៤. កុល្លត្ថេរគាថាវណ្ណនា

កុល្លោ សិវថិកន្តិអាទិកា អាយស្មតោ កុល្លត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ កុដុម្ពិយកុលេ និព្ពត្តិត្វា កុល្លោតិ លទ្ធនាមោ វិញ្ញុតំ បត្តោ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិ. សោ ច រាគចរិតត្តា តិព្ពរាគជាតិកោ ហោតិ. តេនស្ស អភិក្ខណំ កិលេសា ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋន្តិ. អថស្ស សត្ថា ចិត្តាចារំ ញត្វា អសុភកម្មដ្ឋានំ ទត្វា, ‘‘កុល្ល, តយា អភិណ្ហំ សុសានេ ចារិកា ចរិតព្ពា’’តិ អាហ. សោ សុសានំ បវិសិត្វា ឧទ្ធុមាតកាទីនិ តានិ តានិ អសុភានិ ទិស្វា តំ មុហុត្តំ អសុភមនសិការំ ឧប្បាទេត្វា សុសានតោ និក្ខន្តមត្តោវ កាមរាគេន អភិភុយ្យតិ. បុន ភគវា តស្ស តំ បវត្តិំ ញត្វា ឯកទិវសំ តស្ស សុសានដ្ឋានំ គតកាលេ ឯកំ តរុណិត្ថិរូបំ អធុនា មតំ អវិនដ្ឋច្ឆវិំ និម្មិនិត្វា ទស្សេតិ. តស្ស តំ ទិដ្ឋមត្តស្ស ជីវមានវិសភាគវត្ថុស្មិំ វិយ សហសា រាគោ ឧប្បជ្ជតិ. អថ នំ សត្ថា តស្ស បេក្ខន្តស្សេវ នវហិ វណមុខេហិ បគ្ឃរមានាសុចិំ កិមិកុលាកុលំ អតិវិយ ពីភច្ឆំ ទុគ្គន្ធំ ជេគុច្ឆំ បដិក្កូលំ កត្វា ទស្សេសិ. សោ តំ បេក្ខន្តោ វិរត្តចិត្តោ ហុត្វា អដ្ឋាសិ. អថស្ស ភគវា ឱភាសំ ផរិត្វា សតិំ ជនេន្តោ –

‘‘អាតុរំ អសុចិំ បូតិំ, បស្ស កុល្ល សមុស្សយំ;

ឧគ្ឃរន្តំ បគ្ឃរន្តំ, ពាលានំ អភិនន្ទិត’’ន្តិ. –

អាហ. តំ សុត្វា ថេរោ សម្មទេវ សរីរសភាវំ ឧបធារេន្តោ អសុភសញ្ញំ បដិលភិត្វា តត្ថ បឋមំ ឈានំ និព្ពត្តេត្វា តំ បាទកំ កត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិត្វា អត្តនោ បដិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា –

៣៩៣. ‘‘កុល្លោ សិវថិកំ គន្ត្វា, អទ្ទស ឥត្ថិមុជ្ឈិតំ;

អបវិទ្ធំ សុសានស្មិំ, ខជ្ជន្តិំ កិមិហី ផុដំ.

៣៩៤. ‘‘អាតុរំ…បេ… ពាលានំ អភិនន្ទិតំ.

៣៩៥. ‘‘ធម្មាទាសំ គហេត្វាន, ញាណទស្សនបត្តិយា;

បច្ចវេក្ខិំ ឥមំ កាយំ, តុច្ឆំ សន្តរពាហិរំ.

៣៩៦. ‘‘យថា ឥទំ តថា ឯតំ, យថា ឯតំ តថា ឥទំ;

យថា អធោ តថា ឧទ្ធំ, យថា ឧទ្ធំ តថា អធោ.

៣៩៧. ‘‘យថា ទិវា តថា រត្តិំ, យថា រត្តិំ តថា ទិវា;

យថា បុរេ តថា បច្ឆា, យថា បច្ឆា តថា បុរេ.

