៧. សត្តកនិបាតោ

១. សុន្ទរសមុទ្ទត្ថេរគាថាវណ្ណនា

សត្តកនិបាតេ អលង្កតាតិអាទិកា អាយស្មតោ សុន្ទរសមុទ្ទត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហេ អញ្ញតរស្ស មហាវិភវស្ស សេដ្ឋិនោ បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. សមុទ្ទោតិស្ស នាមំ អហោសិ. រូបសម្បត្តិយា បន សុន្ទរសមុទ្ទោតិ បញ្ញាយិត្ថ. សោ បឋមវយេ ឋិតោ ភគវតោ រាជគហប្បវេសេ ពុទ្ធានុភាវំ ទិស្វា, បដិលទ្ធសទ្ធោ និស្សរណជ្ឈាសយតាយ បព្ពជិត្វា, លទ្ធូបសម្បទោ សមាទិន្នធុតធម្មោ រាជគហតោ សាវត្ថិំ គន្ត្វា, កល្យាណមិត្តស្ស សន្តិកេ វិបស្សនាចារំ ឧគ្គហេត្វា, កម្មដ្ឋានំ អនុយុញ្ជន្តោ វិហរតិ. តស្ស មាតា រាជគហេ ឧស្សវទិវសេ អញ្ញេ សេដ្ឋិបុត្តេ សបជាបតិកេ អលង្កតបដិយត្តេ ឧស្សវកីឡំ កីឡន្តេ ទិស្វា, បុត្តំ អនុស្សរិត្វា រោទតិ. តំ ទិស្វា អញ្ញតរា គណិកា រោទនការណំ បុច្ឆិ. សា តស្សា តំ ការណំ កថេសិ. តំ សុត្វា គណិកា ‘‘អហំ តំ អានេស្សាមិ, បស្ស តាវ មម ឥត្ថិភាវ’’ន្តិ វត្វា ‘‘យទិ ឯវំ តំយេវ តស្ស បជាបតិំ កត្វា ឥមស្ស កុលស្ស សាមិនិំ ករិស្សាមី’’តិ តាយ ពហុំ ធនំ ទត្វា, វិស្សជ្ជិតា មហតា បរិវារេន សាវត្ថិំ គន្ត្វា, ថេរស្ស បិណ្ឌាយ វិចរណដ្ឋានេ ឯកស្មិំ គេហេ វសមានា ទិវសេ ទិវសេ អញ្ញេហិ ថេរស្ស សក្កច្ចំ បិណ្ឌបាតំ ទាបេសិ. អលង្កតបដិយត្តា ច ហុត្វា សុវណ្ណបាទុកា អារុយ្ហ អត្តានំ ទស្សេសិ. អថេកទិវសំ គេហទ្វារេន គច្ឆន្តំ ថេរំ ទិស្វា, សុវណ្ណបាទុកា ឱមុញ្ចិត្វា, អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ បុរតោ គច្ឆន្តី នានប្បការំ ថេរំ កាមនិមន្តនាយ និមន្តេសិ. តំ សុត្វា ថេរោ ‘‘បុថុជ្ជនចិត្តំ នាម ចញ្ចលំ, យំនូន មយា ឥទានេវ ឧស្សាហោ ករណីយោ’’តិ តត្ថេវ ឋិតោ ភាវនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ –

៤៥៩. ‘‘អលង្កតា សុវសនា, មាលធារី វិភូសិតា;

អលត្តកកតាបាទា, បាទុការុយ្ហ វេសិកា.

៤៦០. ‘‘បាទុកា ឱរុហិត្វាន, បុរតោ បញ្ជលីកតា;

សា មំ សណ្ហេន មុទុនា, ម្ហិតបុព្ពំ អភាសថ.

៤៦១. ‘‘‘យុវាសិ ត្វំ បព្ពជិតោ, តិដ្ឋាហិ មម សាសនេ;

ភុញ្ជ មានុសកេ កាមេ, អហំ វិត្តំ ទទាមិ តេ;

សច្ចំ តេ បដិជានាមិ, អគ្គិំ វា តេ ហរាមហំ.

៤៦២. ‘‘‘យទា ជិណ្ណា ភវិស្សាម, ឧភោ ទណ្ឌបរាយនា;

ឧភោបិ បព្ពជិស្សាម, ឧភយត្ថ កដគ្គហោ’’’.

៤៦៣. ‘‘តញ្ច ទិស្វាន យាចន្តិំ, វេសិកំ បញ្ជលីកតំ;

អលង្កតំ សុវសនំ, មច្ចុបាសំវ ឱឌ្ឌិតំ.

