៥. បញ្ចកនិបាតោ

១. រាជទត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា

បញ្ចកនិបាតេ ភិក្ខុ សិវថិកំ គន្ត្វាតិអាទិកា អាយស្មតោ រាជទត្តត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ, តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ បុញ្ញំ ឧបចិនន្តោ, ឥតោ ចតុទ្ទសេ កប្បេ ពុទ្ធសុញ្ញេ លោកេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ, ឯកទិវសំ កេនចិទេវ ករណីយេន វនន្តំ ឧបគតោ តត្ថ អញ្ញតរំ បច្ចេកពុទ្ធំ រុក្ខមូលេ និសិន្នំ ទិស្វា បសន្នមានសោ សុបរិសុទ្ធំ អម្ពាដកផលំ អទាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ សត្ថវាហកុលេ និព្ពត្តិ. តស្ស មហារាជំ វេស្សវណំ អារាធេត្វា បដិលទ្ធភាវតោ មាតាបិតរោ រាជទត្តោតិ នាមំ អកំសុ. សោ វយប្បត្តោ បញ្ចហិ សកដសតេហិ ភណ្ឌំ អាទាយ វាណិជ្ជវសេន រាជគហំ អគមាសិ. តេន ច សមយេន រាជគហេ អញ្ញតរា គណិកា អភិរូបា ទស្សនីយា បរមសោភគ្គយោគតោ ទិវសេ ទិវសេ សហស្សំ លភតិ. អថ សោ សត្ថវាហបុត្តោ ទិវសេ ទិវសេ តស្សា គណិកាយ សហស្សំ ទត្វា សំវាសំ កប្បេន្តោ នចិរស្សេវ សព្ពំ ធនំ ខេបេត្វា ទុគ្គតោ ហុត្វា ឃាសច្ឆាទនមត្តម្បិ អលភន្តោ ឥតោ ចិតោ ច បរិព្ភមន្តោ សំវេគប្បត្តោ អហោសិ. សោ ឯកទិវសំ ឧបាសកេហិ សទ្ធិំ វេឡុវនំ អគមាសិ.

តេន ច សមយេន សត្ថា មហតិយា បរិសាយ បរិវុតោ ធម្មំ ទេសេន្តោ និសិន្នោ ហោតិ. សោ បរិសបរិយន្តេ និសីទិត្វា សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា ធុតង្គានិ សមាទិយិត្វា សុសានេ វសតិ. តទា អញ្ញតរោបិ សត្ថវាហបុត្តោ សហស្សំ ទត្វា តាយ គណិកាយ សហ វសតិ. សា ច គណិកា តស្ស ហត្ថេ មហគ្ឃរតនំ ទិស្វា លោភំ ឧប្បាទេត្វា អញ្ញេហិ ធុត្តបុរិសេហិ តំ មារាបេត្វា តំ រតនំ គណ្ហិ. អថ តស្ស សត្ថវាហបុត្តស្ស មនុស្សា តំ បវត្តិំ សុត្វា ឱចរកមនុស្សេ បេសេសុំ. តេ រត្តិយំ តស្សា គណិកាយ ឃរំ បវិសិត្វា ឆវិអាទីនិ អនុបហច្ចេវ តំ មារេត្វា សិវថិកាយ ឆឌ្ឌេសុំ. រាជទត្តត្ថេរោ អសុភនិមិត្តំ គហេតុំ សុសានេ វិចរន្តោ តស្សា គណិកាយ កឡេវរំ បដិក្កុលតោ មនសិ កាតុំ ឧបគតោ កតិបយវារេ យោនិសោ មនសិ កត្វា អចិរមតភាវតោ សោណសិង្គាលាទីហិ អនុបហតឆវិតាយ វិសភាគវត្ថុតាយ ច អយោនិសោ មនសិករោន្តោ, តត្ថ កាមរាគំ ឧប្បាទេត្វា សំវិគ្គតរមានសោ អត្តនោ ចិត្តំ បរិភាសិត្វា មុហុត្តំ ឯកមន្តំ អបសក្កិត្វា អាទិតោ ឧបដ្ឋិតំ អសុភនិមិត្តមេវ គហេត្វា យោនិសោ មនសិករោន្តោ ឈានំ ឧប្បាទេត្វា តំ ឈានំ បាទកំ កត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា តាវទេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៤.៥៥-៥៩) –

‘‘វិបិនេ ពុទ្ធំ ទិស្វាន, សយម្ភុំ អបរាជិតំ;

អម្ពាដកំ គហេត្វាន, សយម្ភុស្ស អទាសហំ.

