១០. សេរីសកវិមានវណ្ណនា

សុណោថ យក្ខស្ស ច វាណិជាន ចាតិ សេរីសកវិមានំ. តស្ស កា ឧប្បត្តិ? ភគវតិ បរិនិព្ពុតេ អាយស្មា កុមារកស្សបោ បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ សេតព្យនគរំ សម្បត្តោ. តត្ថ បាយាសិរាជញ្ញំ អត្តនោ សន្តិកំ ឧបគតំ វិបរីតគ្គាហតោ វិវេចេត្វា សម្មាទស្សនេ បតិដ្ឋាបេសិ. សោ តតោ បដ្ឋាយ បុញ្ញបសុតោ ហុត្វា សមណព្រាហ្មណានំ ទានំ ទេន្តោ តត្ថ អកតបរិចយតាយ អសក្កច្ចំ ទានំ ទត្វា អបរភាគេ កាលំ កត្វា ចាតុមហារាជិកភវនេ សុញ្ញេ សេរីសកេ វិមានេ និព្ពត្តិ.

អតីតេ កិរ កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ ឯកោ ខីណាសវត្ថេរោ អញ្ញតរស្មិំ គាមេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ពហិគាមេ ទេវសិកំ ឯកស្មិំ បទេសេ ភត្តកិច្ចំ អកាសិ. តំ ទិស្វា ឯកោ គោបាលកោ ‘‘អយ្យោ សូរិយាតបេន កិលមតី’’តិ បសន្នចិត្តោ ចតូហិ សិរីសថម្ភេហិ សាខាមណ្ឌបំ កត្វា អទាសិ, មណ្ឌបស្ស សមីបេ សិរីសរុក្ខំ រោបេសីតិ ច វទន្តិ. សោ កាលំ កត្វា តេនេវ បុញ្ញកម្មេន ចាតុមហារាជិកេសុ និព្ពត្តិ, តស្ស បុរិមកម្មស្ស សូចកំ វិមានទ្វារេ សិរីសវនំ និព្ពត្តិ វណ្ណគន្ធសម្បន្នេហិ បុប្ផេហិ សព្ពកាលំ ឧបសោភមានំ, តេន តំ វិមានំ ‘‘សេរីសក’’ន្តិ បញ្ញាយិត្ថ. សោ ច ទេវបុត្តោ ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទេវេសុ ចេវ មនុស្សេសុ ច សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ យសត្ថេរស្ស ចតូសុ វិមលាទីសុ គិហិសហាយេសុ គវម្បតិ នាម ហុត្វា ភគវតោ ធម្មទេសនាយ អរហត្តេ បតិដ្ឋិតោ បុព្ពាចិណ្ណវសេន តំ សុញ្ញវិមានំ ទិស្វា អភិណ្ហំ ទិវាវិហារំ គច្ឆតិ.

សោ អបរភាគេ បាយាសិទេវបុត្តំ តត្ថ ទិស្វា ‘‘កោសិ ត្វំ, អាវុសោ’’តិ បុច្ឆិត្វា តេន ‘‘អហំ, ភន្តេ, បាយាសិរាជញ្ញោ ឥធូបបន្នោ’’តិ វុត្តេ ‘‘ននុ ត្វំ មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ វិបរីតទស្សនោ កថមិធូបបន្នោ’’តិ អាហ. អថ នំ បាយាសិទេវបុត្តោ ‘‘អយ្យេនម្ហិ កុមារកស្សបត្ថេរេន មិច្ឆាទស្សនតោ វិវេចិតោ, បុញ្ញកិរិយានំ អសក្កច្ចការិតាយ បន សុញ្ញេ វិមានេ និព្ពត្តោ. សាធុ, ភន្តេ, មនុស្សលោកំ គតកាលេ មម បរិជនស្ស អារោចេថ ‘បាយាសិរាជញ្ញោ អសក្កច្ចំ ទានំ ទត្វា សុញ្ញំ សេរីសកវិមានំ ឧបបន្នោ, តុម្ហេ បន សក្កច្ចំ បុញ្ញានិ កត្វា តត្រូបបត្តិយា ចិត្តំ បណិទហថា’’តិ. ថេរោ តស្សានុកម្បាយ តថា អកាសិ. តេបិ ថេរស្ស វចនំ សុត្វា តថា ចិត្តំ បណិធាយ បុញ្ញានិ កត្វា សេរីសកេ វិមានេ និព្ពត្តិំសុ. សេរីសកទេវបុត្តំ បន វេស្សវណមហារាជា មរុភូមិយំ ឆាយូទករហិតេ មគ្គេ មគ្គបដិបន្នានំ មនុស្សានំ អមនុស្សបរិបន្ថ មោចនត្ថំ មគ្គរក្ខកំ ឋបេសិ.

អថ អបរេន សមយេន អង្គមគធវាសិនោ វាណិជា សកដសហស្សំ ភណ្ឌស្ស បូរេត្វា សិន្ធុសោវីរទេសំ គច្ឆន្តា មរុកន្តារេ ទិវា ឧណ្ហភយេន មគ្គំ អប្បដិបជ្ជិត្វា រត្តិំ នក្ខត្តសញ្ញាយ មគ្គំ បដិបជ្ជិំសុ. តេ មគ្គមូឡ្ហា ហុត្វា អញ្ញំ ទិសំ អគមំសុ. តេសំ អន្តរេ ឯកោ ឧបាសកោ អហោសិ សទ្ធោ បសន្នោ សីលសម្បន្នោ អរហត្តប្បត្តិយា ឧបនិស្សយសម្បន្នោ មាតាបិតូនំ ឧបដ្ឋានត្ថំ វណិជ្ជាយ គតោ. តំ អនុគ្គណ្ហន្តោ សេរីសកទេវបុត្តោ សហ វិមានេន អត្តានំ ទស្សេសិ. ទស្សេត្វា ច បន ‘‘កស្មា តុម្ហេ ឥមំ ឆាយូទករហិតំ វាលុកាកន្តារំ បដិបន្នា’’តិ បុច្ឆិ. តេ ចស្ស តត្ថ អត្តនោ អាគតប្បការំ កថេសុំ, តទត្ថទីបនា ទេវបុត្តស្ស វាណិជានញ្ច វចនបដិវចនគាថា ហោន្តិ. អាទិតោ បន ទ្វេ គាថា តាសំ សម្ពន្ធទស្សនត្ថំ ធម្មសង្គាហកេហិ ឋបិតា –

១២២៨. ‘‘សុណោថ យក្ខស្ស ច វាណិជាន ច, សមាគមោ យត្ថ តទា អហោសិ;

យថា កថំ ឥតរិតរេន ចាបិ, សុភាសិតំ តញ្ច សុណាថ សព្ពេ.

