិម្ហយជាតោ ភគវតិ សញ្ជាតបសាទពហុមានោ ‘‘ឥទានេវាហំ គន្ត្វា ភគវន្តញ្ច ភិក្ខុសង្ឃញ្ច វន្ទិស្សាមិ, រតនត្តយគុណេ ច មហាជនស្ស បាកដេ ករិស្សាមី’’តិ កតញ្ញុតំ និស្សាយ សកលំ តំ អរញ្ញបទេសំ ឯកាលោកំ ករោន្តោ, សហ វិមានេន អាគន្ត្វា វិមានតោ ឱរុយ្ហ មហតា បរិវារេន សទ្ធិំ ទិស្សមានរូបោ ឧបសង្កមិត្វា ភគវតោ បាទេសុ សិរសា និបតន្តោ អភិវាទេត្វា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. តំ ទិស្វា មហាជនោ ‘‘កោ នុ ខោ អយំ ទេវោ វា ព្រហ្មា វា’’តិ អច្ឆរិយព្ភុតជាតោ ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ បរិវារេសិ. ភគវា តេន កតបុញ្ញកម្មំ បាកដំ កាតុំ –

៨៨៩. ‘‘ន តថា តបតិ នភេ សូរិយោ, ចន្ទោ ច ន ភាសតិ ន ផុស្សោ;

យថា អតុលមិទំ មហប្បភាសំ, កោ នុ ត្វំ តិទិវា មហិំ ឧបាគា.

៨៩០. ‘‘ឆិន្ទតិ រំសី បភង្ករស្ស, សាធិកវីសតិយោជនានិ អាភា;

រត្តិមបិ យថា ទិវំ ករោតិ, បរិសុទ្ធំ វិមលំ សុភំ វិមានំ.

៨៩១. ‘‘ពហុបទុមវិចិត្របុណ្ឌរីកំ, វោកិណ្ណំ កុសុមេហិ នេកចិត្តំ;

អរជវិរជហេមជាលឆន្នំ, អាកាសេ តបតិ យថាបិ សូរិយោ.

៨៩២. ‘‘រត្តម្ពរបីតវាសសាហិ, អគរុបិយង្គុចន្ទនុស្សទាហិ;

កញ្ចនតនុសន្និភត្តចាហិ, បរិបូរំ គគនំវ តារកាហិ.

៨៩៣. ‘‘នរនារិយោ ពហុកេត្ថនេកវណ្ណា, កុសុមវិភូសិតាភរណេត្ថ សុមនា;

អនិលបមុញ្ចិតា បវន្តិ សុរភិំ, តបនិយវិតតា សុវណ្ណឆន្នា.

៨៩៤. ‘‘កិស្ស សំយមស្ស អយំ វិបាកោ, កេនាសិ កម្មផលេនិធូបបន្នោ;

យថា ច តេ អធិគតមិទំ វិមានំ, តទនុបទំ អវចាសិ ឥគ្ឃ បុដ្ឋោ’’តិ. –

តំ ទេវបុត្តំ បដិបុច្ឆិ.

៨៨៦. តត្ថ តបតីតិ ទិប្បតិ. នភេតិ អាកាសេ. ផុស្សោតិ ផុស្សតារកា. អតុលន្តិ អនុបមំ, អប្បមាណំ វា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា ឥទំ តវ វិមានំ អនុបមំ អប្បមាណំ បភស្សរភាវេន តតោ ឯវ មហប្បភាសំ អាកាសេ ទិប្បតិ, ន តថា តារករូបានិ ទិប្បន្តិ, ន ចន្ទោ, តានិ តាវ តិដ្ឋន្តុ, នាបិ សូរិយោ ទិប្បតិ, ឯវំភូតោ កោ នុ ត្វំ ទេវលោកតោ ឥមំ ភូមិបទេសំ ឧបគតោ, តំ បាកដំ កត្វា ឥមស្ស មហាជនស្ស កថេហីតិ.

៨៩០. ឆិន្ទតីតិ វិច្ឆិន្ទតិ, បវត្តិតុំ អទេន្តោ បដិហនតីតិ អត្ថោ. រំសីតិ រស្មិយោ. បភង្ករស្សាតិ សូរិយស្ស. តស្ស ច វិមានស្ស បភា សមន្តតោ បញ្ចវីសតិ យោជនានិ ផរិត្វា តិដ្ឋតិ. តេនាហ ‘‘សាធិកវីសតិយោជនានិ អាភា’’តិ. រត្តិមបិ យថា ទិវំ ករោតីតិ អត្តនោ បភាយ អន្ធការំ វិធមន្តំ រត្តិភាគម្បិ ទិវសភាគំ វិយ ករោតិ. បរិសមន្តតោ អន្តោ ចេវ ពហិ ច សុទ្ធតាយ បរិសុទ្ធំ. សព្ពសោ មលាភាវេន វិមលំ. សុន្ទរតាយ សុភំ.

