៦. ឆក្កនិបាតោ

១. ឧរុវេលកស្សបត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ឆក្កនិបាតេ ទិស្វាន បាដិហីរានីតិអាទិកា អាយស្មតោ ឧរុវេលកស្សបត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា, វយប្បត្តោ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ មហាបរិសានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា, សយម្បិ តំ ឋានន្តរំ បត្ថេត្វា មហាទានំ ទត្វា បណិធានមកាសិ. ភគវា ចស្ស អនន្តរាយតំ ទិស្វា, ‘‘អនាគតេ គោតមពុទ្ធស្ស សាសនេ មហាបរិសានំ អគ្គោ ភវិស្សតី’’តិ ព្យាកាសិ.

សោ តត្ថ យាវជីវំ បុញ្ញានិ កត្វា តតោ ចវិត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥតោ ទ្វានវុតិកប្បមត្ថកេ ផុស្សស្ស ភគវតោ វេមាតិកកនិដ្ឋភាតា ហុត្វា និព្ពត្តិ. អញ្ញេបិស្ស ទ្វេ កនិដ្ឋភាតរោ អហេសុំ. តេ តយោបិ ពុទ្ធប្បមុខំ សង្ឃំ បរមាយ បូជាយ បូជេត្វា យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ អម្ហាកំ ភគវតោ និព្ពត្តិតោ បុរេតរមេវ ពារាណសិយំ ព្រាហ្មណកុលេ ភាតរោ ហុត្វា, អនុក្កមេន និព្ពត្តា គោត្តវសេន តយោបិ កស្សបា ឯវ នាម ជាតា. តេ វយប្បត្តា តយោ វេទេ ឧគ្គណ្ហិំសុ. តេសំ ជេដ្ឋភាតិកស្ស បញ្ច មាណវកសតានិ បរិវារោ, មជ្ឈិមស្ស តីណិ, កនិដ្ឋស្ស ទ្វេ. តេ អត្តនោ គន្ថេ សារំ ឱលោកេន្តា ទិដ្ឋធម្មិកមេវ អត្ថំ ទិស្វា បព្ពជ្ជំ រោចេសុំ. តេសុ ជេដ្ឋភាតា អត្តនោ បរិវារេន សទ្ធិំ ឧរុវេលំ គន្ត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ឧរុវេលកស្សបោ នាម ជាតោ មហាគង្គានទីវង្កេ បព្ពជិតោ នទីកស្សបោ នាម ជាតោ, គយាសីសេ បព្ពជិតោ គយាកស្សបោ នាម ជាតោ.

ឯវំ តេសុ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា តត្ថ តត្ថ វសន្តេសុ ពហូនំ ទិវសានំ អច្ចយេន អម្ហាកំ ពោធិសត្តោ មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខមិត្វា, បដិវិទ្ធសព្ពញ្ញុតញ្ញាណោ អនុក្កមេន ធម្មចក្កំ បវត្តេត្វា, បញ្ចវគ្គិយត្ថេរេ អរហត្តេ បតិដ្ឋាបេត្វា យសប្បមុខេ បញ្ចបញ្ញាស សហាយកេ វិនេត្វា សដ្ឋិ អរហន្តេ ‘‘ចរថ, ភិក្ខវេ, ចារិក’’ន្តិ វិស្សជ្ជេត្វា, ភទ្ទវគ្គិយេ វិនេត្វា ឧរុវេលកស្សបស្ស វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា វសនត្ថាយ អគ្យាគារំ បវិសិត្វា, តត្ថ កតនាគទមនំ អាទិំ កត្វា អឌ្ឍុឌ្ឍសហស្សេហិ បាដិហារិយេហិ ឧរុវេលកស្សបំ សបរិសំ វិនេត្វា បព្ពាជេសិ. តស្ស បព្ពជិតភាវំ ញត្វា ឥតរេបិ ទ្វេ ភាតរោ សបរិសា អាគន្ត្វា សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិំសុ. សព្ពេវ ឯហិភិក្ខូ ឥទ្ធិមយបត្តចីវរធរា អហេសុំ.

សត្ថា តំ សមណសហស្សំ អាទាយ គយាសីសំ គន្ត្វា បិដ្ឋិបាសាណេ និសិន្នោ អាទិត្តបរិយាយទេសនាយ សព្ពេ អរហត្តេ បតិដ្ឋាបេសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥៤.២៥១-២៩៥) –

‘‘បទុមុត្តរោ នាម ជិនោ, សព្ពលោកវិទូ មុនិ;

ឥតោ សតសហស្សម្ហិ, កប្បេ ឧប្បជ្ជិ ចក្ខុមា.