១២២៩. ‘‘យោ សោ អហុ រាជា បាយាសិ នាម, ភុម្មានំ សហព្យគតោ យសស្សី;

សោ មោទមានោវ សកេ វិមានេ, អមានុសោ មានុសេ អជ្ឈភាសី’’តិ.

១២២៨-៩. តត្ថ សុណោថាតិ សវនាណត្តិកវចនំ. យំ មយំ ឥទានិ ភណាម, តំ សុណោថាតិ. យក្ខស្សាតិ ទេវស្ស. ទេវោ ហិ មនុស្សានំ ឯកច្ចានំ ទេវានញ្ច បូជនីយភាវតោ ‘‘យក្ខោ’’តិ វុច្ចតិ. អបិច សក្កោបិ ចត្តារោ មហារាជានោបិ វេស្សវណបារិសជ្ជាបិ បុរិសោបិ ‘‘យក្ខោ’’តិ វុច្ចតិ. តថា ហិ ‘‘អតិពាឡ្ហំ ខោ អយំ យក្ខោ បមត្តោ វិហរតិ, យំនូនាហំ ឥមំ យក្ខំ សំវេជេយ្យ’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣៩៣) សក្កោ ‘‘យក្ខោ’’តិ វុត្តោ. ‘‘ចត្តារោ យក្ខា ខគ្គហត្ថា’’តិអាទីសុ មហារាជានោ. ‘‘សន្តិ ហិ, ភន្តេ, ឧឡារា យក្ខា ភគវតោ អប្បសន្នា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.២៧៦) វេស្សវណបារិសជ្ជា. ‘‘ឯត្តាវតា យក្ខស្ស សុទ្ធី’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ៤៨២) បុរិសោ. ឥធ បន វេស្សវណបារិសជ្ជោ អធិប្បេតោ. វាណិជាន ចាតិ គាថាពន្ធសុខត្ថំ អនុនាសិកលោបំ កត្វា វុត្តំ. សមាគមោតិ សមោធានំ. យត្ថាតិ យស្មិំ វណ្ណុបថេ. តទាតិ តស្មិំ មគ្គមូឡ្ហា ហុត្វា គមនកាលេ. ឥតរិតរេន ចាបីតិ ឥតរីតរញ្ចាបិ, ឥទំ យថាតិ ឥមិនា យោជេតព្ពំ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – សេរីសកទេវបុត្តស្ស វាណិជានញ្ច តទា យត្ថ សមាគមោ អហោសិ, តំ សុណោថ, យថា វាបិ តេហិ អញ្ញមញ្ញំ សុភាសិតំ សុលបិតំ កថំ បវត្តិតំ, តញ្ច សព្ពេ ឱហិតចិត្តា សុណាថាតិ. ភុម្មានន្តិ ភុម្មទេវានំ.

ឥទានិ យក្ខស្ស បុច្ឆាគាថាយោ ហោន្តិ –

១២៣០. ‘‘វង្កេ អរញ្ញេ អមនុស្សដ្ឋានេ, កន្តារេ អប្បោទកេ អប្បភក្ខេ;

សុទុគ្គមេ វណ្ណុបថស្ស មជ្ឈេ, វង្កំភយា នដ្ឋមនា មនុស្សា.

១២៣១. ‘‘នយិធ ផលា មូលមយា ច សន្តិ, ឧបាទានំ នត្ថិ កុតោធ ភក្ខោ;

អញ្ញត្រ បំសូហិ ច វាលុកាហិ ច, តត្តាហិ ឧណ្ហាហិ ច ទារុណាហិ ច.

១២៣២. ‘‘ឧជ្ជង្គលំ តត្តមិវំ កបាលំ, អនាយសំ បរលោកេន តុល្យំ;

លុទ្ទានមាវាសមិទំ បុរាណំ, ភូមិប្បទេសោ អភិសត្តរូបោ.

១២៣៣. ‘‘អថ តុម្ហេ កេន វណ្ណេន, កិមាសមានា ឥមំ បទេសញ្ហិ;

អនុបវិដ្ឋា សហសា សមេច្ច, លោភា ភយា អថ វា សម្បមូឡ្ហា’’តិ.

១២៣០. តត្ថ វង្កេតិ សំសយដ្ឋានេ. យត្ថ បវិដ្ឋានំ ‘‘ជីវិស្សាម នុ ខោ, មរិស្សាម នុ ខោ’’តិ ជីវិតេ សំសយោ ហោតិ, តាទិសេ អរញ្ញេ. អមនុស្សដ្ឋានេតិ អមនុស្សានំ បិសាចាទីនំ សញ្ចរណដ្ឋានេ, មនុស្សានំ វា អគោចរដ្ឋានេ. កន្តារេតិ និរុទកេ ឥរិណេ, កំ តារេន្តិ នយន្តិ ឯត្ថាតិ ហិ កន្តារោ, ឧទកំ គហេត្វា តរិតព្ពដ្ឋានំ. តេនាហ ‘‘អប្បោទកេ’’តិ. អប្ប-សទ្ទោ ហេត្ថ អភាវត្ថោ ‘‘អប្បិច្ឆោ អប្បនិគ្ឃោសោ’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៨.២៣; ចូឡវ. ៤៥៦) វិយ. វណ្ណុបថស្ស មជ្ឈេតិ វាលុកាកន្តារមជ្ឈេតិ អត្ថោ. វង្កំភយាតិ វង្កេហិ ភីតា. វង្កេហិ ភយំ ឯតេសន្តិ ‘‘វង្កភយា’’តិ វត្តព្ពេ គាថាសុខត្ថំ សានុនាសិកំ កត្វា ‘‘វង្កំភយា’’តិ វុត្តំ. ឥទញ្ច វាលុកាកន្តារបវេសនតោ បុព្ពេ តេសំ ឧប្បន្នភយំ សន្ធាយ វុត្តំ. នដ្ឋមនាតិ មគ្គសតិវិប្បវាសេន នដ្ឋមានសា, មគ្គមូឡ្ហាតិ អត្ថោ. មនុស្សាតិ តេសំ អាលបនំ.

