៨. អដ្ឋកនិបាតោ

១. មហាកច្ចាយនត្ថេរគាថាវណ្ណនា

អដ្ឋកនិបាតេ កម្មំ ពហុកន្តិអាទិកា អាយស្មតោ មហាកច្ចាយនត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ គហបតិមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិត្វា វុទ្ធិប្បត្តោ, ឯកទិវសំ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារា សំខិត្តេន ភាសិតស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ វិភជន្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបិយមានំ ឯកំ ភិក្ខុំ ទិស្វា, សយម្បិ តំ ឋានំ បត្ថេន្តោ បណិធានំ កត្វា, ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា, ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ សុមេធស្ស ភគវតោ កាលេ វិជ្ជាធរោ ហុត្វា អាកាសេន គច្ឆន្តោ សត្ថារំ ហិមវន្តបព្ពតេ ឯកស្មិំ វនសណ្ឌេ និសិន្នំ ទិស្វា បសន្នមានសោ កណិការបុប្ផេហិ បូជំ អកាសិ.

សោ តេន បុញ្ញកម្មេន អបរាបរំ សុគតីសុយេវ បរិវត្តេន្តោ កស្សបទសពលស្ស កាលេ ពារាណសិយំ កុលឃរេ និព្ពត្តិត្វា បរិនិព្ពុតេ ភគវតិ សុវណ្ណចេតិយករណដ្ឋានេ សតសហស្សគ្ឃនិកាយ សុវណ្ណិដ្ឋកាយ បូជំ កត្វា, ‘‘ភគវា មយ្ហំ និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ សរីរំ សុវណ្ណវណ្ណំ ហោតូ’’តិ បត្ថនំ អកាសិ.

តតោ យាវជីវំ កុសលកម្មំ កត្វា ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ ឧជ្ជេនិយំ រញ្ញោ ចណ្ឌបជ្ជោតស្ស បុរោហិតគេហេ និព្ពត្តិ. តស្ស នាមគ្គហណទិវសេ មាតា ‘‘មយ្ហំ បុត្តោ សុវណ្ណវណ្ណោ, អត្តនោ នាមំ គហេត្វា អាគតោ’’តិ កញ្ចនមាណវោ ត្វេវ នាមំ អកាសិ. សោ វុឌ្ឍិមន្វាយ តយោ វេទេ ឧគ្គហេត្វា បិតុ អច្ចយេន បុរោហិតដ្ឋានំ លភិ. សោ គោត្តវសេន កច្ចាយនោតិ បញ្ញាយិត្ថ. តំ រាជា ចណ្ឌបជ្ជោតោ ពុទ្ធុប្បាទំ សុត្វា, ‘‘អាចរិយ, ត្វំ តត្ថ គន្ត្វា សត្ថារំ ឥធានេហី’’តិ បេសេសិ. សោ អត្តដ្ឋមោ សត្ថុ សន្តិកំ ឧបគតោ. តស្ស សត្ថា ធម្មំ ទេសេតិ. ទេសនាបរិយោសានេ សោ សត្តហិ ជនេហិ សទ្ធិំ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តេ បតិដ្ឋាសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥៤.១-២៧) –

‘‘បទុមុត្តរោ នាម ជិនោ, អនេជោ អជិតំ ជយោ;

សតសហស្សេ កប្បានំ, ឥតោ ឧប្បជ្ជិ នាយកោ.

‘‘វីរោ កមលបត្តក្ខោ, សសង្កវិមលាននោ;

កនកាចលសង្កាសោ, រវិទិត្តិសមប្បភោ.

‘‘សត្តនេត្តមនោហារី, វរលក្ខណភូសិតោ;

សព្ពវាក្យបថាតីតោ, មនុជាមរសក្កតោ.

‘‘សម្ពុទ្ធោ ពោធយំ សត្តេ, វាគីសោ មធុរស្សរោ;

ករុណានិពន្ធសន្តានោ, បរិសាសុ វិសារទោ.

‘‘ទេសេតិ មធុរំ ធម្មំ, ចតុសច្ចូបសំហិតំ;

និមុគ្គេ មោហបង្កម្ហិ, សមុទ្ធរតិ បាណិនេ.

‘‘តទា ឯកចរោ ហុត្វា, តាបសោ ហិមវាលយោ;

នភសា មានុសំ លោកំ, គច្ឆន្តោ ជិនមទ្ទសំ.

‘‘ឧបេច្ច សន្តិកំ តស្ស, អស្សោសិំ ធម្មទេសនំ;

វណ្ណយន្តស្ស វីរស្ស, សាវកស្ស មហាគុណំ.

‘‘សំខិត្តេន មយា វុត្តំ, វិត្ថារេន បកាសយំ;

បរិសំ មញ្ច តោសេតិ, យថា កច្ចាយនោ អយំ.

‘‘នាហំ ឯវមិធេកច្ចំ, អញ្ញំ បស្សាមិ សាវកំ;

តស្មាតទគ្គេ ឯសគ្គោ, ឯវំ ធារេថ ភិក្ខវោ.

‘‘តទាហំ វិម្ហិតោ ហុត្វា, សុត្វា វាក្យំ មនោរមំ;

ហិមវន្តំ គមិត្វាន, អាហិត្វា បុប្ផសញ្ចយំ.

‘‘បូជេត្វា លោកសរណំ, តំ ឋានមភិបត្ថយិំ;

តទា មមាសយំ ញត្វា, ព្យាកាសិ ស រណញ្ជហោ.

‘‘បស្សថេតំ ឥសិវរំ, និទ្ធន្តកនកត្តចំ;

ឧទ្ធគ្គលោមំ បីណំសំ, អចលំ បញ្ជលិំ ឋិតំ.

‘‘ហាសំ សុបុណ្ណនយនំ, ពុទ្ធវណ្ណគតាសយំ;

ធម្មជំ ឧគ្គហទយំ, អមតាសិត្តសន្និភំ.

‘‘កច្ចានស្ស គុណំ សុត្វា, តំ ឋានំ បត្ថយំ ឋិតោ;

អនាគតម្ហិ អទ្ធានេ, គោតមស្ស មហាមុនេ.

‘‘តស្ស ធម្មេសុ ទាយាទោ, ឱរសោ ធម្មនិម្មិតោ;

កច្ចានោ នាម នាមេន, ហេស្សតិ សត្ថុ សាវកោ.