‘‘ឱវាទកោ វិញ្ញាបកោ, តារកោ សព្ពបាណិនំ;

ទេសនាកុសលោ ពុទ្ធោ, តារេសិ ជនតំ ពហុំ.

‘‘អនុកម្បកោ ការុណិកោ, ហិតេសី សព្ពបាណិនំ;

សម្បត្តេ តិត្ថិយេ សព្ពេ, បញ្ចសីលេ បតិដ្ឋបិ.

‘‘ឯវំ និរាកុលំ អាសិ, សុញ្ញតំ តិត្ថិយេហិ ច;

វិចិត្តំ អរហន្តេហិ, វសីភូតេហិ តាទិភិ.

‘‘រតនានដ្ឋបញ្ញាសំ, ឧគ្គតោ សោ មហាមុនិ;

កញ្ចនគ្ឃិយសង្កាសោ, ពាត្តិំសវរលក្ខណោ.

‘‘វស្សសតសហស្សានិ, អាយុ វិជ្ជតិ តាវទេ;

តាវតា តិដ្ឋមានោ សោ, តារេសិ ជនតំ ពហុំ.

‘‘តទាហំ ហំសវតិយា, ព្រាហ្មណោ សាធុសម្មតោ;

ឧបេច្ច លោកបជ្ជោតំ, អស្សោសិំ ធម្មទេសនំ.

‘‘តទា មហាបរិសតិំ, មហាបរិសសាវកំ;

ឋបេន្តំ ឯតទគ្គម្ហិ, សុត្វាន មុទិតោ អហំ.

‘‘មហតា បរិវារេន, និមន្តេត្វា មហាជិនំ;

ព្រាហ្មណានំ សហស្សេន, សហទានមទាសហំ.

‘‘មហាទានំ ទទិត្វាន, អភិវាទិយ នាយកំ;

ឯកមន្តំ ឋិតោ ហដ្ឋោ, ឥទំ វចនមព្រវិំ.

‘‘តយិ សទ្ធាយ មេ វីរ, អធិការគុណេន ច;

បរិសា មហតី ហោតុ, និព្ពត្តស្ស តហិំ តហិំ.

‘‘តទា អវោច បរិសំ, គជគជ្ជិតសុស្សរោ;

ករវីករុតោ សត្ថា, ឯតំ បស្សថ ព្រាហ្មណំ.

‘‘ហេមវណ្ណំ មហាពាហុំ, កមលាននលោចនំ;

ឧទគ្គតនុជំ ហដ្ឋំ, សទ្ធវន្តំ គុណេ មម.

‘‘ឯស បត្ថយតេ ឋានំ, សីហឃោសស្ស ភិក្ខុនោ;

អនាគតម្ហិ អទ្ធានេ, លច្ឆសេ តំ មនោរថំ.

‘‘សតសហស្សិតោ កប្បេ, ឱក្កាកកុលសម្ភវោ;

គោតមោ នាម គោត្តេន, សត្ថា លោកេ ភវិស្សតិ.

‘‘តស្ស ធម្មេសុ ទាយាទោ, ឱរសោ ធម្មនិម្មិតោ;

កស្សបោ នាម គោត្តេន, ហេស្សតិ សត្ថុ សាវកោ.

‘‘ឥតោ ទ្វេនវុតេ កប្បេ, អហុ សត្ថា អនុត្តរោ;

អនូបមោ អសទិសោ, ផុស្សោ លោកគ្គនាយកោ.

‘‘សោ ច សព្ពំ តមំ ហន្ត្វា, វិជដេត្វា មហាជដំ;

វស្សតេ អមតំ វុដ្ឋិំ, តប្បយន្តោ សទេវកំ.

‘‘តទា ហិ ពារាណសិយំ, រាជាបច្ចា អហុម្ហសេ;

ភាតរោម្ហ តយោ សព្ពេ, សំវិសដ្ឋាវ រាជិនោ.

‘‘វីរង្គរូបា ពលិនោ, សង្គាមេ អបរាជិតា;

តទា កុបិតបច្ចន្តោ, អម្ហេ អាហ មហីបតិ.

‘‘ឯថ គន្ត្វាន បច្ចន្តំ, សោធេត្វា អដ្ដវីពលំ;

ខេមំ វិជិរិតំ កត្វា, បុន ទេថាតិ ភាសថ.

‘‘តតោ មយំ អវោចុម្ហ, យទិ ទេយ្យាសិ នាយកំ;

ឧបដ្ឋានាយ អម្ហាកំ, សាធយិស្សាម វោ តតោ.

‘‘តតោ មយំ លទ្ធវរា, ភូមិបាលេន បេសិតា;

និក្ខិត្តសត្ថំ បច្ចន្តំ, កត្វា បុនរុបេច្ច តំ.