១២៣១. ឥធាតិ ឥមស្មិំ មរុកន្តារេ. ផលាតិ អម្ពជម្ពុតាលនាឡិកេរាទិផលានិ ន សន្តីតិ យោជនា. មូលមយា ចាតិ មូលានិយេវ មូលមយា, វល្លិកន្ទាទីនិ សន្ធាយ វទតិ. ឧបាទានំ នត្ថីតិ កិញ្ចាបិ កិញ្ចិ ភក្ខំ នត្ថិ, ឧបាទានំ វា ឥន្ធនំ, អគ្គិស្ស ឥន្ធនមត្តម្បិ នត្ថិ, កុតោ កេន ការណេន ឥធ មរុកន្តារេ ភក្ខោ សិយាតិ អត្ថោ. យំ បន អត្ថិ តត្ថ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘អញ្ញត្រ បំសូហី’’តិអាទិ វុត្តំ.

១២៣២. ឧជ្ជង្គលន្តិ ជង្គលំ វុច្ចតិ លូខធូសរោ អនុទកោ ភូមិប្បទេសោ, តំ បន ឋានំ ជង្គលតោបិ ឧក្កំសេន ជង្គលន្តិ អាហ ‘‘ឧជ្ជង្គល’’ន្តិ. តេនាហ ‘‘តត្តមិវំ កបាល’’ន្តិ, តត្តំ អយោកបាលសទិសន្តិ អត្ថោ. គាថាសុខត្ថញ្ចេត្ថ សានុនាសិកំ កត្វា វុត្តំ, តត្តមិវឥច្ចេវ ទដ្ឋព្ពំ. អនាយសន្តិ នត្ថិ ឯត្ថ អាយោ សុខន្តិ អនាយំ, តតោ ឯវ ជីវិតំ សីយតិ វិនាសេតីតិ អនាយសំ. អថ វា ន អាយសន្តិ អនាយសំ. បរលោកេនាតិ នរកេន តុល្យំ. នរកញ្ហិ សត្តានំ ឯកន្តានត្ថតាយ បរភូតោ បដិសត្តុភូតោ លោកោតិ វិសេសតោ ‘‘បរលោកោ’’តិ វុច្ចតិ, សមន្តតោ អយោមយត្តា អាយសញ្ច, ឥទំ បន តទភាវតោ អនាយសំ, មហតោ ទុក្ខស្ស ឧប្បត្តិដ្ឋានតាយ បរលោកសទិសន្តិ ទស្សេតិ, ‘‘អនស្សយ’’ន្តិ ច កេចិ បឋន្តិ, សុខស្ស អប្បតិដ្ឋានភូតន្តិ អត្ថោ. លុទ្ទានមាវាសមិទំ បុរាណន្តិ ឥទំ ឋានំ ចិរកាលតោ បដ្ឋាយ លុទ្ទានំ ទារុណានំ បិសាចាទីនំ អាវាសភូតំ. អភិសត្តរូបោតិ ‘‘ឯវំ លូខោ ឃោរាការោ ហោតូ’’តិ បោរាណេហិ ឥសីហិ សបិតសទិសោ, ទិន្នសបោ វិយាតិ អត្ថោ.

១២៣៣. កេន វណ្ណេនាតិ កេន ការណេន. កិមាសមានាតិ កិំ បច្ចាសីសន្តា. ហីតិ និបាតមត្តំ. ‘‘បទេសម្បី’’តិ ច បឋន្តិ, ឥមម្បិ នាម បទេសន្តិ អត្ថោ. សហសា សមេច្ចាតិ សហសា អាទីនវានិសំសេ អវិចារេត្វា សមវាយេន អនុបវិដ្ឋា សប្បវិដ្ឋា. លោភា ភយា អថ វា កេនចិ អនត្ថកាមេន បលោភិតា លោភតោ កេនចិ អមនុស្សាទិនា បរិបាតិតា ភយា វា. អថ វា សម្បមូឡ្ហាតិ មគ្គវិប្បនដ្ឋា ឥមំ បទេសំ អនុបវិដ្ឋាតិ យោជនា.

ឥទានិ វាណិជា អាហំសុ –

១២៣៤. ‘‘មគធេសុ អង្គេសុ ច សត្ថវាហា, អារោបយិត្វា បណិយំ បុថុត្តំ;

តេ យាមសេ សិន្ធុសោវីរភូមិំ, ធនត្ថិកា ឧទ្ទយំ បត្ថយានា.

១២៣៥. ‘‘ទិវា បិបាសំនធិវាសយន្តា, យោគ្គានុកម្បញ្ច សមេក្ខមានា;

ឯតេន វេគេន អាយាម សព្ពេ, រត្តិំ មគ្គំ បដិបន្នា វិកាលេ.

១២៣៦. ‘‘តេ ទុប្បយាតា អបរទ្ធមគ្គា, អន្ធាកុលា វិប្បនដ្ឋា អរញ្ញេ;

សុទុគ្គមេ វណ្ណុបថស្ស មជ្ឈេ, ទិសំ ន ជានាម បមូឡ្ហចិត្តា.

១២៣៧. ‘‘ឥទញ្ច ទិស្វាន អទិដ្ឋបុព្ពំ, វិមានសេដ្ឋញ្ច តវញ្ច យក្ខ;

តតុត្តរិំ ជីវិតមាសមានា, ទិស្វា បតីតា សុមនា ឧទគ្គា’’តិ.

១២៣៤. តត្ថ មគធេសុ អង្គេសុ ច សត្ថវាហាតិ មគធរដ្ឋេ ច អង្គរដ្ឋេ ច ជាតា សំវឌ្ឍា តំនិវាសិនោ សត្ថេ សត្ថស្ស ច វាហនកា សត្ថកា ចេវ សត្ថសាមិកា ច. បណិយន្តិ ភណ្ឌំ. តេតិ តេ មយំ. យាមសេតិ គច្ឆាម. សិន្ធុសោវីរភូមិន្តិ សិន្ធុទេសំ សោវីរទេសញ្ច. ឧទ្ទយន្តិ អានិសំសំ អតិរេកលាភំ.

