នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

ខុទ្ទកនិកាយេ

បេតវត្ថុ-អដ្ឋកថា

គន្ថារម្ភកថា

មហាការុណិកំ នាថំ, ញេយ្យសាគរបារគុំ;

វន្ទេ និបុណគម្ភីរ-វិចិត្រនយទេសនំ.

វិជ្ជាចរណសម្បន្នា, យេន និយ្យន្តិ លោកតោ;

វន្ទេ តមុត្តមំ ធម្មំ, សម្មាសម្ពុទ្ធបូជិតំ.

សីលាទិគុណសម្បន្នោ, ឋិតោ មគ្គផលេសុ យោ;

វន្ទេ អរិយសង្ឃំ តំ, បុញ្ញក្ខេត្តំ អនុត្តរំ.

វន្ទនាជនិតំ បុញ្ញំ, ឥតិ យំ រតនត្តយេ;

ហតន្តរាយោ សព្ពត្ថ, ហុត្វាហំ តស្ស តេជសា.

បេតេហិ ច កតំ កម្មំ, យំ យំ បុរិមជាតិសុ;

បេតភាវាវហំ តំ តំ, តេសញ្ហិ ផលភេទតោ.

បកាសយន្តី ពុទ្ធានំ, ទេសនា យា វិសេសតោ;

សំវេគជននី កម្ម-ផលបច្ចក្ខការិនី.

បេតវត្ថូតិ នាមេន, សុបរិញ្ញាតវត្ថុកា;

យំ ខុទ្ទកនិកាយស្មិំ, សង្គាយិំសុ មហេសយោ.

តស្ស សម្មាវលម្ពិត្វា, បោរាណដ្ឋកថានយំ;

តត្ថ តត្ថ និទានានិ, វិភាវេន្តោ វិសេសតោ.

សុវិសុទ្ធំ អសំកិណ្ណំ, និបុណត្ថវិនិច្ឆយំ;

មហាវិហារវាសីនំ, សមយំ អវិលោមយំ.

យថាពលំ ករិស្សាមិ, អត្ថសំវណ្ណនំ សុភំ;

សក្កច្ចំ ភាសតោ តំ មេ, និសាមយថ សាធវោតិ.

តត្ថ បេតវត្ថូតិ សេដ្ឋិបុត្តាទិកស្ស តស្ស តស្ស សត្តស្ស បេតភាវហេតុភូតំ កម្មំ, តស្ស បន បកាសនវសេន បវត្តោ ‘‘ខេត្តូបមា អរហន្តោ’’តិអាទិកា បរិយត្តិធម្មោ ឥធ ‘‘បេតវត្ថូ’’តិ អធិប្បេតោ.

តយិទំ បេតវត្ថុ កេន ភាសិតំ, កត្ថ ភាសិតំ, កទា ភាសិតំ, កស្មា ច ភាសិតន្តិ? វុច្ចតេ – ឥទញ្ហិ បេតវត្ថុ ទុវិធេន បវត្តំ អដ្ឋុប្បត្តិវសេន, បុច្ឆាវិស្សជ្ជនវសេន ច. តត្ថ យំ អដ្ឋុប្បត្តិវសេន បវត្តំ, តំ ភគវតា ភាសិតំ, ឥតរំ នារទត្ថេរាទីហិ បុច្ឆិតំ តេហិ តេហិ បេតេហិ ភាសិតំ. សត្ថា បន យស្មា នារទត្ថេរាទីហិ តស្មិំ តស្មិំ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនេ អារោចិតេ តំ តំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា សម្បត្តបរិសាយ ធម្មំ ទេសេសិ, តស្មា សព្ពម្បេតំ បេតវត្ថុ សត្ថារា ភាសិតមេវ នាម ជាតំ. បវត្តិតវរធម្មចក្កេ ហិ សត្ថរិ តត្ថ តត្ថ រាជគហាទីសុ វិហរន្តេ យេភុយ្យេន តាយ តាយ អដ្ឋុប្បត្តិយា បុច្ឆាវិស្សជ្ជនវសេន សត្តានំ កម្មផលបច្ចក្ខករណាយ តំ តំ បេតវត្ថុ ទេសនារុឡ្ហន្តិ អយំ តាវេត្ថ ‘‘កេន ភាសិត’’ន្តិអាទីនំ បទានំ សាធារណតោ វិស្សជ្ជនា. អសាធារណតោ បន តស្ស តស្ស វត្ថុស្ស អត្ថវណ្ណនាយមេវ អាគមិស្សតិ.

តំ បនេតំ បេតវត្ថុ វិនយបិដកំ សុត្តន្តបិដកំ អភិធម្មបិដកន្តិ តីសុ បិដកេសុ សុត្តន្តបិដកបរិយាបន្នំ, ទីឃនិកាយោ មជ្ឈិមនិកាយោ សំយុត្តនិកាយោ អង្គុត្តរនិកាយោ ខុទ្ទកនិកាយោតិ បញ្ចសុ និកាយេសុ ខុទ្ទកនិកាយបរិយាបន្នំ, សុត្តំ គេយ្យំ វេយ្យាករណំ គាថា ឧទានំ ឥតិវុត្តកំ ជាតកំ អព្ភុតធម្មំ វេទល្លន្តិ នវសុ សាសនង្គេសុ គាថាសង្គហំ.

‘‘ទ្វាសីតិ ពុទ្ធតោ គណ្ហិំ, ទ្វេ សហស្សានិ ភិក្ខុតោ;

ចតុរាសីតិ សហស្សានិ, យេ មេ ធម្មា បវត្តិនោ’’តិ. (ថេរគា. ១០២៧) –

ឯវំ ធម្មភណ្ឌាគារិកេន បដិញ្ញាតេសុ ចតុរាសីតិយា ធម្មក្ខន្ធសហស្សេសុ កតិបយធម្មក្ខន្ធសង្គហំ, ភាណវារតោ ចតុភាណវារមត្តំ, វគ្គតោ – ឧរគវគ្គោ ឧព្ពរិវគ្គោ ចូឡវគ្គោ មហាវគ្គោតិ ចតុវគ្គសង្គហំ. តេសុ បឋមវគ្គេ ទ្វាទស វត្ថូនិ, ទុតិយវគ្គេ តេរស វត្ថូនិ, តតិយវគ្គេ ទស វត្ថូនិ, ចតុត្ថវគ្គេ សោឡស វត្ថូនីតិ វត្ថុតោ ឯកបញ្ញាសវត្ថុបដិមណ្ឌិតំ. តស្ស វគ្គេសុ ឧរគវគ្គោ អាទិ, វត្ថូសុ ខេត្តូបមបេតវត្ថុ អាទិ, តស្សាបិ ‘‘ខេត្តូបមា អរហន្តោ’’តិ អយំ គាថា អាទិ.

១. ឧរគវគ្គោ

១. ខេត្តូបមបេតវត្ថុវណ្ណនា

តំ បនេតំ វត្ថុំ ភគវា រាជគហេ វិហរន្តោ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ អញ្ញតរំ សេដ្ឋិបុត្តបេតំ អារព្ភ កថេសិ. រាជគហេ កិរ អញ្ញតរោ អឌ្ឍោ មហទ្ធនោ មហាភោគោ បហូតវិត្តូបករណោ អនេកកោដិធនសន្និចយោ សេដ្ឋិ អហោសិ. តស្ស មហាធនសម្បន្នតាយ ‘‘មហាធនសេដ្ឋិ’’ត្វេវ សមញ្ញា អហោសិ. ឯកោវ បុត្តោ អហោសិ, បិយោ មនាបោ. តស្មិំ វិញ្ញុតំ បត្តេ មាតាបិតរោ ឯវំ ចិន្តេសុំ – ‘‘អម្ហាកំ បុត្តស្ស ទិវសេ ទិវសេ សហស្សំ សហស្សំ បរិព្ពយំ ករោន្តស្ស វស្សសតេនាបិ អយំ ធនសន្និចយោ បរិក្ខយំ ន គមិស្សតិ, កិំ ឥមស្ស សិប្បុគ្គហណបរិស្សមេន, អកិលន្តកាយចិត្តោ យថាសុខំ ភោគេ បរិភុញ្ជតូ’’តិ សិប្បំ ន សិក្ខាបេសុំ. វយប្បត្តេ បន កុលរូបយោព្ពនវិលាសសម្បន្នំ កាមាភិមុខំ ធម្មសញ្ញាវិមុខំ កញ្ញំ អានេសុំ. សោ តាយ សទ្ធិំ អភិរមន្តោ ធម្មេ ចិត្តមត្តម្បិ អនុប្បាទេត្វា, សមណព្រាហ្មណគុរុជនេសុ អនាទរោ ហុត្វា, ធុត្តជនបរិវុតោ រជ្ជមានោ បញ្ចកាមគុណេ រតោ គិទ្ធោ មោហេន អន្ធោ ហុត្វា កាលំ វីតិនាមេត្វា, មាតាបិតូសុ កាលកតេសុ នដនាដកគាយកាទីនំ យថិច្ឆិតំ ទេន្តោ ធនំ វិនាសេត្វា នចិរស្សេវ បារិជុញ្ញប្បត្តោ ហុត្វា, ឥណំ គហេត្វា ជីវិកំ កប្បេន្តោ បុន ឥណម្បិ អលភិត្វា ឥណាយិកេហិ ចោទិយមានោ តេសំ អត្តនោ ខេត្តវត្ថុឃរាទីនិ ទត្វា, កបាលហត្ថោ ភិក្ខំ ចរិត្វា ភុញ្ជន្តោ តស្មិំយេវ នគរេ អនាថសាលាយំ វសតិ.