‘‘យាចិត្វា សត្ថុបដ្ឋានំ, រាជានំ លោកនាយកំ;

មុនិវីរំ លភិត្វាន, យាវជីវំ យជិម្ហ តំ.

‘‘មហគ្ឃានិ ច វត្ថានិ, បណីតានិ រសានិ ច;

សេនាសនានិ រម្មានិ, ភេសជ្ជានិ ហិតានិ ច.

‘‘ទត្វា សសង្ឃមុនិនោ, ធម្មេនុប្បាទិតានិ នោ;

សីលវន្តោ ការុណិកា, ភាវនាយុត្តមានសា.

‘‘សទ្ធា បរិចរិត្វាន, មេត្តចិត្តេន នាយកំ;

និព្ពុតេ តម្ហិ លោកគ្គេ, បូជំ កត្វា យថាពលំ.

‘‘តតោ ចុតា សន្តុសិតំ, គតា តត្ថ មហាសុខំ;

អនុភូតា មយំ សព្ពេ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘មាយាការោ យថា រង្គេ, ទស្សេសិ វិកតិំ ពហុំ;

តថា ភវេ ភមន្តោហំ, វិទេហាធិបតី អហុំ.

‘‘គុណាចេលស្ស វាក្យេន, មិច្ឆាទិដ្ឋិគតាសយោ;

នរកំ មគ្គមារូឡ្ហោ, រុចាយ មម ធីតុយា.

‘‘ឱវាទំ នាទិយិត្វាន, ព្រហ្មុនា នារទេនហំ;

ពហុធា សំសិតោ សន្តោ, ទិដ្ឋិំ ហិត្វាន បាបិកំ.

‘‘បូរយិត្វា វិសេសេន, ទស កម្មបថានិហំ;

ហិត្វាន ទេហមគមិំ, សគ្គំ សភវនំ យថា.

‘‘បច្ឆិមេ ភវេ សម្បត្តេ, ព្រហ្មពន្ធុ អហោសហំ;

ពារាណសិយំ ផីតាយំ, ជាតោ វិប្បមហាកុលេ.

‘‘មច្ចុព្យាធិជរាភីតោ, ឱគាហេត្វា មហាវនំ;

និព្ពានំ បទមេសន្តោ, ជដិលេសុ បរិព្ពជិំ.

‘‘តទា ទ្វេ ភាតរោ មយ្ហំ, បព្ពជិំសុ មយា សហ;

ឧរុវេលាយំ មាបេត្វា, អស្សមំ និវសិំ អហំ.

‘‘កស្សបោ នាម គោត្តេន, ឧរុវេលនិវាសិកោ;

តតោ មេ អាសិ បញ្ញត្តិ, ឧរុវេលកស្សបោ ឥតិ.

‘‘នទីសកាសេ ភាតា មេ, នទីកស្សបសវ្ហយោ;

អាសី សកាសនាមេន, គយាយំ គយាកស្សបោ.

‘‘ទ្វេ សតានិ កនិដ្ឋស្ស, តីណិ, មជ្ឈស្ស ភាតុនោ;

មម បញ្ច សតានូនា, សិស្សា សព្ពេ មមានុគា.

‘‘តទា ឧបេច្ច មំ ពុទ្ធោ, កត្វាន វិវិធានិ មេ;

បាដិហីរានិ លោកគ្គោ, វិនេសិ នរសារថិ.

‘‘សហស្សបរិវារេន, អហោសិំ ឯហិភិក្ខុកោ;

តេហេវ សហ សព្ពេហិ, អរហត្តមបាបុណិំ.

‘‘តេ ចេវញ្ញេ ច ពហវោ, សិស្សា មំ បរិវារយុំ;

ភាសិតុញ្ច សមត្ថោហំ, តតោ មំ ឥសិសត្តមោ.

‘‘មហាបរិសភាវស្មិំ, ឯតទគ្គេ ឋបេសិ មំ;

អហោ ពុទ្ធេ កតំ ការំ, សផលំ មេ អជាយថ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អត្តនោ បដិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា សីហនាទំ នទន្តោ –

៣៧៥. ‘‘ទិស្វាន បាដិហីរានិ, គោតមស្ស យសស្សិនោ;

ន តាវាហំ បណិបតិំ, ឥស្សាមានេន វញ្ចិតោ.

៣៧៦. ‘‘មម សង្កប្បមញ្ញាយ, ចោទេសិ នរសារថិ;

តតោ មេ អាសិ សំវេគោ, អព្ភុតោ លោមហំសនោ.

