៨. វក្កលិត្ថេរគាថាវណ្ណនា

វាតរោគាភិនីតោតិអាទិកា អាយស្មតោ វក្កលិត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ សត្ថុ សន្តិកំ គច្ឆន្តេហិ ឧបាសកេហិ សទ្ធិំ វិហារំ គន្ត្វា បរិសបរិយន្តេ ឋិតោ ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ សទ្ធាធិមុត្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា សយម្បិ តំ ឋានំ បត្ថេន្តោ សត្តាហំ មហាទានំ ទត្វា បណិធានំ អកាសិ. សត្ថា តស្ស អនន្តរាយតំ ទិស្វា ព្យាករិ.

សោបិ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ អម្ហាកំ សត្ថុ កាលេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិ, វក្កលីតិស្ស នាមំ អកំសុ. សោ វុទ្ធិប្បត្តោ តយោ វេទេ ឧគ្គណ្ហិត្វា ព្រាហ្មណសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ គតោ សត្ថារំ ទិស្វា រូបកាយស្ស សម្បត្តិទស្សនេន អតិត្តោ សត្ថារា សទ្ធិំយេវ វិចរតិ. ‘‘អគារមជ្ឈេ វសន្តោ និច្ចកាលំ សត្ថារំ ទដ្ឋុំ ន លភិស្សាមី’’តិ សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា ឋបេត្វា ភោជនវេលំ សរីរកិច្ចកាលញ្ច សេសកាលេ យត្ថ ឋិតេន សក្កា ទសពលំ បស្សិតុំ, តត្ថ ឋិតោ អញ្ញំ កិច្ចំ បហាយ ភគវន្តំ ឱលោកេន្តោវ វិហរតិ. សត្ថា តស្ស ញាណបរិបាកំ អាគមេន្តោ ពហុកាលំ តស្មិំ រូបទស្សនេនេវ វិចរន្តេ កិញ្ចិ អវត្វា បុនេកទិវសំ ‘‘កិំ តេ, វក្កលិ, ឥមិនា បូតិកាយេន ទិដ្ឋេន? យោ ខោ, វក្កលិ, ធម្មំ បស្សតិ, សោ មំ បស្សតិ. យោ មំ បស្សតិ, សោ ធម្មំ បស្សតិ. ធម្មញ្ហិ, វក្កលិ, បស្សន្តោ មំ បស្សតិ, មំ បស្សន្តោ ធម្មំ បស្សតី’’តិ (សំ. និ. ៣.៨៧) អាហ.

សត្ថរិ ឯវំ វទន្តេបិ ថេរោ សត្ថុ ទស្សនំ បហាយ អញ្ញត្ថ គន្តុំ ន សក្កោតិ. តតោ សត្ថា ‘‘នាយំ ភិក្ខុ សំវេគំ អលភិត្វា ពុជ្ឈិស្សតី’’តិ វស្សូបនាយិកទិវសេ ‘‘អបេហិ, វក្កលី’’តិ ថេរំ បណាមេសិ. សោ សត្ថារា បណាមិតោ សម្មុខេ ឋាតុំ អសក្កោន្តោ ‘‘កិំ មយ្ហំ ជីវិតេន, យោហំ សត្ថារំ ទដ្ឋុំ ន លភាមី’’តិ គិជ្ឈកូដបព្ពតេ បបាតដ្ឋានំ អភិរុហិ. សត្ថា តស្ស តំ បវត្តិំ ញត្វា ‘‘អយំ ភិក្ខុ មម សន្តិកា អស្សាសំ អលភន្តោ មគ្គផលានំ ឧបនិស្សយំ នាសេយ្យា’’តិ អត្តានំ ទស្សេតុំ ឱភាសំ វិស្សជ្ជេន្តោ –

‘‘បាមោជ្ជពហុលោ ភិក្ខុ, បសន្នោ ពុទ្ធសាសនេ;