៤៦៤. ‘‘តតោ មេ មនសីការោ, យោនិសោ ឧទបជ្ជថ;

អាទីនវោ បាតុរហុ, និព្ពិទា សមតិដ្ឋថ.

៤៦៥. ‘‘តតោ ចិត្តំ វិមុច្ចិ មេ, បស្ស ធម្មសុធម្មតំ;

តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

តត្ថ មាលធារីតិ មាលាធារិនី បិឡន្ធបុប្ផទាមា. វិភូសិតាតិ ឩនដ្ឋានស្ស បូរណវសេន បុប្ផេហិ ចេវ គន្ធវិលេបនាទីហិ ច វិភូសិតគត្តា. ‘‘អលង្កតា’’តិ ឥមិនា ហត្ថូបគគីវូបគាទីហិ អាភរណេហិ អលង្ករណំ អធិប្បេតំ. អលត្តកកតាបាទាតិ បរិណតជយសុមនបុប្ផវណ្ណេន លាខារសេន រញ្ជិតចរណយុគឡា. សមាសបទញ្ហេតំ, ‘‘អលត្តកកតបាទា’’តិ វត្តព្ពេ គាថាសុខត្ថំ ទីឃំ កត្វា វុត្តំ. អសមាសភាវេ បន ‘‘តស្សា’’តិ វចនសេសោ វេទិតព្ពោ. បាទុការុយ្ហ វេសិកាតិ ឯកា រូបូបជីវិកា ឥត្ថី យថាវុត្តវេសា សុវណ្ណបាទុកា បដិមុញ្ចិត្វា ‘‘ឋិតា’’តិ វចនសេសោ.

បាទុកា ឱរុហិត្វានាតិ បាទុកាហិ ឱតរិត្វា, សុវណ្ណបាទុកាយោ ឱមុញ្ចិត្វាតិ អត្ថោ. បញ្ជលីកតាតិ បគ្គហិតអញ្ជលិកា សា វេសី មំ. សាមំ វា វចនបរម្បរំ វិនា សយមេវ អភាសថ. សណ្ហេនាតិ មដ្ឋេន. មុទុនាតិ មធុរេន. ‘‘វចនេនា’’តិ អវុត្តម្បិ វុត្តមេវ ហោតិ, អភាសថាតិ, វុត្តត្តា.

យុវាសិ ត្វំ បព្ពជិតោតិ ត្វំ បព្ពជន្តោ យុវា, ទហរោយេវ ហុត្វា បព្ពជិតោសិ, ននុ បព្ពជន្តេន សត្តមេ ទសកេ សម្បត្តេវ បព្ពជិតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. តិដ្ឋាហិ មម សាសនេតិ មម វចនេ តិដ្ឋ.

កិំ បន តន្តិ អាហ ‘‘ភុញ្ជ មានុសកេ កាមេ’’តិ កាមេ បរិភុញ្ជិតុកាមស្ស រូបសម្បត្តិ, វយសម្បត្តិ, បរិវារសម្បត្តិ, ភោគសម្បត្តិ ច ឥច្ឆិតព្ពា. តត្ថ ‘‘កុតោ មេ ភោគសម្បត្តី’’តិ វទេយ្យាតិ, អាហ ‘‘អហំ វិត្តំ ទទាមិ តេ’’តិ. ‘‘តយិទំ វចនំ កថំ សទ្ទហាតព្ព’’ន្តិ មញ្ញេយ្យាតិ តំ សទ្ទហាបេន្តី អាហ ‘‘សច្ចំ តេ បដិជានាមិ, អគ្គិំ វា តេ ហរាមហ’’ន្តិ. ‘‘ភុញ្ជ មានុសកេ កាមេ, អហំ វិត្តំ ទទាមិ តេ’’តិ យទិទំ មយា បដិញ្ញាតំ, តំ ឯកំសេន សច្ចមេវ បដិជានាមិ, សចេ មេ ន បត្តិយាយសិ, អគ្គិំ វា តេ ហរាមហំ អគ្គិំ ហរិត្វា អគ្គិបច្ចយំ សបថំ ករោមីតិ អត្ថោ. ឧភយត្ថ កដគ្គហោតិ អម្ហាកំ ឧភិន្នំ ជិណ្ណកាលេ បព្ពជ្ជនំ ឧភយត្ថ ជយគ្គាហោ. យំ មយំ យាវ ទណ្ឌបរាយនកាលា ភោគេ ភុញ្ជាម, ឯវំ ឥធលោកេបិ ភោគេហិ ន ជីយាម, មយំ បច្ឆា បព្ពជិស្សាម, ឯវំ បរលោកេបិ ភោគេហិ ន ជីយាមាតិ អធិប្បាយោ. តតោតិ តំ និមិត្តំ, កាមេហិ និមន្តេន្តិយា ‘‘យុវាសិ ត្វ’’ន្តិអាទិនា ‘‘យទា ជិណ្ណា ភវិស្សាមា’’តិអាទិនា ច តស្សា វេសិយា វុត្តវចនហេតុ. តញ្ហិ វចនំ អង្កុសំ កត្វា ថេរោ សមណធម្មំ ករោន្តោ សទត្ថំ បរិបូរេសិ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ.