១២៣៥. អនធិវាសយន្តាតិ អធិវាសេតុំ អសក្កោន្តា. យោគ្គានុកម្បន្តិ គោណាទីនំ សត្តានំ អនុគ្គហំ. ឯតេន វេគេនាតិ ឥមិនា ជវេន, យេន តវ ទស្សនតោ បុព្ពេ អាយាម អាគតម្ហ. រត្តិំ មគ្គំ បដិបន្នាតិ រត្តិយំ មគ្គំ បដិបន្នា. វិកាលេតិ អកាលេ អវេលាយំ.

១២៣៦. ទុប្បយាតាតិ ទុដ្ឋុ បយាតា អបថេ គតា, តតោ ឯវ អបរទ្ធមគ្គា. អន្ធាកុលាតិ អន្ធា វិយ អាកុលា, មគ្គជាននសមត្ថស្ស បញ្ញាចក្ខុនោ អភាវេន អន្ធា, តតោ ឯវ អាកុលា, វិប្បនដ្ឋា ច មគ្គសម្មូឡ្ហតាយ. ទិសន្តិ គន្តព្ពទិសំ, យស្សំ ទិសាយំ សិន្ធុសោវីរទេសោ, តំ ទិសំ. បមូឡ្ហចិត្តាតិ ទិសាសំសយសុមូឡ្ហចិត្តា.

១២៣៧. តវញ្ចាតិ តុវញ្ច. យក្ខាតិ អាលបនំ. តតុត្តរិំ ជីវិតមាសមានាតិ យោ ‘‘ឥតោ បរំ អម្ហាកំ ជីវិតំ នត្ថី’’តិ ជីវិតសំសយោ ឧប្បន្នោ, ឥទានិ តតោ ឧត្តរិម្បិ ជីវិតំ អាសីសន្តា. ទិស្វាតិ ទស្សនហេតុ. បតីតាតិ បហដ្ឋា. សុមនាតិ សោមនស្សប្បត្តា. ឧទគ្គាតិ ឧទគ្គាយ បីតិយា ឧទគ្គចិត្តា.

ឯវំ វាណិជេហិ អត្តនោ បវត្តិយា បកាសិតាយ បុន ទេវបុត្តោ ទ្វីហិ គាថាហិ បុច្ឆិ –

១២៣៨. ‘‘បារំ សមុទ្ទស្ស ឥមញ្ច វណ្ណុំ, វេត្តាចរំ សង្កុបថញ្ច មគ្គំ;

នទិយោ បន បព្ពតានញ្ច ទុគ្គា, បុថុទ្ទិសា គច្ឆថ ភោគហេតុ.

១២៣៩. ‘‘បក្ខន្ទិយាន វិជិតំ បរេសំ, វេរជ្ជកេ មានុសេ បេក្ខមានា;

យំ វោ សុតំ វា អថ វាបិ ទិដ្ឋំ, អច្ឆេរកំ តំ វោ សុណោម តាតា’’តិ.

តស្សត្ថោ – បារំ សមុទ្ទស្សាតិ សមុទ្ទស្ស បរតីរំ, ឥមញ្ច ឦទិសំ, វណ្ណុំ វណ្ណុបថំ វេត្តលតា ពន្ធិត្វា អាចរិតព្ពតោ វេត្តាចរំ មគ្គំ, សង្កុកេ ខាណុកេ កោដ្ដេត្វា គន្តព្ពតោ សង្កុបថំ មគ្គំ, នទិយោ បន ចន្ទភាគាទិកា, បព្ពតានញ្ច វិសមប្បទេសាតិ ឯវំ ទុគ្គា បុថុទ្ទិសា ភោគនិមិត្តំ គច្ឆថ, ឯវំ គច្ឆន្តា ច បក្ខន្ទិយាន បក្ខន្ទិត្វា អនុបវិសិត្វា, បរេសំ រាជូនំ វិជិតំ តត្ថ វេរជ្ជកេ វិទេសវាសិកេ មនុស្សេ បេក្ខមានា គច្ឆថ, ឯវំភូតេហិ វោ តុម្ហេហិ យំ សុតំ វា អថ វា ទិដ្ឋំ វា អច្ឆេរកំ អច្ឆរិយំ, តំ វោ សន្តិកេ តាតា វាណិជា សុណោមាតិ អត្តនោ វិមានស្ស អច្ឆរិយភាវំ តេហិ កថាបេតុកាមោ បុច្ឆតិ.

ឯវំ ទេវបុត្តេន បុដ្ឋា វាណិជា អាហំសុ –

១២៤០. ‘‘ឥតោបិ អច្ឆេរតរំ កុមារ, ន នោ សុតំ វា អថ វាបិ ទិដ្ឋំ;

អតីតមានុសកមេវ សព្ពំ, ទិស្វា ន តប្បាម អនោមវណ្ណំ.

១២៤១. ‘‘វេហាយសំ បោក្ខរញ្ញោ សវន្តិ, បហូតមល្យា ពហុបុណ្ឌរីកា;

ទុមា ចិមេ និច្ចផលូបបន្នា, អតីវ គន្ធា សុរភិំ បវាយន្តិ.

១២៤២. ‘‘វេឡូរិយថម្ភា សតមុស្សិតាសេ, សិលាបវាឡស្ស ច អាយតំសា;

មសារគល្លា សហលោហិតង្គា, ថម្ភា ឥមេ ជោតិរសាមយាសេ.

១២៤៣. ‘‘សហស្សថម្ភំ អតុលានុភាវំ, តេសូបរិ សាធុមិទំ វិមានំ;

រតនន្តរំ កញ្ចនវេទិមិស្សំ, តបនីយបដ្ដេហិ ច សាធុឆន្នំ.

១២៤៤. ‘‘ជម្ពោនទុត្តត្តមិទំ សុមដ្ឋោ, បាសាទសោបានផលូបបន្នោ;

ទឡ្ហោ ច វគ្គុ ច សុសង្គតោ ច, អតីវ និជ្ឈានខមោ មនុញ្ញោ.

