៣. ភទ្ទត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ឯកបុត្តោតិអាទិកា អាយស្មតោ ភទ្ទត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយំ កិរ បទុមុត្តរំ ភគវន្តំ ភិក្ខុសង្ឃញ្ច សតសហស្សបរិមាណំ ចីវរាទីហិ ចតូហិ បច្ចយេហិ បូជេសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ សេដ្ឋិកុលេ និព្ពត្តិ. និព្ពត្តមានោ ច អបុត្តកេសុ មាតាបិតូសុ ទេវតាយាចនាទីនិ កត្វាបិ អលភន្តេសុ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘សចេ, ភន្តេ, មយំ ឯកំ បុត្តំ លច្ឆាម, តំ តុម្ហាកំ ទាសត្ថាយ ទស្សាមា’’តិ វត្វា អាយាចិត្វា គតេសុ សត្ថុ អធិប្បាយំ ញត្វា អញ្ញតរោ ទេវបុត្តោ ខីណាយុកោ ហុត្វា ឋិតោ សក្កេន ទេវរញ្ញា ‘‘អមុកស្មិំ កុលេ និព្ពត្តាហី’’តិ អាណត្តោ តត្ថ និព្ពត្តិ, ភទ្ទោតិស្ស នាមំ អកំសុ. តំ សត្តវស្សុទ្ទេសិកំ ជាតំ មាតាបិតរោ អលង្ករិត្វា ភគវតោ សន្តិកំ នេត្វា ‘‘អយំ សោ, ភន្តេ, តុម្ហេ អាយាចិត្វា លទ្ធទារកោ, ឥមំ តុម្ហាកំ និយ្យាតេមា’’តិ អាហំសុ. សត្ថា អានន្ទត្ថេរំ អាណាបេសិ – ‘‘ឥមំ បព្ពាជេហី’’តិ. អាណាបេត្វា ច គន្ធកុដិំ បាវិសិ. ថេរោ តំ បព្ពាជេត្វា សង្ខេបេន វិបស្សនាមុខំ អាចិក្ខិ. សោ ឧបនិស្សយសម្បន្នត្តា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ សូរិយេ អនោគ្គតេយេវ ភាវនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.៥.៥៤-៦៩) –

‘‘បទុមុត្តរសម្ពុទ្ធំ, មេត្តចិត្តំ មហាមុនិំ;

ឧបេតិ ជនតា សព្ពា, សព្ពលោកគ្គនាយកំ.

‘‘សត្តុកញ្ច ពទ្ធកញ្ច, អាមិសំ បានភោជនំ;

ទទន្តិ សត្ថុនោ សព្ពេ, បុញ្ញក្ខេត្តេ អនុត្តរេ.

‘‘អហម្បិ ទានំ ទស្សាមិ, ទេវទេវស្ស តាទិនោ;

ពុទ្ធសេដ្ឋំ និមន្តេត្វា, សង្ឃម្បិ ច អនុត្តរំ.

‘‘ឧយ្យោជិតា មយា ចេតេ, និមន្តេសុំ តថាគតំ;

កេវលំ ភិក្ខុសង្ឃញ្ច, បុញ្ញក្ខេត្តំ អនុត្តរំ.

‘‘សតសហស្សបល្លង្កំ, សោវណ្ណំ គោនកត្ថតំ;

តូលិកាបដលិកាយ, ខោមកប្បាសិកេហិ ច;

មហារហំ បញ្ញាបយិំ, អាសនំ ពុទ្ធយុត្តកំ.

‘‘បទុមុត្តរោ លោកវិទូ, ទេវទេវោ នរាសភោ;

ភិក្ខុសង្ឃបរិព្យូឡ្ហោ, មម ទ្វារមុបាគមិ.

‘‘បច្ចុគ្គន្ត្វាន សម្ពុទ្ធំ, លោកនាថំ យសស្សិនំ;

បសន្នចិត្តោ សុមនោ, អភិនាមយិំ សង្ឃរំ.