៣៩៨. ‘‘បញ្ចង្គិកេន តុរិយេន, ន រតី ហោតិ តាទិសី;

យថា ឯកគ្គចិត្តស្ស, សម្មា ធម្មំ វិបស្សតោ’’តិ. –

ឧទានវសេន ឥមា គាថា អភាសិ.

តត្ថ កុល្លោតិ អត្តានមេវ ថេរោ បរំ វិយ កត្វា វទតិ.

អាតុរន្តិ នានប្បការេហិ ទុក្ខេហិ អភិណ្ហំ បដិបីឡិតំ. អសុចិន្តិ សុចិរហិតំ ជេគុច្ឆំ បដិក្កូលំ. បូតិន្តិ ទុគ្គន្ធំ. បស្សាតិ សភាវតោ ឱលោកេហិ. កុល្លាតិ ឱវាទកាលេ ភគវា ថេរំ អាលបតិ. ឧទានកាលេ បន ថេរោ សយមេវ អត្តានំ វទតិ. សមុស្សយន្តិ សរីរំ. ឧគ្ឃរន្តន្តិ ឧទ្ធំ វណមុខេហិ អសុចិំ សវន្តំ. បគ្ឃរន្តន្តិ អធោ វណមុខេហិ សមន្តតោ ច អសុចិំ សវន្តំ. ពាលានំ អភិនន្ទិតន្តិ ពាលេហិ អន្ធបុថុជ្ជនេហិ ទិដ្ឋិតណ្ហាភិនន្ទនាហិ ‘‘អហំ មម’’ន្តិ អភិនិវិស្ស នន្ទិតំ.

ធម្មាទាសន្តិ ធម្មមយំ អាទាសំ. យថា ហិ សត្តា អទាសេន អត្តនោ មុខេ កាយេ វា គុណទោសេ បស្សន្តិ, ឯវំ យោគាវចរោ យេន អត្តភាវេ សំកិលេសវោទានធម្មេ យាថាវតោ បស្សតិ, តំ វិបស្សនាញាណំ ឥធ ‘‘ធម្មាទាស’’ន្តិ វុត្តំ. តំ ញាណទស្សនស្ស មគ្គញាណសង្ខាតស្ស ធម្មចក្ខុស្ស អធិគមាយ អត្តនោ សន្តានេ ឧប្បាទេត្វា. បច្ចវេក្ខិំ ឥមំ កាយន្តិ ឥមំ ករជកាយំ និច្ចសារាទិវិរហតោ តុច្ឆំ អត្តបរសន្តានានំ វិភាគតោ សន្តរពាហិរំ ញាណចក្ខុនា បតិអវេក្ខិំ បស្សិំ.

