៤. សោបាកត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ទិស្វា បាសាទឆាយាយន្តិអាទិកា អាយស្មតោ សោបាកត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោ កាលេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ព្រាហ្មណានំ វិជ្ជាសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ គតោ កាមេសុ អាទីនវំ ទិស្វា ឃរាវាសំ បហាយ តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ឯកស្មិំ បព្ពតេ វិហរតិ. សត្ថា អាសន្នមរណំ តំ ញត្វា តស្ស សន្តិកំ អគមាសិ. សោ ភគវន្តំ ទិស្វា បសន្នចិត្តោ ឧឡារំ បីតិសោមនស្សំ បវេទេន្តោ បុប្ផមយំ អាសនំ បញ្ញបេត្វា អទាសិ. សត្ថា តត្ថ និសីទិត្វា, អនិច្ចតាបដិសំយុត្តំ ធម្មិំ កថំ កថេត្វា តស្ស បស្សន្តស្សេវ អាកាសេន អគមាសិ. សោ បុព្ពេ គហិតំ និច្ចគ្គាហំ បហាយ អនិច្ចសញ្ញំ ហទយេ ឋបេត្វា, កាលង្កត្វា, ទេវលោកេ ឧប្បជិត្វា, អបរាបរំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ, ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហេ សោបាកយោនិយំ និព្ពត្តិ. សោ ជាតិអាគតេន សោបាកោតិ នាមេន បញ្ញាយិ. កេចិ បន ‘‘វាណិជកុលេ និព្ពត្តោ, ‘សោបាកោ’តិ បន នាមមត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. តំ អបទានបាឡិយា វិរុជ្ឈតិ ‘‘បច្ឆិមេ ភវេ សម្បត្តេ, សោបាកយោនុបាគមិ’’ន្តិ វចនតោ.

តស្ស ចតុមាសជាតស្ស បិតា កាលមកាសិ, ចូឡបិតា បោសេសិ. អនុក្កមេន សត្តវស្សិកោ ជាតោ. ឯកទិវសំ ចូឡបិតា ‘‘អត្តនោ បុត្តេន កលហំ ករោតី’’តិ កុជ្ឈិត្វា, តំ សុសានំ នេត្វា, ទ្វេ ហត្ថេ រជ្ជុយា ឯកតោ ពន្ធិត្វា, តាយ ឯវ រជ្ជុយា មតមនុស្សស្ស សរីរេ គាឡ្ហំ ពន្ធិត្វា គតោ ‘‘សិង្គាលាទយោ ខាទន្តូ’’តិ. បច្ឆិមភវិកតាយ ទារកស្ស បុញ្ញផលេន សយំ មារេតុំ ន វិសហិ, សិង្គាលាទយោបិ ន អភិភវិំសុ. ទារកោ អឌ្ឍរត្តសមយេ ឯវំ វិប្បលបតិ –

‘‘កា គតិ មេ អគតិស្ស, កោ វា ពន្ធុ អពន្ធុនោ;

សុសានមជ្ឈេ ពន្ធស្ស, កោ មេ អភយទាយកោ’’តិ.

សត្ថា តាយ វេលាយ វេនេយ្យពន្ធវេ ឱលោកេន្តោ ទារកស្ស ហទយព្ភន្តរេ បជ្ជលន្តំ អរហត្តូបនិស្សយំ ទិស្វា ឱភាសំ ផរិត្វា សតិំ ជនេត្វា ឯវមាហ –

‘‘ឯហិ សោបាក មា ភាយិ, ឱលោកស្សុ តថាគតំ;

អហំ តំ តារយិស្សាមិ, រាហុមុខេវ ចន្ទិម’’ន្តិ.

ទារកោ ពុទ្ធានុភាវេន ឆិន្នពន្ធនោ គាថាបរិយោសានេ សោតាបន្នោ ហុត្វា គន្ធកុដិសម្មុខេ អដ្ឋាសិ. តស្ស មាតា បុត្តំ អបស្សន្តី ចូឡបិតរំ បុច្ឆិត្វា តេនស្ស បវត្តិយា អកថិតាយ តត្ថ តត្ថ គន្ត្វា វិចិនន្តី ‘‘ពុទ្ធា កិរ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ ជានន្តិ, យំនូនាហំ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា មម បុត្តស្ស បវត្តិំ ជានេយ្យ’’ន្តិ សត្ថុ សន្តិកំ អគមាសិ. សត្ថា, ឥទ្ធិយា តំ បដិច្ឆាទេត្វា, ‘‘ភន្តេ, មម បុត្តំ ន បស្សាមិ, អបិច ភគវា តស្ស បវត្តិំ ជានាតី’’តិ តាយ បុដ្ឋោ –

