៩. បុរោហិតបុត្តជេន្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ជាតិមទេន មត្តោហន្តិអាទិកា អាយស្មតោ ជេន្តត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ កោសលរញ្ញោ បុរោហិតស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, តស្ស ជេន្តោតិ នាមំ អហោសិ. សោ វយប្បត្តោ ជាតិមទេន ភោគឥស្សរិយរូបមទេន ច មត្តោ អញ្ញេ ហីឡេន្តោ គរុដ្ឋានិយានម្បិ អបចិតិំ អករោន្តោ មានថទ្ធោ វិចរតិ. សោ ឯកទិវសំ សត្ថារំ មហតិយា បរិសាយ បរិវុតំ ធម្មំ ទេសេន្តំ ទិស្វា ឧបសង្កមន្តោ ‘‘សចេ មំ សមណោ គោតមោ បឋមំ អាលបិស្សតិ, អហម្បិ អាលបិស្សាមិ; នោ ចេ, នាលបិស្សាមី’’តិ ចិត្តំ ឧប្បាទេត្វា ឧបសង្កមិត្វា ឋិតោ ភគវតិ បឋមំ អនាលបន្តេ សយម្បិ មានេន អនាលបិត្វា គមនាការំ ទស្សេសិ. តំ ភគវា –

‘‘ន មានំ ព្រាហ្មណ សាធុ, អត្ថិកស្សីធ ព្រាហ្មណ;

យេន អត្ថេន អាគច្ឆិ, តមេវមនុព្រូហយេ’’តិ. (សំ. និ. ១.២០១) –

គាថាយ អជ្ឈភាសិ. សោ ‘‘ចិត្តំ មេ សមណោ គោតមោ ជានាតី’’តិ អភិប្បសន្នោ ភគវតោ បាទេសុ សិរសា និបតិត្វា បរមនិបច្ចាការំ កត្វា –

‘‘កេសុ ន មានំ កយិរាថ, កេសុ ចស្ស សគារវោ;

ក្យស្ស អបចិតា អស្សុ, ក្យស្សុ សាធុ សុបូជិតា’’តិ. –

បុច្ឆិ. តស្ស ភគវា –

‘‘មាតរិ បិតរិ ចាបិ, អថោ ជេដ្ឋម្ហិ ភាតរិ;

អាចរិយេ ចតុត្ថម្ហិ, សមណព្រាហ្មណេសុ ច.

‘‘តេសុ ន មានំ កយិរាថ, តេសុ អស្ស សគារវោ;

ក្យស្ស អបចិតា អស្សុ, ត្យស្សុ សាធុ សុបូជិតា.

‘‘អរហន្តេ សីតិភូតេ, កតកិច្ចេ អនាសវេ;

និហច្ច មានំ អត្ថទ្ធោ, តេ នមស្សេ អនុត្តរេ’’តិ. (សំ. និ. ១.២០១) –

បញ្ហំ វិស្សជ្ជេន្តោ ធម្មំ ទេសេសិ. សោ តាយ ទេសនាយ សោតាបន្នោ ហុត្វា បព្ពជិត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ អរហត្តំ បត្វា អត្តនោ បដិបត្តិកិត្តនមុខេន អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ –

៤២៣. ‘‘ជាតិមទេន មត្តោហំ, ភោគឥស្សរិយេន ច;

សណ្ឋានវណ្ណរូបេន, មទមត្តោ អចារិហំ.

៤២៤. ‘‘នាត្តនោ សមកំ កញ្ចិ, អតិរេកញ្ច មញ្ញិសំ;

អតិមានហតោ ពាលោ, បត្ថទ្ធោ ឧស្សិតទ្ធជោ.

៤២៥. ‘‘មាតរំ បិតរញ្ចាបិ, អញ្ញេបិ គរុសម្មតេ;

ន កញ្ចិ អភិវាទេសិំ, មានត្ថទ្ធោ អនាទរោ.

៤២៦. ‘‘ទិស្វា វិនាយកំ អគ្គំ, សារថីនំ វរុត្តមំ;

តបន្តមិវ អាទិច្ចំ, ភិក្ខុសង្ឃបុរក្ខតំ.

៤២៧. ‘‘មានំ មទញ្ច ឆឌ្ឌេត្វា, វិប្បសន្នេន ចេតសា;

សិរសា អភិវាទេសិំ, សព្ពសត្តានមុត្តមំ.

៤២៨. ‘‘អតិមានោ ច ឱមានោ, បហីនា សុសមូហតា;

អស្មិមានោ សមុច្ឆិន្នោ, សព្ពេ មានវិធា ហតា’’តិ. –

ឥមា គាថា អភាសិ.

