១៣. សិរិមណ្ឌត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ឆន្នមតិវស្សតីតិអាទិកា អាយស្មតោ សិរិមណ្ឌត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សំសុមារគិរេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា សិរិមណ្ឌោតិ លទ្ធនាមោ វយប្បត្តោ ភេសកលាវនេ ភគវតិ វិហរន្តេ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា លទ្ធូបសម្បទោ សមណធម្មំ ករោន្តោ ឯកស្មិំ ឧបោសថទិវសេ បាតិមោក្ខុទ្ទេសដ្ឋានេ និសិន្នោ និទានុទ្ទេសស្ស បរិយោសានេ ‘‘អាវិកតា ហិស្ស ផាសុ ហោតី’’តិ (មហាវ. ១៣៤) បាឡិយា អត្ថំ ឧបធារេន្តោ អាបន្នំ អាបត្តិំ អនាវិកត្វា បដិច្ឆាទេន្តោ ឧបរូបរិ អាបត្តិយោ អាបជ្ជតិ, តេនស្ស ន ផាសុ ហោតិ, អាវិកត្វា បន យថាធម្មំ បដិករោន្តស្ស ផាសុ ហោតីតិ ឥមមត្ថំ មនសិ កត្វា ‘‘អហោ សត្ថុ សាសនំ សុវិសុទ្ធ’’ន្តិ លទ្ធប្បសាទោ តថា ឧប្បន្នំ បីតិំ វិក្ខម្ភេត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បត្វា អត្តនោ បដិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា បសន្នមានសោ ភិក្ខូនំ ឱវាទំ ទេន្តោ –

៤៤៧. ‘‘ឆន្នមតិវស្សតិ, វិវដំ នាតិវស្សតិ;

តស្មា ឆន្នំ វិវរេថ, ឯវំ តំ នាតិវស្សតិ.

៤៤៨. ‘‘មច្ចុនាព្ភាហតោ លោកោ, ជរាយ បរិវារិតោ;

តណ្ហាសល្លេន ឱតិណ្ណោ, ឥច្ឆាធូបាយិតោ សទា. (សំ. និ. ១.៦៦);

៤៤៩. ‘‘មច្ចុនាព្ភាហតោ លោកោ, បរិក្ខិត្តោ ជរាយ ច;

ហញ្ញតិ និច្ចមត្តាណោ, បត្តទណ្ឌោវ តក្ករោ.

៤៥០. ‘‘អាគច្ឆន្តគ្គិខន្ធាវ, មច្ចុ ព្យាធិ ជរា តយោ;

បច្ចុគ្គន្តុំ ពលំ នត្ថិ, ជវោ នត្ថិ បលាយិតុំ.

៤៥១. ‘‘អមោឃំ ទិវសំ កយិរា, អប្បេន ពហុកេន វា;

យំ យំ វិជហតេ រត្តិំ, តទូនំ តស្ស ជីវិតំ.

៤៥២. ‘‘ចរតោ តិដ្ឋតោ វាបិ, អាសីនសយនស្ស វា;

ឧបេតិ ចរិមា រត្តិ, ន តេ កាលោ បមជ្ជិតុ’’ន្តិ. –

ឥមា គាថា អភាសិ.

តត្ថ ឆន្នន្តិ ឆាទិតំ យថាភូតំ អវិវដំ អប្បកាសិតំ ទុច្ចរិតំ. អតិវស្សតីតិ អាបត្តិវស្សញ្ចេវ កិលេសវស្សញ្ច អតិវិយ វស្សតិ. អាបត្តិយា ហិ ឆាទនំ អលជ្ជិភាវាទិនា តាទិសោវ, ឆាទនេន តតោ អញ្ញថាវ បុនបិ តថារូបំ តតោ វា បាបិដ្ឋតរំ អាបត្តិំ អាបជ្ជេយ្យាតិ ឆាទនំ វស្សនស្ស ការណំ វុត្តំ. វិវដន្តិ បកាសិតំ អប្បដិច្ឆន្នំ. នាតិវស្សតីតិ ឯត្ថ អតីតិ ឧបសគ្គមត្តំ, ន វស្សតីតិ អត្ថោ. អវស្សនញ្ចេត្ថ វុត្តវិបរិយាយេន វេទិតព្ពំ ចិត្តសន្តានស្ស វិសោធិតត្តា. តស្មាតិ វុត្តមេវត្ថំ ការណភាវេន បច្ចាមសតិ, ឆន្នស្ស ទុច្ចរិតស្ស អាបត្តិវស្សាទីនំ អតិវស្សនតោ វិវដស្ស ច អវស្សនតោតិ អត្ថោ. ឆន្នំ វិវរេថាតិ បុថុជ្ជនភាវេន ឆាទនាធិប្បាយេ ឧប្បន្នេបិ តំ អននុវត្តិត្វា វិវរេថ អាវិករេយ្យ, យថាធម្មំ បដិករេយ្យ. ឯវន្តិ វិវរណេន យថាធម្មំ បដិបត្តិយា. តន្តិ តំ ឆន្នំ ទុច្ចរិតំ. នាតិវស្សតិ អាបត្តិវស្សំ កិលេសវស្សញ្ច ន វស្សតិ, សុទ្ធន្តេ បុគ្គលំ បតិដ្ឋបេតីតិ អត្ថោ.