អថ នំ ឯកទិវសំ ចោរា សមាគតា ឯវមាហំសុ – ‘‘អម្ភោ បុរិស, កិំ តុយ្ហំ ឥមិនា ទុជ្ជីវិតេន, តរុណោ ត្វមសិ ថាមជវពលសម្បន្នោ, កស្មា ហត្ថបាទវិកលោ វិយ អច្ឆសិ? ឯហិ អម្ហេហិ សហ ចោរិកាយ បរេសំ សន្តកំ គហេត្វា សុខេន ជីវិកំ កប្បេហី’’តិ. សោ ‘‘នាហំ ចោរិកំ កាតុំ ជានាមី’’តិ អាហ. ចោរា ‘‘មយំ តំ សិក្ខាបេម, កេវលំ ត្វំ អម្ហាកំ វចនំ ករោហី’’តិ អាហំសុ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តេហិ សទ្ធិំ អគមាសិ. អថ តេ ចោរា តស្ស ហត្ថេ មហន្តំ មុគ្គរំ ទត្វា សន្ធិំ ឆិន្ទិត្វា ឃរំ បវិសន្តោ តំ សន្ធិមុខេ ឋបេត្វា អាហំសុ – ‘‘សចេ ឥធ អញ្ញោ កោចិ អាគច្ឆតិ, តំ ឥមិនា មុគ្គរេន បហរិត្វា ឯកប្បហារេនេវ មារេហី’’តិ. សោ អន្ធពាលោ ហិតាហិតំ អជានន្តោ បរេសំ អាគមនមេវ ឱលោកេន្តោ តត្ថ អដ្ឋាសិ. ចោរា បន ឃរំ បវិសិត្វា គយ្ហូបគំ ភណ្ឌំ គហេត្វា ឃរមនុស្សេហិ ញាតមត្តាវ ឥតោ ចិតោ ច បលាយិំសុ. ឃរមនុស្សា ឧដ្ឋហិត្វា សីឃំ សីឃំ ធាវន្តា ឥតោ ចិតោ ច ឱលោកេន្តា តំ បុរិសំ សន្ធិទ្វារេ ឋិតំ ទិស្វា ‘‘ហរេ ទុដ្ឋចោរា’’តិ គហេត្វា ហត្ថបាទេ មុគ្គរាទីហិ បោថេត្វា រញ្ញោ ទស្សេសុំ – ‘‘អយំ, ទេវ, ចោរោ សន្ធិសុខេ គហិតោ’’តិ. រាជា ‘‘ឥមស្ស សីសំ ឆិន្ទាបេហី’’តិ នគរគុត្តិកំ អាណាបេសិ. ‘‘សាធុ, ទេវា’’តិ នគរគុត្តិកោ តំ គាហាបេត្វា បច្ឆាពាហំ គាឡ្ហពន្ធនំ ពន្ធាបេត្វា រត្តវណ្ណវិរឡមាលាពន្ធកណ្ឋំ ឥដ្ឋកចុណ្ណមក្ខិតសីសំ វជ្ឈបហដភេរិទេសិតមគ្គំ រថិកាយ រថិកំ សិង្ឃាដកេន សិង្ឃាដកំ វិចរាបេត្វា កសាហិ តាឡេន្តោ អាឃាតនាភិមុខំ នេតិ. ‘‘អយំ ឥមស្មិំ នគរេ វិលុម្បមានកចោរោ គហិតោ’’តិ កោលាហលំ អហោសិ.

តេន ច សមយេន តស្មិំ នគរេ សុលសា នាម នគរសោភិនី បាសាទេ ឋិតា វាតបានន្តរេន ឱលោកេន្តី តំ តថា នីយមានំ ទិស្វា បុព្ពេ តេន កតបរិចយា ‘‘អយំ បុរិសោ ឥមស្មិំយេវ នគរេ មហតិំ សម្បត្តិំ អនុភវិត្វា ឥទានិ ឯវរូបំ អនត្ថំ អនយព្យសនំ បត្តោ’’តិ តស្ស ការុញ្ញំ ឧប្បាទេត្វា ចត្តារោ មោទកេ បានីយញ្ច បេសេសិ. នគរគុត្តិកស្ស ច អារោចាបេសិ – ‘‘តាវ អយ្យោ អាគមេតុ, យាវាយំ បុរិសោ ឥមេ មោទកេ ខាទិត្វា បានីយំ បិវិស្សតី’’តិ.

អថេតស្មិំ អន្តរេ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ទិព្ពេន ចក្ខុនា ឱលោកេន្តោ តស្ស ព្យសនប្បត្តិំ ទិស្វា ករុណាយ សញ្ចោទិតមានសោ – ‘‘អយំ បុរិសោ អកតបុញ្ញោ កតបាបោ, តេនាយំ និរយេ និព្ពត្តិស្សតិ, មយិ បន គតេ មោទកេ ច បានីយញ្ច ទត្វា ភុម្មទេវេសុ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, យំនូនាហំ ឥមស្ស អវស្សយោ ភវេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា បានីយមោទកេសុ ឧបនីយមានេសុ តស្ស បុរិសស្ស បុរតោ បាតុរហោសិ. សោ ថេរំ ទិស្វា បសន្នមានសោ ‘‘កិំ មេ ឥទានេវ ឥមេហិ មារិយមានស្ស មោទកេហិ ខាទិតេហិ, ឥទំ បន បរលោកំ គច្ឆន្តស្ស បាថេយ្យំ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា មោទកេ ច បានីយញ្ច ថេរស្ស ទាបេសិ. ថេរោ តស្ស បសាទសំវឌ្ឍនត្ថំ តស្ស បស្សន្តស្សេវ តថារូបេ ឋានេ និសីទិត្វា មោទកេ បរិភុញ្ជិត្វា បានីយញ្ច បិវិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កាមិ. សោ បន បុរិសោ ចោរឃាតកេហិ អាឃាតនំ នេត្វា សីសច្ឆេទំ បាបិតោ អនុត្តរេ បុញ្ញក្ខេត្តេ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរេ កតេន បុញ្ញេន ឧឡារេ ទេវលោកេ និព្ពត្តនារហោបិ យស្មា ‘‘សុលសំ អាគម្ម មយា អយំ ទេយ្យធម្មោ លទ្ធោ’’តិ សុលសាយ គតេន សិនេហេន មរណកាលេ ចិត្តំ ឧបក្កិលិដ្ឋំ អហោសិ. តស្មា ហីនកាយំ ឧបបជ្ជន្តោ បព្ពតគហនសម្ភូតេ សន្ទច្ឆាយេ មហានិគ្រោធរុក្ខេ រុក្ខទេវតា ហុត្វា និព្ពត្តិ.

សោ កិរ សចេ បឋមវយេ កុលវំសដ្ឋបនេ ឧស្សុក្កំ អករិស្ស, តស្មិំយេវ នគរេ សេដ្ឋីនំ អគ្គោ អភវិស្ស, មជ្ឈិមវយេ មជ្ឈិមោ, បច្ឆិមវយេ បច្ឆិមោ. សចេ បន បឋមវយេ បព្ពជិតោ អភវិស្ស, អរហា អភវិស្ស, មជ្ឈិមវយេ សកទាគាមី អនាគាមី វា អភវិស្ស, បច្ឆិមវយេ សោតាបន្នោ អភវិស្ស. បាបមិត្តសំសគ្គេន បន ឥត្ថិធុត្តោ សុរាធុត្តោ ទុច្ចរិតនិរតោ អនាទរិកោ ហុត្វា អនុក្កមេន សព្ពសម្បត្តិតោ បរិហាយិត្វា មហាព្យសនំ បត្តោតិ វទន្តិ.

អថ សោ អបរេន សមយេន សុលសំ ឧយ្យានគតំ ទិស្វា សញ្ជាតកាមរាគោ អន្ធការំ មាបេត្វា តំ អត្តនោ ភវនំ នេត្វា សត្តាហំ តាយ សទ្ធិំ សំវាសំ កប្បេសិ, អត្តានញ្ចស្សា អារោចេសិ. តស្សា មាតា តំ អបស្សន្តី រោទមានា ឥតោ ចិតោ ច បរិព្ភមតិ. តំ ទិស្វា មហាជនោ ‘‘អយ្យោ មហាមោគ្គល្លានោ មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ តស្សា គតិំ ជានេយ្យ, តំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆេយ្យាសី’’តិ អាហ. សា ‘‘សាធុ អយ្យោ’’តិ ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា តមត្ថំ បុច្ឆិ. ថេរោ ‘‘ឥតោ សត្តមេ ទិវសេ វេឡុវនមហាវិហារេ ភគវតិ ធម្មំ ទេសេន្តេ បរិសបរិយន្តេ បស្សិស្សសី’’តិ អាហ. អថ សុលសា តំ ទេវបុត្តំ អវោច – ‘‘អយុត្តំ មយ្ហំ តវ ភវនេ វសន្តិយា, អជ្ជ សត្តមោ ទិវសោ, មម មាតា មំ អបស្សន្តី បរិទេវសោកសមាបន្នា ភវិស្សតិ, សាធុ មំ, ទេវ, តត្ថេវ នេហី’’តិ. សោ តំ នេត្វា វេឡុវនេ ភគវតិ ធម្មំ ទេសេន្តេ បរិសបរិយន្តេ ឋបេន្ត្វា អទិស្សមានរូបោ អដ្ឋាសិ.

តតោ មហាជនោ សុលសំ ទិស្វា ឯវមាហ – ‘‘អម្ម សុលសេ, ត្វំ ឯត្តកំ ទិវសំ កុហិំ គតា? តវ មាតា ត្វំ អបស្សន្តី បរិទេវសោកសមាបន្នា ឧម្មាទប្បត្តា វិយ ជាតា’’តិ. សា តំ បវត្តិំ មហាជនស្ស អាចិក្ខិ. មហាជនេន ច ‘‘កថំ សោ បុរិសោ តថាបាបបសុតោ អកតកុសលោ ទេវូបបត្តិំ បដិលភតី’’តិ វុត្តេ សុលសា ‘‘មយា ទាបិតេ មោទកេ បានីយញ្ច អយ្យស្ស មហាមោគ្គល្លានត្ថេរស្ស ទត្វា តេន បុញ្ញេន ទេវូបបត្តិំ បដិលភតី’’តិ អាហ. តំ សុត្វា មហាជនោ អច្ឆរិយព្ភុតចិត្តជាតោ អហោសិ – ‘‘អរហន្តោ នាម អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ លោកស្ស, យេសុ អប្បកោបិ កតោ ការោ សត្តានំ ទេវូបបត្តិំ អាវហតី’’តិ ឧឡារំ បីតិសោមនស្សំ បដិសំវេទេសិ. ភិក្ខូ តមត្ថំ ភគវតោ អារោចេសុំ. តតោ ភគវា ឥមិស្សា អដ្ឋុប្បត្តិយា –

១. ‘‘ខេត្តូបមា អរហន្តោ, ទាយកា កស្សកូបមា;

ពីជូបមំ ទេយ្យធម្មំ, ឯត្តោ និព្ពត្តតេ ផលំ.

២. ‘‘ឯតំ ពីជំ កសី ខេត្តំ, បេតានំ ទាយកស្ស ច;

តំ បេតា បរិភុញ្ជន្តិ, ទាតា បុញ្ញេន វឌ្ឍតិ.