‘‘ឯកតិំសេ ឥតោ កប្បេ, យំ ផលមទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ផលទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អត្តនោ បដិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា បីតិសោមនស្សជាតោ –

៣១៥. ‘‘ភិក្ខុ សិវថិកំ គន្ត្វា, អទ្ទស ឥត្ថិមុជ្ឈិតំ;

អបវិទ្ធំ សុសានស្មិំ, ខជ្ជន្តិំ កិមិហី ផុដំ.

៣១៦. ‘‘យញ្ហិ ឯកេ ជិគុច្ឆន្តិ, មតំ ទិស្វាន បាបកំ;

កាមរាគោ បាតុរហុ, អន្ធោវ សវតី អហុំ.

៣១៧. ‘‘ឱរំ ឱទនបាកម្ហា, តម្ហា ឋានា អបក្កមិំ;

សតិមា សម្បជានោហំ, ឯកមន្តំ ឧបាវិសិំ.

៣១៨. ‘‘តតោ មេ មនសីការោ, យោនិសោ ឧទបជ្ជថ;

អាទីនវោ បាតុរហុ, និព្ពិទា សមតិដ្ឋថ.

៣១៩. ‘‘តតោ ចិត្តំ វិមុច្ចិ មេ, បស្ស ធម្មសុធម្មតំ;

តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ. –

ឥមា បញ្ច គាថា អភាសិ.

តត្ថ ភិក្ខុ សិវថិកំ គន្ត្វាតិ សំសារេ ភយស្ស ឥក្ខនតោ ភិក្ខុ, អសុភកម្មដ្ឋានត្ថំ អាមកសុសានំ ឧបគន្ត្វា. ‘‘ភិក្ខូ’’តិ ចេតំ អត្តានំ សន្ធាយ ថេរោ សយំ វទតិ. ឥត្ថិន្តិ ថីយតិ ឯត្ថ សុក្កសោណិតំ សត្តសន្តានភាវេន សំហញ្ញតីតិ ថី, មាតុគាមោ. ឯវញ្ច សភាវនិរុត្តិវសេន ‘‘ឥត្ថី’’តិបិ វុច្ចតិ. វញ្ឈាទីសុ បន តំសទិសតាយ តំសភាវានតិវត្តនតោ ច តព្ពោហារោ. ‘‘ឥត្ថី’’តិ ឥត្ថិកឡេវរំ វទតិ. ឧជ្ឈិតន្តិ បរិច្ចត្តំ ឧជ្ឈនិយត្តា ឯវ អបវិទ្ធំ អនបេក្ខភាវេន ខិត្តំ. ខជ្ជន្តិំ កិមិហី ផុដន្តិ កិមីហិ បូរិតំ ហុត្វា ខជ្ជមានំ.

យញ្ហិ ឯកេ ជិគុច្ឆន្តិ, មតំ ទិស្វាន បាបកន្តិ យំ អបគតាយុឧស្មាវិញ្ញាណតាយ មតំ កឡេវរំ បាបកំ និហីនំ លាមកំ ឯកេ ចោក្ខជាតិកា ជិគុច្ឆន្តិ, ឱលោកេតុម្បិ ន ឥច្ឆន្តិ. កាមរាគោ បាតុរហូតិ តស្មិំ កុណបេ អយោនិសោមនសិការស្ស ពលវតាយ កាមរាគោ មយ្ហំ បាតុរហោសិ ឧប្បជ្ជិ. អន្ធោវ សវតី អហុន្តិ តស្មិំ កឡេវរេ នវហិ ទ្វារេហិ អសុចិំ សវតិ សន្ទន្តេ អសុចិភាវស្ស អទស្សនេន អន្ធោ វិយ អហោសិំ. តេនាហ –

‘‘រត្តោ អត្ថំ ន ជានាតិ, រត្តោ ធម្មំ ន បស្សតិ;

អន្ធតមំ តទា ហោតិ, យំ រាគោ សហតេ នរ’’ន្តិ ច.

‘‘កាមច្ឆន្ទោ ខោ, ព្រាហ្មណ, អន្ធករណោ អចក្ខុករណោ’’តិ ច អាទិ. កេចិ បនេត្ថ តការាគមំ កត្វា ‘‘កិលេសបរិយុដ្ឋានេន អវសវត្តិ កិលេសស្ស វា វសវត្តី’’តិ អត្ថំ វទន្តិ. អបរេ ‘‘អន្ធោវ អសតិ អហុ’’ន្តិ បាឡិំ វត្វា ‘‘កាមរាគេន អន្ធោ ឯវ ហុត្វា សតិរហិតោ អហោសិ’’ន្តិ អត្ថំ វទន្តិ. តទុភយំ បន បាឡិយំ នត្ថិ.