យថា បន បច្ចវេក្ខិំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘យថា ឥទ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យថា ឥទំ តថា ឯតន្តិ យថា ឥទំ មយ្ហំ សរីរសង្ខាតំ អសុភំ អាយុឧស្មាវិញ្ញាណានំ អនបគមា នានាវិធំ មាយោបមំ កិរិយំ ទស្សេតិ, តថាវ ឯតំ មតសរីរំ បុព្ពេ តេសំ ធម្មានំ អនបគមា អហោសិ. យថា ឯតំ ឯតរហិ មតសរីរំ តេសំ ធម្មានំ អបគមា ន កិញ្ចិ កិរិយំ ទស្សេតិ, តថា ឥទំ មម សរីរម្បិ តេសំ ធម្មានំ អបគមា នស្សតេវាតិ. យថា ច ឥទំ មម សរីរំ ឯតរហិ សុសានេ ន មតំ ន សយិតំ, ន ឧទ្ធុមាតកាទិភាវំ ឧបគតំ, តថា ឯតំ ឯតរហិ មតសរីរម្បិ បុព្ពេ អហោសិ. យថា បនេតំ ឯតរហិ មតសរីរំ សុសានេ សយិតំ ឧទ្ធុមាតកាទិភាវំ ឧបគតំ, តថា ឥទំ មម សរីរម្បិ ភវិស្សតិ. អថ វា យថា ឥទំ មម សរីរំ អសុចិ ទុគ្គន្ធំ ជេគុច្ឆំ បដិក្កូលំ អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តា, តថា ឯតំ មតសរីរម្បិ. យថា វា ឯតំ មតសរីរំ អសុចិអាទិសភាវញ្ចេវ អនិច្ចាទិសភាវញ្ច, តថា ឥទំ មម សរីរម្បិ. យថា អធោ តថា ឧទ្ធន្តិ យថា នាភិតោ អធោ ហេដ្ឋា អយំ កាយោ អសុចិ ទុគ្គន្ធោ ជេគុច្ឆោ បដិក្កូលោ អនិច្ចោ ទុក្ខោ អនត្តា ច, តថា ឧទ្ធំ នាភិតោ ឧបរិ អសុចិអាទិសភាវោ ច. យថា ឧទ្ធំ តថា អធោតិ យថា ច នាភិតោ, ឧទ្ធំ អសុចិអាទិសភាវោ, តថា អធោ នាភិតោ ហេដ្ឋាបិ.

យថា ទិវា តថា រត្តិន្តិ យថា អយំ កាយោ ទិវា ‘‘អក្ខិម្ហា អក្ខិគូថកោ’’តិអាទិនា (សុ. និ. ១៩៩) អសុចិ បគ្ឃរតិ, តថា រត្តិម្បិ. យថា រត្តិំ តថា ទិវាតិ យថា ច រត្តិំ អយំ កាយោ អសុចិ បគ្ឃរតិ, តថា ទិវាបិ, នយិមស្ស កាលវិភាគេន អញ្ញថាភាវោតិ អត្ថោ. យថា បុរេ តថា បច្ឆាតិ យថា អយំ កាយោ បុរេ បុព្ពេ តរុណកាលេ អសុចិ ទុគ្គន្ធោ ជេគុច្ឆោ បដិក្កូលោ, តថា ច បច្ឆា ជិណ្ណកាលេ. យថា ច បច្ឆា ជិណ្ណកាលេ អសុចិអាទិសភាវោ, តថា បុរេ តរុណកាលេបិ. យថា វា បុរេ អតីតកាលេ សវិញ្ញាណកាលេ អសុចិអាទិសភាវោ ច អនិច្ចាទិសភាវោ ច, តថា បច្ឆា អនាគតកាលេ អវិញ្ញាណកាលេតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

បញ្ចង្គិកេន តុរិយេនាតិ ‘‘អាតតំ វិតតំ អាតតវិតតំ ឃនំ សុសីរ’’ន្តិ ឯវំ បញ្ចង្គិកេន បញ្ចហិ អង្គេហិ សមន្នាគតេន តុរិយេន បរិចរិយមានស្ស កាមសុខសមង្គិនោ ឥស្សរជនស្ស តាទិសី តថារូបា រតិ សុខស្សាទោ ន ហោតិ. យថា ឯកគ្គចិត្តស្ស, សម្មា ធម្មំ វិបស្សតោតិ សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ កត្វា ឥន្ទ្រិយានំ ឯករសភាវេន វីថិបដិបន្នាយ វិបស្សនាយ ខន្ធានំ ឧទយព្ពយំ បស្សន្តស្ស យោគាវចរស្ស យាទិសា ធម្មរតិ, តស្សា កលម្បិ កាមរតិ ន ឧបេតីតិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘យតោ យតោ សម្មសតិ, ខន្ធានំ ឧទយព្ពយំ;

លភតី បីតិបាមោជ្ជំ, អមតំ តំ វិជានត’’ន្តិ. (ធ. ប. ៣៧៤);

ឥមា ឯវ ច ថេរស្ស អញ្ញាព្យាករណគាថាបិ អហេសុំ.

កុល្លត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.