‘‘ភិក្ខូនំ សតសហស្សំ, ពុទ្ធញ្ច លោកនាយកំ;

បសន្នចិត្តោ សុមនោ, បរមន្នេន តប្បយិំ.

‘‘បទុមុត្តរោ លោកវិទូ, អាហុតីនំ បដិគ្គហោ;

ភិក្ខុសង្ឃេ និសីទិត្វា, ឥមា គាថា អភាសថ.

‘‘យេនិទំ អាសនំ ទិន្នំ, សោវណ្ណំ គោនកត្ថតំ;

តមហំ កិត្តយិស្សាមិ, សុណាថ មម ភាសតោ.

‘‘ចតុសត្តតិក្ខត្តុំ សោ, ទេវរជ្ជំ ករិស្សតិ;

អនុភោស្សតិ សម្បត្តិំ, អច្ឆរាហិ បុរក្ខតោ.

‘‘បទេសរជ្ជំ សហស្សំ, វសុធំ អាវសិស្សតិ;

ឯកបញ្ញាសក្ខត្តុញ្ច, ចក្កវត្តី ភវិស្សតិ.

‘‘សព្ពាសុ ភវយោនីសុ, ឧច្ចាកុលី ភវិស្សតិ;

សោ ច បច្ឆា បព្ពជិត្វា, សុក្កមូលេន ចោទិតោ;

ភទ្ទិយោ នាម នាមេន, ហេស្សតិ សត្ថុ សាវកោ.

‘‘វិវេកមនុយុត្តោម្ហិ, បន្តសេននិវាសហំ;

ផលញ្ចាធិគតំ សព្ពំ, ចត្តក្លេសោម្ហិ អជ្ជហំ.

‘‘មម សព្ពំ អភិញ្ញាយ, សព្ពញ្ញូ លោកនាយកោ;

ភិក្ខុសង្ឃេ និសីទិត្វា, ឯតទគ្គេ ឋបេសិ មំ.

‘‘បដិសម្ភិទា ចតស្សោ, វិមោក្ខាបិ ច អដ្ឋិមេ;

ឆឡភិញ្ញា សច្ឆិកតា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

តស្ស ភគវា ឆឡភិញ្ញុប្បត្តិំ ញត្វា ‘‘ឯហិ, ភទ្ទា’’តិ អាហ. សោ តាវទេវ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា បញ្ជលិកោ សត្ថុ សមីបេ អដ្ឋាសិ, សា ឯវ ចស្ស ឧបសម្បទា អហោសិ. ពុទ្ធូបសម្បទា នាម កិរេសា. ថេរោ ជាតិតោ បដ្ឋាយ អត្តនោ បវត្តិយា កថនមុខេន អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ –

៤៧៣. ‘‘ឯកបុត្តោ អហំ អាសិំ, បិយោ មាតុ បិយោ បិតុ;

ពហូហិ វតចរិយាហិ, លទ្ធោ អាយាចនាហិ ច.

៤៧៤. ‘‘តេ ច មំ អនុកម្បាយ, អត្ថកាមា ហិតេសិនោ;

ឧភោ បិតា ច មាតា ច, ពុទ្ធស្ស ឧបនាមយុំ.

៤៧៥. ‘‘កិច្ឆា លទ្ធោ អយំ បុត្តោ, សុខុមាលោ សុខេធិតោ;

ឥមំ ទទាម តេ នាថ, ជិនស្ស បរិចារកំ.

៤៧៦. ‘‘សត្ថា ច មំ បដិគ្គយ្ហ, អានន្ទំ ឯតទព្រវិ;

បព្ពាជេហិ ឥមំ ខិប្បំ, ហេស្សត្យាជានិយោ អយំ.