៣៧៧. ‘‘បុព្ពេ ជដិលភូតស្ស, យា មេ សិទ្ធិ បរិត្តិកា;

តាហំ តទា និរាកត្វា, បព្ពជិំ ជិនសាសនេ.

៣៧៨. ‘‘បុព្ពេ យញ្ញេន សន្តុដ្ឋោ, កាមធាតុបុរក្ខតោ;

បច្ឆា រាគញ្ច ទោសញ្ច, មោហញ្ចាបិ សមូហនិំ.

៣៧៩. ‘‘បុព្ពេនិវាសំ ជានាមិ, ទិព្ពចក្ខុ វិសោធិតំ;

ឥទ្ធិមា បរចិត្តញ្ញូ, ទិព្ពសោតញ្ច បាបុណិំ.

៣៨០. ‘‘យស្ស ចត្ថាយ បព្ពជិតោ, អគារស្មានគារិយំ;

សោ មេ អត្ថោ អនុប្បត្តោ, សព្ពសំយោជនក្ខយោ’’តិ. –

ឥមា ឆ គាថា អភាសិ.

តត្ថ ទិស្វាន បាដិហីរានីតិ នាគរាជទមនាទីនិ អឌ្ឍុឌ្ឍសហស្សានិ បាដិហារិយានិ ទិស្វា. ‘‘បាដិហីរំ, បាដិហេរំ, បាដិហារិយ’’ន្តិ ហិ អត្ថតោ ឯកំ, ព្យញ្ជនមេវ នានំ. យសស្សិនោ’’តិ ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា’’តិអាទិនា សទេវកេ លោកេ យថាភុច្ចំ បត្ថដកិត្តិសទ្ទស្ស. ន តាវាហំ បណិបតិន្តិ យាវ មំ ភគវា ‘‘នេវ ខោ ត្វំ, កស្សប, អរហា, នាបិ អរហត្តមគ្គំ សមាបន្នោ, សាបិ តេ បដិបទា នត្ថិ, យាយ ត្វំ អរហា វា អស្ស, អរហត្តមគ្គំ វា សមាបន្នោ’’តិ ន តជ្ជេសិ, តាវ អហំ ន បណិបាតនំ អកាសិំ. កិំការណា? ឥស្សាមានេន វញ្ចិតោ, ‘‘ឥមស្ស មយិ សាវកត្តំ ឧបគតេ មម លាភសក្ការោ បរិហាយិស្សតិ, ឥមស្ស ឯវ វឌ្ឍិស្សតី’’តិ ឯវំ បរសម្បត្តិអសហនលក្ខណាយ ឥស្សាយ ចេវ, ‘‘អហំ គណបាមោក្ខោ ពហុជនសម្មតោ’’តិ ឯវំ អព្ភុន្នតិលក្ខណេន មានេន ច វញ្ចិតោ, បលម្ភិតោ ហុត្វាតិ អត្ថោ.

មម សង្កប្បមញ្ញាយាតិ មយ្ហំ មិច្ឆាសង្កប្បំ ជានិត្វា, យំ យំ ភគវា ឧត្តរិ មនុស្សធម្មា ឥទ្ធិបាដិហារិយំ ទស្សេតិ, តំ តំ ទិស្វា ‘‘មហិទ្ធិកោ ខោ មហាសមណោ មហានុភាវោ’’តិ ចិន្តេត្វាបិ ‘‘ន ត្វេវ ខោ អរហា យថា អហ’’ន្តិ ឯវំ បវត្តំ មិច្ឆាវិតក្កំ ជានន្តោបិ ញាណបរិបាកំ អាគមេន្តោ អជ្ឈុបេក្ខិត្វា បច្ឆា នេរញ្ជរាយ មជ្ឈេ សមន្តតោ ឧទកំ ឧស្សារេត្វា រេណុហតាយ ភូមិយា ចង្កមិត្វា តេន អាភតនាវាយ ឋិតោ តទាបិ ‘‘មហិទ្ធិកោ’’តិអាទិកំ ចិន្តេត្វា បុន ‘‘ន ត្វេវ ខោ អរហា យថា អហ’’ន្តិ បវត្តិតំ មិច្ឆាសង្កប្បំ ញត្វាតិ អត្ថោ. ចោទេសិ នរសារថីតិ តទា មេ ញាណបរិបាកំ ញត្វា ‘‘នេវ ខោ ត្វំ អរហា’’តិអាទិនា បុរិសទម្មសារថិ សត្ថា មំ ចោទេសិ និគ្គណ្ហិ. តតោ មេ អាសិ សំវេគោ, អព្ភុតោ លោមហំសនោតិ តតោ យថាវុត្តចោទនាហេតុ ឯត្តកំ កាលំ អភូតបុព្ពតាយ អព្ភុតោ លោមហំសនវសេន បវត្តិយា លោមហំសនោ ‘‘អនរហាវ សមានោ ‘អរហា’តិ មញ្ញិ’’ន្តិ សំវេគោ សហោត្តប្បោ ញាណុប្បាទោ មយ្ហំ អហោសិ.