អធិគច្ឆេ បទំ សន្តំ, សង្ខារូបសមំ សុខ’’ន្តិ. (ធ. ប. ៣៨១) –

គាថំ វត្វា ‘‘ឯហិ, វក្កលី’’តិ ហត្ថំ បសារេសិ. ថេរោ ‘‘ទសពលោ មេ ទិដ្ឋោ, ‘ឯហី’តិ អវ្ហានម្បិ លទ្ធ’’ន្តិ ពលវបីតិសោមនស្សំ ឧប្បាទេត្វា ‘‘កុតោ អាគច្ឆាមី’’តិ អត្តនោ គមនភាវំ អជានិត្វា សត្ថុ សម្មុខេ អាកាសេ បក្ខន្ទន្តោ បឋមបាទេន បព្ពតេ ឋិតោយេវ សត្ថារា វុត្តគាថំ អាវជ្ជេន្តោ អាកាសេយេវ បីតិំ វិក្ខម្ភេត្វា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណីតិ អង្គុត្តរដ្ឋកថាយំ (អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២០៨) ធម្មបទវណ្ណនាយញ្ច (ធ. ប. អដ្ឋ. ២.៣៨១) អាគតំ.

ឥធ បន ឯវំ វទន្តិ – ‘‘កិំ តេ, វក្កលី’’តិអាទិនា សត្ថារា ឱវទិតោ គិជ្ឈកូដេ វិហរន្តោ វិបស្សនំ បដ្ឋបេសិ, តស្ស សទ្ធាយ ពលវភាវតោ ឯវ វិបស្សនា វីថិំ ន ឱតរតិ, ភគវា តំ ញត្វា កម្មដ្ឋានំ សោធេត្វា អទាសិ. បុន វិបស្សនំ មត្ថកំ បាបេតុំ នាសក្ខិយេវ, អថស្ស អាហារវេកល្លេន វាតាពាធោ ឧប្បជ្ជិ, តំ វាតាពាធេន បីឡិយមានំ ញត្វា ភគវា តត្ថ គន្ត្វា បុច្ឆន្តោ –

៣៥០. ‘‘វាតរោគាភិនីតោ ត្វំ, វិហរំ កាននេ វនេ;

បវិទ្ធគោចរេ លូខេ, កថំ ភិក្ខុ ករិស្សសី’’តិ. –

អាហ. តំ សុត្វា ថេរោ –

៣៥១. ‘‘បីតិសុខេន វិបុលេន, ផរមានោ សមុស្សយំ;

លូខម្បិ អភិសម្ភោន្តោ, វិហរិស្សាមិ កាននេ.

៣៥២. ‘‘ភាវេន្តោ សតិបដ្ឋានេ, ឥន្ទ្រិយានិ ពលានិ ច;

ពោជ្ឈង្គានិ ច ភាវេន្តោ, វិហរិស្សាមិ កាននេ.

៣៥៣. ‘‘អារទ្ធវីរិយេ បហិតត្តេ, និច្ចំ ទឡ្ហបរក្កមេ;

សមគ្គេ សហិតេ ទិស្វា, វិហរិស្សាមិ កាននេ.

៣៥៤. ‘‘អនុស្សរន្តោ សម្ពុទ្ធំ, អគ្គំ ទន្តំ សមាហិតំ;

អតន្ទិតោ រត្តិន្ទិវំ, វិហរិស្សាមិ កាននេ’’តិ. –

ចតស្សោ គាថា អភាសិ.

តត្ថ វាតរោគាភិនីតោតិ វាតាពាធេន អសេរិភាវំ ឧបនីតោ, វាតព្យាធិនា អភិភូតោ. ត្វន្តិ ថេរំ អាលបតិ. វិហរន្តិ តេន ឥរិយាបថវិហារេន វិហរន្តោ. កាននេ វនេតិ កាននភូតេ វនេ, មហាអរញ្ញេតិ អត្ថោ. បវិទ្ធគោចរេតិ វិស្សដ្ឋគោចរេ ទុល្លភបច្ចយេ. វាតរោគស្ស សប្បាយានំ សប្បិអាទិភេសជ្ជានំ អភាវេន ផរុសភូមិភាគតាយ ច លូខេ លូខដ្ឋានេ. កថំ ភិក្ខុ ករិស្សសីតិ ភិក្ខុ ត្វំ កថំ វិហរិស្សសីតិ ភគវា បុច្ឆិ.