៤៧៧. ‘‘បព្ពាជេត្វាន មំ សត្ថា, វិហារំ បាវិសី ជិនោ;

អនោគ្គតស្មិំ សូរិយស្មិំ, តតោ ចិត្តំ វិមុច្ចិ មេ.

៤៧៨. ‘‘តតោ សត្ថា និរាកត្វា, បដិសល្លានវុដ្ឋិតោ;

ឯហិ ភទ្ទាតិ មំ អាហ, សា មេ អាសូបសម្បទា.

៤៧៩. ‘‘ជាតិយា សត្តវស្សេន, លទ្ធា មេ ឧបសម្បទា;

តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា, អហោ ធម្មសុធម្មតា’’តិ. –

ឥមា គាថា អភាសិ.

តត្ថ វតចរិយាហីតិ, ‘‘ឯវំ កត្វា បុត្តំ លភិស្សថា’’តិ វុត្តំ សមណព្រាហ្មណានំ វចនំ សុត្វា, ខីរំ បាយិត្វា, អនសនាទិវតចរណេហិ. អាយាចនាហីតិ ទេវតាយាចនាហិ សត្ថុអាយាចនាយ ច, ឥទមេវ ចេត្ថ ការណំ, ឥតរំ ថេរោ មាតាបិតូនំ បដិបត្តិទស្សនត្ថញ្ចេវ កិច្ឆលទ្ធភាវទស្សនត្ថញ្ច វទតិ.

តេតិ មាតាបិតរោ. ឧបនាមយុន្តិ ឧបនាមេសុំ.

សុខេធិតោតិ សុខសំវឌ្ឍិតោ. តេតិ តុយ្ហំ. បរិចារកន្តិ កិំការំ.

ហេស្សត្យាជានិយោ អយន្តិ អយំ ទារកោ មម សាសនេ អាជានីយោ ភវិស្សតិ. តស្មា ខិប្បំ អជ្ជេវ បព្ពាជេហីតិ ឯតំ អព្រវិ, អាហ.

បព្ពាជេត្វានាតិ អានន្ទត្ថេរេន បព្ពាជេត្វា. វិហារន្តិ គន្ធកុដិំ. អនោគ្គតស្មិំ សូរិយស្មិន្តិ សូរិយេ អនត្ថង្គតេយេវ. តតោ ចិត្តំ វិមុច្ចិ មេតិ តតោ វិបស្សនារម្ភតោ បរំ ន ចិរេនេវ ខណេន សព្ពាសវេហិ មេ ចិត្តំ វិមុច្ចិ, ខីណាសវោ អហោសិំ.

តតោតិ មម អាសវក្ខយតោ បច្ឆា. និរាកត្វាតិ អត្តនា សមាបន្នំ ផលសមាបត្តិំ អប្បេត្វា តតោ វុដ្ឋាយ. តេនាហ ‘‘បដិសល្លានវុដ្ឋិតោ’’តិ. សា មេ អាសូបសម្បទាតិ យា មំ ឧទ្ទិស្ស ‘‘ឯហិ, ភទ្ទា’’តិ សត្ថុ វាចា បវត្តា, សា ឯវ មេ មយ្ហំ ឧបសម្បទា អាសិ. ឯវំ ជាតិយា សត្តវស្សេន, លទ្ធា មេ ឧបសម្បទាតិ សាតិសយំ សត្ថារា អត្តនោ កតំ អនុគ្គហំ សាសនស្ស ច និយ្យានិកតំ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘អហោ ធម្មសុធម្មតា’’តិ.

ឯត្ថ ច ‘‘ចិត្តំ វិមុច្ចិ មេ’’តិ ខីណាសវភាវំ បកាសេត្វាបិ បុន ‘‘តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា’’តិ លោកិយាភិញ្ញេកទេសទស្សនំ ឆឡភិញ្ញភាវវិភាវនត្ថំ. តេនាហ អបទានេ ‘‘ឆឡភិញ្ញា សច្ឆិកតា’’តិ.

ភទ្ទត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.