ជដិលភូតស្សាតិ តាបសភូតស្ស. សិទ្ធីតិ លាភសក្ការសមិទ្ធិ. បរិត្តិកាតិ អប្បមត្តិកា. តាហន្តិ តំ អហំ. តទាតិ ភគវតោ ចោទនាយ សំវេគុប្បត្តិកាលេ. និរាកត្វាតិ អបនេត្វា ឆឌ្ឌេត្វា, អនបេក្ខោ ហុត្វាតិ អត្ថោ. ‘‘ឥទ្ធីតិ ភាវនាមយឥទ្ធី’’តិ វទន្តិ. តទយុត្តំ តទា តស្ស អឈានលាភីភាវតោ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘កាមធាតុបុរក្ខតោ’’តិ.

យញ្ញេន សន្តុដ្ឋោតិ ‘‘យញ្ញំ យជិត្វា សគ្គសុខំ អនុភវិស្សាមិ, អលមេត្តាវតា’’តិ យញ្ញយជនេន សន្តុដ្ឋោ និដ្ឋិតកិច្ចសញ្ញី. កាមធាតុបុរក្ខតោតិ កាមសុគតិំ អារព្ភ ឧប្បន្នតណ្ហោ យញ្ញយជនេន កាមលោកំ បុរក្ខត្វា ឋិតោ. សោ ចេ យញ្ញោ បាណាតិបាតបដិសំយុត្តោ ហោតិ, ន តេន សុគតិំ សក្កា លទ្ធុំ. ន ហិ អកុសលស្ស ឥដ្ឋោ កន្តោ វិបាកោ និព្ពត្តតិ. យា បន តត្ថ ទានាទិកុសលចេតនា, តាយ សតិ បច្ចយសមវាយេ សុគតិំ គច្ឆេយ្យ. បច្ឆាតិ តាបសបព្ពជ្ជាតោ បច្ឆា សត្ថុ ឱវាទេន តាបសលទ្ធិំ បហាយ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានានុយោគកាលេ. សមូហនិន្តិ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា មគ្គបដិបាដិយា រាគញ្ច ទោសញ្ច មោហញ្ច អនវសេសតោ សមុគ្ឃាតេសិំ.

យស្មា បនាយំ ថេរោ អរិយមគ្គេន រាគាទយោ សមូហនន្តោយេវ ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ, តស្មា តំ អត្តនោ ឆឡភិញ្ញភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘បុព្ពេនិវាសំ ជានាមី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បុព្ពេនិវាសំ ជានាមីតិ អត្តនោ បរេសញ្ច បុព្ពេនិវាសំ អតីតាសុ ជាតីសុ និព្ពត្តក្ខន្ធេ ខន្ធបដិពទ្ធេ ច បុព្ពេនិវាសញាណេន ហត្ថតលេ អាមលកំ វិយ បច្ចក្ខតោ ជានាមិ ពុជ្ឈាមិ. ទិព្ពចក្ខុ វិសោធិតន្តិ ទិព្ពចក្ខុញាណំ វិសោធិតំ, បកតិចក្ខុនា អាបាថគតំ បកតិរូបំ វិយ ទិព្ពំ មានុសម្បិ ទូរំ តិរោដ្ឋិតំ អតិសុខុមញ្ច រូបំ វិភាវេតុំ សមត្ថញាណំ ភាវនាយ មយា វិសុទ្ធំ កត្វា បដិលទ្ធន្តិ អត្ថោ. ឥទ្ធិមាតិ អធិដ្ឋានិទ្ធិវិកុព្ពនិទ្ធិអាទីហិ ឥទ្ធីហិ ឥទ្ធិមា, ឥទ្ធិវិធញាណលាភីតិ អត្ថោ. សរាគាទិភេទស្ស បរេសំ ចិត្តស្ស ជាននតោ បរចិត្តញ្ញូ, ចេតោបរិយញាណលាភីតិ វុត្តំ ហោតិ. ទិព្ពសោតញ្ច បាបុណិន្តិ ទិព្ពសោតញាណញ្ច បដិលភិំ.

សោ មេ អត្ថោ អនុប្បត្តោ, សព្ពសំយោជនក្ខយោតិ យោ សព្ពេសំ សំយោជនានំ ខយភូតោ ខយេន វា លទ្ធព្ពោ, សោ សទត្ថោ បរមត្ថោ ច មយា អរិយមគ្គាធិគមេន អធិគតោតិ. ឯវមេតាយ គាថាយ ថេរស្ស អញ្ញាព្យាករណំ អហោសីតិ វេទិតព្ពោ.