ឱរំ ឱទនបាកម្ហាតិ ឱទនបាកតោ ឱរំ, យាវតា កាលេន សុបរិធោតតិន្តតណ្ឌុលនាឡិយា ឱទនំ បចតិ, តតោ ឱរមេវ កាលំ, តតោបិ លហុកាលេន រាគំ វិនោទេន្តោ, តម្ហា ឋានា អបក្កមិំ យស្មិំ ឋានេ ឋិតស្ស មេ រាគោ ឧប្បជ្ជិ, តម្ហា ឋានា អបក្កមិំ អបសក្កិំ. អបក្កន្តោវ សតិមា សម្បជានោហំ សមណសញ្ញំ ឧបដ្ឋបេត្វា សតិបដ្ឋានមនសិការវសេន សតិមា, សម្មទេវ ធម្មសភាវជាននេន សម្បជានោ ច ហុត្វា ឯកមន្តំ ឧបាវិសិំ, បល្លង្កំ អាភុជិត្វា និសីទិំ. និសិន្នស្ស ច តតោ មេ មនសីការោ, យោនិសោ ឧទបជ្ជថាតិអាទិ សព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវាតិ.

រាជទត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សុភូតត្ថេរគាថាវណ្ណនា

អយោគេតិអាទិកា អាយស្មតោ សុភូតត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ ពារាណសិយំ គហបតិមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បសន្នមានសោ សរណេសុ ច សីលេសុ ច បតិដ្ឋាយ មាសេ មាសេ អដ្ឋក្ខត្តុំ ចតុជ្ជាតិយគន្ធេន សត្ថុ គន្ធកុដិំ ឱបុញ្ជាបេសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ សុគន្ធសរីរោ ហុត្វា, ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ មគធរដ្ឋេ គហបតិកុលេ និព្ពត្តិត្វា សុភូតោតិ លទ្ធនាមោ វយប្បត្តោ, និស្សរណជ្ឈាសយតាយ ឃរាវាសំ បហាយ តិត្ថិយេសុ បព្ពជិត្វា តត្ថ សារំ អលភន្តោ, សត្ថុ សន្តិកេ ឧបតិស្សកោលិតសេលាទិកេ ពហូ សមណព្រាហ្មណេ បព្ពជិត្វា សាមញ្ញសុខំ អនុភវន្តេ ទិស្វា សាសនេ បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា អាចរិយុបជ្ឈាយេ អារាធេត្វា កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា វិវេកវាសំ វសន្តោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥៥.២៧២-៣០៨) –

‘‘ឥមម្ហិ ភទ្ទកេ កប្បេ, ព្រហ្មពន្ធុ មហាយសោ;

កស្សបោ នាម គោត្តេន, ឧប្បជ្ជិ វទតំ វរោ.

‘‘អនុព្យញ្ជនសម្បន្នោ, ពាត្តិំសវរលក្ខណោ;

ព្យាមប្បភាបរិវុតោ, រំសិជាលសមោត្ថដោ.

‘‘អស្សាសេតា យថា ចន្ទោ, សូរិយោវ បភង្ករោ;

និព្ពាបេតា យថា មេឃោ, សាគរោវ គុណាករោ.

‘‘ធរណីរិវ សីលេន, ហិមវាវ សមាធិនា;

អាកាសោ វិយ បញ្ញាយ, អសង្គោ អនិលោ យថា.

‘‘តទាហំ ពារាណសិយំ, ឧបបន្នោ មហាកុលេ;

បហូតធនធញ្ញស្មិំ, នានារតនសញ្ចយេ.

‘‘មហតា បរិវារេន, និសិន្នំ លោកនាយកំ;

ឧបេច្ច ធម្មមស្សោសិំ, អមតំវ មនោហរំ.

‘‘ទ្វត្តិំសលក្ខណធរោ, សនក្ខត្តោវ ចន្ទិមា;

អនុព្យញ្ជនសម្បន្នោ, សាលរាជាវ ផុល្លិតោ.

‘‘រំសិជាលបរិក្ខិត្តោ, ទិត្តោវ កនកាចលោ;

ព្យាមប្បភាបរិវុតោ, សតរំសី ទិវាករោ.

‘‘សោណ្ណាននោ ជិនវរោ, សមណីវ សិលុច្ចយោ;

ករុណាបុណ្ណហទយោ, គុណេន វិយ សាគរោ.

‘‘លោកវិស្សុតកិត្តិ ច, សិនេរូវ នគុត្តមោ;

យសសា វិត្ថតោ វីរោ, អាកាសសទិសោ មុនិ.