‘‘ពហុស្សុតោ មហាញាណី, អធិប្បាយវិទូ មុនេ;

បាបុណិស្សតិ តំ ឋានំ, យថាយំ ព្យាកតោ មយា.

‘‘សតសហស្សិតោ កប្បេ, យំ កម្មមករិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘ទុវេ ភវេ សំសរាមិ, ទេវត្តេ អថ មានុសេ;

អញ្ញំ គតិំ ន គច្ឆាមិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘ទុវេ កុលេ បជាយាមិ, ខត្តិយេ អថ ព្រាហ្មណេ;

នីចេ កុលេ ន ជាយាមិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘បច្ឆិមេ ច ភវេ ទានិ, ជាតោ ឧជ្ជេនិយំ បុរេ;

បជ្ជោតស្ស ច ចណ្ឌស្ស, បុរោហិតទិជាធិនោ.

‘‘បុត្តោ តិរិដិវច្ឆស្ស, និបុណោ វេទបារគូ;

មាតា ច ចន្ទិមា នាម, កច្ចានោហំ វរត្តចោ.

‘‘វីមំសនត្ថំ ពុទ្ធស្ស, ភូមិបាលេន បេសិតោ;

ទិស្វា មោក្ខបុរទ្វារំ, នាយកំ គុណសញ្ចយំ.

‘‘សុត្វា ច វិមលំ វាក្យំ, គតិបង្កវិសោសនំ;

បាបុណិំ អមតំ សន្តំ, សេសេហិ សហ សត្តហិ.

‘‘អធិប្បាយវិទូ ជាតោ, សុគតស្ស មហាមតេ.

ឋបិតោ ឯតទគ្គេ ច, សុសមិទ្ធមនោរថោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អថ សត្ថា ‘‘ឯថ, ភិក្ខវោ’’តិ ហត្ថំ បសារេសិ. តេ តាវទេវ ទ្វង្គុលមត្តកេសមស្សុកា ឥទ្ធិមយបត្តចីវរធរា វស្សសដ្ឋិកត្ថេរា វិយ អហេសុំ. ឯវំ ថេរោ សទត្ថំ និប្ផាទេត្វា, ‘‘ភន្តេ, រាជា បជ្ជោតោ តុម្ហាកំ បាទេ វន្ទិតុំ ធម្មញ្ច សោតុំ ឥច្ឆតី’’តិ សត្ថុ អារោចេសិ. សត្ថា, ‘‘ត្វំយេវ, ភិក្ខុ, តត្ថ គច្ឆ, តយិ គតេបិ រាជា បសីទិស្សតី’’តិ អាហ. ថេរោ សត្ថុ អាណាយ អត្តដ្ឋមោ តត្ថ គន្ត្វា រាជានំ បសាទេត្វា អវន្តីសុ សាសនំ បតិដ្ឋាបេត្វា បុន សត្ថុ សន្តិកមេវ គតោ. សោ ឯកទិវសំ សម្ពហុលេ ភិក្ខូ សមណធម្មំ បហាយ កម្មារាមេ សង្គណិការាមេ រសតណ្ហានុគតេ ច បមាទវិហារិនោ ទិស្វា តេសំ ឱវាទវសេន –

៤៩៤. ‘‘កម្មំ ពហុកំ ន ការយេ, បរិវជ្ជេយ្យ ជនំ ន ឧយ្យមេ;

សោ ឧស្សុក្កោ រសានុគិទ្ធោ, អត្ថំ រិញ្ចតិ យោ សុខាធិវាហោ.

៤៩៥. ‘‘បង្កោតិ ហិ នំ អវេទយុំ, យាយំ វន្ទនបូជនា កុលេសុ;

សុខុមំ សល្លំ ទុរុព្ពហំ, សក្ការោ កាបុរិសេន ទុជ្ជហោ’’តិ. –

ទ្វេ គាថា អភាសិ.

តត្ថ កម្មំ ពហុកំ ន ការយេតិ នវាវាសការាបនាទិំ សមណធម្មករណស្ស បរិពន្ធភូតំ មហន្តំ នវកម្មំ ន បដ្ឋបេយ្យ, ខុទ្ទកំ អប្បសមារម្ភំ ខណ្ឌផុល្លបដិសង្ខរណាទិំ សត្ថុ វចនបដិបូជនត្ថំ កាតព្ពមេវ. បរិវជ្ជេយ្យ ជនន្តិ គណសង្គណិកវសេន ជនំ វិវជ្ជេយ្យ. ជនន្តិ វា យាទិសំ សំសេវតោ ភជតោ បយិរុបាសតោ កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, តាទិសំ អកល្យាណមិត្តភូតំ ជនំ បរិវជ្ជេយ្យ. ន ឧយ្យមេតិ, បច្ចយុប្បាទនត្ថំ កុលសង្គណ្ហនវសេន ន វាយមេយ្យ, យស្មា សោ ឧស្សុក្កោ រសានុគិទ្ធោ, អត្ថំ រិញ្ចតិ យោ សុខាធិវាហោតិ យោ រសានុគិទ្ធោ រសតណ្ហាវសិកោ ភិក្ខុ បច្ចយុប្បាទនបសុតោ, សោ កុលសង្គណ្ហនត្ថំ ឧស្សុក្កោ, តេសុ សុខិតេសុ សុខិតោ, ទុក្ខិតេសុ ទុក្ខិតោ, ឧប្បន្នេសុ កិច្ចករណីយេសុ អត្តនា យោគំ អាបជ្ជតិ, យោ សុខាធិវាហោ សមថវិបស្សនាមគ្គផលនិព្ពានសុខាវហោ សីលាទិអត្ថោ, តំ រិញ្ចតិ បជហតិ ឯកំសេន អត្តានំ តតោ វិវេចេតីតិ អត្ថោ.