ឧរុវេលកស្សបត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. តេកិច្ឆការិត្ថេរគាថាវណ្ណនា

អតិហិតា វីហីតិអាទិកា អាយស្មតោ តេកិច្ឆការិត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ ឥតោ ឯកនវុតេ កប្បេ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្វា វេជ្ជសត្ថេ និប្ផត្តិំ គតោ. វិបស្សិស្ស ភគវតោ ឧបដ្ឋាកំ អសោកំ នាម ថេរំ ព្យាធិតំ អរោគមកាសិ, អញ្ញេសញ្ច សត្តានំ រោគាភិភូតានំ អនុកម្បាយ ភេសជ្ជំ សំវិទហិ.

សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សុពុទ្ធស្ស នាម ព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. តស្ស តិកិច្ឆកេហិ គព្ភកាលេ បរិស្សយំ អបហរិត្វា បរិបាលិតតាយ តេកិច្ឆការីតិ នាមំ អកំសុ. សោ អត្តនោ កុលានុរូបានិ វិជ្ជាដ្ឋានានិ សិប្បានិ ច សិក្ខន្តោ វឌ្ឍតិ. តទា ចាណក្កោ សុពុទ្ធស្ស បញ្ញាវេយ្យត្តិយំ កិរិយាសុ ឧបាយកោសល្លញ្ច ទិស្វា, ‘‘អយំ ឥមស្មិំ រាជកុលេ បតិដ្ឋំ លភន្តោ មំ អភិភវេយ្យា’’តិ ឥស្សាបកតោ រញ្ញា ចន្ទគុត្តេន តំ ពន្ធនាគារេ ខិបាបេសិ. តេកិច្ឆការី បិតុ ពន្ធនាគារប្បវេសនំ សុត្វា ភីតោ បលាយិត្វា សាណវាសិត្ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា អត្តនោ សំវេគការណំ ថេរស្ស កថេត្វា បព្ពជិត្វា កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា អព្ភោកាសិកោ នេសជ្ជិកោ ច ហុត្វា វិហរតិ, សីតុណ្ហំ អគណេន្តោ សមណធម្មមេវ ករោតិ, វិសេសតោ ព្រហ្មវិហារភាវនមនុយុញ្ជតិ. តំ ទិស្វា មារោ បាបិមា ‘‘ន ឥមស្ស មម វិសយំ អតិក្កមិតុំ ទស្សាមី’’តិ វិក្ខេបំ កាតុកាមោ សស្សានំ និប្ផត្តិកាលេ ខេត្តគោបកវណ្ណេន ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា តំ និប្បណ្ឌេន្តោ –

៣៨១. ‘‘អតិហិតា វីហិ, ខលគតា សាលី;

ន ច លភេ បិណ្ឌំ, កថមហំ កស្ស’’ន្តិ. – អាហ; តំ សុត្វា ថេរោ –

៣៨២. ‘‘ពុទ្ធមប្បមេយ្យំ អនុស្សរ បសន្នោ, បីតិយា ផុដសរីរោ ហោហិសិ សតតមុទគ្គោ.

៣៨៣. ‘‘ធម្មមប្បមេយ្យំ …បេ… សតតមុទគ្គោ.

៣៨៤. ‘‘សង្ឃមប្បមេយ្យំ…បេ… សតតមុទគ្គោ’’តិ. – អាហ; តំ សុត្វា មារោ –

៣៨៥. ‘‘អព្ភោកាសេ វិហរសិ, សីតា ហេមន្តិកា ឥមា រត្យោ;

មា សីតេន បរេតោ វិហញ្ញិត្ថោ, បវិស ត្វំ វិហារំ ផុសិតគ្គឡ’’ន្តិ. –

អាហ. អថ ថេរោ –

៣៨៦. ‘‘ផុសិស្សំ ចតស្សោ អប្បមញ្ញាយោ, តាហិ ច សុខិតោ វិហរិស្សំ;

នាហំ សីតេន វិហញ្ញិស្សំ, អនិញ្ជិតោ វិហរន្តោ’’តិ. – អាហ;