សុន្ទរសមុទ្ទត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. លកុណ្ឌកភទ្ទិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

បរេ អម្ពាដការាមេតិអាទិកា អាយស្មតោ លកុណ្ឌកភទ្ទិយត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយំ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ មហាភោគេ កុលេ និព្ពត្តិត្វា, វយប្បត្តោ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុណន្តោ និសិន្នោ តស្មិំ ខណេ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ មញ្ជុស្សរានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា, សយម្បិ តំ ឋានំ បត្ថេន្តោ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ ទត្វា, ‘‘អហោ វតាហម្បិ អនាគតេ អយំ ភិក្ខុ វិយ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ មញ្ជុស្សរានំ អគ្គោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បណិធានំ អកាសិ. ភគវា ច តស្ស អនន្តរាយតំ ទិស្វា ព្យាករិត្វា បក្កាមិ.

សោ តត្ថ យាវជីវំ បុញ្ញានិ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ផុស្សស្ស ភគវតោ កាលេ ចិត្តបត្តកោកិលោ ហុត្វា រាជុយ្យានតោ មធុរំ អម្ពផលំ តុណ្ឌេនាទាយ គច្ឆន្តោ សត្ថារំ ទិស្វា បសន្នមានសោ ‘‘ទស្សាមី’’តិ ចិត្តំ ឧប្បាទេសិ. សត្ថា តស្ស ចិត្តំ ញត្វា បត្តំ គហេត្វា និសីទិ. កោកិលោ ទសពលស្ស បត្តេ អម្ពបក្កំ បតិដ្ឋាបេសិ. សត្ថា តំ បរិភុញ្ជិ. សោ កោកិលោ បសន្នមានសោ តេនេវ បីតិសុខេន សត្តាហំ វីតិនាមេសិ. តេន ច បុញ្ញកម្មេន មញ្ជុស្សរោ អហោសិ. កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ បន ចេតិយេ អារទ្ធេ កិំ បមាណំ ករោម? សត្តយោជនប្បមាណំ. អតិមហន្តមេតំ. ឆយោជនប្បមាណំ. ឯតម្បិ អតិមហន្តំ. បញ្ចយោជនំ, ចតុយោជនំ, តិយោជនំ, ទ្វិយោជនន្តិ វុត្តេ អយំ តទា ជេដ្ឋវឌ្ឍកី ហុត្វា ‘‘ឯថ, ភោ, អនាគតេ សុខបដិជគ្គិយំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ វត្វា រជ្ជុយា បរិក្ខិបន្តោ គាវុតមត្តកេ ឋត្វា ‘‘ឯកេកំ មុខំ គាវុតំ គាវុតំ ហោតុ, ចេតិយំ ឯកយោជនាវដ្ដំ យោជនុព្ពេធំ ភវិស្សតី’’តិ អាហ. តេ តស្ស វចនេ អដ្ឋំសុ. ឥតិ អប្បមាណស្ស ពុទ្ធស្ស បមាណំ អកាសីតិ. តេន បន កម្មេន និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ អញ្ញេហិ នីចតរប្បមាណោ ហោតិ.

សោ អម្ហាកំ សត្ថុ កាលេ សាវត្ថិយំ មហាភោគកុលេ និព្ពត្តិ, ភទ្ទិយោតិស្ស នាមំ អហោសិ. អតិរស្សតាយ បន លកុណ្ឌកភទ្ទិយោតិ បញ្ញាយិត្ថ. សោ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា, បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា, ពហុស្សុតោ ធម្មកថិកោ ហុត្វា មធុរេន សរេន បរេសំ ធម្មំ កថេសិ. អថេកស្មិំ ឧស្សវទិវសេ ឯកេន ព្រាហ្មណេន សទ្ធិំ រថេន គច្ឆន្តី អញ្ញតរា គណិកា ថេរំ ទិស្វា ទន្តវិទំសកំ ហសិ. ថេរោ តស្សា ទន្តដ្ឋិកេ និមិត្តំ គហេត្វា ឈានំ ឧប្បាទេត្វា, តំ បាទកំ កត្វា, វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា, អនាគាមី អហោសិ. សោ អភិណ្ហំ កាយគតាយ សតិយា វិហរន្តោ ឯកទិវសំ អាយស្មតា ធម្មសេនាបតិនា ឱវទិយមានោ អរហត្តេ បតិដ្ឋហិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥៥.១-៣៣) –

‘‘បទុមុត្តរោ នាម ជិនោ, សព្ពធម្មេសុ ចក្ខុមា;

ឥតោ សតសហស្សម្ហិ, កប្បេ ឧប្បជ្ជិ នាយកោ.