‘‘ន សន្តិ បុត្តា តាណាយ, ន បិតា នាបិ ពន្ធវា;

អន្តកេនាធិបន្នស្ស, នត្ថិ ញាតីសុ តាណតា’’តិ. (ធ. ប. ២៨៨) –

ធម្មំ កថេសិ. តំ សុត្វា សា សោតាបន្នា អហោសិ. ទារកោ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.២.១១២-១២៣) –

‘‘បព្ភារំ សោធយន្តស្ស, វិបិនេ បព្ពតុត្តមេ;

សិទ្ធត្ថោ នាម ភគវា, អាគច្ឆិ មម សន្តិកំ.

‘‘ពុទ្ធំ ឧបគតំ ទិស្វា, លោកជេដ្ឋស្ស តាទិនោ;

សន្ថរំ សន្ថរិត្វាន, បុប្ផាសនមទាសហំ.

‘‘បុប្ផាសនេ និសីទិត្វា, សិទ្ធត្ថោ លោកនាយកោ;

មមញ្ច គតិមញ្ញាយ, អនិច្ចតមុទាហរិ.

‘‘អនិច្ចា វត សង្ខារា, ឧប្បាទវយធម្មិនោ;

ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈន្តិ, តេសំ វូបសមោ សុខោ.

‘‘ឥទំ វត្វាន សព្ពញ្ញូ, លោកជេដ្ឋោ នរាសភោ;

នភំ អព្ភុគ្គមី វីរោ, ហំសរាជាវ អម្ពរេ.

‘‘សកំ ទិដ្ឋិំ ជហិត្វាន, ភាវយានិច្ចសញ្ញហំ;

ឯកាហំ ភាវយិត្វាន, តត្ថ កាលំ កតោ អហំ.

‘‘ទ្វេ សម្បត្តី អនុភោត្វា, សុក្កមូលេន ចោទិតោ;

បច្ឆិមេ ភវេ សម្បត្តេ, សបាកយោនុបាគមិំ.

‘‘អគារា អភិនិក្ខម្ម, បព្ពជិំ អនគារិយំ;

ជាតិយា សត្តវស្សោហំ, អរហត្តមបាបុណិំ.

‘‘អារទ្ធវីរិយោ បហិតត្តោ, សីលេសុ សុសមាហិតោ;

តោសេត្វាន មហានាគំ, អលត្ថំ ឧបសម្បទំ.

‘‘ចតុន្នវុតិតោ កប្បេ, យំ កម្មមករិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, បុប្ផទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘ចតុន្នវុតិតោ កប្បេ, យំ សញ្ញំ ភាវយិំ តទា;

តំ សញ្ញំ ភាវយន្តស្ស, បត្តោ មេ អាសវក្ខយោ.

‘‘បដិសម្ភិទា ចតស្សោ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អថ ភគវា ឥទ្ធិំ បដិសំហរិ. សាបិ បុត្តំ ទិស្វា ហដ្ឋតុដ្ឋោ តស្ស ខីណាសវភាវំ សុត្វា បព្ពាជេត្វា គតា. សោ សត្ថារំ គន្ធកុដិច្ឆាយាយំ ចង្កមន្តំ ឧបសង្កមិត្វា, វន្ទិត្វា អនុចង្កមិ. តស្ស ភគវា ឧបសម្បទំ អនុជានិតុកាមោ ‘‘ឯកំ នាម កិ’’ន្តិអាទិនា ទស បញ្ហេ បុច្ឆិ. សោបិ សត្ថុ អធិប្បាយំ គណ្ហន្តោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន សំសន្ទេន្តោ ‘‘សព្ពេ សត្តា អាហារដ្ឋិតិកា’’តិអាទិនា (ខុ. បា. ៤.១) តេ បញ្ហេ វិស្សជ្ជេសិ. តេនេវ តេ កុមារបញ្ហា នាម ជាតា. សត្ថា តស្ស បញ្ហព្យាករណេន អារាធិតចិត្តោ ឧបសម្បទំ អនុជានិ. តេន សា បញ្ហព្យាករណូបសម្បទា នាម ជាតា. តស្សិមំ អត្តនោ បវត្តិំ បកាសេត្វា ថេរោ អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ –

៤៨០. ‘‘ទិស្វា បាសាទឆាយាយំ, ចង្កមន្តំ នរុត្តមំ;

តត្ថ នំ ឧបសង្កម្ម, វន្ទិស្សំ បុរិសុត្តមំ.