តត្ថ អតិហិតា វីហីតិ វីហយោ កោដ្ឋាគារំ អតិនេត្វា ឋបិតា, តត្ថ បដិសាមិតា ខលតោ វា ឃរំ ឧបនីតាតិ អត្ថោ. វីហិគ្គហណេន ចេត្ថ ឥតរម្បិ ធញ្ញំ សង្គណ្ហាតិ. សាលី បន យេភុយ្យេន វីហិតោ បច្ឆា បច្ចន្តីតិ អាហ. ខលគតា សាលីតិ ខលំ ធញ្ញករណដ្ឋានំ គតា, តត្ថ រាសិវសេន មទ្ទនចាវនាទិវសេន ឋិតាតិ អត្ថោ. បធានធញ្ញភាវទស្សនត្ថញ្ចេត្ថ សាលីនំ វិសុំ គហណំ, ឧភយេនបិ គាមេ, គាមតោ ពហិ ច ធញ្ញំ បរិបុណ្ណំ ឋិតន្តិ ទស្សេតិ. ន ច លភេ បិណ្ឌន្តិ ឯវំ សុលភធញ្ញេ សុភិក្ខកាលេ អហំ បិណ្ឌមត្តម្បិ ន លភាមិ. ឥទានិ កថមហំ កស្សន្តិ អហំ កថំ ករិស្សាមិ, កថំ ជីវិស្សាមីតិ បរិហាសកេឡិំ អកាសិ.

តំ សុត្វា ថេរោ ‘‘អយំ វរាកោ អត្តនា អត្តនោ បវត្តិំ មយ្ហំ បកាសេសិ, មយា បន អត្តនាវ អត្តា ឱវទិតព្ពោ, ន មយា កិញ្ចិ កថេតព្ព’’ន្តិ វត្ថុត្តយានុស្សតិយំ អត្តានំ និយោជេន្តោ ‘‘ពុទ្ធមប្បមេយ្យ’’ន្តិអាទិនា តិស្សោ គាថា អភាសិ. តត្ថ ពុទ្ធមប្បមេយ្យំ អនុស្សរ បសន្នោតិ សវាសនាយ អវិជ្ជានិទ្ទាយ អច្ចន្តវិគមេន, ពុទ្ធិយា ច វិកសិតភាវេន ពុទ្ធំ ភគវន្តំ បមាណករានំ រាគាទិកិលេសានំ អភាវា អបរិមាណគុណសមង្គិតាយ អប្បមេយ្យបុញ្ញក្ខេត្តតាយ ច អប្បមេយ្យំ. ឱកប្បនលក្ខណេន អភិប្បសាទេន បសន្នោ, បសន្នមានសោ ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.៧៤; សំ. និ. ៥.៩៩៧) អនុស្សរ អនុ អនុ ពុទ្ធារម្មណំ សតិំ បវត្តេហិ, បីតិយា ផុដសរីរោ ហោហិសិ. សតតមុទគ្គោតិ អនុស្សរន្តោវ ផរណលក្ខណាយ បីតិយា សតតំ សព្ពទា ផុដសរីរោ បីតិសមុដ្ឋានបណីតរូបេហិ អជ្ឈោត្ថដសរីរោ ឧព្ពេគបីតិយា ឧទគ្គោ កាយំ ឧទគ្គំ កត្វា អាកាសំ លង្ឃិតុំ សមត្ថោ ច ភវេយ្យាសិ, ពុទ្ធានុស្សតិយា ពុទ្ធារម្មណំ ឧឡារំ បីតិសោមនស្សំ បដិសំវេទេយ្យាសិ. យតោ សីតុណ្ហេហិ វិយ ជិឃច្ឆាបិបាសាហិបិ អនភិភូតោ ហោហិសីតិ អត្ថោ.

ធម្មន្តិ អរិយំ លោកុត្តរធម្មំ. សង្ឃន្តិ អរិយំ បរមត្ថសង្ឃំ. សេសំ វុត្តនយមេវ. អនុស្សរាតិ បនេត្ថ ‘‘ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ’’តិអាទិនា ធម្មំ, ‘‘សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ’’តិអាទិនា សង្ឃំ អនុស្សរាតិ យោជេតព្ពំ.

ឯវំ ថេរេន រតនត្តយគុណានុស្សរណេ និយោជនវសេន អត្តនិ ឱវទិតេ បុន មារោ វិវេកវាសតោ នំ វិវេចេតុកាមោ ហិតេសីភាវំ វិយ ទស្សេន្តោ ‘‘អព្ភោកាសេ វិហរសី’’តិ បញ្ចមំ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – ត្វំ, ភិក្ខុ, អព្ភោកាសេ កេនចិ អបដិច្ឆន្នេ វិវដង្គណេ វិហរសិ ឥរិយាបថេ កប្បេសិ. ហេមន្តិកា ហិមបាតសមយេ បរិយាបន្នា ឥមា សីតា រត្តិយោ វត្តន្តិ. តស្មា សីតេន បរេតោ អភិភូតោ ហុត្វា មា វិហញ្ញិត្ថោ វិឃាតំ មា អាបជ្ជិ មា កិលមិ. ផុសិតគ្គឡំ បិហិតកវាដំ សេនាសនំ បវិស, ឯវំ តេ សុខវិហារោ ភវិស្សតីតិ.