១២៤៥. ‘‘រតនន្តរស្មិំ ពហុអន្នបានំ, បរិវារិតោ អច្ឆរាសង្គណេន;

មុរជអាលម្ពរតូរិយឃុដ្ឋោ, អភិវន្ទិតោសិ ថុតិវន្ទនាយ.

១២៤៦. ‘‘សោ មោទសិ នារិគណប្បពោធនោ, វិមានបាសាទវរេ មនោរមេ;

អចិន្តិយោ សព្ពគុណូបបន្នោ, រាជា យថា វេស្សវណោ នឡិន្យា.

១២៤៧. ‘‘ទេវោ នុ អាសិ ឧទវាសិ យក្ខោ,

ឧទាហុ ទេវិន្ទោ មនុស្សភូតោ;

បុច្ឆន្តិ តំ វាណិជា សត្ថវាហា,

អាចិក្ខ កោ នាម តុវំសិ យក្ខោ’’តិ.

១២៤០-២. តត្ថ កុមារាតិ បឋមវយេ ឋិតត្តា ទេវបុត្តំ អាលបតិ. សព្ពន្តិ ទេវបុត្តំ តស្ស វិមានបដិពទ្ធញ្ច សន្ធាយ វទតិ. បោក្ខរញ្ញោតិ បោក្ខរណិយោ. សតមុស្សិតាសេតិ សតរតនុព្ពេធា. សិលាបវាឡស្សាតិ សិលាយ បវាឡស្ស ច, សិលាមយា បវាឡមយាតិ អត្ថោ. អាយតំសាតិ ទីឃំសា. អថ វា អាយតា ហុត្វា អដ្ឋសោឡសទ្វត្តិំសាទិអំសវន្តោ.

១២៤២. តេសូបរីតិ តេសំ ថម្ភានំ ឧបរិ. សាធុមិទន្តិ សុន្ទរំ ឥទំ តវ វិមានំ. រតនន្តរន្តិ រតនន្តរវន្តំ, ភិត្តិថម្ភសោបានាទីសុ នានាវិធេហិ អញ្ញេហិ រតនេហិ យុត្តំ. កញ្ចនវេទិមិស្សន្តិ សុវណ្ណមយាយ វេទិកាយ សហិតំ បរិក្ខិត្តំ. តបនីយបដ្ដេហិ ច សាធុឆន្នន្តិ តបនីយមយេហិ អនេករតនមយេហិ ច ឆទនេហិ តត្ថ តត្ថ សុដ្ឋុ ឆាទិតំ.

១២៤៤. ជម្ពោនទុត្តត្តមិទន្តិ ឥទំ តវ វិមានំ យេភុយ្យេន ឧត្តត្តជម្ពុនទភាសុរំ. សុមដ្ឋោ បាសាទសោបានផលូបបន្នោតិ តស្ស ច សោ សោ បទេសោ សុមដ្ឋោ សុដ្ឋុ មជ្ជិតោ, តេហិ តេហិ អនន្តរបាសាទេហិ សោបានវិសេសេហិ រមណីយេហិ ផលកេហិ ច យុត្តោ. ទឡ្ហោតិ ថិរោ. វគ្គូតិ អភិរូបោ សមុគ្គតោ. សុសង្គតោតិ សុដ្ឋុ សង្គតាវយវោ អញ្ញមញ្ញានុរូបបាសាទាវយវោ. អតីវ និជ្ឈានខមោតិ បភស្សរភាវេបិ អតិវិយ ឱលោកនក្ខមោ. មនុញ្ញោតិ មនោរមោ.

១២៤៥. រតនន្តរស្មិន្តិ រតនមយេ, រតនភូតេ វា សារភូតេ វិមានស្ស អព្ភន្តរេ. ពហុអន្នបានន្តិ បេសលំ បហូតំ អន្នញ្ច បានញ្ច វិជ្ជតិ, ឧបលព្ភតីតិ អធិប្បាយោ. មុរជអាលម្ពរតូរិយឃុដ្ឋោតិ មុទិង្គានំ អាលម្ពរានំ អវសិដ្ឋតូរិយានញ្ច សទ្ទេហិ និច្ចឃោសិតោ. អភិវន្ទិតោសីតិ នមស្សិតោ, ថោមិតោ វា អសិ. តេនាហ ‘‘ថូតិវន្ទនាយា’’តិ.

១២៤៦. អចិន្តិយោតិ អចិន្តេយ្យានុភាវោ. នឡិន្យាតិ ឯវំនាមកេ កីឡនដ្ឋានេ យថា វេស្សវណោ មហារាជា, ឯវំ ត្វំ មោទសីតិ យោជនា.

១២៤៧. អាសីតិ អសិ ភវសិ. ទេវិន្ទោតិ សក្កោ ទេវរាជា. មនុស្សភូតោតិ មនុស្សេសុ ភូតោ មនុស្សជាតិកោ. យក្ខោតិ ទេវាទិភាវំ បុច្ឆិត្វាបិ យក្ខភាវំ អាសង្កន្តា វទន្តិ.

ឥទានិ សោ ទេវបុត្តោ អត្តានំ ជានាបេន្តោ –

១២៤៨. ‘‘សេរីសកោ នាម អហម្ហិ យក្ខោ, កន្តារិយោ វណ្ណុបថម្ហិ គុត្តោ;

ឥមំ បទេសំ អភិបាលយាមិ, វចនករោ វេស្សវណស្ស រញ្ញោ’’តិ. –

អាហ. តត្ថ អហម្ហី យក្ខោតិ អហំ យក្ខោ អម្ហិ. កន្តារិយោតិ អារក្ខណត្ថំ កន្តារេ និយុត្តោ. គុត្តោតិ គោបកោ. តេនាហ ‘‘អភិបាលយាមី’’តិ.

ឥទានិ វាណិជា តស្ស កម្មាទីនិ បុច្ឆន្តា អាហំសុ –

១២៤៩. ‘‘អធិច្ចលទ្ធំ បរិណាមជំ តេ, សយំកតំ ឧទាហុ ទេវេហិ ទិន្នំ;

បុច្ឆន្តិ តំ វាណិជា សត្ថវាហា, កថំ តយា លទ្ធមិទំ មនុញ្ញ’’ន្តិ.