៣. ‘‘ឥធេវ កុសលំ កត្វា, បេតេ ច បដិបូជិយ;

សគ្គញ្ច កមតិដ្ឋានំ, កម្មំ កត្វាន ភទ្ទក’’ន្តិ. – ឥមា គាថា អភាសិ;

១. តត្ថ ខេត្តូបមាតិ ខិត្តំ វុត្តំ ពីជំ តាយតិ មហប្ផលភាវករណេន រក្ខតីតិ ខេត្តំ, សាលិពីជាទីនំ វិរុហនដ្ឋានំ. តំ ឧបមា ឯតេសន្តិ ខេត្តូបមា, កេទារសទិសាតិ អត្ថោ. អរហន្តោតិ ខីណាសវា. តេ ហិ កិលេសារីនំ សំសារចក្កស្ស អរានញ្ច ហតត្តា, តតោ ឯវ អារកត្តា, បច្ចយាទីនំ អរហត្តា, បាបករណេ រហាភាវា ច ‘‘អរហន្តោ’’តិ វុច្ចន្តិ. តត្ថ យថា ខេតញ្ហិ តិណាទិទោសរហិតំ ស្វាភិសង្ខតពីជម្ហិ វុត្តេ ឧតុសលិលាទិបច្ចយន្តរូបេតំ កស្សកស្ស មហប្ផលំ ហោតិ, ឯវំ ខីណាសវសន្តានោ លោភាទិទោសរហិតោ ស្វាភិសង្ខតេ ទេយ្យធម្មពីជេ វុត្តេ កាលាទិបច្ចយន្តរសហិតោ ទាយកស្ស មហប្ផលោ ហោតិ. តេនាហ ភគវា ‘‘ខេត្តូបមា អរហន្តោ’’តិ. ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសោ អយំ តស្ស សេខាទីនម្បិ ខេត្តភាវាបដិក្ខេបតោ.

ទាយកាតិ ចីវរាទីនំ បច្ចយានំ ទាតារោ បរិច្ចជនកា, តេសំ បរិច្ចាគេន អត្តនោ សន្តានេ លោភាទីនំ បរិច្ចជនកា ឆេទនកា, តតោ វា អត្តនោ សន្តានស្ស សោធកា, រក្ខកា ចាតិ អត្ថោ. កស្សកូបមាតិ កស្សកសទិសា. យថា កស្សកោ សាលិខេត្តាទីនិ កសិត្វា យថាកាលញ្ច វុត្តុទកទាននីហរណនិធានរក្ខណាទីហិ អប្បមជ្ជន្តោ ឧឡារំ វិបុលញ្ច សស្សផលំ បដិលភតិ, ឯវំ ទាយកោបិ អរហន្តេសុ ទេយ្យធម្មបរិច្ចាគេន បារិចរិយាយ ច អប្បមជ្ជន្តោ ឧឡារំ វិបុលញ្ច ទានផលំ បដិលភតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ទាយកា កស្សកូបមា’’តិ.

ពីជូបមំ ទេយ្យធម្មន្តិ លិង្គវិបល្លាសេន វុត្តំ, ពីជសទិសោ ទេយ្យធម្មោតិ អត្ថោ. អន្នបានាទិកស្ស ហិ ទសវិធស្ស ទាតព្ពវត្ថុនោ ឯតំ នាមំ. ឯត្តោ និព្ពត្តតេ ផលន្តិ ឯតស្មា ទាយកបដិគ្គាហកទេយ្យធម្មបរិច្ចាគតោ ទានផលំ និព្ពត្តតិ ចេវ ឧប្បជ្ជតិ ច, ចិរតរបពន្ធវសេន បវត្តតិ ចាតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច យស្មា បរិច្ចាគចេតនាភិសង្ខតស្ស អន្នបានាទិវត្ថុនោ ភាវោ, ន ឥតរស្ស, តស្មា ‘‘ពីជូបមំ ទេយ្យធម្ម’’ន្តិ ទេយ្យធម្មគ្គហណំ កតំ. តេន ទេយ្យធម្មាបទេសេន ទេយ្យធម្មវត្ថុវិសយាយ បរិច្ចាគចេតនាយយេវ ពីជភាវោ ទដ្ឋព្ពោ. សា ហិ បដិសន្ធិអាទិប្បភេទស្ស តស្ស និស្សយារម្មណប្បភេទស្ស ច ផលស្ស និប្ផាទិកា, ន ទេយ្យធម្មោតិ.

២. ឯតំ ពីជំ កសី ខេត្តន្តិ យថាវុត្តំ ពីជំ, យថាវុត្តញ្ច ខេត្តំ, តស្ស ពីជស្ស តស្មិំ ខេត្តេ វបនបយោគសង្ខាតា កសិ ចាតិ អត្ថោ. ឯតំ តយំ កេសំ ឥច្ឆិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘បេតានំ ទាយកស្ស ចា’’តិ. យទិ ទាយកោ បេតេ ឧទ្ទិស្ស ទានំ ទេតិ, បេតានញ្ច ទាយកស្ស ច, យទិ ន បេតេ ឧទ្ទិស្ស ទានំ ទេតិ, ទាយកស្សេវ ឯតំ ពីជំ ឯសា កសិ ឯតំ ខេត្តំ ឧបការាយ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ឥទានិ តំ ឧបការំ ទស្សេតុំ ‘‘តំ បេតា បរិភុញ្ជន្តិ, ទាតា បុញ្ញេន វឌ្ឍតី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ តំ បេតា បរិភុញ្ជន្តីតិ ទាយកេន បេតេ ឧទ្ទិស្ស ទានេ ទិន្នេ យថាវុត្តខេត្តកសិពីជសម្បត្តិយា អនុមោទនាយ ច យំ បេតានំ ឧបកប្បតិ, តំ ទានផលំ បេតា បរិភុញ្ជន្តិ. ទាតា បុញ្ញេន វឌ្ឍតីតិ ទាតា បន អត្តនោ ទានមយបុញ្ញនិមិត្តំ ទេវមនុស្សេសុ ភោគសម្បត្តិអាទិនា បុញ្ញផលេន អភិវឌ្ឍតិ. បុញ្ញផលម្បិ ហិ ‘‘កុសលានំ, ភិក្ខវេ, ធម្មានំ សមាទានហេតុ ឯវមិទំ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.៨០) បុញ្ញន្តិ វុច្ចតិ.

៣. ឥធេវ កុសលំ កត្វាតិ អនវជ្ជសុខវិបាកដ្ឋេន កុសលំ បេតានំ ឧទ្ទិសនវសេន ទានមយំ បុញ្ញំ ឧបចិនិត្វា ឥធេវ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ. បេតេ ច បដិបូជិយាតិ បេតេ ឧទ្ទិស្ស ទានេន សម្មានេត្វា អនុភុយ្យមានទុក្ខតោ តេ មោចេត្វា. បេតេ ហិ ឧទ្ទិស្ស ទិយ្យមានំ ទានំ តេសំ បូជា នាម ហោតិ. តេនាហ – ‘‘អម្ហាកញ្ច កតា បូជា’’តិ (បេ. វ. ១៨), ‘‘បេតានំ បូជា ច កតា ឧឡារា’’តិ (បេ. វ. ២៥) ច. ‘‘បេតេ ចា’’តិ ច-សទ្ទេន ‘‘បិយោ ច ហោតិ មនាបោ, អភិគមនីយោ ច ហោតិ វិស្សាសនីយោ, ភាវនីយោ ច ហោតិ គរុកាតព្ពោ, បាសំសោ ច ហោតិ កិត្តនីយោ វិញ្ញូន’’ន្តិ ឯវមាទិកេ ទិដ្ឋធម្មិកេ ទានានិសំសេ សង្គណ្ហាតិ. សគ្គញ្ច កមតិ ឋានំ, កម្មំ កត្វាន ភទ្ទកន្តិ កល្យាណំ កុសលកម្មំ កត្វា ទិព្ពេហិ អាយុអាទីហិ ទសហិ ឋានេហិ សុដ្ឋុ អគ្គត្តា ‘‘សគ្គ’’ន្តិ លទ្ធនាមំ កតបុញ្ញានំ និព្ពត្តនដ្ឋានំ ទេវលោកំ កមតិ ឧបបជ្ជនវសេន ឧបគច្ឆតិ.

ឯត្ថ ច ‘‘កុសលំ កត្វា’’តិ វត្វា បុន ‘‘កម្មំ កត្វាន ភទ្ទក’’ន្តិ វចនំ ‘‘ទេយ្យធម្មបរិច្ចាគោ វិយ បត្តិទានវសេន ទានធម្មបរិច្ចាគោបិ ទានមយកុសលកម្មមេវា’’តិ ទស្សនត្ថន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. កេចិ បនេត្ថ ‘‘បេតាតិ អរហន្តោ អធិប្បេតា’’តិ វទន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តំ ‘‘បេតា’’តិ ខីណាសវានំ អាគតដ្ឋានស្សេវ អភាវតោ, ពីជាទិភាវស្ស ច ទាយកស្ស វិយ តេសំ អយុជ្ជមានត្តា, បេតយោនិកានំ យុជ្ជមានត្តា ច. ទេសនាបរិយោសានេ ទេវបុត្តំ សុលសញ្ច អាទិំ កត្វា ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសីតិ.