៤៨១. ‘‘ឯកំសំ ចីវរំ កត្វា, សំហរិត្វាន បាណយោ;

អនុចង្កមិស្សំ វិរជំ, សព្ពសត្តានមុត្តមំ.

៤៨២. ‘‘តតោ បញ្ហេ អបុច្ឆិ មំ, បញ្ហានំ កោវិទោ វិទូ;

អច្ឆម្ភី ច អភីតោ ច, ព្យាកាសិំ សត្ថុនោ អហំ.

៤៨៣. ‘‘វិស្សជ្ជិតេសុ បញ្ហេសុ, អនុមោទិ តថាគតោ;

ភិក្ខុសង្ឃំ វិលោកេត្វា, ឥមមត្ថំ អភាសថ.

៤៨៤. ‘‘‘លាភា អង្គានំ មគធានំ, យេសាយំ បរិភុញ្ជតិ;

ចីវរំ បិណ្ឌបាតញ្ច, បច្ចយំ សយនាសនំ;

បច្ចុដ្ឋានញ្ច សាមីចិំ, តេសំ លាភា’តិ ចាព្រវិ.

៤៨៥. ‘‘‘អជ្ជទគ្គេ មំ សោបាក, ទស្សនាយោបសង្កម;

ឯសា ចេវ តេ សោបាក, ភវតុ ឧបសម្បទា’’’.

៤៨៦. ‘‘ជាតិយា សត្តវស្សេន, លទ្ធាន ឧបសម្បទំ;

ធារេមិ អន្តិមំ ទេហំ, អហោ ធម្មសុធម្មតា’’តិ. – ឥមា គាថា អភាសិ;

តត្ថ បាសាទឆាយាយន្តិ គន្ធកុដិច្ឆាយាយំ. វន្ទិស្សន្តិ, អភិវន្ទិំ.

សំហរិត្វាន បាណយោតិ ឧភោ ហត្ថេ កមលមកុឡាការេន សង្គតេ កត្វា, អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វាតិ អត្ថោ. អនុចង្កមិស្សន្តិ ចង្កមន្តស្ស សត្ថុនោ អនុបច្ឆតោ អនុគមនវសេន ចង្កមិំ. វិរជន្តិ វិគតរាគាទិរជំ.

បញ្ហេតិ កុមារបញ្ហេ. វិទូតិ វេទិតព្ពំ វិទិតវា, សព្ពញ្ញូតិ អត្ថោ. ‘‘សត្ថា មំ បុច្ឆតី’’តិ ឧប្បជ្ជនកស្ស ឆម្ភិតត្តស្ស ភយស្ស ច សេតុឃាតេន បហីនត្តា អច្ឆម្ភី ច អភីតោ ច ព្យាកាសិ.

យេសាយន្តិ យេសំ អង្គមគធានំ អយំ សោបាកោ. បច្ចយន្តិ គិលានបច្ចយំ. សាមីចិន្តិ មគ្គទានពីជនាទិសាមីចិកិរិយំ.

អជ្ជទគ្គេតិ ទ-ការោ បទសន្ធិករោ, អជ្ជ អគ្គេ អាទិំ កត្វា, អជ្ជ បដ្ឋាយ. ‘‘អជ្ជតគ្គេ’’តិបិ បាឡិ, អជ្ជតំ អាទិំ កត្វាតិ អត្ថោ. ទស្សនាយោបសង្កមាតិ ‘‘ហីនជច្ចោ, វយសា តរុណតរោ’’តិ វា អចិន្តេត្វា ទស្សនាយ មំ ឧបសង្កម. ឯសា ចេវាតិ យា តស្ស មម សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន សទ្ធិំ សំសន្ទេត្វា កតា បញ្ហវិស្សជ្ជនា. ឯសាយេវ តេ ភវតុ ឧបសម្បទា ឥតិ ច អព្រវីតិ យោជនា. ‘‘លទ្ធា មេ ឧបសម្បទា’’តិបិ បាឡិ. យេ បន ‘‘លទ្ធាន ឧបសម្បទ’’ន្តិបិ បឋន្តិ, តេសំ សត្តវស្សេនាតិ សត្តមេន វស្សេនាតិ អត្ថោ, សត្តវស្សេន វា ហុត្វាតិ វចនសេសោ. យំ បនេត្ថ អវុត្តំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

សោបាកត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.