តត្ថ អធិច្ចលទ្ធន្តិ អធិច្ចសមុប្បត្តិកំ, យទិច្ឆកំ លទ្ធន្តិ អត្ថោ. បរិណាមជំ តេតិ និយតិសង្គតិភាវបរិណតំ, កាលបរិណតំ វា. សយំកតន្តិ តយា សយមេវ កតំ, ទេវិទ្ធិយា តយា សយមេវ និព្ពត្តិតន្តិ អត្ថោ. ឧទាហុ ទេវេហិ ទិន្នន្តិ តយា អារាធិតេហិ ទេវេហិ បសាទវសេន និស្សដ្ឋំ.

ឥទានិ ទេវបុត្តោ ចតុរោបិ បការេ បដិក្ខិបិត្វា បុញ្ញមេវ អបទិសន្តោ –

១២៥០. ‘‘នាធិច្ចលទ្ធំ ន បរិណាមជំ មេ, ន សយំកតំ ន ហិ ទេវេហិ ទិន្នំ;

សកេហិ កម្មេហិ អបាបកេហិ, បុញ្ញេហិ មេ លទ្ធមិទំ មនុញ្ញ’’ន្តិ. –

គាថមាហ.

តំ សុត្វា វាណិជា បុន ‘‘នាធិច្ចលទ្ធ’’ន្តិ គាថាយំ បុញ្ញាធិកមេវ តេ ចតុរោ បការេ អារោបេត្វា បុញ្ញស្ស ច សរូបំ បុច្ឆិំសុ –

១២៥១. ‘‘កិំ តេ វតំ កិំ បន ព្រហ្មចរិយំ, កិស្ស សុចិណ្ណស្ស អយំ វិបាកោ;

បុច្ឆន្តិ តំ វាណិជា សត្ថវាហា, កថំ តយា លទ្ធមិទំ វិមាន’’ន្តិ.

តត្ថ វតន្តិ វតសមាទានំ. ព្រហ្មចរិយន្តិ សេដ្ឋចរិយំ.

បុន ទេវបុត្តោ តេ បដិក្ខិបិត្វា អត្តានំ យថូបចិតំ បុញ្ញញ្ច ទស្សេន្តោ –

១២៥២. ‘‘មមំ បាយាសីតិ អហុ សមញ្ញា, រជ្ជំ យទា ការយិំ កោសលានំ;

នត្ថិកទិដ្ឋិ កទរិយោ បាបធម្មោ, ឧច្ឆេទវាទី ច តទា អហោសិំ.

១២៥៣. ‘‘សមណោ ច ខោ អាសិ កុមារកស្សបោ, ពហុស្សុតោ ចិត្តកថី ឧឡារោ;

សោ មេ តទា ធម្មកថំ អភាសិ, ទិដ្ឋិវិសូកានិ វិនោទយី មេ.

១២៥៤. ‘‘តាហំ តស្ស ធម្មកថំ សុណិត្វា, ឧបាសកត្តំ បដិវេទយិស្សំ;

បាណាតិបាតា វិរតោ អហោសិំ, លោកេ អទិន្នំ បរិវជ្ជយិស្សំ;

អមជ្ជបោ នោ ច មុសា អភាណិំ, សកេន ទារេន ច អហោសិំ តុដ្ឋោ.

១២៥៥. ‘‘តំ មេ វតំ តំ បន ព្រហ្មចរិយំ, តស្ស សុចិណ្ណស្ស អយំ វិបាកោ;

តេហេវ កម្មេហិ អបាបកេហិ, បុញ្ញេហិ មេ លទ្ធមិទំ វិមាន’’ន្តិ. –

អាហ. តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

អថ វាណិជា ទេវបុត្តំ វិមានញ្ចស្ស បច្ចក្ខតោ ទិស្វា កម្មផលំ សទ្ទហិត្វា អត្តនោ កម្មផលេ សទ្ធំ បវេទេន្តា –

១២៥៦. ‘‘សច្ចំ កិរាហំសុ នរា សបញ្ញា, អនញ្ញថា វចនំ បណ្ឌិតានំ;

យហិំ យហិំ គច្ឆតិ បុញ្ញកម្មោ, តហិំ តហិំ មោទតិ កាមកាមី.

១២៥៧. ‘‘យហិំ យហិំ សោកបរិទ្ទវោ ច, វធោ ច ពន្ធោ ច បរិក្កិលេសោ;

តហិំ តហិំ គច្ឆតិ បាបកម្មោ, ន មុច្ចតិ ទុគ្គតិយា កទាចី’’តិ. –

គាថាទ្វយំ អវោចុំ. តត្ថ សោកបរិទ្ទវោតិ សោកោ ច បរិទេវោ ច. បរិក្កិលេសោតិ វុត្តា អនត្ថុប្បត្តិ.

ឯវំ តេសុ កថេន្តេសុយេវ វិមានទ្វារេ សិរីសរុក្ខតោ បរិបាកេន មុត្តពន្ធនា បរិបក្កា សិបាដិកា បតិ, តេន ទេវបុត្តោ សបរិជនោ ទោមនស្សប្បត្តោ អហោសិ. តំ ទិស្វា វាណិជា –

១២៥៨. ‘‘សម្មូឡ្ហរូបោវ ជនោ អហោសិ, អស្មិំ មុហុត្តេ កលលីកតោវ;

ជនស្សិមស្ស តុយ្ហញ្ច កុមារ, អប្បច្ចយោ កេន នុ ខោ អហោសី’’តិ. –

គាថមាហំសុ. តត្ថ សម្មូឡ្ហរូបោវាតិ សោកវសេន សព្ពសោ មូឡ្ហសភាវោ វិយ. ជនោតិ ទេវជនោ. អស្មិំ មុហុត្តេតិ ឥមស្មិំ មុហុត្តមត្តេ. កលលីកតោតិ កលលំ វិយ កតោ, កលលនិស្សិតឧទកីភូតោ វិយ អាវិលោតិ អធិប្បាយោ. ជនស្សិមស្ស តុយ្ហញ្ចាតិ ឥមស្ស តវ បរិជនស្ស តុយ្ហញ្ច. អប្បច្ចយោតិ ទោមនស្សំ.