ខេត្តូបមបេតវត្ថុវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សូករមុខបេតវត្ថុវណ្ណនា

កាយោ តេ សព្ពសោវណ្ណោតិ ឥទំ សត្ថរិ រាជគហំ ឧបនិស្សាយ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ វិហរន្តេ អញ្ញតរំ សូករមុខបេតំ អារព្ភ វុត្តំ. អតីតេ កិរ កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនេ ឯកោ ភិក្ខុ កាយេន សញ្ញតោ អហោសិ, វាចាយ អសញ្ញតោ, ភិក្ខូ អក្កោសតិ បរិភាសតិ. សោ កាលំ កត្វា និរយេ និព្ពត្តោ, ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ តត្ថ បច្ចិត្វា តតោ ចវិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហសមីបេ គិជ្ឈកូដបព្ពតបាទេ តស្សេវ កម្មស្ស វិបាកាវសេសេន ខុប្បិបាសាភិភូតោ បេតោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. តស្ស កាយោ សុវណ្ណវណ្ណោ អហោសិ, មុខំ សូករមុខសទិសំ. អថាយស្មា នារទោ គិជ្ឈកូដេ បព្ពតេ វសន្តោ បាតោវ សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា បត្តចីវរមាទាយ រាជគហំ បិណ្ឌាយ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ តំ បេតំ ទិស្វា តេន កតកម្មំ បុច្ឆន្តោ –

៤. ‘‘កាយោ តេ សព្ពសោវណ្ណោ, សព្ពា ឱភាសតេ ទិសា;

មុខំ តេ សូករស្សេវ, កិំ កម្មមករី បុរេ’’តិ. –

គាថមាហ. តត្ថ កាយោ តេ សព្ពសោវណ្ណោតិ តវ កាយោ ទេហោ សព្ពោ សុវណ្ណវណ្ណោ ឧត្តត្តកនកសន្និភោ. សព្ពា ឱភាសតេ ទិសាតិ តស្ស បភាយ សព្ពាបិ ទិសា សមន្តន្តោ ឱភាសតិ វិជ្ជោតតិ. ឱភាសតេតិ វា អន្តោគធហោតុអត្ថមិទំ បទន្តិ ‘‘តេ កាយោ សព្ពសោវណ្ណោ សព្ពា ទិសា ឱភាសេតិ វិជ្ជោតេតី’’តិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. មុខំ តេ សូករស្សេវាតិ មុខំ បន តេ សូករស្ស វិយ, សូករមុខសទិសំ តវ មុខន្តិ អត្ថោ. កិំ កម្មមករី បុរេតិ ‘‘ត្វំ បុព្ពេ អតីតជាតិយំ កីទិសំ កម្មំ អកាសី’’តិ បុច្ឆតិ.

ឯវំ ថេរេន សោ បេតោ កតកម្មំ បុដ្ឋោ គាថាយ វិស្សជ្ជេន្តោ –

៥. ‘‘កាយេន សញ្ញតោ អាសិំ, វាចាយាសិមសញ្ញតោ;

តេន មេតាទិសោ វណ្ណោ, យថា បស្សសិ នារទា’’តិ. –

អាហ. តត្ថ កាយេន សញ្ញតោ អាសិន្តិ កាយិកេន សំយមេន សំយតោ កាយទ្វារិកេន សំវរេន សំវុតោ អហោសិំ. វាចាយាសិមសញ្ញតោតិ វាចាយ អសញ្ញតោ វាចសិកេន អសំវរេន សមន្នាគតោ អហោសិំ. តេនាតិ តេន ឧភយេន សំយមេន អសំយមេន ច. មេតិ មយ្ហំ. ឯតាទិសោ វណ្ណោតិ ឯទិសោ. យថា ត្វំ, នារទ, បច្ចក្ខតោ បស្សសិ, ឯវរូបោ, កាយេន មនុស្សសណ្ឋានោ សុវណ្ណវណ្ណោ, មុខេន សូករសទិសោ អាសិន្តិ យោជនា. វណ្ណសទ្ទោ ហិ ឥធ ឆវិយំ សណ្ឋានេ ច ទដ្ឋព្ពោ.

ឯវំ បេតោ ថេរេន បុច្ឆិតោ តមត្ថំ វិស្សជ្ជេត្វា តមេវ ការណំ កត្វា ថេរស្ស ឱវាទំ ទេន្តោ –

៦. ‘‘តំ ត្យាហំ នារទ ព្រូមិ, សាមំ ទិដ្ឋមិទំ តយា;

មាកាសិ មុខសា បាបំ, មា ខោ សូករមុខោ អហូ’’តិ. –

គាថមាហ. តត្ថ តន្តិ តស្មា. ត្យាហន្តិ តេ អហំ. នារទាតិ ថេរំ អាលបតិ. ព្រូមីតិ កថេមិ. សាមន្តិ សយមេវ. ឥទន្តិ អត្តនោ សរីរំ សន្ធាយ វទតិ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – យស្មា, ភន្តេ នារទ, ឥទំ មម សរីរំ គលតោ បដ្ឋាយ ហេដ្ឋា មនុស្សសណ្ឋានំ, ឧបរិ សូករសណ្ឋានំ, តយា បច្ចក្ខតោវ ទិដ្ឋំ, តស្មា តេ អហំ ឱវាទវសេន វទាមីតិ. កិន្តិ ចេតិ អាហ ‘‘មាកាសិ មុខសា បាបំ, មា ខោ សូករមុខោ អហូ’’តិ. តត្ថ មាតិ បដិសេធេ និបាតោ. មុខសាតិ មុខេន. ខោតិ អវធារណេ, វាចាយ បាបកម្មំ មាកាសិ មា ករោហិ. មា ខោ សូករមុខោ អហូតិ អហំ វិយ សូករមុខោ មា អហោសិយេវ. សចេ បន ត្វំ មុខរោ ហុត្វា វាចាយ បាបំ ករេយ្យាសិ, ឯកំសេន សូករមុខោ ភវេយ្យាសិ, តស្មា មាកាសិ មុខសា បាបន្តិ ផលបដិសេធនមុខេនបិ ហេតុមេវ បដិសេធេតិ.

អថាយស្មា នារទោ រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ ចតុបរិសមជ្ឈេ និសិន្នស្ស សត្ថុនោ តមត្ថំ អារោចេសិ. សត្ថា, ‘‘នារទ, បុព្ពេវ មយា សោ សត្ថោ ទិដ្ឋោ’’តិ វត្វា អនេកាការវោការំ វចីទុច្ចរិតសន្និស្សិតំ អាទីនវំ, វចីសុចរិតបដិសំយុត្តញ្ច អានិសំសំ បកាសេន្តោ ធម្មំ ទេសេសិ. សា ទេសនា សម្បត្តបរិសាយ សាត្ថិកា អហោសីតិ.

សូករមុខបេតវត្ថុវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បូតិមុខបេតវត្ថុវណ្ណនា

ទិព្ពំ សុភំ ធារេសិ វណ្ណធាតុន្តិ ឥទំ សត្ថរិ វេឡុវនេ វិហរន្តេ កលន្ទកនិវាបេ អញ្ញតរំ បូតិមុខបេតំ អារព្ភ វុត្តំ. អតីតេ កិរ កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ ទ្វេ កុលបុត្តា តស្ស សាសនេ បព្ពជិត្វា សីលាចារសម្បន្នា សល្លេខវុត្តិនោ អញ្ញតរស្មិំ គាមកាវាសេ សមគ្គវាសំ វសិំសុ. អថ អញ្ញតរោ បាបជ្ឈាសយោ បេសុញ្ញាភិរតោ ភិក្ខុ តេសំ វសនដ្ឋានំ ឧបគញ្ឆិ. ថេរា តេន សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ កត្វា វសនដ្ឋានំ ទត្វា ទុតិយទិវសេ តំ គហេត្វា គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសិំសុ. មនុស្សា តេ ទិស្វា តេសុ ថេរេសុ អតិវិយ បរមនិបច្ចការំ កត្វា យាគុភត្តាទីហិ បដិមានេសុំ. សោ វិហារំ បវិសិត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘សុន្ទរោ វតាយំ គោចរគាមោ, មនុស្សា ច សទ្ធា បសន្នា, បណីតបណីតំ បិណ្ឌបាតំ ទេន្តិ, អយញ្ច វិហារោ ឆាយូទកសម្បន្នោ, សក្កា មេ ឥធ សុខេន វសិតុំ. ឥមេសុ បន ភិក្ខូសុ ឥធ វសន្តេសុ មយ្ហំ ផាសុវិហារោ ន ភវិស្សតិ, អន្តេវាសិកវាសោ វិយ ភវិស្សតិ. ហន្ទាហំ ឥមេ អញ្ញមញ្ញំ ភិន្ទិត្វា យថា ន បុន ឥធ វសិស្សន្តិ, តថា ករិស្សាមី’’តិ.

អថេកទិវសំ មហាថេរេ ទ្វិន្នម្បិ ឱវាទំ ទត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានំ បវិដ្ឋេ បេសុណិកោ ភិក្ខុ ថោកំ កាលំ វីតិនាមេត្វា មហាថេរំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ថេរេន ‘‘កិំ, អាវុសោ, វិកាលេ អាគតោសី’’តិ ច វុត្តេ, ‘‘អាម, ភន្តេ កិញ្ចិ វត្តព្ពំ អត្ថី’’តិ វត្វា ‘‘កថេហិ, អាវុសោ’’តិ ថេរេន អនុញ្ញាតោ អាហ – ‘‘ឯសោ, ភន្តេ, តុម្ហាកំ សហាយកត្ថេរោ សម្មុខា មិត្តោ វិយ អត្តានំ ទស្សេត្វា បរម្មុខា សបត្តោ វិយ ឧបវទតី’’តិ. ‘‘កិំ កថេតី’’តិ បុច្ឆិតោ ‘‘សុណាថ, ភន្តេ, ‘ឯសោ មហាថេរោ សឋោ មាយាវី កុហកោ មិច្ឆាជីវេន ជីវិកំ កប្បេតី’តិ តុម្ហាកំ អគុណំ កថេតី’’តិ អាហ. ‘‘មា, អាវុសោ, ឯវំ ភណិ, ន សោ ភិក្ខុ ឯវំ មំ ឧបវទិស្សតិ, គិហិកាលតោ បដ្ឋាយ មម សភាវំ ជានាតិ ‘បេសលោ កល្យាណសីលោ’’’តិ. ‘‘សចេ, ភន្តេ, តុម្ហេ អត្តនោ វិសុទ្ធចិត្តតាយ ឯវំ ចិន្តេថ, តំ តុម្ហាកំយេវ អនុច្ឆវិកំ, មយ្ហំ បន តេន សទ្ធិំ វេរំ នត្ថិ, កស្មា អហំ តេន អវុត្តំ ‘វុត្ត’ន្តិ វទាមិ. ហោតុ, កាលន្តរេន សយមេវ ជានិស្សថា’’តិ អាហ. ថេរោបិ បុថុជ្ជនភាវទោសេន ទ្វេឡ្ហកចិត្តោ ‘‘ឯវម្បិ សិយា’’តិ សាសង្កហទយោ ហុត្វា ថោកំ សិថិលវិស្សាសោ អហោសិ. សោ ពាលោ បឋមំ មហាថេរំ បរិភិន្ទិត្វា ឥតរម្បិ ថេនំ វុត្តនយេនេវ បរិភិន្ទិ. អថ តេ ឧភោបិ ថេរា ទុតិយទិវសេ អញ្ញមញ្ញំ អនាលបិត្វា បត្តចីវរមាទាយ គាមេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បិណ្ឌបាតមាទាយ អត្តនោ វសនដ្ឋានេយេវ បរិភុញ្ជិត្វា សាមីចិមត្តម្បិ អកត្វា តំ ទិវសំ តត្ថេវ វសិត្វា វិភាតាយ ច រត្តិយា អញ្ញមញ្ញំ អនារោចេត្វាវ យថាផាសុកដ្ឋានំ អគមំសុ.

