៦. សប្បទាសត្ថេរគាថាវណ្ណនា

បណ្ណវីសតីតិអាទិកា អាយស្មតោ សប្បទាសត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កបិលវត្ថុស្មិំ សុទ្ធោទនមហារាជស្ស បុរោហិតបុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, តស្ស សប្បទាសោតិ នាមំ អហោសិ. សោ វយប្បត្តោ សត្ថុ ញាតិសមាគមេ បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា កិលេសាភិភវេន ចេតោសមាធិំ អលភន្តោ ព្រហ្មចរិយំ ចរិត្វា សំវេគជាតោ បច្ឆា សត្ថំ អាហរន្តោ យោនិសោ មនសិការំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិត្វា អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ –

៤០៥. ‘‘បណ្ណវីសតិ វស្សានិ, យតោ បព្ពជិតោ អហំ;

អច្ឆរាសង្ឃាតមត្តម្បិ, ចេតោសន្តិមនជ្ឈគំ.

៤០៦. ‘‘អលទ្ធា ចិត្តស្សេកគ្គំ, កាមរាគេន អដ្ដិតោ;

ពាហា បគ្គយ្ហ កន្ទន្តោ, វិហារា ឧបនិក្ខមិំ.

៤០៧. ‘‘សត្ថំ វា អាហរិស្សាមិ, កោ អត្ថោ ជីវិតេន មេ;

កថញ្ហិ សិក្ខំ បច្ចក្ខំ, កាលំ កុព្ពេថ មាទិសោ.

៤០៨. ‘‘តទាហំ ខុរមាទាយ, មញ្ចកម្ហិ ឧបាវិសិំ;

បរិនីតោ ខុរោ អាសិ, ធមនិំ ឆេត្តុមត្តនោ.

៤០៩. ‘‘តតោ មេ មនសីការោ, យោនិសោ ឧទបជ្ជថ;

អាទីនវោ បាតុរហុ, និព្ពិទា សមតិដ្ឋថ.

៤១០. ‘‘តតោ ចិត្តំ វិមុច្ចិ មេ, បស្ស ធម្មសុធម្មតំ;

តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ. –

ឥមា គាថា អភាសិ.

តត្ថ បណ្ណវីសតិវស្សានិ, យតោ បព្ពជិតោ អហន្តិ យតោ បដ្ឋាយ អហំ បព្ពជិតោ តានិមានិ បណ្ណវីសតិវស្សានិ. អច្ឆរាសង្ឃាតមត្តម្បិ, ចេតោសន្តិមនជ្ឈគន្តិ សោហំ ឯត្តកំ កាលំ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តោ អច្ឆរាសង្ឃាតមត្តម្បិ អង្គុលិផោដនមត្តម្បិ ខណំ ចេតោសន្តិំ ចេតសោ សមាធានំ ន លភិំ.

ឯវំ បន អលទ្ធា ចិត្តស្សេកគ្គតំ, តត្ថ ការណមាហ ‘‘កាមរាគេន អដ្ដិតោ’’តិ. តត្ថ អដ្ដិតោតិ បីឡិតោ, អភិភូតោតិ អត្ថោ. ពាហា បគ្គយ្ហ កន្ទន្តោតិ ‘‘ឥទមិធ អតិវិយ អយុត្តំ វត្តតិ, យទាហំ និយ្យានិកេ សាសនេ បព្ពជិត្វា អត្តានំ កិលេសបង្កតោ ឧទ្ធរិតុំ ន សក្កោមី’’តិ ឧទ្ធំមុខោ ពាហា បគ្គយ្ហ កន្ទមានោ. វិហារា ឧបនិក្ខមិន្តិ វសនកវិហារតោ ពហិ និក្ខន្តោ.

យេនាធិប្បាយេន និក្ខន្តោ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សត្ថំ វា អាហរិស្សាមី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សត្ថំ វា អាហរិស្សាមីតិ វា-សទ្ទោ វិកប្បនត្ថោ. តេន ‘‘រុក្ខា វា បបតិស្សាមិ, ឧព្ពន្ធិត្វា វា មរិស្សាមី’’តិអាទិកេ មរណប្បការេ សង្គណ្ហាតិ. សិក្ខន្តិ អធិសីលសិក្ខំ. បច្ចក្ខន្តិ បច្ចាចិក្ខន្តោ បរិច្ចជន្តោ. ‘‘បច្ចក្ខា’’តិបិ បាឡិ, បច្ចក្ខាយាតិ អត្ថោ. កាលន្តិ មរណំ. កថញ្ហិ នាម មាទិសោ សិក្ខាបច្ចក្ខានេន កាលំ ករេយ្យាតិ អត្ថោ. សិក្ខាបច្ចក្ខានញ្ហិ អរិយស្ស វិនយេ មរណំ នាម. យថាហ ភគវា – ‘‘មរណញ្ហេតំ, ភិក្ខវេ, យោ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តតី’’តិ (ម. និ. ៣.៦៣). ‘‘សិក្ខំ បច្ចក្ខា’’តិ បន បាឋេ កថញ្ហិ នាម មាទិសោ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ កាលំ ករេយ្យ, សិក្ខាសមង្គី ឯវ បន ហុត្វា កាលំ ករេយ្យ? តស្មា សត្ថំ វា អាហរិស្សាមិ, កោ អត្ថោ ជីវិតេន មេតិ យោជនា.

តទាហន្តិ យទា កិលេសាភិភវេន សមណធម្មំ កាតុំ អសមត្ថតាយ ជីវិតេ និព្ពិន្ទន្តោ តទា. ខុរន្តិ និសិតខុរំ, ខុរសទិសំ វា សត្ថកំ. មញ្ចកម្ហិ ឧបាវិសិន្តិ បរេសំ និវារណភយេន ឱវរកំ បវិសិត្វា មញ្ចកេ និសីទិំ. បរិនីតោតិ ឧបនីតោ, គលេ ឋបិតោតិ អធិប្បាយោ. ធមនិន្តិ ‘‘កណ្ឋេ ធមនិំ, កណ្ឋធមនិំ គលវលយ’’ន្តិបិ វទន្តិ. ឆេត្តុន្តិ ឆិន្ទិតុំ.

តតោ មេ មនសីការោ, យោនិសោ ឧទបជ្ជថាតិ ‘‘យទាហំ មរិស្សាមី’’តិ កណ្ឋេ ធមនិំ ឆិន្ទិតុំ ខុរំ ឧបនេសិំ, តតោ បរំ ‘‘អរោគំ នុ ខោ មេ សីល’’ន្តិ បច្ចវេក្ខន្តស្ស អក្ខណ្ឌំ អច្ឆិទ្ទំ សុបរិសុទ្ធំ សីលំ ទិស្វា បីតិ ឧប្បជ្ជិ, បីតិមនស្ស កាយោ បស្សម្ភិ, បស្សទ្ធកាយស្ស និរាមិសំ សុខំ អនុភវន្តស្ស ចិត្តស្ស សមាហិតតាយ វិបស្សនាវសេន យោនិសោ មនសិការោ ឧប្បជ្ជិ. អថ វា តតោតិ កណ្ឋេ ខុរស្ស ឧបនយតោ វណេ ជាតេ ឧប្បន្នំ វេទនំ វិក្ខម្ភេន្តោ វិបស្សនាយ វសេន យោនិសោមនសិការោ ឧប្បជ្ជិ. ឥទានិ តតោ បរំ មគ្គផលបច្ចវេក្ខណញាណំ ឧប្បន្នភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘អាទីនវោ បាតុរហូ’’តិអាទិ វុត្តំ. តំ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថមេវ.

សប្បទាសត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.