‘‘អសង្គចិត្តោ សព្ពត្ថ, អនិលោ វិយ នាយកោ;

បតិដ្ឋា សព្ពភូតានំ, មហីវ មុនិសត្តមោ.

‘‘អនុបលិត្តោ លោកេន, តោយេន បទុមំ យថា;

កុវាទគច្ឆទហនោ, អគ្គិក្ខន្ធោវ សោភតិ.

‘‘អគទោ វិយ សព្ពត្ថ, កិលេសវិសនាសកោ;

គន្ធមាទនសេលោវ, គុណគន្ធវិភូសិតោ.

‘‘គុណានំ អាករោ វីរោ, រតនានំវ សាគរោ;

សិន្ធូវ វនរាជីនំ, កិលេសមលហារកោ.

‘‘វិជយីវ មហាយោធោ, មារសេនាវមទ្ទនោ;

ចក្កវត្តីវ សោ រាជា, ពោជ្ឈង្គរតនិស្សរោ.

‘‘មហាភិសក្កសង្កាសោ, ទោសព្យាធិតិកិច្ឆកោ;

សល្លកត្តោ យថា វេជ្ជោ, ទិដ្ឋិគណ្ឌវិផាលកោ.

‘‘សោ តទា លោកបជ្ជោតោ, សនរាមរសក្កតោ;

បរិសាសុ នរាទិច្ចោ, ធម្មំ ទេសយតេ ជិនោ.

‘‘ទានំ ទត្វា មហាភោគោ, សីលេន សុគតូបគោ;

ភាវនាយ ច និព្ពាតិ, ឥច្ចេវមនុសាសថ.

‘‘ទេសនំ តំ មហស្សាទំ, អាទិមជ្ឈន្តសោភនំ;

សុណន្តិ បរិសា សព្ពា, អមតំវ មហារសំ.

‘‘សុត្វា សុមធុរំ ធម្មំ, បសន្នោ ជិនសាសនេ;

សុគតំ សរណំ គន្ត្វា, យាវជីវំ នមស្សហំ.

‘‘មុនិនោ គន្ធកុដិយា, ឱបុញ្ជេសិំ តទា មហិំ;

ចតុជ្ជាតេន គន្ធេន, មាសេ អដ្ឋ ទិនេស្វហំ.

‘‘បណិធាយ សុគន្ធត្តំ, សរីរវិស្សគន្ធិនោ;

តទា ជិនោ វិយាកាសិ, សុគន្ធតនុលាភិតំ.

‘‘យោ យំ គន្ធកុដិភូមិំ, គន្ធេនោបុញ្ជតេ សកិំ;

តេន កម្មវិបាកេន, ឧបបន្នោ តហិំ តហិំ.

‘‘សុគន្ធទេហោ សព្ពត្ថ, ភវិស្សតិ អយំ នរោ;

គុណគន្ធយុត្តោ ហុត្វា, និព្ពាយិស្សតិនាសវោ.

‘‘តេន កម្មេន សុកតេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;

ជហិត្វា មានុសំ ទេហំ, តាវតិំសមគច្ឆហំ.

‘‘បច្ឆិមេ ច ភវេ ទានិ, ជាតោ វិប្បកុលេ អហំ;

គព្ភំ មេ វសតោ មាតា, ទេហេនាសិ សុគន្ធិតា.

‘‘យទា ច មាតុកុច្ឆិម្ហា, និក្ខមាមិ តទា បុរី;

សាវត្ថិ សព្ពគន្ធេហិ, វាសិតា វិយ វាយថ.

‘‘បុប្ផវស្សញ្ច សុរភិ, ទិព្ពគន្ធំ មនោរមំ;

ធូបានិ ច មហគ្ឃានិ, ឧបវាយិំសុ តាវទេ.

‘‘ទេវា ច សព្ពគន្ធេហិ, ធូបបុប្ផេហិ តំ ឃរំ;

វាសយិំសុ សុគន្ធេន, យស្មិំ ជាតោ អហំ ឃរេ.

‘‘យទា ច តរុណោ ភទ្ទោ, បឋមេ យោព្ពនេ ឋិតោ;

តទា សេលំ សបរិសំ, វិនេត្វា នរសារថិ.

‘‘តេហិ សព្ពេហិ បរិវុតោ, សាវត្ថិបុរមាគតោ;

តទា ពុទ្ធានុភាវំ តំ, ទិស្វា បព្ពជិតោ អហំ.

‘‘សីលំ សមាធិបញ្ញញ្ច, វិមុត្តិញ្ច អនុត្តរំ;

ភាវេត្វា ចតុរោ ធម្មេ, បាបុណិំ អាសវក្ខយំ.