តំ សុត្វា ទេវបុត្តោ –

១២៥៩. ‘‘ឥមេ ច សិរីសវនា តាតា, ទិព្ពា គន្ធា សុរភី សម្បវន្តិ;

តេ សម្បវាយន្តិ ឥមំ វិមានំ, ទិវា ច រត្តោ ច តមំ និហន្ត្វា.

១២៦០. ‘‘ឥមេសញ្ច ខោ វស្សសតច្ចយេន, សិបាដិកា ផលតិ ឯកមេកា;

មានុស្សកំ វស្សសតំ អតីតំ, យទគ្គេ កាយម្ហិ ឥធូបបន្នោ.

១២៦១. ‘‘ទិស្វានហំ វស្សសតានិ បញ្ច,

អស្មិំ វិមានេ ឋត្វាន តាតា;

អាយុក្ខយា បុញ្ញក្ខយា ចវិស្សំ,

តេនេវ សោកេន បមុច្ឆិតោស្មី’’តិ. – អាហ;

១២៥៦. តត្ថ សិរីសវនាតិ សិរីសវិបិនតោ. តាតាតិ វាណិជេ អាលបតិ. ឥមេ តុម្ហាកំ មយ្ហញ្ច បច្ចក្ខភូតា ទិព្ពា គន្ធា សុរភី អតិវិយ សុគន្ធាយេវ សមន្តតោ បវន្តិ បវាយន្តិ. តេ ទិព្ពា គន្ធា ឯវំ វាយន្តា ឥមំ វិមានំ សម្បវាយន្តិ សម្មទេវ គន្ធំ គាហាបេន្តិ, ន កេវលំ សម្បវាយនមេវ, អថ ខោ អត្តនោ បភាយ តមម្បិ និហន្តិ. តេនាហ ‘‘ទិវា ច រត្តោ ច តមំ និហន្ត្វា’’តិ.

១២៦០-៦១. ឥមេសន្តិ សិរីសានំ. សិបាដិកាតិ ផលកុដ្ឋិលិកា. ផលតីតិ បច្ចិត្វា វណ្ដតោ មុច្ចតិ, បុដភេទំ វា បត្វា សិស្សតិ. មានុស្សកំ វស្សសតំ អតីតន្តិ យស្មា វស្សសតស្ស អច្ចយេន ឥមស្ស សិរីសស្ស សិបាដិកា ផលតិ, អយញ្ច ផលិតា, តស្មា មយ្ហំ មានុស្សកំ វស្សសតំ អតីតំ. យទគ្គេ យតោ បដ្ឋាយ, កាយម្ហិ ឥធ ឥមស្មិំ ទេវនិកាយេ ឧបបន្នោ និព្ពត្តោ. មយ្ហញ្ច ទេវគណនាយ បញ្ច វស្សសតានិ អាយុ, តស្មា ខីយតិ មេ អាយូតិ សោកវសេន សម្បមូឡ្ហោតិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘ទិស្វានហំ វស្សសតានិ បញ្ច…បេ… តេនេវ សោកេន បមុច្ឆិតោស្មី’’តិ.

អថ នំ វាណិជា សមស្សាសេន្តោ –

១២៦២. ‘‘កថំ នុ សោចេយ្យ តថាវិធោ សោ, លទ្ធា វិមានំ អតុលំ ចិរាយ;

យេ ចាបិ ខោ ឥត្តរមុបបន្នា, តេ នូន សោចេយ្យុំ បរិត្តបុញ្ញា’’តិ. –

អាហំសុ. តត្ថ យាទិសេហិ អប្បាយុកេហិ មរណំ បដិច្ច សោចិតព្ពំ សិយា, តាទិសោ បន ឯវំ ទិព្ពានុភាវសម្បន្នោ នវុតិវស្សសតសហស្សាយុកោ កថំ នុ សោចេយ្យ, ន សោចិតព្ពមេវាតិ អធិប្បាយោ.

ទេវបុត្តោ តត្តកេនេវ សមស្សាសេត្វា តេសំ វចនំ សម្បដិច្ឆន្តោ តេសញ្ច ឧបទេសំ ទេន្តោ –

១២៦៣. ‘‘អនុច្ឆវិំ ឱវទិយញ្ច មេតំ, យំ មំ តុម្ហេ បេយ្យវាចំ វទេថ;

តុម្ហេ ច ខោ តាតា មយានុគុត្តា, យេហិច្ឆកំ តេន បលេថ សោត្ថិ’’ន្តិ. –

គាថមាហ. តត្ថ អនុច្ឆវិន្តិ អនុច្ឆវិកំ, តុម្ហាកមេវ តំ យុត្តរូបំ. ឱវទិយញ្ច មេតន្តិ មេ មយ្ហំ តុម្ហេហិ ឱវទិយំ ឱវាទវសេន វត្តព្ពមេតំ. យំ យស្មា, មំ មយ្ហំ, តុម្ហេ ‘‘កថំ នុ សោចេយ្យ’’ន្តិអាទិនា បេយ្យវាចំ បិយវចនំ វទេថ. យំ វា បេយ្យវាចាយ វទនំ កថនំ, តំ តុម្ហាកមេវ អនុច្ឆវិកន្តិ យោជនា. អថ វា យំ យស្មា តុម្ហេ បេយ្យវាចំ វទេថ, តស្មា អនុច្ឆវិកំ ឱវទិយញ្ច ឱវទិតព្ពំ ឱវាទានុរូបំ កាតព្ពញ្ច មេ មយា កតំ, កិំ បន តន្តិ អាហ ‘‘តុម្ហេ ច ខោ តាតា’’តិអាទិ. តត្ថ មយានុគុត្តាតិ ឥមស្មិំ អមនុស្សបរិគ្គហេ មរុកន្តារេ យាវ កន្តារាតិក្កមា មយា អនុគុត្តា រក្ខិតា, យេនិច្ឆកំ យថារុចិតេន, សោត្ថិំ ខេមេន, បលេថ គច្ឆថាតិ អត្ថោ.