ឯវំ បឋមគាថាយ ‘‘កម្មារាមតំ សង្គណិការាមតំ បច្ចយគេធញ្ច វជ្ជេថា’’តិ ឱវទិត្វា ឥទានិ សក្ការាភិលាសំ គរហន្តោ ទុតិយំ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – យា អយំ ភិក្ខាយ ឧបគតានំ បព្ពជិតានំ កុលេសុ គេហវាសីហិ គុណសម្ភាវនាយ ករីយមានា វន្ទនា បូជនា ច, យស្មា តំ អភាវិតត្តានំ ឱសីទាបនដ្ឋេន មលិនភាវករណដ្ឋេន ច បង្កោ កទ្ទមោតិ ពុទ្ធាទយោ អរិយា បវេទយុំ អព្ភញ្ញំសុ បវេទេសុំ វា, យស្មា ច អបរិញ្ញាតក្ខន្ធានំ អន្ធបុថុជ្ជនានំ សក្ការាភិលាសំ ទុវិញ្ញេយ្យសភាវតាយ បីឡាជននតោ អន្តោ តុទនតោ ទុរុទ្ធរណតោ ច សុខុមំ សល្លំ ទុរុព្ពហំ បវេទយុំ, តតោ ឯវ សក្ការោ កាបុរិសេន ទុជ្ជហោ ទុប្បជហេយ្យោ តស្ស បហានបដិបត្តិយា អប្បដិបជ្ជនតោ. សក្ការាភិលាសប្បហានេន ហិ សក្ការោ បហីនោ ហោតិ, តស្មា តស្ស បហានាយ អាយោគោ ករណីយោតិ ទស្សេតិ –

៤៩៦. ‘‘ន បរស្សុបនិធាយ, កម្មំ មច្ចស្ស បាបកំ;

អត្តនា តំ ន សេវេយ្យ, កម្មពន្ធូ ហិ មាតិយា.

៤៩៧. ‘‘ន បរេ វចនា ចោរោ, ន បរេ វចនា មុនិ;

អត្តា ច នំ យថា វេទិ, ទេវាបិ នំ តថា វិទូ.

៤៩៨. ‘‘បរេ ច ន វិជានន្តិ, មយមេត្ថ យមាមសេ;

យេ ច តត្ថ វិជានន្តិ, តតោ សម្មន្តិ មេធគា.

៤៩៩. ‘‘ជីវតេ វាបិ សប្បញ្ញោ, អបិ វិត្តបរិក្ខយោ;

បញ្ញាយ ច អលាភេន, វិត្តវាបិ ន ជីវតិ.

៥០០. ‘‘សព្ពំ សុណាតិ សោតេន, សព្ពំ បស្សតិ ចក្ខុនា;

ន ច ទិដ្ឋំ សុតំ ធីរោ, សព្ពំ ឧជ្ឈិតុមរហតិ.

៥០១. ‘‘ចក្ខុមាស្ស យថា អន្ធោ, សោតវា ពធិរោ យថា;

បញ្ញវាស្ស យថា មូគោ, ពលវា ទុព្ពលោរិវ;

អថ អត្ថេ សមុប្បន្នេ, សយេថ មតសាយិក’’ន្តិ. –

ឥមា ឆ គាថា រញ្ញោ បជ្ជោតស្ស ឱវាទវសេន អភាសិ. សោ កិរ ព្រាហ្មណេ សទ្ទហិត្វា បសុឃាតយញ្ញំ ការេតិ, កម្មំ អសោធេត្វាវ អចោរេ ចោរសញ្ញាយ ទណ្ឌេសិ, អដ្ដករណេ ច អស្សាមិកេ សាមិកេ ករោតិ, សាមិកេ ច អស្សាមិកេ. តតោ នំ ថេរោ វិវេចេតុំ ‘‘ន បរស្សា’’តិអាទិនា ឆ គាថា អភាសិ.

តត្ថ ន បរស្សុបនិធាយ, កម្មំ មច្ចស្ស បាបកន្តិ បរស្ស មច្ចស្ស សត្តស្ស ឧបនិធាយ ឧទ្ទិស្ស ការណំ កត្វា បាបកំ វធពន្ធាទិកម្មំ ន សេវេយ្យ, បរេន ន ការាបេយ្យាតិ អត្ថោ. អត្តនា តំ ន សេវេយ្យាតិ អត្តនាបិ តំ បាបកំ ន ករេយ្យ. កស្មា? កម្មពន្ធូ ហិ មាតិយា ឥមេ មាតិយា មច្ចា កម្មទាយាទា, តស្មា អត្តនា ច កិញ្ចិ បាបកម្មំ ន ករេយ្យ, បរេនបិ ន ការាបេយ្យាតិ អត្ថោ.

ន បរេ វចនា ចោរោតិ អត្តនា ចោរិយំ អកត្វា បរវចនា បរស្ស វចនមត្តេន ចោរោ នាម ន ហោតិ, តថា ន បរេ វចនា មុនិ បរស្ស វចនមត្តេន មុនិ សុវិសុទ្ធកាយវចីមនោសមាចារោ ន ហោតិ. ឯត្ថ ហិ បរេតិ វិភត្តិអលោបំ កត្វា និទ្ទេសោ. កេចិ បន ‘‘បរេសន្តិ វត្តព្ពេ បរេតិ សំ-ការលោបំ កត្វា និទ្ទិដ្ឋ’’ន្តិ វទន្តិ. អត្តា ច នំ យថា វេទីតិ នំ សត្តំ តស្ស អត្តា ចិត្តំ យថា ‘‘អហំ បរិសុទ្ធោ, អបរិសុទ្ធោ វា’’តិ យាថាវតោ អវេទិ ជានាតិ. ទេវាបិ នំ តថា វិទូតិ វិសុទ្ធិទេវា, ឧបបត្តិទេវា ច តថា វិទូ វិទន្តិ ជានន្តិ, តស្មា សយំ តាទិសា ទេវា ច បមាណំ សុទ្ធាសុទ្ធានំ សុទ្ធាសុទ្ធភាវជាននេ, ន យេ កេចិ ឥច្ឆាទោសបរេតា សត្តាតិ អធិប្បាយោ.