បេសុណិកំ បន ភិក្ខុំ បរិបុណ្ណមនោរថំ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋំ មនុស្សា ទិស្វា អាហំសុ – ‘‘ភន្តេ, ថេរា កុហិំ គតា’’តិ? សោ អាហ – ‘‘សព្ពរត្តិំ អញ្ញមញ្ញំ កលហំ កត្វា មយា ‘មា កលហំ ករោថ, សមគ្គា ហោថ, កលហោ នាម អនត្ថាវហោ អាយតិទុក្ខុប្បាទកោ អកុសលសំវត្តនិកោ, បុរិមកាបិ កលហេន មហតា ហិតា បរិភដ្ឋា’តិអាទីនិ វុច្ចមានាបិ មម វចនំ អនាទិយិត្វា បក្កន្តា’’តិ. តតោ មនុស្សា ‘‘ថេរា តាវ គច្ឆន្តុ, តុម្ហេ បន អម្ហាកំ អនុកម្បាយ ឥធេវ អនុក្កណ្ឋិត្វា វសថា’’តិ យាចិំសុ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា តត្ថេវ វសន្តោ កតិបាហេន ចិន្តេសិ – ‘‘មយា សីលវន្តោ កល្យាណធម្មា ភិក្ខូ អាវាសលោភេន បរិភិន្នា, ពហុំ វត មយា បាបកម្មំ បសុត’’ន្តិ ពលវវិប្បដិសារាភិភូតោ សោកវេគេន គិលានោ ហុត្វា នចិរេនេវ កាលំ កត្វា អវីចិម្ហិ និព្ពត្តិ.

ឥតរេ ទ្វេ សហាយកត្ថេរា ជនបទចារិកំ ចរន្តា អញ្ញតរស្មិំ អាវាសេ សមាគន្ត្វា អញ្ញមញ្ញំ សម្មោទិត្វា តេន ភិក្ខុនា វុត្តំ ភេទវចនំ អញ្ញមញ្ញស្ស អារោចេត្វា តស្ស អភូតភាវំ ញត្វា សមគ្គា ហុត្វា អនុក្កមេន តមេវ អាវាសំ បច្ចាគមិំសុ. មនុស្សា ទ្វេ ថេរេ ទិស្វា ហដ្ឋតុដ្ឋា សញ្ជាតសោមនស្សា ហុត្វា ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋហិំសុ. ថេរា ច តត្ថេវ វសន្តា សប្បាយអាហារលាភេន សមាហិតចិត្តា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា នចិរេនេវ អរហត្តំ បាបុណិំសុ.

បេសុណិកោ ភិក្ខុ ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ និរយេ បច្ចិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហស្ស អវិទូរេ បូតិមុខបេតោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. តស្ស កាយោ សុវណ្ណវណ្ណោ អហោសិ, មុខតោ បន បុឡវកា និក្ខមិត្វា ឥតោ ចិតោ ច មុខំ ខាទន្តិ, តស្ស ទូរម្បិ ឱកាសំ ផរិត្វា ទុគ្គន្ធំ វាយតិ. អថាយស្មា នារទោ គិជ្ឈកូដបព្ពតា ឱរោហន្តោ តំ ទិស្វា –

៧. ‘‘ទិព្ពំ សុភំ ធារេសិ វណ្ណធាតុំ, វេហាយសំ តិដ្ឋសិ អន្តលិក្ខេ;

មុខញ្ច តេ កិមយោ បូតិគន្ធំ, ខាទន្តិ កិំ កម្មមកាសិ បុព្ពេ’’តិ. –

ឥមាយ គាថាយ កតកម្មំ បុច្ឆិ. តត្ថ ទិព្ពន្តិ ទិវិ ភវំ ទេវត្តភាវបរិយាបន្នំ. ឥធ បន ទិព្ពំ វិយាតិ ទិព្ពំ. សុភន្តិ សោភនំ, សុន្ទរភាវំ វា. វណ្ណធាតុន្តិ ឆវិវណ្ណំ. ធារេសីតិ វហសិ. វេហាយសំ តិដ្ឋសិ អន្តលិក្ខេតិ វេហាយសសញ្ញិតេ អន្តលិក្ខេ តិដ្ឋសិ. កេចិ បន ‘‘វិហាយសំ តិដ្ឋសិ អន្តលិក្ខេ’’តិ បាឋំ វត្វា វិហាយសំ ឱភាសេន្តោ អន្តលិក្ខេ តិដ្ឋសីតិ វចនសេសេន អត្ថំ វទន្តិ. បូតិគន្ធន្តិ កុណបគន្ធំ, ទុគ្គន្ធន្តិ អត្ថោ. កិំ កម្មមកាសិ បុព្ពេតិ បរមទុគ្គន្ធំ តេ មុខំ កិមយោ ខាទន្តិ, កាយោ ច សុវណ្ណវណ្ណោ, កីទិសំ នាម កម្មំ ឯវរូបស្ស អត្តភាវស្ស ការណភូតំ បុព្ពេ ត្វំ អកាសីតិ បុច្ឆិ.

ឯវំ ថេរេន សោ បេតោ អត្តនា កតកម្មំ បុដ្ឋោ តមត្ថំ វិស្សជ្ជេន្តោ –

៨. ‘‘សមណោ អហំ បាបោតិទុដ្ឋវាចោ, តបស្សិរូបោ មុខសា អសញ្ញតោ;

លទ្ធា ច មេ តមសា វណ្ណធាតុ, មុខញ្ច មេ បេសុណិយេន បូតី’’តិ. –

គាថមាហ. តត្ថ សមណោ អហំ បាបោតិ អហំ លាមកោ សមណោ បាបភិក្ខុ អហោសិំ. អតិទុដ្ឋវាចោតិ អតិទុដ្ឋវចនោ, បរេ អតិក្កមិត្វា លង្ឃិត្វា វត្តា, បរេសំ គុណបរិធំសកវចនោតិ អត្ថោ. ‘‘អតិទុក្ខវាចោ’’តិ វា បាឋោ, អតិវិយ ផរុសវចនោ មុសាវាទបេសុញ្ញាទិវចីទុច្ចរិតនិរតោ. តបស្សិរូបោតិ សមណបតិរូបកោ. មុខសាតិ មុខេន. លទ្ធាតិ បដិលទ្ធា. ច-ការោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ. មេតិ មយា. តបសាតិ ព្រហ្មចរិយេន. បេសុណិយេនាតិ បិសុណវាចាយ. បុតីតិ បូតិគន្ធំ.

ឯវំ សោ បេតោ អត្តនា កតកម្មំ អាចិក្ខិត្វា ឥទានិ ថេរស្ស ឱវាទំ ទេន្តោ –

៩. ‘‘តយិទំ តយា នារទ សាមំ ទិដ្ឋំ,

អនុកម្បកា យេ កុសលា វទេយ្យុំ;

មា បេសុណំ មា ច មុសា អភាណិ,

យក្ខោ តុវំ ហោហិសិ កាមកាមី’’តិ. –

ឱសានគាថមាហ. តត្ថ តយិទន្តិ តំ ឥទំ មម រូបំ. អនុកម្បកា យេ កុសលា វទេយ្យុន្តិ យេ អនុកម្បនសីលា ការុណិកា បរហិតបដិបត្តិយំ កុសលា និបុណា ពុទ្ធាទយោ យំ វទេយ្យុំ, តទេវ វទាមីតិ អធិប្បាយោ. ឥទានិ តំ ឱវាទំ ទស្សេន្តោ ‘‘មា បេសុណំ មា ច មុសា អភាណិ, យក្ខោ តុវំ ហោហិសិ កាមកាមី’’តិ អាហ. តស្សត្ថោ – បេសុណំ បិសុណវចនំ មុសា ច មា អភាណិ មា កថេហិ. យទិ ហិ ត្វំ មុសាវាទំ បិសុណវាចញ្ច បហាយ វាចាយ សញ្ញតោ ភវេយ្យាសិ, យក្ខោ វា ទេវោ វា ទេវញ្ញតរោ វា ត្វំ ភវិស្សសិ, កាមំ កាមិតព្ពំ ឧឡារំ ទិព្ពសម្បត្តិំ បដិលភិត្វា តត្ថ កាមនសីលោ យថាសុខំ ឥន្ទ្រិយានំ បរិចរណេន អភិរមណសីលោតិ.

តំ សុត្វា ថេរោ តតោ រាជគហំ គន្ត្វា បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ សត្ថុ តមត្ថំ អារោចេសិ. សត្ថា តំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា ធម្មំ ទេសេសិ. សា ទេសនា សម្បត្តបរិសាយ សាត្ថិកា អហោសីតិ.

បូតិមុខបេតវត្ថុវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បិដ្ឋធីតលិកបេតវត្ថុវណ្ណនា

យំ កិញ្ចារម្មណំ កត្វាតិ ឥទំ សត្ថា សាវត្ថិយំ ជេតវនេ វិហរន្តោ អនាថបិណ្ឌិកស្ស គហបតិនោ ទានំ អារព្ភ កថេសិ. អនាថបិណ្ឌិកស្ស កិរ គហបតិនោ ធីតុ ធីតាយ ទារិកាយ ធាតិ បិដ្ឋធីតលិកំ អទាសិ ‘‘អយំ តេ ធីតា, ឥមំ គហេត្វា កីឡស្សូ’’តិ. សា តត្ថ ធីតុសញ្ញំ ឧប្បាទេសិ. អថស្សា ឯកទិវសំ តំ គហេត្វា កីឡន្តិយា បមាទេន បតិត្វា ភិជ្ជិ. តតោ ទារិកា ‘‘មម ធីតា មតា’’តិ បរោទិ. តំ រោទន្តិំ កោចិបិ គេហជនោ សញ្ញាបេតុំ នាសក្ខិ. តស្មិញ្ច សមយេ សត្ថា អនាថបិណ្ឌិកស្ស គហបតិនោ គេហេ បញ្ញត្តេ អាសនេ និសិន្នោ ហោតិ, មហាសេដ្ឋិ ច ភគវតោ សមីបេ និសិន្នោ អហោសិ. ធាតិ តំ ទារិកំ គហេត្វា សេដ្ឋិស្ស សន្តិកំ អគមាសិ. សេដ្ឋិ តំ ទិស្វា ‘‘កិស្សាយំ ទារិកា រោទតី’’តិ អាហ. ធាតិ តំ បវត្តិំ សេដ្ឋិស្ស អារោចេសិ. សេដ្ឋិ តំ ទារិកំ អង្កេ និសីទាបេត្វា ‘‘តវ ធីតុទានំ ទស្សាមី’’តិ សញ្ញាបេត្វា សត្ថុ អារោចេសិ – ‘‘ភន្តេ, មម នត្តុធីតរំ បិដ្ឋធីតលិកំ ឧទ្ទិស្ស ទានំ ទាតុកាមោ, តំ មេ បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ ស្វាតនាយ អធិវាសេថា’’តិ. អធិវាសេសិ ភគវា តុណ្ហីភាវេន.