តំ សុត្វា ថេរោ និរាមិសបីតិសោមនស្សាទិនា អត្តនោ សុខវិហារំ បកាសេន្តោ ‘‘បីតិសុខេនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បីតិសុខេនាតិ ឧព្ពេគលក្ខណាយ ផរណលក្ខណាយ ច បីតិយា តំសម្បយុត្តសុខេន ច. តេនាហ ‘‘វិបុលេនា’’តិ ឧឡារេនាតិ អត្ថោ. ផរមានោ សមុស្សយន្តិ យថាវុត្តបីតិសុខសមុដ្ឋិតេហិ បណីតេហិ រូបេហិ សកលំ កាយំ ផរាបេន្តោ និរន្តរំ ផុដំ ករោន្តោ. លូខម្បិ អភិសម្ភោន្តោតិ អរញ្ញាវាសជនិតំ សល្លេខវុត្តិហេតុកំ ទុស្សហម្បិ បច្ចយលូខំ អភិភវន្តោ អធិវាសេន្តោ. វិហរិស្សាមិ កាននេតិ ឈានសុខេន វិបស្សនាសុខេន ច អរញ្ញាយតនេ វិហរិស្សាមីតិ អត្ថោ. តេនាហ – ‘‘សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេសិ’’ន្តិ (បារា. ១១).

‘‘យតោ យតោ សម្មសតិ, ខន្ធានំ ឧទយព្ពយំ;

លភតី បីតិបាមោជ្ជំ, អមតំ តំ វិជានត’’ន្តិ ច. (ធ. ប. ៣៧៤);

ភាវេន្តោ សតិបដ្ឋានេតិ មគ្គបរិយាបន្នេ កាយានុបស្សនាទិកេ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ ឧប្បាទេន្តោ វឌ្ឍេន្តោ ច. ឥន្ទ្រិយានីតិ មគ្គបរិយាបន្នានិ ឯវ សទ្ធាទីនិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ. ពលានីតិ តថា សទ្ធាទីនិ បញ្ច ពលានិ. ពោជ្ឈង្គានីតិ តថា សតិសម្ពោជ្ឈង្គាទីនិ សត្ត ពោជ្ឈង្គានិ. ច-សទ្ទេន សម្មប្បធានឥទ្ធិបាទមគ្គង្គានិ សង្គណ្ហាតិ. តទវិនាភាវតោ ហិ តគ្គហណេនេវ តេសំ គហណំ ហោតិ. វិហរិស្សាមីតិ យថាវុត្តេ ពោធិបក្ខិយធម្មេ ភាវេន្តោ មគ្គសុខេន តទធិគមសិទ្ធេន ផលសុខេន និព្ពានសុខេន ច វិហរិស្សាមិ.

អារទ្ធវីរិយេតិ ចតុព្ពិធសម្មប្បធានវសេន បគ្គហិតវីរិយេ. បហិតត្តេតិ និព្ពានំ បតិបេសិតចិត្តេ. និច្ចំ ទឡ្ហបរក្កមេតិ សព្ពកាលំ អសិថិលវីរិយេ. អវិវាទវសេន កាយសាមគ្គិទានវសេន ច សមគ្គេ. ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញេន សហិតេ សព្រហ្មចារី ទិស្វា. ឯតេន កល្យាណមិត្តសម្បត្តិំ ទស្សេតិ.

អនុស្សរន្តោ សម្ពុទ្ធន្តិ សម្មា សាមំ សព្ពធម្មានំ ពុទ្ធត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធំ សព្ពសត្តុត្តមតាយ, អគ្គំ ឧត្តមេន ទមថេន ទន្តំ, អនុត្តរសមាធិនា សមាហិតំ អតន្ទិតោ អនលសោ ហុត្វា, រត្តិន្ទិវំ សព្ពកាលំ ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា អរហ’’ន្តិអាទិនា អនុស្សរន្តោ វិហរិស្សាមិ. ឯតេន ពុទ្ធានុស្សតិភាវនាយ យុត្តាការទស្សនេន សព្ពត្ថ កម្មដ្ឋានានុយោគមាហ, បុរិមេន បារិហារិយកម្មដ្ឋានានុយោគំ.