បរេតិ បណ្ឌិតេ ឋបេត្វា តតោ អញ្ញេ, កុសលាកុសលសាវជ្ជានវជ្ជំ កម្មំ កម្មផលំ កាយស្ស អសុភតំ សង្ខារានំ អនិច្ចតំ អជានន្តា ឥធ បរេ នាម. តេ មយមេត្ថ ឥមស្មិំ ជីវលោកេ យមាម ឧបរមាម, ‘‘សតតំ សមិតំ មច្ចុ សន្តិកំ គច្ឆាមា’’តិ ន ជានន្តិ. យេ ច តត្ថ វិជានន្តីតិ យេ ច តត្ថ បណ្ឌិតា ‘‘មយំ មច្ចុ សមីបំ គច្ឆាមា’’តិ វិជានន្តិ. តតោ សម្មន្តិ មេធគាតិ ឯវញ្ហិ តេ ជានន្តា មេធគានំ បរវិហិំសនានំ វូបសមាយ បដិបជ្ជន្តិ, អត្តនា បរេ ច អញ្ញេ ន មេធន្តិ ន ពាធេន្តីតិ អត្ថោ. ត្វំ បន ជីវិតនិមិត្តំ អចោរេ ចោរេ ករោន្តោបិ ទណ្ឌនេន សាមិកេ អស្សាមិកេ ករោន្តោបិ ធនជានិយា ពាធសិ បញ្ញាវេកល្លតោ. តថា អករោន្តោបិ ជីវតេ វាបិ សប្បញ្ញោ, អបិ វិត្តបរិក្ខយោ បរិក្ខីណធនោបិ សប្បញ្ញជាតិកោ ឥតរីតរសន្តោសេន សន្តុដ្ឋោ អនវជ្ជាយ ជីវិកាយ ជីវតិយេវ. តស្ស ហិ ជីវិតំ នាម. តេនាហ ភគវា – ‘‘បញ្ញាជីវិំ ជីវិតមាហុ សេដ្ឋ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.៧៣, ២៤៦; សុ. និ. ១៨៤). ទុម្មេធបុគ្គលោ បន បញ្ញាយ ច អលាភេន ទិដ្ឋធម្មិកំ សម្បរាយិកញ្ច អត្ថំ វិរាធេន្តោ វិត្តវាបិ ន ជីវតិ គរហាទិបវត្តិយា ជីវន្តោ នាម ន ហោតិ, អនុបាយញ្ញុតាយ យថាធិគតំ ធនំ នាសេន្តោ ជីវិតម្បិ សន្ធារេតុំ ន សក្កោតិយេវ.

ឥមា កិរ ចតស្សោបិ គាថា ថេរោ សុបិនន្តេន រញ្ញោ កថេសិ. រាជា សុបិនំ ទិស្វា ថេរំ នមស្សន្តោយេវ បពុជ្ឈិត្វា បភាតាយ រត្តិយា ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា អត្តនា ទិដ្ឋនិយាមេន សុបិនំ កថេសិ. តំ សុត្វា ថេរោ តា គាថា បច្ចុនុភាសិត្វា ‘‘សព្ពំ សុណាតី’’តិអាទិនា ទ្វីហិ គាថាហិ រាជានំ ឱវទិ. តត្ថ សព្ពំ សុណាតិ សោតេនាតិ ឥធ សោតព្ពំ សទ្ទំ អាបាថគតំ សព្ពំ សុភាសិតំ ទុព្ភាសិតញ្ច អពធិរោ សោតេន សុណាតិ. តថា សព្ពំ រូបំ សុន្ទរំ អសុន្ទរម្បិ ចក្ខុនា អនន្ធោ បស្សតិ, អយមិន្ទ្រិយានំ សភាវោ. តត្ថ បន ន ច ទិដ្ឋំ សុតំ ធីរោ, សព្ពំ ឧជ្ឈិតុន្តិ ច និទស្សនមត្តមេតំ. យញ្ហិ តំ ទិដ្ឋំ សុតំ វា, ន តំ សព្ពំ ធីរោ សប្បញ្ញោ ឧជ្ឈិតុំ បរិច្ចជិតុំ គហេតុំ វា អរហតិ. គុណាគុណំ បន តត្ថ ឧបបរិក្ខិត្វា ឧជ្ឈិតព្ពមេវ ឧជ្ឈិតុំ គហេតព្ពញ្ច គហេតុំ អរហតិ, តស្មា ចក្ខុមាស្ស យថា អន្ធោ ចក្ខុមាបិ សមានោ ឧជ្ឈិតព្ពេ ទិដ្ឋេ អន្ធោ យថា អស្ស អបស្សន្តោ វិយ ភវេយ្យ, តថា ឧជ្ឈិតព្ពេ សុតេ សោតវាបិ ពធិរោ យថា អស្ស អសុណន្តោ វិយ ភវេយ្យ. បញ្ញវាស្ស យថា មូគោតិ វិចារណបញ្ញាយ បញ្ញវា វចនកុសលោបិ អវត្តព្ពេ មូគោ វិយ ភវេយ្យ. ពលវា ថាមសម្បន្នោបិ អកត្តព្ពេ ទុព្ពលោរិវ, រការោ បទសន្ធិករោ, អសមត្ថោ វិយ ភវេយ្យ. អថ អត្ថេ សមុប្បន្នេ, សយេថ មតសាយិកន្តិ អត្តនា កាតព្ពកិច្ចេ ឧប្បន្នេ ឧបដ្ឋិតេ មតសាយិកំ សយេថ, មតសាយិកំ សយិត្វាបិ តំ កិច្ចំ តីរេតព្ពមេវ, ន វិរាធេតព្ពំ. អថ វា អថ អត្ថេ សមុប្បន្នេតិ អត្តនា អករណីយេ អត្ថេ កិច្ចេ ឧប្បន្នេ ឧបដ្ឋិតេ មតសាយិកំ សយេថ, មតសាយិកំ សយិត្វាបិ តំ ន កាតព្ពមេវ. ន ហិ បណ្ឌិតោ អយុត្តំ កាតុមរហតីតិ ឯវំ ថេរេន ឱវទិតោ រាជា អកត្តព្ពំ បហាយ កាតព្ពេយេវ យុត្តប្បយុត្តោ អហោសីតិ.