‘‘តទាហំ ហំសវតិយំ សេដ្ឋិបុត្តោ មហទ្ធនោ;

ជង្ឃាវិហារំ វិចរំ, សង្ឃារាមំ អគច្ឆហំ.

‘‘តទា សោ លោកបជ្ជោតោ, ធម្មំ ទេសេសិ នាយកោ;

មញ្ជុស្សរានំ បវរំ, សាវកំ អភិកិត្តយិ.

‘‘តំ សុត្វា មុទិតោ ហុត្វា, ការំ កត្វា មហេសិនោ;

វន្ទិត្វា សត្ថុនោ បាទេ, តំ ឋានមភិបត្ថយិំ.

‘‘តទា ពុទ្ធោ វិយាកាសិ, សង្ឃមជ្ឈេ វិនាយកោ;

អនាគតម្ហិ អទ្ធានេ, លច្ឆសេ តំ មនោរថំ.

‘‘សតសហស្សិតោ កប្បេ, ឱក្កាកកុលសម្ភវោ;

គោតមោ នាម គោត្តេន, សត្ថា លោកេ ភវិស្សតិ.

‘‘តស្ស ធម្មេសុ ទាយាទោ, ឱរសោ ធម្មនិម្មិតោ;

ភទ្ទិយោ នាម នាមេន, ហេស្សតិ សត្ថុ សាវកោ.

‘‘តេន កម្មេន សុកតេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;

ជហិត្វា មានុសំ ទេហំ, តាវតិំសមគច្ឆហំ.

‘‘ទ្វេនវុតេ ឥតោ កប្បេ, ផុស្សោ ឧប្បជ្ជិ នាយកោ;

ទុរាសទោ ទុប្បសហោ, សព្ពលោកុត្តមោ ជិនោ.

‘‘ចរណេន ច សម្បន្នោ, ព្រហា ឧជុ បតាបវា;

ហិតេសី សព្ពសត្តានំ, ពហុំ មោចេសិ ពន្ធនា.

‘‘នន្ទារាមវនេ តស្ស, អហោសិំ ផុស្សកោកិលោ;

គន្ធកុដិសមាសន្នេ, អម្ពរុក្ខេ វសាមហំ.

‘‘តទា បិណ្ឌាយ គច្ឆន្តំ, ទក្ខិណេយ្យំ ជិនុត្តមំ;

ទិស្វា ចិត្តំ បសាទេត្វា, មញ្ជុនាភិនិកូជហំ.

‘‘រាជុយ្យានំ តទា គន្ត្វា, សុបក្កំ កនកត្តចំ;

អម្ពបិណ្ឌំ គហេត្វាន, សម្ពុទ្ធស្សោបនាមយិំ.

‘‘តទា មេ ចិត្តមញ្ញាយ, មហាការុណិកោ ជិនោ;

ឧបដ្ឋាកស្ស ហត្ថតោ, បត្តំ បគ្គណ្ហិ នាយកោ.

‘‘អទាសិំ ហដ្ឋចិត្តោហំ, អម្ពបិណ្ឌំ មហាមុនេ;

បត្តេ បក្ខិប្ប បក្ខេហិ, បញ្ជលិំ កត្វាន មញ្ជុនា.

‘‘សរេន រជនីយេន, សវនីយេន វគ្គុនា;

វស្សន្តោ ពុទ្ធបូជត្ថំ, នីឡំ គន្ត្វា និបជ្ជហំ.

‘‘តទា មុទិតចិត្តំ មំ, ពុទ្ធបេមគតាសយំ;

សកុណគ្ឃិ ឧបាគន្ត្វា, ឃាតយី ទុដ្ឋមានសោ.

‘‘តតោ ចុតោហំ តុសិតេ, អនុភោត្វា មហាសុខំ;

មនុស្សយោនិមាគច្ឆិំ, តស្ស កម្មស្ស វាហសា.

‘‘ឥមម្ហិ ភទ្ទកេ កប្បេ, ព្រហ្មពន្ធុ មហាយសោ;

កស្សបោ នាម គោត្តេន, ឧប្បជ្ជិ វទតំ វរោ.

‘‘សាសនំ ជោតយិត្វា សោ, អភិភុយ្យ កុតិត្ថិយេ;

វិនយិត្វាន វេនេយ្យេ, និព្ពុតោ សោ សសាវកោ.