ឥទានិ ‘‘ឯកំសេន សីឃំយេវ ច អត្តា សោធេតព្ពោ, អប្បមាទោ កាតព្ពោ’’តិ តស្ស ការណំ សំវេគវត្ថុំ ទស្សេន្តោ ‘‘មច្ចុនាព្ភាហតោ លោកោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ មច្ចុនាព្ភាហតោ លោកោតិ អយំ សព្ពោបិ សត្តលោកោ ចោរោ វិយ ចោរឃាតកេន, សព្ពវដ្ដនិបាតិនា មច្ចុនា មរណេន អភិហតោ, ន តស្ស ហត្ថតោ មុច្ចតិ. ជរាយ បរិវារិតោតិ អយំ លោកោ ឧប្បាទតោ ឧទ្ធំ មរណូបនយនរសាយ ជរាយ បរិវារិតោ អជ្ឈោត្ថដោ, ជរាសង្ឃាតបរិមុក្កោតិ អត្ថោ. តណ្ហាសល្លេន ឱតិណ្ណោតិ សរីរស្ស អន្តោ និមុគ្គេន វិសបីតខុរប្បេន វិយ ឧបាទានលក្ខណេន តណ្ហាសង្ខាតេន សល្លេន ឱតិណ្ណោ ហទយព្ភន្តរេ ឱគាឡ្ហោ. តណ្ហា ហិ បីឡាជននតោ អន្តោ តុទនតោ ទុរុទ្ធារតោ ច ‘‘សល្លោ’’តិ វុច្ចតិ. ឥច្ឆាធូបាយិតោតិ អារម្មណាភិបត្ថនលក្ខណាយ ឥច្ឆាយ សន្តាបិតោ. តំ វិសយំ ឥច្ឆន្តោ ហិ បុគ្គលោ យទិច្ឆិតំ វិសយំ លភន្តោ វា អលភន្តោ វា តាយ ឯវ អនុទហនលក្ខណាយ ឥច្ឆាយ សន្តត្តោ បរិឡាហប្បត្តោ ហោតិ. សទាតិ សព្ពកាលំ, ឥទញ្ច បទំ សព្ពបទេសុ យោជេតព្ពំ.

បរិក្ខិត្តោ ជរាយ ចាតិ ន កេវលំ មច្ចុនា អព្ភាហតោយេវ, អថ ខោ ជរាយ ច បរិក្ខិត្តោ. ជរាយ សមវរុទ្ធោ ជរាបាការបរិក្ខិត្តោ, ន តំ សមតិក្កមតីតិ អត្ថោ. ហញ្ញតិ និច្ចមត្តាណោតិ អតាណោ អសរណោ ហុត្វា និច្ចកាលំ ជរាមរណេហិ ហញ្ញតិ វិពាធីយតិ. យថា កិំ? បត្តទណ្ឌោវ តក្ករោ យថា តក្ករោ ចោរោ កតាបរាធោ វជ្ឈប្បត្តោ អតាណោ រាជាណាយ ហញ្ញតិ, ឯវមយំ លោកោ ជរាមរណេហីតិ ទស្សេតិ.