តត្ថ ជាតិមទេន មត្តោហន្តិ អហំ ឧទិច្ចេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តោ, ‘‘ន មាទិសោ ឧភតោ សុជាតោ អញ្ញោ អត្ថី’’តិ កុលមានេន មត្តោ មានថទ្ធោ អចារិន្តិ យោជនា. ភោគឥស្សរិយេន ចាតិ វិភវេន អាធិបច្ចេន ច ហេតុភូតេន ភោគសម្បទញ្ច ឥស្សរិយសម្បទញ្ច បដិច្ច ឧប្បន្នមទេន មត្តោ អហំ អចារិន្តិ យោជនា. សណ្ឋានវណ្ណរូបេនាតិ សណ្ឋានំ អារោហបរិណាហសម្បត្តិ, វណ្ណោ ឱទាតសាមតាទិឆវិសម្បត្តិ, រូបំ អង្គបច្ចង្គសោភា. ឥធាបិ វុត្តនយេន យោជនា វេទិតព្ពា. មទមត្តោតិ វុត្តប្បការតោ អញ្ញេនបិ មទេន មត្តោ.

នាត្តនោ សមកំ កញ្ចីតិ អត្តនោ សមកំ សទិសំ ជាតិអាទីហិ សមានំ អតិរេកំ វា កញ្ចិ ន មញ្ញិសំ ន មញ្ញិំ, មយា សមានម្បិ ន មញ្ញិំ, កុតោ អធិកន្តិ អធិប្បាយោ. អតិមានហតោ ពាលោតិ ពាលោ អហំ តតោ ពាលភាវតោ អតិមានេន ខតូបហតកុសលាចារោ, តតោ ឯវ បត្ថទ្ធោ ឧស្សិតទ្ធជោ ថម្ភវសេន គរូនម្បិ និបច្ចការស្ស អករណតោ ភុសំ ថទ្ធោ អនោនមនថទ្ធជាតោ ឧស្សិតមានទ្ធជោ.

វុត្តមេវត្ថំ បាកដតរំ កាតុំ ‘‘មាតរ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អញ្ញេតិ ជេដ្ឋភាតុអាទិកេ, សមណព្រាហ្មណេ ច. គរុសម្មតេតិ គរូតិ សម្មតេ គរុដ្ឋានិយេ. អនាទរោតិ អាទររហិតោ.

ទិស្វា វិនាយកំ អគ្គន្តិ ឯវំ មានថទ្ធោ ហុត្វា វិចរន្តោ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថេហិ វេនេយ្យានំ វិនយនតោ សយម្ភុតាយ នាយកភាវតោ ច វិនាយកំ. សទេវកេ លោកេ សីលាទិគុណេហិ សេដ្ឋភាវតោ អគ្គំ. បុរិសទម្មានំ អច្ចន្តតាយ ទមនតោ សារថីនំ វរុត្តមំ, អតិវិយ ឧត្តមំ ព្យាមប្បភាទិឱភាសេន អាទិច្ចមិវ តបន្តំ, ឱភាសន្តំ ភិក្ខុសង្ឃបុរក្ខតំ ធម្មំ ទេសេន្តំ សព្ពសត្តានំ ឧត្តមំ សត្ថារំ ទិស្វា ពុទ្ធានុភាវេន សន្តជ្ជិតោ ‘‘អហមេវ សេដ្ឋោ, អញ្ញេ ហីនា’’តិ បវត្តមានំ ភោគមទាទិមទញ្ច ឆឌ្ឌេត្វា បហាយ វិប្បសន្នេន ចេតសា សិរសា អភិវាទេសិន្តិ យោជនា. កថំ បនាយំ មានថទ្ធោ សមានោ សត្ថុ ទស្សនមត្តេន មានំ បហាសីតិ? ន ខោ បនេតំ ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ. សត្ថុ ទស្សនមត្តេន មានំ ន បហាសិ ‘‘ន មានំ, ព្រាហ្មណ, សាធូ’’តិអាទិកាយ បន ទេសនាយ មានំ បហាសិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘មានំ មទញ្ច ឆឌ្ឌេត្វា, វិប្បសន្នេន ចេតសា. សិរសា អភិវាទេសិ’’ន្តិ. វិប្បសន្នេន ចេតសាតិ ច ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ ករណវចនំ ទដ្ឋព្ពំ.

‘‘អហមេវ សេដ្ឋោ’’តិ បវត្តោ មានោ អតិមានោ. ‘‘ឥមេ បន និហីនា’’តិ អញ្ញេ ហីនតោ ទហន្តស្ស មានោ ‘‘ឱមានោ’’តិ វទន្តិ. ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិ បន អញ្ញំ អតិក្កមិត្វា អត្តានំ សេយ្យតោ ទហន្តស្ស បវត្តោ សេយ្យមានោ អតិមានោ. ‘‘ហីនោហមស្មី’’តិ បវត្តោ ហីនមានោ ឱមានោ. បហីនា សុសមូហតាតិ ហេដ្ឋិមមគ្គេហិ បហីនា ហុត្វា អគ្គមគ្គេន សុដ្ឋុ សមុគ្ឃាដិតា. អស្មិមានោតិ ‘‘ឯសោហមស្មី’’តិ ខន្ធេ ‘‘អហ’’ន្តិ គហណវសេន បវត្តមានោ. សព្ពេតិ ន កេវលំ អតិមានឱមានអស្មិមានា ឯវ, អថ ខោ សេយ្យស្ស សេយ្យមានាទយោ នវវិធា អន្តរភេទេន អនេកវិធា ច សព្ពេ មានវិធា មានកោដ្ឋាសា ហតា អគ្គមគ្គេន សមុគ្ឃាដិតាតិ.

បុរោហិតបុត្តជេន្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.