‘‘និព្ពុតេ តម្ហិ លោកគ្គេ, បសន្នា ជនតា ពហូ;

បូជនត្ថាយ ពុទ្ធស្ស, ថូបំ កុព្ពន្តិ សត្ថុនោ.

‘‘សត្តយោជនិកំ ថូបំ, សត្តរតនភូសិតំ;

ករិស្សាម មហេសិស្ស, ឥច្ចេវំ មន្តយន្តិ តេ.

‘‘កិកិនោ កាសិរាជស្ស, តទា សេនាយ នាយកោ;

ហុត្វាហំ អប្បមាណស្ស, បមាណំ ចេតិយេ វទិំ.

‘‘តទា តេ មម វាក្យេន, ចេតិយំ យោជនុគ្គតំ;

អកំសុ នរវីរស្ស, នានារតនភូសិតំ.

‘‘តេន កម្មេន សុកតេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;

ជហិត្វា មានុសំ ទេហំ, តាវតិំសមគច្ឆហំ.

‘‘បច្ឆិមេ ច ភវេ ទានិ, ជាតោ សេដ្ឋិកុលេ អហំ;

សាវត្ថិយំ បុរវរេ, ឥទ្ធេ ផីតេ មហទ្ធនេ.

‘‘បុរប្បវេសេ សុគតំ, ទិស្វា វិម្ហិតមានសោ;

បព្ពជិត្វាន ន ចិរំ, អរហត្តមបាបុណិំ.

‘‘ចេតិយស្ស បមាណំ យំ, អករិំ តេន កម្មុនា;

លកុណ្ឌកសរីរោហំ, ជាតោ បរិភវារហោ.

‘‘សរេន មធុរេនាហំ, បូជិត្វា ឥសិសត្តមំ;

មញ្ជុស្សរានំ ភិក្ខូនំ, អគ្គត្តមនុបាបុណិំ.

‘‘ផលទានេន ពុទ្ធស្ស, គុណានុស្សរណេន ច;

សាមញ្ញផលសម្បន្នោ, វិហរាមិ អនាសវោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អបរភាគេ អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ –

៤៦៦. ‘‘បរេ អម្ពាដការាមេ, វនសណ្ឌម្ហិ ភទ្ទិយោ;

សមូលំ តណ្ហមព្ពុយ្ហ, តត្ថ ភទ្ទោវ ឈាយតិ.

៤៦៧. ‘‘រមន្តេកេ មុទិង្គេហិ, វីណាហិ បណវេហិ ច;

អហញ្ច រុក្ខមូលស្មិំ, រតោ ពុទ្ធស្ស សាសនេ.

៤៦៨. ‘‘ពុទ្ធោ ចេ មេ វរំ ទជ្ជា, សោ ច លព្ភេថ មេ វរោ;

គណ្ហេហំ សព្ពលោកស្ស, និច្ចំ កាយគតំ សតិ’’ន្តិ. –

ឥមា តិស្សោ គាថា អភាសិ.

តត្ថ បរេតិ សេដ្ឋេ អធិកេ, វិសិដ្ឋេតិ អត្ថោ. អធិកវាចី ហិ អយំ បរសទ្ទោ ‘‘បរំ វិយ មត្តាយា’’តិអាទីសុ វិយ. អម្ពាដការាមេតិ ឯវំនាមកេ អារាមេ. សោ កិរ ឆាយូទកសម្បន្នោ វនសណ្ឌមណ្ឌិតោ រមណីយោ ហោតិ តេន ‘‘បរេ’’តិ វិសេសេត្វា វុត្តោ. ‘‘អម្ពាដកវនេ អម្ពាដកេហិ អភិលក្ខិតវនេ’’តិ ច វទន្តិ. វនសណ្ឌម្ហីតិ វនគហនេ, ឃននិចិតរុក្ខគច្ឆលតាសមូហេ វនេតិ អត្ថោ. ភទ្ទិយោតិ ឯវំនាមកោ, អត្តានមេវ ថេរោ អញ្ញំ វិយ វទតិ. សមូលំ តណ្ហមព្ពុយ្ហាតិ តណ្ហាយ មូលំ នាម អវិជ្ជា. តស្មា សាវិជ្ជំ តណ្ហំ អគ្គមគ្គេន សមុគ្ឃាដេត្វាតិ អត្ថោ. តត្ថ ភទ្ទោវ ឈាយតីតិ លោកុត្តរេហិ សីលាទីហិ ភទ្ទោ សុន្ទរោ តស្មិំយេវ វនសណ្ឌេ កតកិច្ចតាយ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារវសេន អគ្គផលឈានេន ឈាយតិ.