មហាកច្ចាយនត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សិរិមិត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា

អក្កោធនោតិអាទិកា អាយស្មតោ សិរិមិត្តត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហេ មហទ្ធនកុដុម្ពិកស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, សិរិមិត្តោតិ លទ្ធនាមោ. តស្ស កិរ មាតា សិរិគុត្តស្ស ភគិនី. តស្ស វត្ថុ ធម្មបទវណ្ណនាយំ (ធ. ប. អដ្ឋ. ១.គរហទិន្នវត្ថុ) អាគតមេវ. សោ សិរិគុត្តស្ស ភាគិនេយ្យោ សិរិមិត្តោ វយប្បត្តោ សត្ថុ ធនបាលទមនេ លទ្ធប្បសាទោ បព្ពជិត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ នចិរស្សេវ អរហត្តំ បត្តោ. ឯកទិវសំ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតុំ អាសនំ អភិរុហិត្វា ចិត្តពីជនិំ គហេត្វា និសិន្នោ ភិក្ខូនំ ធម្មំ កថេសិ. កថេន្តោ ច ឧឡារតរេ គុណេ វិភជិត្វា ទស្សេន្តោ –

៥០២. ‘‘អក្កោធនោនុបនាហី, អមាយោ រិត្តបេសុណោ;

ស វេ តាទិសកោ ភិក្ខុ, ឯវំ បេច្ច ន សោចតិ.

៥០៣. ‘‘អក្កោធនោនុបនាហី, អមាយោ រិត្តបេសុណោ;

គុត្តទ្វារោ សទា ភិក្ខុ, ឯវំ បេច្ច ន សោចតិ.

៥០៤. ‘‘អក្កោធនោនុបនាហី, អមាយោ រិត្តបេសុណោ;

កល្យាណសីលោ សោ ភិក្ខុ, ឯវំ បេច្ច ន សោចតិ.

៥០៥. ‘‘អក្កោធនោនុបនាហី, អមាយោ រិត្តបេសុណោ;

កល្យាណមិត្តោ សោ ភិក្ខុ, ឯវំ បេច្ច ន សោចតិ.

៥០៦. ‘‘អក្កោធនោនុបនាហី, អមាយោ រិត្តបេសុណោ;

កល្យាណបញ្ញោ សោ ភិក្ខុ, ឯវំ បេច្ច ន សោចតិ.

៥០៧. ‘‘យស្ស សទ្ធា តថាគតេ, អចលា សុប្បតិដ្ឋិតា;

សីលញ្ច យស្ស កល្យាណំ, អរិយកន្តំ បសំសិតំ.

៥០៨. ‘‘សង្ឃេ បសាទោ យស្សត្ថិ, ឧជុភូតញ្ច ទស្សនំ;

អទលិទ្ទោតិ តំ អាហុ, អមោឃំ តស្ស ជីវិតំ.

៥០៩. ‘‘តស្មា សទ្ធញ្ច សីលញ្ច, បសាទំ ធម្មទស្សនំ;

អនុយុញ្ជេថ មេធាវី, សរំ ពុទ្ធាន សាសន’’ន្តិ. – ឥមា គាថា អភាសិ;

តត្ថ អក្កោធនោតិ អកុជ្ឈនសីលោ. ឧបដ្ឋិតេ ហិ កោធុប្បត្តិនិមិត្តេ អធិវាសនខន្តិយំ ឋត្វា កោបស្ស អនុប្បាទកោ. អនុបនាហីតិ ន ឧបនាហកោ, បរេហិ កតំ អបរាធំ បដិច្ច ‘‘អក្កោច្ឆិ មំ អវធិ មំ, អជិនិ មំ អហាសិ មេ’’តិអាទិនា (ធ. ប. ៣; មហាវ. ៤៦៤; ម. និ. ៣.២៣៧) កោធស្ស អនុបនយ្ហនសីលោ. សន្តទោសបដិច្ឆាទនលក្ខណាយ មាយាយ អភាវតោ អមាយោ. បិសុណវាចាវិរហិតតោ រិត្តបេសុណោ, ស វេ តាទិសកោ ភិក្ខូតិ សោ តថារូបោ តថាជាតិកោ យថាវុត្តគុណសមន្នាគតោ ភិក្ខុ. ឯវំ យថាវុត្តបដិបត្តិយា បេច្ច បរលោកេ ន សោចតិ សោកនិមិត្តស្ស អភាវតោ. ចក្ខុទ្វារាទយោ កាយទ្វារាទយោ ច គុត្តា បិហិតា សំវុតា ឯតស្សាតិ គុត្តទ្វារោ. កល្យាណសីលោតិ សុន្ទរសីលោ សុវិសុទ្ធសីលោ. កល្យាណមិត្តោតិ –

‘‘បិយោ គរុភាវនិយោ, វត្តា ច វចនក្ខមោ;

គម្ភីរញ្ច កថំ កត្តា, នោ ចដ្ឋានេ និយោជយេ’’តិ. (អ. និ. ៧.៣៧) –

ឯវំ វិភាវិតលក្ខណោ កល្យាណមិត្តោ ឯតស្សាតិ កល្យាណមិត្តោ. កល្យាណបញ្ញោតិ សុន្ទរបញ្ញោ. យទិបិ បញ្ញា នាម អសុន្ទរា នត្ថិ, និយ្យានិកាយ បន បញ្ញាយ វសេន ឯវំ វុត្តំ

ឯវមេត្ថ កោធាទីនំ វិក្ខម្ភនវសេន សមុច្ឆេទវសេន ច អក្កោធនាទិមុខេន, បុគ្គលាធិដ្ឋានាយ គាថាយ សម្មាបដិបត្តិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ និប្ផត្តិតលោកុត្តរសទ្ធាទិកេ ឧទ្ធរិត្វា បុគ្គលាធិដ្ឋានាយ ឯវ គាថាយ សម្មាបដិបត្តិំ ទស្សេន្តោ ‘‘យស្ស សទ្ធា’’តិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – យស្ស បុគ្គលស្ស តថាគតេ សម្មាសម្ពុទ្ធេ ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា’’តិអាទិនយប្បវត្តា មគ្គេនាគតសទ្ធា, តតោ ឯវ អចលា អវិកម្បា សុដ្ឋុ បតិដ្ឋិតា. ‘‘អត្ថី’’តិ, បទំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. អរិយកន្តន្តិ អរិយានំ កន្តំ បិយាយិតំ ភវន្តរេបិ អវិជហនតោ. បសំសិតន្តិ ពុទ្ធាទីហិ បសដ្ឋំ, វណ្ណិតំ ថោមិតំ អត្ថីតិ យោជនា. តំ បនេតំ សីលំ គហដ្ឋសីលំ បព្ពជិតសីលន្តិ ទុវិធំ. តត្ថ គហដ្ឋសីលំ នាម បញ្ចសិក្ខាបទសីលំ, យំ គហដ្ឋេន រក្ខិតុំ សក្កា. បព្ពជិតសីលំ នាម ទសសិក្ខាបទសីលំ ឧបាទាយ សព្ពំ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ, តយិទំ សព្ពម្បិ អខណ្ឌាទិភាវេន អបរាមដ្ឋតាយ ‘‘កល្យាណ’’ន្តិ វេទិតព្ពំ.