អថ ភគវា ទុតិយទិវសេ បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ សេដ្ឋិស្ស ឃរំ គន្ត្វា ភត្តកិច្ចំ កត្វា អនុមោទនំ ករោន្តោ –

១០. ‘‘យំ កិញ្ចារម្មណំ កត្វា, ទជ្ជា ទានំ អមច្ឆរី;

បុព្ពបេតេ ច អារព្ភ, អថ វា វត្ថុទេវតា.

១១. ‘‘ចត្តារោ ច មហារាជេ, លោកបាលេ យសស្សិនេ;

កុវេរំ ធតរដ្ឋញ្ច, វិរូបក្ខំ វិរូឡ្ហកំ;

តេ ចេវ បូជិតា ហោន្តិ, ទាយកា ច អនិប្ផលា.

១២. ‘‘ន ហិ រុណ្ណំ វា សោកោ វា, យា ចញ្ញា បរិទេវនា;

ន តំ បេតស្ស អត្ថាយ, ឯវំ តិដ្ឋន្តិ ញាតយោ.

១៣. ‘‘អយញ្ច ខោ ទក្ខិណា ទិន្នា, សង្ឃម្ហិ សុប្បតិដ្ឋិតា;

ទីឃរត្តំ ហិតាយស្ស, ឋានសោ ឧបកប្បតី’’តិ. – ឥមា គាថា អភាសិ;

១០. តត្ថ យំ កិញ្ចារម្មណំ កត្វាតិ មង្គលាទីសុ អញ្ញតរំ យំ កិញ្ចិ អារព្ភ ឧទ្ទិស្ស. ទជ្ជាតិ ទទេយ្យ. អមច្ឆរីតិ អត្តនោ សម្បត្តិយា បរេហិ សាធារណភាវាសហនលក្ខណស្ស មច្ឆេរស្ស អភាវតោ អមច្ឆរី, បរិច្ចាគសីលោ មច្ឆរិយលោភាទិចិត្តមលំ ទូរតោ កត្វា ទានំ ទទេយ្យាតិ អធិប្បាយោ. បុព្ពបេតេ ច អារព្ភាតិ បុព្ពកេបិ បេតេ ឧទ្ទិស្ស. វត្ថុទេវតាតិ ឃរវត្ថុអាទីសុ អធិវត្ថា ទេវតា អារព្ភាតិ យោជនា. អថ វាតិ ឥមិនា អញ្ញេបិ ទេវមនុស្សាទិកេ យេ កេចិ អារព្ភ ទានំ ទទេយ្យាតិ ទស្សេតិ.

១១. តត្ថ ទេវេសុ តាវ ឯកច្ចេ បាកដេ ទេវេ ទស្សេន្តោ ‘‘ចត្តារោ ច មហារាជេ’’តិ វត្វា បុន តេ នាមតោ គណ្ហន្តោ ‘‘កុវេរ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ កុវេរន្តិ វេស្សវណំ. ធតរដ្ឋន្តិអាទីនិ សេសានំ តិណ្ណំ លោកបាលានំ នាមានិ. តេ ចេវ បូជិតា ហោន្តីតិ តេ ច មហារាជានោ បុព្ពបេតវត្ថុទេវតាយោ ច ឧទ្ទិសនកិរិយាយ បដិមានិកា ហោន្តិ. ទាយកា ច អនិប្ផលាតិ យេ ទានំ ទេន្តិ, តេ ទាយកា ច បរេសំ ឧទ្ទិសនមត្តេន ន និប្ផលា, អត្តនោ ទានផលស្ស ភាគិនោ ឯវ ហោន្តិ.

១២. ឥទានិ ‘‘យេ អត្តនោ ញាតីនំ មរណេន រោទន្តិ បរិទេវន្តិ សោចន្តិ, តេសំ តំ និរត្ថកំ, អត្តបរិតាបនមត្តមេវា’’តិ ទស្សេតុំ ‘‘ន ហិ រុណ្ណំ វា’’តិ គាថមាហ. តត្ថ រុណ្ណន្តិ រុទិតំ អស្សុមោចនំ ន ហិ កាតព្ពន្តិ វចនសេសោ. សោកោតិ សោចនំ ចិត្តសន្តាបោ, អន្តោនិជ្ឈានន្តិ អត្ថោ. យា ចញ្ញា បរិទេវនាតិ យា ច រុណ្ណសោកតោ អញ្ញា បរិទេវនា, ‘‘កហំ ឯកបុត្តកា’’តិអាទិវាចាវិប្បលាបោ, សោបិ ន កាតព្ពោតិ អត្ថោ. សព្ពត្ថ វា-សទ្ទោ វិកប្បនត្ថោ. ន តំ បេតស្ស អត្ថាយាតិ យស្មា រុណ្ណំ វា សោកោ វា បរិទេវនា វាតិ សព្ពម្បិ តំ បេតស្ស កាលកតស្ស អត្ថាយ ឧបការាយ ន ហោតិ, តស្មា ន ហិ តំ កាតព្ពំ, តថាបិ ឯវំ តិដ្ឋន្តិ ញាតយោ អវិទ្ទសុនោតិ អធិប្បាយោ.

១៣. ឯវំ រុណ្ណាទីនំ និរត្ថកភាវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ យា បុព្ពបេតាទិកេ អារព្ភ ទាយកេន សង្ឃស្ស ទក្ខិណា ទិន្នា, តស្សា សាត្ថកភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘អយញ្ច ខោ ទក្ខិណា’’តិ គាថមាហ. តត្ថ អយន្តិ ទាយកេន តំ ទិន្នំ ទានំ បច្ចក្ខតោ ទស្សេន្តោ វទតិ. ច-សទ្ទោ ព្យតិរេកត្ថោ, តេន យថា រុណ្ណាទិ បេតស្ស ន កស្សចិ អត្ថាយ ហោតិ, ន ឯវមយំ, អយំ បន ទក្ខិណា ទីឃរត្តំ ហិតាយស្ស ហោតីតិ វក្ខមានមេវ វិសេសំ ជោតេតិ. ខោតិ អវធារណេ. ទក្ខិណាតិ ទានំ. សង្ឃម្ហិ សុប្បតិដ្ឋិតាតិ អនុត្តរេ បុញ្ញក្ខេត្តេ សង្ឃេ សុដ្ឋុ បតិដ្ឋិតា. ទីឃរត្តំ ហិតាយស្សាតិ អស្ស បេតស្ស ចិរកាលំ ហិតាយ អត្ថាយ. ឋានសោ ឧបកប្បតីតិ តង្ខណញ្ញេវ និប្ផជ្ជតិ, ន កាលន្តរេតិ អត្ថោ. អយញ្ហិ តត្ថ ធម្មតា – យំ បេតេ ឧទ្ទិស្ស ទានេ ទិន្នេ បេតា ចេ អនុមោទន្តិ, តាវទេវ តស្ស ផលេន បេតា បរិមុច្ចន្តីតិ.

ឯវំ ភគវា ធម្មំ ទេសេត្វា មហាជនំ បេតេ ឧទ្ទិស្ស ទានាភិរតមានសំ កត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កាមិ. បុនទិវសេ សេដ្ឋិភរិយា អវសេសា ច ញាតកា សេដ្ឋិំ អនុវត្តន្តា ឯវំ តេមាសមត្តំ មហាទានំ បវត្តេសុំ. អថ រាជា បសេនទិ កោសលោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘កស្មា, ភន្តេ, ភិក្ខូ មាសមត្តំ មម ឃរំ នាគមិំសូ’’តិ បុច្ឆិ. សត្ថារា តស្មិំ ការណេ កថិតេ រាជាបិ សេដ្ឋិំ អនុវត្តន្តោ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ បវត្តេសិ, តំ ទិស្វា នាគរា រាជានំ អនុវត្តន្តា មាសមត្តំ មហាទានំ បវត្តេសុំ. ឯវំ មាសទ្វយំ បិដ្ឋធីតលិកមូលកំ មហាទានំ បវត្តេសុន្តិ.

បិដ្ឋធីតលិកបេតវត្ថុវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. តិរោកុដ្ដបេតវត្ថុវណ្ណនា

តិរោកុដ្ដេសុ តិដ្ឋន្តីតិ ឥទំ សត្ថា រាជគហេ វិហរន្តោ សម្ពហុលេ បេតេ អារព្ភ កថេសិ.

តត្រាយំ វិត្ថារកថា – ឥតោ ទ្វានវុតិកប្បេ កាសិ នាម នគរំ អហោសិ. តត្ថ ជយសេនោ នាម រាជា រជ្ជំ ការេសិ. តស្ស សិរិមា នាម ទេវី. តស្សា កុច្ឆិយំ ផុស្សោ នាម ពោធិសត្តោ និព្ពត្តិត្វា អនុបុព្ពេន សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុជ្ឈិ. ជយសេនោ រាជា ‘‘មម បុត្តោ មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខមិត្វា ពុទ្ធោ ជាតោ, មយ្ហមេវ ពុទ្ធោ, មយ្ហំ ធម្មោ, មយ្ហំ សង្ឃោ’’តិ មមត្តំ ឧប្បាទេត្វា សព្ពកាលំ សយមេវ ឧបដ្ឋហតិ, ន អញ្ញេសំ ឱកាសំ ទេតិ.