ផលសុខេន ច ឈានសមាបត្តីហិ ច វីតិនាមេតីតិ អត្តនោ វិវេករតិំ ទស្សេត្វា ‘‘រមន្តេកេ’’តិ គាថាយបិ ព្យតិរេកមុខេន តមេវត្ថំ ទស្សេតិ. តត្ថ មុទិង្គេហីតិ អង្គិកាទីហិ មុរជេហិ. វីណាហីតិ នន្ទិនីអាទីហិ វីណាហិ. បណវេហីតិ តុរិយេហិ រមន្តិ ឯកេ កាមភោគិនោ, សា បន តេសំ រតិ អនរិយា អនត្ថសំហិតា. អហញ្ចា តិ អហំ បន, ឯកកោ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ សាសនេ រតោ, តតោ ឯវ រុក្ខមូលស្មិំ រតោ អភិរតោ វិហរាមីតិ អត្ថោ.

ឯវំ អត្តនោ វិវេកាភិរតិំ កិត្តេត្វា ឥទានិ យំ កាយគតាសតិកម្មដ្ឋានំ ភាវេត្វា អរហត្តំ បត្តោ, តស្ស បសំសនត្ថំ ‘‘ពុទ្ធោ ចេ មេ’’តិ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – សចេ ពុទ្ធោ ភគវា ‘‘ឯកាហំ, ភន្តេ, ភគវន្តំ វរំ យាចាមី’’តិ មយា យាចិតោ ‘‘អតិក្កន្តវរា ខោ, ភិក្ខុ, តថាគតា’’តិ អបដិក្ខិបិត្វា មយ្ហំ យថាយាចិតំ វរំ ទទេយ្យ, សោ ច វរោ មមាធិប្បាយបូរកោ លព្ភេថ មយ្ហំ មនោរថំ មត្ថកំ បាបេយ្យាតិ ថេរោ បរិកប្បវសេន វទតិ. ‘‘ភន្តេ, សព្ពោ លោកោ សព្ពកាលំ កាយគតាសតិកម្មដ្ឋានំ ភាវេតូ’’តិ ‘‘សព្ពលោកស្ស និច្ចំ កាយគតាសតិ ភាវេតព្ពា’’តិ កត្វា វរំ គណ្ហេ អហន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘គណ្ហេហំ សព្ពលោកស្ស, និច្ចំ កាយគតំ សតិ’’ន្តិ. ឥទានិ អបរិក្ខណគរហាមុខេន បរិក្ខណំ បសំសន្តោ –

៤៦៩. ‘‘យេ មំ រូបេន បាមិំសុ, យេ ច ឃោសេន អន្វគូ;

ឆន្ទរាគវសូបេតា, ន មំ ជានន្តិ តេ ជនា.

៤៧០. ‘‘អជ្ឈត្តញ្ច ន ជានាតិ, ពហិទ្ធា ច ន បស្សតិ;

សមន្តាវរណោ ពាលោ, ស វេ ឃោសេន វុយ្ហតិ.

៤៧១. ‘‘អជ្ឈត្តញ្ច ន ជានាតិ, ពហិទ្ធា ច វិបស្សតិ;

ពហិទ្ធា ផលទស្សាវី, សោបិ ឃោសេន វុយ្ហតិ.

៤៧២. ‘‘អជ្ឈត្តញ្ច បជានាតិ, ពហិទ្ធា ច វិបស្សតិ;

អនាវរណទស្សាវី, ន សោ ឃោសេន វុយ្ហតី’’តិ. –

ឥមា ចតស្សោ គាថា អភាសិ.

តត្ថ យេ មំ រូបេន បាមិំសូតិ យេ ជនា អវិទ្ទសូ មម រូបេន អបសាទិកេន និហីនេន ‘‘អាការសទិសី បញ្ញា’’តិ, ធម្មសរីរេន ច មំ និហីនំ បាមិំសុ, ‘‘ឱរកោ អយ’’ន្តិ ហីឡេន្តា បរិច្ឆិន្ទនវសេន មញ្ញិំសូតិ អត្ថោ. យេ ច ឃោសេន អន្វគូតិ យេ ច សត្តា ឃោសេន មញ្ជុនា មំ សម្ភាវនាវសេន អនុគតា ពហុ មញ្ញិំសុ, តំ តេសំ មិច្ឆា, ន ហិ អហំ រូបមត្តេន អវមន្តព្ពោ, ឃោសមត្តេន វា ន ពហុំ មន្តព្ពោ, តស្មា ឆន្ទរាគវសូបេតា, ន មំ ជានន្តិ តេ ជនាតិ តេ ទុវិធាបិ ជនា ឆន្ទរាគស្ស វសំ ឧបេតា អប្បហីនឆន្ទរាគា សព្ពសោ បហីនឆន្ទរាគំ មំ ន ជានន្តិ.