សង្ឃេ បសាទោ យស្សត្ថីតិ ‘‘សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ’’តិអាទិនា អរិយសង្ឃេ បសាទោ សទ្ធា យស្ស បុគ្គលស្ស អត្ថិ អចលោ សុប្បតិដ្ឋិតោតិ អានេត្វា យោជេតព្ពំ. ឧជុភូតញ្ច ទស្សនន្តិ ទិដ្ឋិវង្កាភាវតោ កិលេសវង្កាភាវតោ ច ឧជុភូតំ. អកុដិលំ អជិម្ហំ កម្មស្សកតាទស្សនញ្ចេវ សប្បច្ចយនាមរូបទស្សនញ្ចាតិ ទុវិធម្បិ ទស្សនំ យស្ស អត្ថិ អចលំ សុប្បតិដ្ឋិតន្តិ យោជនា. អទលិទ្ទោតិ តំ អាហុ សទ្ធាធនំ, សីលធនំ, សុតធនំ, ចាគធនំ, បញ្ញាធនន្តិ ឥមេសំ សុវិសុទ្ធានំ ធនានំ អត្ថិតាយ ‘‘អទលិទ្ទោ’’តិ តំ តាទិសំ បុគ្គលំ ពុទ្ធាទយោ អរិយា អាហុ. អមោឃំ តស្ស ជីវិតំ តស្ស តថារូបស្ស ជីវិតំ ទិដ្ឋធម្មិកាទិអត្ថាធិគមេន អមោឃំ អវញ្ឈំ សផលមេវាតិ អាហូតិ អត្ថោ.

តស្មាតិ, យស្មា យថាវុត្តសទ្ធាទិគុណសមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘អទលិទ្ទោ អមោឃជីវិតោ’’តិ វុច្ចតិ, តស្មា អហម្បិ តថារូបោ ភវេយ្យន្តិ. សទ្ធញ្ច…បេ… សាសនន្តិ ‘‘សព្ពបាបស្ស អករណ’’ន្តិអាទិនា (ធ. ប. ១៨៣; ទី. និ. ២.៩០) វុត្តំ ពុទ្ធានំ សាសនំ អនុស្សរន្តោ កុលបុត្តោ វុត្តប្បភេទំ សទ្ធញ្ចេវ សីលញ្ច ធម្មទស្សនហេតុកំ ធម្មេ សុនិច្ឆយា វិមោក្ខភូតំ បសាទញ្ច អនុយុញ្ជេយ្យ វឌ្ឍេយ្យាតិ.

ឯវំ ថេរោ ភិក្ខូនំ ធម្មទេសនាមុខេន អត្តនិ វិជ្ជមានេ គុណេ បកាសេន្តោ អញ្ញំ ព្យាកាសិ.

សិរិមិត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. មហាបន្ថកត្ថេរគាថាវណ្ណនា

យទា បឋមមទ្ទក្ខិន្តិអាទិកា អាយស្មតោ មហាបន្ថកត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយំ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ វិភវសម្បន្នោ កុដុម្ពិយោ ហុត្វា ឯកទិវសំ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ សញ្ញាវិវដ្ដកុសលានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា សយម្បិ តំ ឋានន្តរំ បត្ថេន្តោ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស សត្តាហំ មហាទានំ បវត្តេត្វា, ‘‘ភន្តេ, យំ ភិក្ខុំ តុម្ហេ ឥតោ សត្តទិវសមត្ថកេ – ‘សញ្ញាវិវដ្ដកុសលានំ អយំ មម សាសនេ អគ្គោ’តិ ឯតទគ្គេ ឋបយិត្ថ, អហម្បិ ឥមស្ស អធិការកម្មស្ស ពលេន សោ ភិក្ខុ វិយ អនាគតេ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ អគ្គោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ អកាសិ. កនិដ្ឋភាតា បនស្ស តថេវ ភគវតិ អធិការកម្មំ កត្វា មនោមយស្ស កាយស្សាភិនិម្មានំ ចេតោវិវដ្ដកោសល្លន្តិ ទ្វិន្នំ អង្គានំ វសេន វុត្តនយេនេវ បណិធានំ អកាសិ. ភគវា ទ្វិន្នម្បិ បត្ថនំ អនន្តរាយេន សមិជ្ឈនភាវំ ទិស្វា ‘‘អនាគតេ កប្បសតសហស្សមត្ថកេ គោតមស្ស នាម សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សាសនេ តុម្ហាកំ បត្ថនា សមិជ្ឈិស្សតី’’តិ ព្យាកាសិ.

តេ ឧភោបិ ជនា តត្ថ យាវជីវំ បុញ្ញានិ កត្វា តតោ ចុតោ ទេវលោកេ និព្ពត្តិំសុ. តត្ថ មហាបន្ថកស្ស អន្តរាកតំ កល្យាណធម្មំ ន កថីយតិ. ចូឡបន្ថកោ បន កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនេ បព្ពជិត្វា វីសតិ វស្សសហស្សានិ ឱទាតកសិណកម្មំ កត្វា ទេវបុរេ និព្ពត្តិ. អបទានេ បន ‘‘ចូឡបន្ថកោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ តាបសោ ហុត្វា ហិមវន្តេ វសន្តោ តត្ថ ភគវន្តំ ទិស្វា បុប្ផច្ឆត្តេន បូជំ អកាសី’’តិ អាគតំ. តេសំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តានំយេវ កប្បសតសហស្សំ អតិក្កន្តំ. អថ អម្ហាកំ សត្ថា អភិសម្ពោធិំ បត្វា បវត្តិតវរធម្មចក្កោ រាជគហំ ឧបនិស្សាយ វេឡុវនេ មហាវិហារេ វិហរតិ.