តំ សុត្វា ថេរោ ‘‘ន មយ្ហំ សេនាសនបរិយេសនាយ បយោជនំ, ឯត្ថេវាហំ សុខវិហារី’’តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ផុសិស្ស’’ន្តិអាទិនា ឆដ្ឋំ គាថមាហ. តត្ថ ផុសិស្សំ ចតស្សោ អប្បមញ្ញាយោតិ អប្បមាណគោចរតាយ ‘‘អប្បមញ្ញា’’តិ លទ្ធវោហារេ ចត្តារោ ព្រហ្មវិហារេ ផុសិស្សំ ផុសិស្សាមិ, កាលេន កាលំ សមាបជ្ជិស្សាមិ. តាហិ ច សុខិតោ វិហរិស្សន្តិ តាហិ អប្បមញ្ញាហិ សុខិតោ សញ្ជាតសុខោ ហុត្វា វិហរិស្សំ ចត្តារោបិ ឥរិយាបថេ កប្បេស្សាមីតិ. តេន មយ្ហំ សព្ពកាលេ សុខមេវ, ន ទុក្ខំ. យតោ នាហំ សីតេន វិហញ្ញិស្សំ អន្តរដ្ឋកេបិ ហិមបាតសមយេ អហំ សីតេន ន កិលមិស្សាមិ, តស្មា អនិញ្ជិតោ វិហរន្តោ ចិត្តស្ស ឥញ្ជិតការណានំ ព្យាបាទាទីនំ សុប្បហីនត្តា បច្ចយុប្បន្និញ្ជនាយ ច អភាវតោ សមាបត្តិសុខេនេវ សុខិតោ វិហរិស្សាមីតិ. ឯវំ ថេរោ ឥមំ គាថំ វទន្តោយេវ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ សច្ឆាកាសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៨.៣៩-៤៤) –

‘‘នគរេ ពន្ធុមតិយា, វេជ្ជោ អាសិំ សុសិក្ខិតោ;

អាតុរានំ សទុក្ខានំ, មហាជនសុខាវហោ.

‘‘ព្យាធិតំ សមណំ ទិស្វា, សីលវន្តំ មហាជុតិំ;

បសន្នចិត្តោ សុមនោ, ភេសជ្ជមទទិំ តទា.

‘‘អរោគោ អាសិ តេនេវ, សមណោ សំវុតិន្ទ្រិយោ;

អសោកោ នាម នាមេន, ឧបដ្ឋាកោ វិបស្សិនោ.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, យំ ឱសធមទាសហំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ភេសជ្ជស្ស ឥទំ ផលំ.

‘‘ឥតោ ច អដ្ឋមេ កប្បេ, សព្ពោសធសនាមកោ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហប្ផលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

ឯត្ថ ច ពិន្ទុសាររញ្ញោ កាលេ ឥមស្ស ថេរស្ស ឧប្បន្នត្តា តតិយសង្គីតិយំ ឥមា គាថា សង្គីតាតិ វេទិតព្ពា.

តេកិច្ឆការិត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. មហានាគត្ថេរគាថាវណ្ណនា

យស្ស សព្រហ្មចារីសូតិអាទិកា អាយស្មតោ មហានាគត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនន្តោ កកុសន្ធស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ កកុសន្ធំ ភគវន្តំ អរញ្ញំ អជ្ឈោគាហេត្វា អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ ឈានសុខេន និសិន្នំ ទិស្វា បសន្នមានសោ តស្ស ទាឡិមផលំ អទាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាកេតេ មធុវាសេដ្ឋស្ស នាម ព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, មហានាគោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វិញ្ញុតំ បត្តោ ភគវតិ សាកេតេ អញ្ជនវនេ វិហរន្តេ អាយស្មតោ គវម្បតិត្ថេរស្ស បាដិហារិយំ ទិស្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ ថេរស្សេវ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា តស្សោវាទេ ឋត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៥.១-៧) –

‘‘កកុសន្ធោ មហាវីរោ, សព្ពធម្មាន បារគូ;

គណម្ហា វូបកដ្ឋោ សោ, អគមាសិ វនន្តរំ.

‘‘ពីជមិញ្ជំ គហេត្វាន, លតាយ អាវុណិំ អហំ;

ភគវា តម្ហិ សមយេ, ឈាយតេ បព្ពតន្តរេ.

‘‘ទិស្វានហំ ទេវទេវំ, វិប្បសន្នេន ចេតសា;