អវិសយោ តេសំ មាទិសោ អជ្ឈត្តំ ពហិទ្ធា ច អបរិញ្ញាតវត្ថុតាយាតិ ទស្សេតុំ ‘‘អជ្ឈត្ត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អជ្ឈត្តន្តិ អត្តនោ សន្តានេ ខន្ធាយតនាទិធម្មំ. ពហិទ្ធាតិ បរសន្តានេ. អថ វា អជ្ឈត្តន្តិ, មម អព្ភន្តរេ អសេក្ខសីលក្ខន្ធាទិំ. ពហិទ្ធាតិ, មមេវ អាកប្បសម្បត្តិយាទិយុត្តំ ពហិទ្ធា រូបធម្មប្បវត្តិំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទិប្បវត្តិញ្ច. សមន្តាវរណោតិ ឯវំ អជ្ឈត្តញ្ច ពហិទ្ធា ច អជាននេន សមន្តតោ អាវរណយុត្តោ អាវដញាណគតិកោ. ស វេ ឃោសេន វុយ្ហតីតិ សោ បរនេយ្យពុទ្ធិកោ ពាលោ ឃោសេន បរេសំ វចនេន វុយ្ហតិ និយ្យតិ អាកឌ្ឍីយតិ.

ពហិទ្ធា ច វិបស្សតីតិ យោ ច វុត្តនយេន អជ្ឈត្តំ ន ជានាតិ, ពហិទ្ធា បន សុតានុសារេន អាកប្បសម្បត្តិអាទិឧបធារណេន វា វិសេសតោ បស្សតិ. ‘‘គុណវិសេសយុត្តោ សិយា’’តិ មញ្ញតិ, សោបិ ពហិទ្ធា ផលទស្សាវី នយគ្គាហេន ផលមត្តំ គណ្ហន្តោ វុត្តនយេន ឃោសេន វុយ្ហតិ, សោបិ មាទិសេ ន ជានាតីតិ អត្ថោ.

យោ បន អជ្ឈត្តញ្ច ខីណាសវស្ស អព្ភន្តរេ អសេក្ខសីលក្ខន្ធាទិគុណំ ជានាតិ, ពហិទ្ធា ចស្ស បដិបត្តិសល្លក្ខណេន វិសេសតោ គុណវិសេសយោគំ បស្សតិ. អនាវរណទស្សាវី កេនចិ អនាវដោ ហុត្វា អរិយានំ គុណេ ទដ្ឋុំ ញាតុំ សមត្ថោ, ន សោ ឃោសមត្តេន វុយ្ហតិ យាថាវតោ ទស្សនតោតិ.

លកុណ្ឌកភទ្ទិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ភទ្ទត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ឯកបុត្តោតិអាទិកា អាយស្មតោ ភទ្ទត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយំ កិរ បទុមុត្តរំ ភគវន្តំ ភិក្ខុសង្ឃញ្ច សតសហស្សបរិមាណំ ចីវរាទីហិ ចតូហិ បច្ចយេហិ បូជេសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ សេដ្ឋិកុលេ និព្ពត្តិ. និព្ពត្តមានោ ច អបុត្តកេសុ មាតាបិតូសុ ទេវតាយាចនាទីនិ កត្វាបិ អលភន្តេសុ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘សចេ, ភន្តេ, មយំ ឯកំ បុត្តំ លច្ឆាម, តំ តុម្ហាកំ ទាសត្ថាយ ទស្សាមា’’តិ វត្វា អាយាចិត្វា គតេសុ សត្ថុ អធិប្បាយំ ញត្វា អញ្ញតរោ ទេវបុត្តោ ខីណាយុកោ ហុត្វា ឋិតោ សក្កេន ទេវរញ្ញា ‘‘អមុកស្មិំ កុលេ និព្ពត្តាហី’’តិ អាណត្តោ តត្ថ និព្ពត្តិ, ភទ្ទោតិស្ស នាមំ អកំសុ. តំ សត្តវស្សុទ្ទេសិកំ ជាតំ មាតាបិតរោ អលង្ករិត្វា ភគវតោ សន្តិកំ នេត្វា ‘‘អយំ សោ, ភន្តេ, តុម្ហេ អាយាចិត្វា លទ្ធទារកោ, ឥមំ តុម្ហាកំ និយ្យាតេមា’’តិ អាហំសុ. សត្ថា អានន្ទត្ថេរំ អាណាបេសិ – ‘‘ឥមំ បព្ពាជេហី’’តិ. អាណាបេត្វា ច គន្ធកុដិំ បាវិសិ. ថេរោ តំ បព្ពាជេត្វា សង្ខេបេន វិបស្សនាមុខំ អាចិក្ខិ. សោ ឧបនិស្សយសម្បន្នត្តា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ សូរិយេ អនោគ្គតេយេវ ភាវនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.៥.៥៤-៦៩) –

‘‘បទុមុត្តរសម្ពុទ្ធំ, មេត្តចិត្តំ មហាមុនិំ;

ឧបេតិ ជនតា សព្ពា, សព្ពលោកគ្គនាយកំ.