ភគវតោ កនិដ្ឋភាតរោ វេមាតិកា តយោ ភាតរោ ចិន្តេសុំ – ‘‘ពុទ្ធា នាម សព្ពលោក ហិតត្ថាយ ឧប្បជ្ជន្តិ, ន ឯកស្សេវ អត្ថាយ. អម្ហាកញ្ច បិតា អញ្ញេសំ ឱកាសំ ន ទេតិ. កថំ នុ ខោ មយំ លភេយ្យាម ភគវន្តំ ឧបដ្ឋាតុំ ភិក្ខុសង្ឃញ្ចា’’តិ? តេសំ ឯតទហោសិ – ‘‘ហន្ទ មយំ កិញ្ចិ ឧបាយំ ករោមា’’តិ. តេ បច្ចន្តំ កុបិតំ វិយ ការាបេសុំ. តតោ រាជា ‘‘បច្ចន្តោ កុបិតោ’’តិ សុត្វា តយោបិ បុត្តេ បច្ចន្តំ វូបសមេតុំ បេសេសិ. តេ គន្ត្វា វូបសមេត្វា អាគតា. រាជា តុដ្ឋោ វរំ អទាសិ ‘‘យំ ឥច្ឆថ, តំ គណ្ហថា’’តិ. តេ ‘‘មយំ ភគវន្តំ ឧបដ្ឋាតុំ ឥច្ឆាមា’’តិ អាហំសុ. រាជា ‘‘ឯតំ ឋបេត្វា អញ្ញំ គណ្ហថា’’តិ អាហ. តេ ‘‘មយំ អញ្ញេន អនត្ថិកា’’តិ អាហំសុ. តេន ហិ បរិច្ឆេទំ កត្វា គណ្ហថាតិ. តេ សត្ត វស្សានិ យាចិំសុ. រាជា ន អទាសិ. ឯវំ ‘‘ឆ, បញ្ច, ចត្តារិ, តីណិ, ទ្វេ, ឯកំ, សត្ត មាសេ, ឆ, បញ្ច, ចត្តារោ’’តិ វត្វា យាវ តេមាសំ យាចិំសុ. តទា រាជា ‘‘គណ្ហថា’’តិ អទាសិ.

តេ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា អាហំសុ – ‘‘ឥច្ឆាម មយំ, ភន្តេ, ភគវន្តំ តេមាសំ ឧបដ្ឋាតុំ, អធិវាសេតុ នោ, ភន្តេ, ភគវា ឥមំ តេមាសំ វស្សាវាស’’ន្តិ. អធិវាសេសិ ភគវា តុណ្ហីភាវេន. តេ តយោ អត្តនោ ជនបទេ និយុត្តកបុរិសស្ស លេខំ បេសេសុំ ‘‘ឥមំ តេមាសំ អម្ហេហិ ភគវា ឧបដ្ឋាតព្ពោ, វិហារំ អាទិំ កត្វា សព្ពំ ភគវតោ ឧបដ្ឋានសម្ភារំ សម្បាទេហី’’តិ. សោ សព្ពំ សម្បាទេត្វា បដិបេសេសិ. តេ កាសាយវត្ថនិវត្ថា ហុត្វា បុរិសសហស្សេហិ វេយ្យាវច្ចករេហិ ភគវន្តំ ភិក្ខុសង្ឃញ្ច សក្កច្ចំ ឧបដ្ឋហមានា ជនបទំ នេត្វា វិហារំ និយ្យាតេត្វា វស្សំ វសាបេសុំ.

តេសំ ភណ្ឌាគារិកោ ឯកោ គហបតិបុត្តោ សបជាបតិកោ សទ្ធោ អហោសិ បសន្នោ. សោ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស ទានវត្តំ សក្កច្ចំ អទាសិ. ជនបទេ និយុត្តកបុរិសោ តំ គហេត្វា ជានបទេហិ ឯកាទសមត្តេហិ បុរិសសហស្សេហិ សទ្ធិំ សក្កច្ចមេវ ទានំ បវត្តាបេសិ. តត្ថ កេចិ ជានបទា បដិហតចិត្តា អហេសុំ. តេ ទានស្ស អន្តរាយំ កត្វា ទេយ្យធម្មំ អត្តនា ខាទិំសុ, ភត្តសាលញ្ច អគ្គិនា ទហិំសុ. បវារិតា រាជបុត្តា ភគវតោ សក្ការំ កត្វា ភគវន្តំ បុរក្ខត្វា បិតុ សន្តិកមេវ បច្ចាគមិំសុ. តត្ថ គន្ត្វា ភគវា បរិនិព្ពាយិ. រាជបុត្តា ច ជនបទេ និយុត្តកបុរិសោ ច ភណ្ឌាគារិកោ ច អនុបុព្ពេន កាលំ កត្វា សទ្ធិំ បរិសាយ សគ្គេ ឧប្បជ្ជិំសុ, បដិហតចិត្តា ជនា និរយេ ឧប្បជ្ជិំសុ. ឯវំ តេសំ ឧភយេសំ ជនានំ សគ្គតោ សគ្គំ និរយតោ និរយំ ឧបបជ្ជន្តានំ ទ្វានវុតិកប្បា វីតិវត្តា.

អថ ឥមស្មិំ ភទ្ទកប្បេ កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ តេ បដិហតចិត្តា ជនា បេតេសុ ឧប្បន្នា. តទា មនុស្សា អត្តនោ អត្តនោ ញាតកានំ បេតានំ អត្ថាយ ទានំ ទត្វា ឧទ្ទិសន្តិ ‘‘ឥទំ នោ ញាតីនំ ហោតូ’’តិ, តេ សម្បត្តិំ លភន្តិ. អថ ឥមេបិ បេតា តំ ទិស្វា កស្សបំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិំសុ – ‘‘កិំ នុ ខោ, ភន្តេ, មយម្បិ ឯវរូបំ សម្បត្តិំ លភេយ្យាមា’’តិ? ភគវា អាហ – ‘‘ឥទានិ ន លភថ, អនាគតេ បន គោតមោ នាម សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភវិស្សតិ, តស្ស ភគវតោ កាលេ ពិម្ពិសារោ នាម រាជា ភវិស្សតិ, សោ តុម្ហាកំ ឥតោ ទ្វានវុតិកប្បេ ញាតិ អហោសិ, សោ ពុទ្ធស្ស ទានំ ទត្វា តុម្ហាកំ ឧទ្ទិសិស្សតិ, តទា លភិស្សថា’’តិ. ឯវំ វុត្តេ កិរ តេសំ បេតានំ តំ វចនំ ‘‘ស្វេ លភិស្សថា’’តិ វុត្តំ វិយ អហោសិ.

តតោ ឯកស្មិំ ពុទ្ធន្តរេ វីតិវត្តេ អម្ហាកំ ភគវា ឧប្បជ្ជិ. តេបិ តយោ រាជបុត្តា បុរិសសហស្សេន សទ្ធិំ ទេវលោកតោ ចវិត្វា មគធរដ្ឋេ ព្រាហ្មណកុលេ ឧប្បជ្ជិត្វា អនុបុព្ពេន តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា គយាសីសេ តយោ ជដិលា អហេសុំ, ជនបទេ និយុត្តកបុរិសោ រាជា ពិម្ពិសារោ អហោសិ, ភណ្ឌាគារិកោ គហបតិបុត្តោ វិសាខោ នាម សេដ្ឋិ អហោសិ, តស្ស បជាបតិ ធម្មទិន្នា នាម សេដ្ឋិធីតា អហោសិ, អវសេសា បន បរិសា រញ្ញោ ឯវ បរិវារា ហុត្វា និព្ពត្តិំសុ.

អម្ហាកម្បិ ភគវា លោកេ ឧប្បជ្ជិត្វា សត្តសត្តាហំ អតិក្កមិត្វា អនុបុព្ពេន ពារាណសិំ អាគម្ម ធម្មចក្កំ បវត្តេត្វា បញ្ចវគ្គិយេ អាទិំ កត្វា យាវ សហស្សបរិវារេ តយោ ជដិលេ វិនេត្វា រាជគហំ អគមាសិ. តត្ថ ច តទហុបសង្កមន្តំយេវ រាជានំ ពិម្ពិសារំ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាបេសិ សទ្ធិំ ឯកាទសនហុតេហិ អង្គមគធវាសីហិ ព្រាហ្មណគហបតិកេហិ. អថ រញ្ញា ស្វាតនាយ ភត្តេន និមន្តិតោ អធិវាសេត្វា ទុតិយទិវសេ មាណវកវណ្ណេន សក្កេន ទេវានមិន្ទេន បុរតោ គច្ឆន្តេន –

‘‘ទន្តោ ទន្តេហិ សហ បុរាណជដិលេហិ, វិប្បមុត្តោ វិប្បមុត្តេហិ;

សិង្គីនិក្ខសវណ្ណោ, រាជគហំ បាវិសិ ភគវា’’តិ. (មហាវ. ៥៨) –

ឯវមាទីហិ គាថាហិ អភិត្ថវិយមានោ រាជគហំ បវិសិត្វា រញ្ញោ និវេសនេ មហាទានំ សម្បដិច្ឆិ. តេ បន បេតា ‘‘ឥទានិ រាជា ទានំ អម្ហាកំ ឧទ្ទិសិស្សតិ, ឥទានិ ឧទ្ទិសិស្សតី’’តិ អាសាយ សម្បរិវារេត្វា អដ្ឋំសុ.

រាជា ទានំ ទត្វា ‘‘កត្ថ នុ ខោ ភគវា វិហរេយ្យា’’តិ ភគវតោ វិហារដ្ឋានមេវ ចិន្តេសិ, ន តំ ទានំ កស្សចិ ឧទ្ទិសិ. តថា តំ ទានំ អលភន្តា បេតា ឆិន្នាសា ហុត្វា រត្តិយំ រញ្ញោ និវេសនេ អតិវិយ ភិំសនកំ វិស្សរមកំសុ. រាជា ភយសន្តាសសំវេគំ អាបជ្ជិត្វា វិភាតាយ រត្តិយា ភគវតោ អារោចេហិ – ‘‘ឯវរូបំ សទ្ទំ អស្សោសិំ, កិំ នុ ខោ មេ, ភន្តេ, ភវិស្សតី’’តិ? ភគវា ‘‘មា ភាយិ, មហារាជ, ន តេ កិញ្ចិ បាបកំ ភវិស្សតិ, អបិច ខោ សន្តិ តេ បុរាណញាតកា បេតេសុ ឧប្បន្នា. តេ ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ តមេវ បច្ចាសីសន្តា ‘ពុទ្ធស្ស ទានំ ទត្វា អម្ហាកំ ឧទ្ទិសិស្សតី’តិ វិចរន្តា តយា ហិយ្យោ ទានំ ទត្វា ន ឧទ្ទិសិតត្តា ឆិន្នាសា ហុត្វា តថារូបំ វិស្សរមកំសូ’’តិ អាហ. ‘‘កិំ ឥទានិបិ, ភន្តេ, ទិន្នេ តេ លភេយ្យុ’’ន្តិ? ‘‘អាម, មហារាជា’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ, អធិវាសេតុ មេ ភគវា អជ្ជតនាយ ទានំ, តេសំ ឧទ្ទិសិស្សាមី’’តិ. អធិវាសេសិ ភគវា តុណ្ហីភាវេន.