តេន ច សមយេន រាជគហេ ធនសេដ្ឋិស្ស ធីតា អត្តនោ ទាសេន សទ្ធិំ សន្ថវំ កត្វា ញាតកេហិ ភីតា ហត្ថសារំ គហេត្វា តេន សទ្ធិំ បលាយិត្វា អញ្ញត្ថ វសន្តី តំ បដិច្ច គព្ភំ លភិត្វា បរិបក្កគព្ភា ‘‘ញាតិឃរំ គន្ត្វា វិជាយិស្សាមី’’តិ គច្ឆន្តី អន្តរាមគ្គេយេវ បុត្តំ វិជាយិត្វា សាមិនា និវត្តិតា បុព្ពេ វសិតដ្ឋានេ វសន្តី បុត្តស្ស បន្ថេ ជាតត្តា បន្ថកោតិ, នាមំ អកាសិ. តស្មិំ អាធាវិត្វា វិធាវិត្វា វិចរណកាលេ តមេវ បដិច្ច ទុតិយំ គព្ភំ បដិលភិត្វា បរិបក្កគព្ភា បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ អន្តរាមគ្គេ បុត្តំ វិជាយិត្វា សាមិនា និវត្តិតា ជេដ្ឋបុត្តស្ស មហាបន្ថកោតិ កនិដ្ឋស្ស ចូឡបន្ថកោតិ នាមំ កត្វា យថាវសិតដ្ឋានេយេវ វសន្តី អនុក្កមេន ទារកេសុ វឌ្ឍន្តេសុ តេហិ, ‘‘អម្ម, អយ្យកកុលំ នោ ទស្សេហី’’តិ និពុន្ធិយមានា ទារកេ មាតាបិតូនំ សន្តិកំ បេសេសិ. តតោ បដ្ឋាយ ទារកា ធនសេដ្ឋិនោ គេហេ វឌ្ឍន្តិ. តេសុ ចូឡបន្ថកោ អតិទហរោ. មហាបន្ថកោ បន អយ្យកេន សទ្ធិំ ភគវតោ សន្តិកំ គតោ សត្ថារំ ទិស្វា សហ ទស្សនេន បដិលទ្ធសទ្ធោ ធម្មំ សុត្វា ឧបនិស្សយសម្បន្នតាយ បព្ពជិតុកាមោ ហុត្វា បិតាមហំ អាបុច្ឆិ. សោ សត្ថុ តមត្ថំ អារោចេត្វា តំ បព្ពាជេសិ. សោ បព្ពជិត្វា ពហុំ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គណ្ហិត្វា បរិបុណ្ណវស្សោ ឧបសម្បជ្ជិត្វា យោនិសោមនសិការេ កម្មំ ករោន្តោ វិសេសតោ ចតុន្នំ អរូបជ្ឈានានំ លាភី ហុត្វា តតោ វុដ្ឋាយ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. ឥតិ សោ សញ្ញាវិវដ្ដកុសលានំ អគ្គោ ជាតោ. សោ ឈានសុខេន ផលសុខេន វីតិនាមេន្តោ ឯកទិវសំ អត្តនោ បដិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា អធិគតសម្បត្តិំ បដិច្ច សញ្ជាតសោមនស្សោ សីហនាទំ នទន្តោ –

៥១០. ‘‘យទា បឋមមទ្ទក្ខិំ, សត្ថារមកុតោភយំ;

តតោ មេ អហុ សំវេគោ, បស្សិត្វា បុរិសុត្តមំ.

៥១១. ‘‘សិរិំ ហត្ថេហិ បាទេហិ, យោ បណាមេយ្យ អាគតំ;

ឯតាទិសំ សោ សត្ថារំ, អារាធេត្វា វិរាធយេ.

៥១២. ‘‘តទាហំ បុត្តទារញ្ច, ធនធញ្ញញ្ច ឆឌ្ឌយិំ;

កេសមស្សូនិ ឆេទេត្វា, បព្ពជិំ អនគារិយំ.

៥១៣. ‘‘សិក្ខាសាជីវសម្បន្នោ, ឥន្ទ្រិយេសុ សុសំវុតោ;

នមស្សមានោ សម្ពុទ្ធំ, វិហាសិំ អបរាជិតោ.

៥១៤. ‘‘តតោ មេ បណិធី អាសិ, ចេតសោ អភិបត្ថិតោ;

ន និសីទេ មុហុត្តម្បិ, តណ្ហាសល្លេ អនូហតេ.

៥១៥. ‘‘តស្ស មេវំ វិហរតោ, បស្ស វីរិយបរក្កមំ;

តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសនំ.

៥១៦. ‘‘បុព្ពេនិវាសំ ជានាមិ, ទិព្ពចក្ខុ វិសោធិតំ;

អរហា ទក្ខិណេយ្យោម្ហិ, វិប្បមុត្តោ និរូបធិ.

៥១៧. ‘‘តតោ រត្យាវិវសានេ, សូរិយុគ្គមនំ បតិ;

សព្ពំ តណ្ហំ វិសោសេត្វា, បល្លង្កេន ឧបាវិសិ’’ន្តិ. – ឥមា គាថា អភាសិ;