‘‘សត្តុកញ្ច ពទ្ធកញ្ច, អាមិសំ បានភោជនំ;

ទទន្តិ សត្ថុនោ សព្ពេ, បុញ្ញក្ខេត្តេ អនុត្តរេ.

‘‘អហម្បិ ទានំ ទស្សាមិ, ទេវទេវស្ស តាទិនោ;

ពុទ្ធសេដ្ឋំ និមន្តេត្វា, សង្ឃម្បិ ច អនុត្តរំ.

‘‘ឧយ្យោជិតា មយា ចេតេ, និមន្តេសុំ តថាគតំ;

កេវលំ ភិក្ខុសង្ឃញ្ច, បុញ្ញក្ខេត្តំ អនុត្តរំ.

‘‘សតសហស្សបល្លង្កំ, សោវណ្ណំ គោនកត្ថតំ;

តូលិកាបដលិកាយ, ខោមកប្បាសិកេហិ ច;

មហារហំ បញ្ញាបយិំ, អាសនំ ពុទ្ធយុត្តកំ.

‘‘បទុមុត្តរោ លោកវិទូ, ទេវទេវោ នរាសភោ;

ភិក្ខុសង្ឃបរិព្យូឡ្ហោ, មម ទ្វារមុបាគមិ.

‘‘បច្ចុគ្គន្ត្វាន សម្ពុទ្ធំ, លោកនាថំ យសស្សិនំ;

បសន្នចិត្តោ សុមនោ, អភិនាមយិំ សង្ឃរំ.

‘‘ភិក្ខូនំ សតសហស្សំ, ពុទ្ធញ្ច លោកនាយកំ;

បសន្នចិត្តោ សុមនោ, បរមន្នេន តប្បយិំ.

‘‘បទុមុត្តរោ លោកវិទូ, អាហុតីនំ បដិគ្គហោ;

ភិក្ខុសង្ឃេ និសីទិត្វា, ឥមា គាថា អភាសថ.

‘‘យេនិទំ អាសនំ ទិន្នំ, សោវណ្ណំ គោនកត្ថតំ;

តមហំ កិត្តយិស្សាមិ, សុណាថ មម ភាសតោ.

‘‘ចតុសត្តតិក្ខត្តុំ សោ, ទេវរជ្ជំ ករិស្សតិ;

អនុភោស្សតិ សម្បត្តិំ, អច្ឆរាហិ បុរក្ខតោ.

‘‘បទេសរជ្ជំ សហស្សំ, វសុធំ អាវសិស្សតិ;

ឯកបញ្ញាសក្ខត្តុញ្ច, ចក្កវត្តី ភវិស្សតិ.

‘‘សព្ពាសុ ភវយោនីសុ, ឧច្ចាកុលី ភវិស្សតិ;

សោ ច បច្ឆា បព្ពជិត្វា, សុក្កមូលេន ចោទិតោ;

ភទ្ទិយោ នាម នាមេន, ហេស្សតិ សត្ថុ សាវកោ.

‘‘វិវេកមនុយុត្តោម្ហិ, បន្តសេននិវាសហំ;

ផលញ្ចាធិគតំ សព្ពំ, ចត្តក្លេសោម្ហិ អជ្ជហំ.

‘‘មម សព្ពំ អភិញ្ញាយ, សព្ពញ្ញូ លោកនាយកោ;

ភិក្ខុសង្ឃេ និសីទិត្វា, ឯតទគ្គេ ឋបេសិ មំ.

‘‘បដិសម្ភិទា ចតស្សោ, វិមោក្ខាបិ ច អដ្ឋិមេ;

ឆឡភិញ្ញា សច្ឆិកតា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

តស្ស ភគវា ឆឡភិញ្ញុប្បត្តិំ ញត្វា ‘‘ឯហិ, ភទ្ទា’’តិ អាហ. សោ តាវទេវ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា បញ្ជលិកោ សត្ថុ សមីបេ អដ្ឋាសិ, សា ឯវ ចស្ស ឧបសម្បទា អហោសិ. ពុទ្ធូបសម្បទា នាម កិរេសា. ថេរោ ជាតិតោ បដ្ឋាយ អត្តនោ បវត្តិយា កថនមុខេន អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ –