១២. ព្រហ្មទត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា

អក្កោធស្សាតិអាទិកា អាយស្មតោ ព្រហ្មទត្តត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ កោសលរញ្ញោ បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, ព្រហ្មទត្តោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វយប្បត្តោ ជេតវនមហេ ពុទ្ធានុភាវំ ទិស្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ សហ បដិសម្ភិទាហិ ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តំ ឯកទិវសំ នគរេ បិណ្ឌាយ ចរន្តំ អញ្ញតរោ ព្រាហ្មណោ អក្កោសិ. ថេរោ តំ សុត្វាបិ តុណ្ហីភូតោ បិណ្ឌាយ ចរតិយេវ, ព្រាហ្មណោ បុនបិ អក្កោសិយេវ. មនុស្សា ឯវំ អក្កោសន្តម្បិ នំ ‘‘អយំ ថេរោ ន កិញ្ចិ ភណតី’’តិ អាហំសុ. តំ សុត្វា ថេរោ តេសំ មនុស្សានំ ធម្មំ ទេសេន្តោ –

៤៤១. ‘‘អក្កោធស្ស កុតោ កោធោ, ទន្តស្ស សមជីវិនោ;

សម្មទញ្ញា វិមុត្តស្ស, ឧបសន្តស្ស តាទិនោ.

៤៤២. ‘‘តស្សេវ តេន បាបិយោ, យោ កុទ្ធំ បដិកុជ្ឈតិ;

កុទ្ធំ អប្បដិកុជ្ឈន្តោ, សង្គាមំ ជេតិ ទុជ្ជយំ.

៤៤៣. ‘‘ឧភិន្នមត្ថំ ចរតិ, អត្តនោ ច បរស្ស ច;

បរំ សង្កុបិតំ ញត្វា, យោ សតោ ឧបសម្មតិ.

៤៤៤. ‘‘ឧភិន្នំ តិកិច្ឆន្តំ តំ, អត្តនោ ច បរស្ស ច;

ជនា មញ្ញន្តិ ពាលោតិ, យេ ធម្មស្ស អកោវិទា. (សំ. និ. ១.១៨៩);

៤៤៥. ‘‘ឧប្បជ្ជេ តេ សចេ កោធោ, អាវជ្ជ កកចូបមំ;

ឧប្បជ្ជេ ចេ រសេ តណ្ហា, បុត្តមំសូបមំ សរ.

៤៤៦. ‘‘សចេ ធាវតិ ចិត្តំ តេ, កាមេសុ ច ភវេសុ ច;

ខិប្បំ និគ្គណ្ហ សតិយា, កិដ្ឋាទំ វិយ ទុប្បសុ’’ន្តិ. –

ឥមា គាថា អភាសិ.

តត្ថ អក្កោធស្សាតិ កោធរហិតស្ស មគ្គេន សមុច្ឆិន្នកោធស្ស. កុតោ កោធោតិ កុតោ នាម ហេតុ កោធោ ឧប្បជ្ជេយ្យ, តស្ស ឧប្បត្តិការណំ នត្ថីតិ អត្ថោ. ទន្តស្សាតិ ឧត្តមេន ទមេន អគ្គមគ្គទមថេន ទន្តស្ស. សមជីវិនោតិ កាយវិសមាទីនិ សព្ពសោ បហាយ កាយសមាទីនំ វសេន សមំ ជីវន្តស្ស សត្តដ្ឋានិយេន សម្បជញ្ញេន សម្មទេវ វត្តន្តស្ស. សម្មទញ្ញា វិមុត្តស្សាតិ សម្មា អញ្ញាយ អភិញ្ញេយ្យាទិកេ ធម្មេ ជានិត្វា សព្ពាសវេហិ វិប្បមុត្តស្ស. តតោ ឯវ សព្ពកិលេសទរថបរិឡាហវូបសមេន ឧបសន្តស្ស. ឥដ្ឋាទីសុ តាទិលក្ខណប្បត្តិយា តាទិនោ ខីណាសវស្ស កុតោ កោធោតិ អញ្ញាបទេសេន ថេរោ អត្តនោ កោធាភាវំ តស្ស ច ការណានិ វត្វា ឥទានិ កោធេ អកោធេ ច អាទីនវានិសំសទស្សនេន ធម្មំ កថេន្តោ ‘‘តស្សេវា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យោ កុទ្ធំ បដិកុជ្ឈតីតិ យោ បុគ្គលោ អត្តនោ ឧបរិ កុទ្ធំ កុបិតំ បុគ្គលំ បដិកុជ្ឈតិ, តស្សេវ តេន បដិកុជ្ឈនបច្ចក្កោសនបដិប្បហរណាទិនា បាបិយោ ឥធលោកេ វិញ្ញូគរហាទិវសេន បរលោកេ និរយទុក្ខាទិវសេន អភទ្ទកតរំ អកល្យាណតរំ ហោតិ. កុជ្ឈនេន បន អកុទ្ធស្ស បាបំ ហោតីតិ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. កេចិ បន ‘‘យោ អកុទ្ធំ បដិកុទ្ធំ អារព្ភ កុជ្ឈតី’’តិ អត្ថំ វទន្តិ. កុទ្ធំ អប្បដិកុជ្ឈន្តោតិ យោ បន កុទ្ធំ បុគ្គលំ ‘‘អយំ កុទ្ធោ កោធបរេតោ’’តិ ញត្វា ន បដិកុជ្ឈតិ ខមតិ, សោ ទុជ្ជយំ កិលេសសង្គាមំ ជេតិ នាម. ន កេវលញ្ចស្ស កិលេសសង្គាមជយោ ឯវ, អថ ខោ ឧភយហិតបដិបត្តិម្បីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឧភិន្នមត្ថំ…បេ… ឧបសម្មតី’’តិ. យោ បរំ បុគ្គលំ សង្កុបិតំ កុទ្ធំ ‘‘កោធបរេតោ’’តិ ញត្វា តំ មេត្តាយន្តោ អជ្ឈុបេក្ខន្តោ វា សតោ សម្បជានោ ហុត្វា ឧបសម្មតិ ខមតិ ន បដិប្ផរតិ. សោ អត្តនោ ច បរស្ស ចាតិ ឧភិន្នំ ឧភយលោកសុខាវហំ អត្ថំ ហិតំ ចរតិ.

ឧភិន្នំ តិកិច្ឆន្តំ តន្តិ តំ អត្តនោ ច បរស្ស ចាតិ ឧភិន្នំ ទ្វិន្នំ កោធព្យាធិតិកិច្ឆាយ តិកិច្ឆន្តំ ខមន្តំ បុគ្គលំ យេ ជនា ធម្មស្ស អរិយាចារធម្មេ អកុសលា, តេ ពាលា ‘‘អយំ អវិទ្ទសុ យោ អត្តានំ អក្កោសន្តស្ស បហរន្តស្ស កិញ្ចិ ន ករោតី’’តិ មញ្ញន្តិ, តំ តេសំ អយោនិសោ មញ្ញនន្តិ អធិប្បាយោ. ‘‘តិកិច្ឆន’’ន្តិបិ បឋន្តិ, តិកិច្ឆនសភាវន្តិ អត្ថោ.

ឯវំ ថេរេន វុច្ចមានំ ធម្មំ សុត្វា អក្កោសកព្រាហ្មណោ សំវិគ្គោ បសន្នចិត្តោ ច ហុត្វា ថេរំ ខមាបេត្វា តស្សេវ សន្តិកេ បព្ពជិ. ថេរោ តស្ស កម្មដ្ឋានំ ទេន្តោ ‘‘ឥមស្ស មេត្តាភាវនា យុត្តា’’តិ មេត្តាកម្មដ្ឋានំ ទត្វា កោធបរិយុដ្ឋានាទីសុ បច្ចវេក្ខណាទិវិធិំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឧប្បជ្ជេ តេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឧប្បជ្ជេ តេ សចេតិ សចេ តេ កម្មដ្ឋានំ អនុយុញ្ជន្តស្ស កញ្ចិ បុគ្គលំ និស្សាយ ចិរបរិចយោ កោធោ ឧប្បជ្ជេយ្យ, តស្ស វូបសមាយ –

‘‘ឧភតោទណ្ឌកេន ចេបិ, ភិក្ខវេ, កកចេន ចោរា ឱចរកា អង្គមង្គានិ ឱកន្តេយ្យុំ, តត្រាបិ យោ មនោ បទូសេយ្យ, ន មេ សោ តេន សាសនករោ’’តិ (ម. និ. ១.២៣២) –

សត្ថារា វុត្តំ កកចូបមំ ឱវាទំ អាវជ្ជេហិ. ឧប្បជ្ជេ ចេ រសេ តណ្ហាតិ សចេ តេ មធុរាទិភេទេ រសេ តណ្ហា អភិលាសោ ឧប្បជ្ជេយ្យ, តស្ស វូបសមាយ –

‘‘បុត្តមំសំ ជាយម្បតិកា យថា កន្តារនិត្ថរណត្ថមេវ ខាទិំសុ, ន រសតណ្ហាយ ឯវំ កុលបុត្តោបិ បព្ពជិតោ បិណ្ឌបាតំ បដិសេវតិ…បេ… ផាសុវិហារោ ចា’’តិ (សំ. និ. ២.៦៣ អត្ថតោ សមានំ) –

ឯវំ វុត្តំ បុត្តមំសូបមោវាទំ សរ អនុស្សរ.

សចេ ធាវតិ តេ ចិត្តន្តិ អយោនិសោ មនសិ ករោតោ តវ ចិត្តំ កាមេសុ បញ្ចកាមគុណេសុ ឆន្ទរាគវសេន, កាមភវាទីសុ ភវេសុ ភវបត្ថនាវសេន សចេ ធាវតិ សរតិ ជវតិ. ខិប្បំ និគ្គណ្ហ សតិយា, កិដ្ឋាទំ វិយ ទុប្បសុន្តិ តថា ធាវិតុំ អទេន្តោ យថា នាម បុរិសោ កិដ្ឋាទំ សស្សខាទកំ ទុប្បសុំ ទុដ្ឋគោណំ យោត្តេន ថម្ភេ ពន្ធិត្វា អត្តនោ វសេ វត្តេតិ, ឯវំ សតិយា សតិយោត្តេន សម្មាធិថម្ភេ ពន្ធន្តោ ខិប្បំ សីឃមេវ និគ្គណ្ហ, យថា កិលេសវិគមេន និព្ពិសេវនំ ហោតិ, តថា ទមេហីតិ. កេចិ បន ‘‘ថេរោ បុថុជ្ជនោវ ហុត្វា អក្កោសំ អធិវាសេន្តោ តេសំ មនុស្សានំ អរិយគុណេ បកាសេន្តោ ធម្មំ កថេត្វា បច្ឆា ទ្វីហិ គាថាហិ អត្តានំ ឱវទន្តោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បត្វា អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ ឥមាយេវ គាថា អភាសី’’តិ វទន្តិ.

ព្រហ្មទត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.