រាជា និវេសនំ គន្ត្វា មហាទានំ បដិយាទាបេត្វា ភគវតោ កាលំ អារោចាបេសិ. ភគវា រាជន្តេបុរំ គន្ត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន. តេ បេតា ‘‘អបិ នាម អជ្ជ លភេយ្យាមា’’តិ គន្ត្វា តិរោកុដ្ដាទីសុ អដ្ឋំសុ. ភគវា តថា អកាសិ, យថា តេ សព្ពេវ រញ្ញោ អាបាថំ គតា អហេសុំ. រាជា ទក្ខិណោទកំ ទេន្តោ ‘‘ឥទំ មេ ញាតីនំ ហោតូ’’តិ ឧទ្ទិសិ. តាវទេវ បេតានំ កមលកុវលយសញ្ឆន្នា បោក្ខរណិយោ និព្ពត្តិំសុ. តេ តត្ថ ន្ហត្វា ច បិវិត្វា ច បដិប្បស្សទ្ធទរថកិលមថបិបាសា សុវណ្ណវណ្ណា អហេសុំ. រាជា យាគុខជ្ជភោជ្ជានិ ទត្វា ឧទ្ទិសិ. តេសំ តង្ខណញ្ញេវ ទិព្ពយាគុខជ្ជភោជ្ជានិ និព្ពត្តិំសុ. តេ តានិ បរិភុញ្ជិត្វា បីណិន្ទ្រិយា អហេសុំ. អថ វត្ថសេនាសនានិ ទត្វា ឧទ្ទិសិ. តេសំ ទិព្ពវត្ថបាសាទបច្ចត្ថរណសេយ្យាទិអលង្ការវិធយោ និព្ពត្តិំសុ. សា ច តេសំ សម្បត្តិ សព្ពាបិ យថា រញ្ញោ បាកដា ហោតិ, តថា ភគវា អធិដ្ឋាសិ. រាជា តំ ទិស្វា អតិវិយ អត្តមនោ អហោសិ. តតោ ភគវា ភុត្តាវី បវារិតោ រញ្ញោ ពិម្ពិសារស្ស អនុមោទនត្ថំ តិរោកុដ្ដបេតវត្ថុំ អភាសិ –

១៤. ‘‘តិរោកុដ្ដេសុ តិដ្ឋន្តិ, សន្ធិសិង្ឃាដកេសុ ច;

ទ្វារពាហាសុ តិដ្ឋន្តិ, អាគន្ត្វាន សកំ ឃរំ.

១៥. ‘‘បហូតេ អន្នបានម្ហិ, ខជ្ជភោជ្ជេ ឧបដ្ឋិតេ;

ន តេសំ កោចិ សរតិ, សត្តានំ កម្មបច្ចយា.

១៦. ‘‘ឯវំ ទទន្តិ ញាតីនំ, យេ ហោន្តិ អនុកម្បកា;

សុចិំ បណីតំ កាលេន, កប្បិយំ បានភោជនំ.

១៧. ‘‘ឥទំ វោ ញាតីនំ ហោតុ, សុខិតា ហោន្តុ ញាតយោ;

តេ ច តត្ថ សមាគន្ត្វា, ញាតិបេតា សមាគតា;

បហូតេ អន្នបានម្ហិ, សក្កច្ចំ អនុមោទរេ.

១៨. ‘‘ចិរំ ជីវន្តុ នោ ញាតី, យេសំ ហេតុ លភាមសេ;

អម្ហាកញ្ច កតា បូជា, ទាយកា ច អនិប្ផលា.

១៩. ‘‘ន ហិ តត្ថ កសិ អត្ថិ, គោរក្ខេត្ថ ន វិជ្ជតិ;

វណិជ្ជា តាទិសី នត្ថិ, ហិរញ្ញេន កយាកយំ;

ឥតោ ទិន្នេន យាបេន្តិ, បេតា កាលគតា តហិំ.

២០. ‘‘ឧន្នមេ ឧទកំ វុដ្ឋំ, យថា និន្នំ បវត្តតិ;

ឯវមេវ ឥតោ ទិន្នំ, បេតានំ ឧបកប្បតិ.

២១. ‘‘យថា វារិវហា បូរា, បរិបូរេន្តិ សាគរំ;

ឯវមេវ ឥតោ ទិន្នំ, បេតានំ ឧបកប្បតិ.

២២. ‘‘អទាសិ មេ អកាសិ មេ, ញាតិមិត្តា សខា ច មេ;

បេតានំ ទក្ខិណំ ទជ្ជា, បុព្ពេ កតមនុស្សរំ.

២៣. ‘‘ន ហិ រុណ្ណំ វា សោកោ វា, យា ចញ្ញា បរិទេវនា;

ន តំ បេតានមត្ថាយ, ឯវំ តិដ្ឋន្តិ ញាតយោ.

២៤. ‘‘អយញ្ច ខោ ទក្ខិណា ទិន្នា, សង្ឃម្ហិ សុប្បតិដ្ឋិតា;

ទីឃរត្តំ ហិតាយស្ស, ឋានសោ ឧបកប្បតិ.

២៥. ‘‘សោ ញាតិធម្មោ ច អយំ និទស្សិតោ, បេតាន បូជា ច កតា ឧឡារា;

ពលញ្ច ភិក្ខូនមនុប្បទិន្នំ, តុម្ហេហិ បុញ្ញំ បហុតំ អនប្បក’’ន្តិ.

១៤. តត្ថ តិរោកុដ្ដេសូតិ កុដ្ដានំ បរភាគេសុ. តិដ្ឋន្តីតិ និសជ្ជាទិបដិក្ខេបតោ ឋានកប្បនវចនមេតំ, គេហបាការកុដ្ដានំ ទ្វារតោ ពហិ ឯវ តិដ្ឋន្តីតិ អត្ថោ. សន្ធិសិង្ឃាដកេសុ ចាតិ សន្ធីសុ ច សិង្ឃាដកេសុ ច. សន្ធីតិ ចតុក្កោណរច្ឆា, ឃរសន្ធិភិត្តិសន្ធិអាលោកសន្ធិយោបិ វុច្ចន្តិ. សិង្ឃាដកាតិ តិកោណរច្ឆា. ទ្វារពាហាសុ តិដ្ឋន្តីតិ នគរទ្វារឃរទ្វារានំ ពាហា និស្សាយ តិដ្ឋន្តិ. អាគន្ត្វាន សកំ ឃរន្តិ សកឃរំ នាម បុព្ពញាតិឃរម្បិ អត្តនា សាមិភាវេន អជ្ឈាវុត្ថឃរម្បិ, តទុភយម្បិ តេ យស្មា សកឃរសញ្ញាយ អាគច្ឆន្តិ, តស្មា ‘‘អាគន្ត្វាន សកំ ឃរ’’ន្តិ អាហ.

១៥. ឯវំ ភគវា បុព្ពេ អនជ្ឈាវុត្ថបុព្ពម្បិ បុព្ពញាតិឃរត្តា ពិម្ពិសារនិវេសនំ សកឃរសញ្ញាយ អាគន្ត្វា តិរោកុដ្ដាទីសុ ឋិតេ ឥស្សាមច្ឆរិយផលំ អនុភវន្តេ អតិវិយ ទុទ្ទសិកវិរូបភយានកទស្សនេ ពហូ បេតេ រញ្ញោ ទស្សេន្តោ ‘‘តិរោកុដ្ដេសុ តិដ្ឋន្តី’’តិ គាថំ វត្វា បុន តេហិ កតស្ស កម្មស្ស ទារុណភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘បហូតេ អន្នបានម្ហី’’តិ ទុតិយគាថមាហ.

តត្ថ បហូតេតិ អនប្បកេ ពហុម្ហិ, យាវទត្ថេតិ អត្ថោ. ព-ការស្ស ហិ ប-ការោ លព្ភតិ ‘‘បហុ សន្តោ ន ភរតី’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ៩៨) វិយ. កេចិ បន ‘‘ពហុកេ’’តិ បឋន្តិ, សោ បន បមាទបាឋោ. អន្នបានម្ហីតិ អន្នេ ច បានេ ច. ខជ្ជភោជ្ជេតិ ខជ្ជេ ច ភោជ្ជេ ច. ឯតេន អសិតបីតខាយិតសាយិតវសេន ចតុព្ពិធម្បិ អាហារំ ទស្សេតិ. ឧបដ្ឋិតេតិ ឧបគម្ម ឋិតេ សជ្ជិតេ, បដិយត្តេតិ អត្ថោ. ន តេសំ កោចិ សរតិ សត្តានន្តិ តេសំ បេត្តិវិសយេ ឧប្បន្នានំ សត្តានំ កោចិ មាតា វា បិតា វា បុត្តោ វា នត្តា វា ន សរតិ. កិំ ការណា? កម្មបច្ចយាតិ, អត្តនា កតស្ស អទានទានបដិសេធនាទិភេទស្ស កទរិយកម្មស្ស ការណភាវតោ. តញ្ហិ កម្មំ តេសំ ញាតីនំ សរិតុំ ន ទេតិ.

១៦. ឯវំ ភគវា អនប្បកេបិ អន្នបានាទិម្ហិ វិជ្ជមានេ ញាតីនំ បច្ចាសីសន្តានំ បេតានំ កម្មផលេន ញាតកានំ អនុស្សរណមត្តស្សាបិ អភាវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បេត្តិវិសយុបបន្នេ ញាតកេ ឧទ្ទិស្ស រញ្ញា ទិន្នទានំ បសំសន្តោ ‘‘ឯវំ ទទន្តិ ញាតីន’’ន្តិ តតិយគាថមាហ.