ឯវំ បន វត្វា ថេរោ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥៤.២៨-៦៥) –

‘‘ឥតោ សតសហស្សម្ហិ, កប្បេ ឧប្បជ្ជិ នាយកោ;

អនោមនាមោ អមិតោ, នាមេន បទុមុត្តរោ.

‘‘បទុមាការវទនោ, បទុមាមលសុច្ឆវី;

លោកេនានុបលិត្តោវ, តោយេន បទុមំ យថា.

‘‘វីរោ បទុមបត្តក្ខោ, កន្តោ ច បទុមំ យថា;

បទុមុត្តរគន្ធោវ, តស្មា សោ បទុមុត្តរោ.

‘‘លោកជេដ្ឋោ ច និម្មានោ, អន្ធានំ នយនូបមោ;

សន្តវេសោ គុណនិធិ, ករុណាមតិសាគរោ.

‘‘ស កទាចិ មហាវីរោ, ព្រហ្មាសុរសុរច្ចិតោ;

សទេវមនុជាកិណ្ណេ, ជនមជ្ឈេ ជិនុត្តមោ.

‘‘វទនេន សុគន្ធេន, មធុរេន រុតេន ច;

រញ្ជយំ បរិសំ សព្ពំ, សន្ថវី សាវកំ សកំ.

‘‘សទ្ធាធិមុត្តោ សុមតិ, មម ទស្សនលាលសោ;

នត្ថិ ឯតាទិសោ អញ្ញោ, យថាយំ ភិក្ខុ វក្កលិ.

‘‘តទាហំ ហំសវតិយំ, នគរេ ព្រាហ្មណត្រជោ;

ហុត្វា សុត្វា ច តំ វាក្យំ, តំ ឋានមភិរោចយិំ.

‘‘សសាវកំ តំ វិមលំ, និមន្តេត្វា តថាគតំ;

សត្តាហំ ភោជយិត្វាន, ទុស្សេហច្ឆាទយិំ តទា.

‘‘និបច្ច សិរសា តស្ស, អនន្តគុណសាគរេ;

និមុគ្គោ បីតិសម្បុណ្ណោ, ឥទំ វចនមព្រវិំ.

‘‘យោ សោ តយា សន្ថវិតោ, ឥតោ សត្តមកេ មុនិ;

ភិក្ខុ សទ្ធាវតំ អគ្គោ, តាទិសោ ហោមហំ មុនេ.

‘‘ឯវំ វុត្តេ មហាវីរោ, អនាវរណទស្សនោ;

ឥមំ វាក្យំ ឧទីរេសិ, បរិសាយ មហាមុនិ.

‘‘បស្សថេតំ មាណវកំ, បីតមដ្ឋនិវាសនំ;

ហេមយញ្ញោបចិតង្គំ, ជននេត្តមនោហរំ.

‘‘ឯសោ អនាគតទ្ធានេ, គោតមស្ស មហេសិនោ;

អគ្គោ សទ្ធាធិមុត្តានំ, សាវកោយំ ភវិស្សតិ.

‘‘ទេវភូតោ មនុស្សោ វា, សព្ពសន្តាបវជ្ជិតោ;

សព្ពភោគបរិព្យូឡ្ហោ, សុខិតោ សំសរិស្សតិ.

‘‘សតសហស្សិតោ កប្បេ, ឱក្កាកកុលសម្ភវោ;

គោតមោ នាម គោត្តេន, សត្ថា លោកេ ភវិស្សតិ.

‘‘តស្ស ធម្មេសុ ទាយាទោ, ឱរសោ ធម្មនិម្មិតោ;

វក្កលិ នាម នាមេន, ហេស្សតិ សត្ថុ សាវកោ.