អាគច្ឆន្តគ្គិខន្ធាវាតិ មហាវនេ ឌយ្ហមានេ តំ អភិភវន្តា មហន្តា អគ្គិក្ខន្ធា វិយ មច្ចុ ព្យាធិ ជរាតិ ឥមេ តយោ អនុទហនដ្ឋេន អគ្គិក្ខន្ធា ឥមំ សត្តលោកំ អភិភវន្តា អាគច្ឆន្តិ, តេសំ បន បដិពលោ ហុត្វា បច្ចុគ្គន្តុំ អភិភវិតុំ ពលំ ឧស្សាហោ នត្ថិ, ឥមស្ស លោកស្ស, ជវោ នត្ថិ បលាយិតុំ ជវន្តេសុ, អជ្ឈោត្ថរន្តេសុ. យត្ថ តេ នាភិភវន្តិ, បិដ្ឋិំ ទស្សេត្វា តតោ បលាយិតុម្បិ ឥមស្ស លោកស្ស ជង្ឃាជវោ នត្ថិ, ឯវំ អត្តនា អសមត្ថោ មាយាទីហិ ឧបាយេហិ អប្បដិការេ តិវិធេ ពលវតិ បច្ចាមិត្តេ និច្ចុបដ្ឋិតេ កិំ កាតព្ពន្តិ ចេ? អមោឃំ ទិវសំ កយិរា, អប្បេន ពហុកេន វាតិ អប្បេន អន្តមសោ គទ្ទូហនមត្តម្បិ កាលំ បវត្តិតេន ពហុកេន វា សកលំ អហោរត្តំ បវត្តិតេន វិបស្សនាមនសិការេន អមោឃំ អវញ្ឈំ ទិវសំ ករេយ្យ, យស្មា យំ យំ វិជហតេ រត្តិំ, តទូនំ តស្ស ជីវិតំ អយំ សត្តោ យំ យំ រត្តិំ វិជហតិ នាសេតិ ខេបេតិ, តទូនំ តេន ឩនំ តស្ស សត្តស្ស ជីវិតំ ហោតិ. ឯតេន រត្តិក្ខយោ នាម ជីវិតក្ខយោ តស្ស អនិវត្តនតោតិ ទស្សេតិ. តេនាហ –

‘‘យមេករត្តិំ បឋមំ, គព្ភេ វសតិ មាណវោ;

អព្ភុដ្ឋិតោវ សោ យាតិ, ស គច្ឆំ ន និវត្តតី’’តិ. (ជា. ១.១៥.៣៦៣);

ន កេវលំ រត្តិវសេនេវ, អថ ខោ ឥរិយាបថវសេនាបិ ជីវិតក្ខយោ ឧបធារេតព្ពោតិ អាហ ‘‘ចរតោ’’តិអាទិ. ចរតោតិ គច្ឆន្តស្ស. តិដ្ឋតោតិ ឋិតំ កប្បេន្តស្ស. អាសីនសយនស្ស វាតិ អាសីនស្ស សយនស្ស វា, និសិន្នស្ស និបជ្ជន្តស្ស វាតិ អត្ថោ. ‘‘អាសីទន’’ន្តិបិ បឋន្តិ, តត្ថ សាមិអត្ថេ ឧបយោគវចនំ ទដ្ឋព្ពំ. ឧបេតិ ចរិមា រត្តីតិ ចរិមកចិត្តសហិតា រត្តិ ឧបគច្ឆតិ, រត្តិគ្គហណញ្ចេត្ថ ទេសនាសីសមត្តំ. គមនាទីសុ យេន កេនចិ ឥរិយាបថេន សមង្គីភូតស្ស ចរិមកាលោយេវ, តេនេវស្ស ឥរិយាបថក្ខណា ជីវិតំ ខេបេត្វា ឯវ គច្ឆន្តិ, តស្មា ន តេ កាលោ បមជ្ជិតុំ នាយំ តុយ្ហំ បមាទំ អាបជ្ជិតុំ កាលោ ‘‘ឥមស្មិំ នាម កាលេ មរណំ ន ហោតី’’តិ អវិទិតត្តា. វុត្តំ ហិ –

‘‘អនិមិត្តមនញ្ញាតំ, មច្ចានំ ឥធ ជីវិតំ;

កសិរញ្ច បរិត្តញ្ច, តញ្ច ទុក្ខេន សំយុត’’ន្តិ. (សុ. និ. ៥៧៩);

តស្មា ឯវំ អត្តានំ ឱវទិត្វា អប្បមត្តេន តីសុ សិក្ខាសុ អនុយោគោ កាតព្ពោតិ អធិប្បាយោ.

សិរិមណ្ឌត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.