៨៩១. ពហុបទុមវិចិត្របុណ្ឌរីកន្តិ ពហុវិធរត្តកមលញ្ចេវ វិចិត្តវណ្ណសេតកមលញ្ច. សេតកមលំ បទុមំ, រត្តកមលំ បុណ្ឌរីកន្តិ វទន្តិ. វោកិណ្ណំ កុសុមេហីតិ អញ្ញេហិ ច នានាវិធេហិ បុប្ផេហិ សមោកិណ្ណំ. នេកចិត្តន្តិ មាលាកម្មលតាកម្មាទិនានាវិធវិចិត្តំ. អរជវិរជហេមជាលឆន្នន្តិ សយំ អបគតរជំ វិរជេន និទ្ទោសេន កញ្ចនជាលេន ឆាទិតំ.

៨៩២. រត្តម្ពរបីតវាសសាហីតិ រត្តវត្ថាហិ ចេវ បីតវត្ថាហិ ច. ឯកា ហិ រត្តំ ទិព្ពវត្ថំ និវាសេត្វា បីតំ ឧត្តរិយំ ករោតិ, អបរា បីតំ និវាសេត្វា រត្តំ ឧត្តរិយំ ករោតិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘រត្តម្ពរបីតវាសសាហី’’តិ. អគរុបិយង្គុចន្ទនុស្សទាហីតិ អគរុគន្ធេន បិយង្គុមាលាហិ ចន្ទនគន្ធេហិ ច ឧស្សទាហិ, ឧស្សន្នទិព្ពាគរុគន្ធាទិកាហីតិ អត្ថោ. កញ្ចនតនុសន្និភត្តចាហីតិ កនកសទិសសុខុមច្ឆវីហិ. បរិបូរន្តិ តហំ តហំ វិចរន្តីហិ សង្គីតិបសុតាហិ ច បរិបុណ្ណំ.

៨៩៣. ពហុកេត្ថាតិ ពហុកា ឯត្ថ. អនេកវណ្ណាតិ នានារូបា. កុសមវិភូសិតាភរណាតិ វិសេសតោ សុរភិវាយនត្ថំ ទិព្ពកុសុមេហិ អលង្កតទិព្ពាភរណា. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ វិមានេ. សុមនាតិ សុន្ទរមនា បមុទិតចិត្តា. អនិលបមុញ្ចិតា បវន្តិ សុរភិន្តិ អនិលេន បមុញ្ចិតគន្ធានំ បុប្ផានំ វាយុនា វិមុត្តបត្តបុដំ វិយ វិពន្ធតាយ វិកសិតតាយ ច សុគន្ធំ បវាយន្តិ. ‘‘អនិលបធូបិតា’’តិបិ បឋន្តិ, វាតេន មន្ទំ អាវុយ្ហមានា ហេមមយបុប្ផាតិ អត្ថោ. កនកចីរកាទីហិ វេណិអាទីសុ ឱតតតាយ តបនិយវិតតា. យេភុយ្យេន កញ្ចនាភរណេហិ អច្ឆាទិតសរីរតាយ សុវណ្ណឆន្នា. នរនារិយោតិ ទេវបុត្តា ទេវធីតរោ ច ពហុកា ឯត្ថ តវ វិមានេតិ ទស្សេតិ.

៨៩៤. ឥង្ឃាតិ ចោទនត្ថេ និបាតោ បុដ្ឋោតិ បុច្ឆិតោ ឥមស្ស មហាជនស្ស កម្មផលបច្ចក្ខភាវាយាតិ អធិប្បាយោ.

តតោ ទេវបុត្តោ ឥមាហិ គាថាហិ ព្យាកាសិ –

៨៩៥. ‘‘សយមិធ បថេ សមេច្ច មាណវេន, សត្ថានុសាសិ អនុកម្បមានោ;

តវ រតនវរស្ស ធម្មំ សុត្វា, ករិស្សាមីតិ ច ព្រវិត្ថ ឆត្តោ.

៨៩៦. ‘‘ជិនវរបវរំ ឧបេហិ សរណំ, ធម្មញ្ចាបិ តថេវ ភិក្ខុសង្ឃំ;

នោតិ បឋមំ អវោចហំ ភន្តេ, បច្ឆា តេ វចនំ តថេវកាសិំ.

៨៩៧. ‘‘មា ច បាណវធំ វិវិធំ ចរស្សុ អសុចិំ,

ន ហិ បាណេសុ អសញ្ញតំ អវណ្ណយិំសុ សប្បញ្ញា;

នោតិ បឋមំ អវោចហំ ភន្តេ, បច្ឆា តេ វចនំ តថេវកាសិំ.

៨៩៨. ‘‘មា ច បរជនស្ស រក្ខិតម្បិ, អាទាតព្ពមមញ្ញិថោ អទិន្នំ;