អថ វាណិជា កតញ្ញុភាវំ បកាសេន្តា –

១២៦៤. ‘‘គន្ត្វា មយំ សិន្ធុសោវីរភូមិំ, ធនត្ថិកា ឧទ្ទយំ បត្ថយានា;

យថាបយោគា បរិបុណ្ណចាគា, កាហាម សេរីសមហំ ឧឡារន្តិ. –

គាថមាហំសុ. តត្ថ យថាបយោគាតិ ឥទានិ កតបដិញ្ញានុរូបបយោគា. បរិបុណ្ណចាគាតិ សមត្តចាគា, ឧឡារស្ស មហស្ស បរិយត្តបរិច្ចាគា. មហន្តិ ឧស្សវបូជំ.

បុន ទេវបុត្តោ មហករណំ បដិក្ខិបន្តោ កត្តព្ពេសុ ច តេ និយោជេន្តោ –

១២៦៥. ‘‘មា ចេវ សេរីសមហំ អកត្ថ, សព្ពញ្ច វោ ភវិស្សតិ យំ វទេថ;

បាបានិ កម្មានិ វិវជ្ជយាថ, ធម្មានុយោគញ្ច អធិដ្ឋហាថា’’តិ. –

គាថមាហ. តត្ថ យំ វទេថាតិ យំ តុម្ហេ ខេមេន សិន្ធុសោវីរទេសបត្តិំ តត្ថ ច វិបុលំ ឧទ្ទយំ លាភំ បច្ចាសីសន្តា ‘‘គន្ត្វា មយ’’ន្តិអាទីនិ វទថ. សព្ពំ តំ វោ តុម្ហាកំ តថេវ ភវិស្សតិ, តត្ថ និក្កង្ខា ហោថ, តុម្ហេ បន ឥតោ បដ្ឋាយ បាបានិ កម្មានិ បាណាតិបាតាទីនិ វិវជ្ជយាថ បរិវជ្ជេថ. ធម្មានុយោគន្តិ ទានាទិកុសលធម្មស្ស អនុយុញ្ជនំ. អធិដ្ឋហាថាតិ អនុសិក្ខថ ឥទំ សេរីសកមហន្តិ ទស្សេតិ.

យំ បន ឧបាសកំ អនុគ្គណ្ហន្តោ តេសំ រក្ខាវរណំ កាតុកាមោ អហោសិ, តស្ស គុណំ កិត្តេត្វា តំ តេសំ ឧទ្ទិសន្តោ ឥមា គាថាយោ អាហ –

១២៦៦. ‘‘ឧបាសកោ អត្ថិ ឥមម្ហិ សង្ឃេ, ពហុស្សុតោ សីលវតូបបន្នោ;

សទ្ធោ ច ចាគី ច សុបេសលោ ច, វិចក្ខណោ សន្តុសិតោ មុតីមា.

១២៦៧. ‘‘សញ្ជានមានោ ន មុសា ភណេយ្យ, បរូបឃាតាយ ន ចេតយេយ្យ;

វេភូតិកំ បេសុណំ នោ ករេយ្យ, សណ្ហញ្ច វាចំ សខិលំ ភណេយ្យ.

១២៦៨. ‘‘សគារវោ សប្បតិស្សោ វិនីតោ, អបាបកោ អធិសីលេ វិសុទ្ធោ;

សោ មាតរំ បិតរញ្ចាបិ ជន្តុ, ធម្មេន បោសេតិ អរិយវុត្តិ.

១២៦៩. ‘‘មញ្ញេ សោ មាតាបិតូនំ ការណា, ភោគានិ បរិយេសតិ ន អត្តហេតុ;

មាតាបិតូនញ្ច យោ អច្ចយេន, នេក្ខម្មបោណោ ចរិស្សតិ ព្រហ្មចរិយំ.

១២៧០. ‘‘ឧជូ អវង្កោ អសឋោ អមាយោ, ន លេសកប្បេន ច វោហរេយ្យ;

សោ តាទិសោ សុកតកម្មការី, ធម្មេ ឋិតោ កិន្តិ លភេថ ទុក្ខំ.

១២៧១. ‘‘តំការណា បាតុកតោម្ហិ អត្តនា, តស្មា ធម្មំ បស្សថ វាណិជាសេ;

អញ្ញត្រ តេនិហ ភស្មី ភវេថ, អន្ធាកុលា វិប្បនដ្ឋា អរញ្ញេ;

តំ ខិប្បមានេន លហុំ បរេន, សុខោ ហវេ សប្បុរិសេន សង្គមោ’’តិ.

១២៦៦. តត្ថ សង្ឃេតិ សត្តសមូហេ. វិចក្ខណោតិ តត្ថ តត្ថ កត្តព្ពតាយ កុសលោ. សន្តុសិតោតិ សន្តុដ្ឋោ. មុតីមាតិ កម្មស្សកតញាណាទិនា ឥធលោកបរលោកហិតានំ មុននតោ មុតិមា.

១២៦៧. សញ្ជានមានោ ន មុសា ភណេយ្យាតិ សម្បជានមុសា ន ភាសេយ្យ. វេភូតិកន្តិ សហិតានំ វិនាភាវករណតោ ‘‘វេភូតិក’’ន្តិ លទ្ធនាមំ បិសុណំ, នោ ករេយ្យ ន វទេយ្យ.

១២៦៨. សប្បតិស្សោតិ បតិស្សយោ គរុដ្ឋានិយេសុ និវាតវុត្តិកត្តា សោរច្ចំ, សហ បតិស្សេនាតិ សប្បតិស្សោ. អធិសីលេតិ ឧបាសកេន រក្ខិតព្ពអធិសីលសិក្ខាយ. អរិយវុត្តីតិ បរិសុទ្ធវុត្តិ.

១២៦៩. នេក្ខម្មបោណោតិ និព្ពាននិន្នោ. ចរិស្សតិ ព្រហ្មចរិយន្តិ បព្ពជ្ជំ សាសនព្រហ្មចរិយំ ចរិស្សតិ.

១២៧០. លេសកប្បេនាតិ កប្បិយលេសេន. ន ច វោហរេយ្យាតិ មាយាសាឋេយ្យវសេន វចនំ ន និច្ឆារេយ្យ. ធម្មេ ឋិតោ កិន្តិ លភេថ ទុក្ខន្តិ ឯវំ វុត្តនយេន ធម្មេ ឋិតោ ធម្មចារី សមចារី កិន្តិ កេន បការេន ទុក្ខំ លភេថ បាបុណេយ្យ.