តត្ថ យទាតិ យស្មិំ កាលេ. បឋមន្តិ អាទិតោ. អទ្ទក្ខិន្តិ បស្សិំ, សត្ថារន្តិ, ភគវន្តំ. អកុតោភយន្តិ និព្ភយំ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – សព្ពេសំ ភយហេតូនំ ពោធិមូលេយេវ បហីនត្តា កុតោចិបិ ភយាភាវតោ អកុតោភយំ និព្ភយំ, ចតុវេសារជ្ជវិសារទំ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថេហិ វេនេយ្យានំ យថារហមនុសាសនតោ សត្ថារំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ មយ្ហំ បិតាមហេន សទ្ធិំ គន្ត្វា យាយ វេលាយ សព្ពបឋមំ បស្សិំ, តំ បុរិសុត្តមំ សទេវកេ លោកេ អគ្គបុគ្គលំ បស្សិត្វា តតោ ទស្សនហេតុ តតោ ទស្សនតោ បច្ឆា ‘‘ឯត្តកំ កាលំ សត្ថារំ ទដ្ឋុំ ធម្មញ្ច សោតុំ នាលត្ថ’’ន្តិ មយ្ហំ សំវេគោ អហុ សហោត្តប្បំ ញាណំ ឧប្បជ្ជិ. ឧប្បន្នសំវេគោ បនាហំ ឯវំ ចិន្តេសិន្តិ ទស្សេតិ សិរិំ ហត្ថេហីតិ គាថាយ. តស្សត្ថោ – យោ វិភវត្ថិកោ បុរិសោ ‘‘ឧបដ្ឋាយិកោ ហុត្វា តវ សន្តិកេ វសិស្សាមី’’តិ សវិគ្គហំ សិរិំ សយនេ ឧបគតំ ហត្ថេហិ ច បាទេហិ ច កោដ្ដេន្តោ បណាមេយ្យ នីហរេយ្យ, សោ តថារូបោ អលក្ខិកបុរិសោ ឯតាទិសំ សត្ថារំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ អារាធេត្វា ឥមស្មិំ នវមេ ខណេ បដិលភិត្វា វិរាធយេ តស្ស ឱវាទាករណេន តំ វិរជ្ឈេយ្យ, អហំ បនេវំ ន ករោមីតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘តទាហំ…បេ… អនគារិយ’’ន្តិ. តត្ថ ឆឌ្ឌយិន្តិ, បជហិំ. ‘‘ឆឌ្ឌិយ’’ន្តិបិ បាឋោ. ននុ អយំ ថេរោ ទារបរិគ្គហំ អកត្វាវ បព្ពជិតោ, សោ កស្មា ‘‘បុត្តទារញ្ច ឆឌ្ឌយិ’’ន្តិ អវោចាតិ? យថា នាម បុរិសោ អនិព្ពត្តផលមេវ រុក្ខំ ឆិន្ទន្តោ អច្ឆិន្នេ តតោ លទ្ធផលេហិ បរិហីនោ នាម ហោតិ. ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ.

សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោតិ យា អធិសីលសិក្ខា, តាយ ច, យត្ថ ភិក្ខូ សហ ជីវន្តិ, ឯកជីវិកា សភាគវុត្តិនោ ហោន្តិ, តេន ភគវតា បញ្ញត្តសិក្ខាបទសង្ខាតេន សាជីវេន ច សមន្នាគតោ សិក្ខនភាវេន សមង្គីភូតោ, សិក្ខំ បរិបូរេន្តោ សាជីវញ្ច អវីតិក្កមន្តោ ហុត្វា តទុភយំ សម្បាទេន្តោតិ អត្ថោ. តេន សុវិសុទ្ធេ បាតិមោក្ខេ សីលេ បតិដ្ឋិតភាវំ ទស្សេតិ. ឥន្ទ្រិយេសុ សុសំវុតោតិ មនច្ឆដ្ឋេសុ ឥន្ទ្រិយេសុ សុដ្ឋុ សំវុតោ. រូបាទិវិសយេសុ ឧប្បជ្ជនកានំ អភិជ្ឈាទីនំ បវត្តិនិវារណវសេន សតិកវាដេន សុបិហិតចក្ខាទិទ្វារោតិ អត្ថោ. ឯវំ បាតិមោក្ខសំវរឥន្ទ្រិយសំវរសីលសម្បត្តិទស្សនេន ឥតរសីលម្បិ អត្ថតោ ទស្សិតមេវ ហោតីតិ ថេរោ អត្តនោ ចតុបារិសុទ្ធិសីលសម្បទំ ទស្សេត្វា ‘‘នមស្សមានោ សម្ពុទ្ធ’’ន្តិ ឥមិនា ពុទ្ធានុស្សតិភាវនានុយោគមាហ. វិហាសិំ អបរាជិតោតិ កិលេសមារាទីហិ អបរាជិតោ ឯវ ហុត្វា វិហរិំ, យាវ អរហត្តប្បត្តិ, តាវ តេហិ អនភិភូតោ, អញ្ញទត្ថុ តេ អភិភវន្តោ ឯវ វិហាសិន្តិ អត្ថោ.

តតោតិ តស្មា, យស្មា សុវិសុទ្ធសីលោ សត្ថរិ អភិប្បសន្នោ កិលេសាភិភវនបដិបត្តិយញ្ច ឋិតោ, តស្មា. បណិធីតិ បណិធានំ. តតោ វា ចិត្តាភិនីហារោ. អាសីតិ អហោសិ. ចេតសោ អភិបត្ថិតោតិ, មម ចិត្តេន ឥច្ឆិតោ. កីទិសោ បន សោតិ អាហ ‘‘ន និសីទេ មុហុត្តម្បិ, តណ្ហាសល្លេ អនូហតេ’’តិ. ‘‘អគ្គមគ្គសណ្ឌាសេន មម ហទយតោ តណ្ហាសល្លេ អនុទ្ធដេ មុហុត្តម្បិ ន និសីទេ, និសជ្ជំ ន កប្បេយ្យ’’ន្តិ ឯវំ មេ ចិត្តាភិនីហារោ អហោសីតិ អត្ថោ.

ឯវំ បន ចិត្តំ អធិដ្ឋាយ ភាវនំ ភាវយិត្វា ឋានចង្កមេហេវ រត្តិំ វីតិនាមេន្តោ អរូបសមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ ឈានង្គមុខេន វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា អរហត្តំ សច្ឆាកាសិ. តេន វុត្តំ ‘‘តស្ស មេ’’តិអាទិ. និរូបធីតិ កិលេសុបធិអាទីនំ អភាវេន និរុបធិ. រត្យាវិវសានេតិ រត្តិភាគស្ស វិគមនេ វិភាតាយ រត្តិយា. សូរិយុគ្គមនំ បតីតិ សូរិយុគ្គមនំ លក្ខណំ កត្វា. សព្ពំ តណ្ហន្តិ កាមតណ្ហាទិភេទំ សព្ពំ តណ្ហាសោតំ អគ្គមគ្គេន វិសោសេត្វា សុក្ខាបេត្វា ‘‘តណ្ហាសល្លេ អនូហតេ ន និសីទេ’’តិ, បដិញ្ញាយ មោចិតត្តា. បល្លង្កេន ឧបាវិសិន្តិ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា និសីទិន្តិ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ.

មហាបន្ថកត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អដ្ឋកនិបាតវណ្ណនា និដ្ឋិតា.