‘‘តេន កម្មវិសេសេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;

ជហិត្វា មានុសំ ទេហំ, តាវតិំសមគច្ឆហំ.

‘‘សព្ពត្ថ សុខិតោ ហុត្វា, សំសរន្តោ ភវាភវេ;

សាវត្ថិយំ បុរេ ជាតោ, កុលេ អញ្ញតរេ អហំ.

‘‘នោនីតសុខុមាលំ មំ, ជាតបល្លវកោមលំ;

មន្ទំ ឧត្តានសយនំ, បិសាចភយតជ្ជិតា.

‘‘បាទមូលេ មហេសិស្ស, សាយេសុំ ទីនមានសា;

ឥមំ ទទាម តេ នាថ, សរណំ ហោហិ នាយក.

‘‘តទា បដិគ្គហិ សោ មំ, ភីតានំ សរណោ មុនិ;

ជាលិនា ចក្កង្កិតេន, មុទុកោមលបាណិនា.

‘‘តទា បភុតិ តេនាហំ, អរក្ខេយ្យេន រក្ខិតោ;

សព្ពវេរវិនិមុត្តោ, សុខេន បរិវុទ្ធិតោ.

‘‘សុគតេន វិនា ភូតោ, ឧក្កណ្ឋាមិ មុហុត្តកំ;

ជាតិយា សត្តវស្សោហំ, បព្ពជិំ អនគារិយំ.

‘‘សព្ពបារមិសម្ភូតំ, នីលក្ខិនយនំ វរំ;

រូបំ សព្ពសុភាកិណ្ណំ, អតិត្តោ វិហរាមហំ.

‘‘ពុទ្ធរូបរតិំ ញត្វា, តទា ឱវទិ មំ ជិនោ;

អលំ វក្កលិ កិំ រូបេ, រមសេ ពាលនន្ទិតេ.

‘‘យោ ហិ បស្សតិ សទ្ធម្មំ, សោ មំ បស្សតិ បណ្ឌិតោ;

អបស្សមានោ សទ្ធម្មំ, មំ បស្សម្បិ ន បស្សតិ.

‘‘អនន្តាទីនវោ កាយោ, វិសរុក្ខសមូបមោ;

អាវាសោ សព្ពរោគានំ, បុញ្ជោ ទុក្ខស្ស កេវលោ.

‘‘និព្ពិន្ទិយ តតោ រូបេ, ខន្ធានំ ឧទយព្ពយំ;

បស្ស ឧបក្កិលេសានំ, សុខេនន្តំ គមិស្សសិ.

‘‘ឯវំ តេនានុសិដ្ឋោហំ, នាយកេន ហិតេសិនា;

គិជ្ឈកូដំ សមារុយ្ហ, ឈាយាមិ គិរិកន្ទរេ.

‘‘ឋិតោ បព្ពតបាទម្ហិ, អស្សាសយិ មហាមុនិ;

វក្កលីតិ ជិនោ វាចំ, តំ សុត្វា មុទិតោ អហំ.

‘‘បក្ខន្ទិំ សេលបព្ភារេ, អនេកសតបោរិសេ;

តទា ពុទ្ធានុភាវេន, សុខេនេវ មហិំ គតោ.

‘‘បុនោបិ ធម្មំ ទេសេតិ, ខន្ធានំ ឧទយព្ពយំ;

តមហំ ធម្មមញ្ញាយ, អរហត្តមបាបុណិំ.

‘‘សុមហាបរិសមជ្ឈេ, តទា មំ ចរណន្តគោ;

អគ្គំ សទ្ធាធិមុត្តានំ, បញ្ញបេសិ មហាមតិ.

‘‘សតសហស្សិតោ កប្បេ, យំ កម្មមករិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អញ្ញំ ព្យាករោន្តោបិ ថេរោ ឥមា ឯវ គាថា អភាសិ. អថ នំ សត្ថា ភិក្ខុសង្ឃមជ្ឈេ និសិន្នោ សទ្ធាធិមុត្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

វក្កលិត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.