‘‘យទា បព្ពជិតោ ចាហំ, យទា ច អរហា អហុំ;

និព្ពាយិស្សំ យទា ចាហំ, គន្ធវស្សោ តទា អហុ.

‘‘សរីរគន្ធោ ច សទាតិសេតិ មេ, មហារហំ ចន្ទនចម្បកុប្បលំ;

តថេវ គន្ធេ ឥតរេ ច សព្ពសោ, បសយ្ហ វាយាមិ តតោ តហិំ តហិំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា តិត្ថិយេសុ បព្ពជិត្វា អត្តនោ បត្តំ អត្តកិលមថានុយោគំ ទុក្ខំ, សាសនេ បព្ពជិត្វា បត្តំ ឈានាទិសុខញ្ច ចិន្តេត្វា អត្តនោ បដិបត្តិបច្ចវេក្ខណមុខេន អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ –

៣២០. ‘‘អយោគេ យុញ្ជមត្តានំ, បុរិសោ កិច្ចមិច្ឆកោ;

ចរំ ចេ នាធិគច្ឆេយ្យ, តំ មេ ទុព្ភគលក្ខណំ.

៣២១. ‘‘អព្ពូឡ្ហំ អឃគតំ វិជិតំ, ឯកញ្ចេ ឱស្សជេយ្យ កលីវ សិយា;

សព្ពានិបិ ចេ ឱស្សជេយ្យ អន្ធោវ សិយា, សមវិសមស្ស អទស្សនតោ.

៣២២. ‘‘យញ្ហិ កយិរា តញ្ហិ វទេ, យំ ន កយិរា ន តំ វទេ;

អករោន្តំ ភាសមានំ, បរិជានន្តិ បណ្ឌិតា.

៣២៣. ‘‘យថាបិ រុចិរំ បុប្ផំ, វណ្ណវន្តំ អគន្ធកំ;

ឯវំ សុភាសិតា វាចា, អផលា ហោតិ អកុព្ពតោ.

៣២៤. ‘‘យថាបិ រុចិរំ បុប្ផំ, វណ្ណវន្តំ សុគន្ធកំ;

ឯវំ សុភាសិតា វាចា, សផលា ហោតិ កុព្ពតោ’’តិ. –

ឥមា បញ្ច គាថា អភាសិ.

តត្ថ អយោគេតិ អយុញ្ជិតព្ពេ អសេវិតព្ពេ អន្តទ្វយេ. ឥធ បន អត្តកិលមថានុយោគវសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. យុញ្ជន្តិ តស្មិំ អត្តានំ យុញ្ជន្តោ យោជេន្តោ តថា បដិបជ្ជន្តោ. កិច្ចមិច្ឆកោតិ ឧភយហិតាវហំ កិច្ចំ ឥច្ឆន្តោ, តប្បដិបក្ខតោ អយោគេ ចរំ ចរន្តោ ចេ ភវេយ្យ. នាធិគច្ឆេយ្យាតិ យថាធិប្បេតំ ហិតសុខំ ន បាបុណេយ្យាតិ ញាយោ. តស្មា យំ អហំ តិត្ថិយមតវញ្ចិតោ អយោគេ យុញ្ជិំ, តំ មេ ទុព្ភគលក្ខណំ អបុញ្ញសភាវោ. ‘‘បុរិមកម្មព្យាមោហិតោ អយោគេ យុញ្ជិ’’ន្តិ ទស្សេតិ.

អព្ពូឡ្ហំ អឃគតំ វិជិតន្តិ វិពាធនសភាវតាយ អឃា នាម រាគាទយោ, អឃានិ ឯវ អឃគតំ, អឃគតានំ វិជិតំ សំសារប្បវត្តិ, តេសំ វិជយោ កុសលធម្មាភិភវោ. ‘‘អឃគតំ វិជិត’’ន្តិ អនុនាសិកលោបំ អកត្វា វុត្តំ. តំ អព្ពូឡ្ហំ អនុទ្ធតំ យេន, តំ អព្ពូឡ្ហាឃគតំ វិជិតំ កត្វា ឯវំភូតោ ហុត្វា, កិលេសេ អសមុច្ឆិន្ទិត្វាតិ អត្ថោ. ឯកញ្ចេ ឱស្សជេយ្យាតិ អទុតិយតាយ បធានតាយ ច ឯកំ អប្បមាទំ សម្មាបយោគមេវ វា ឱស្សជេយ្យ បរិច្ចជេយ្យ ចេ. កលីវ សោ បុគ្គលោ កាឡកណ្ណី វិយ សិយា. សព្ពានិបិ ចេ ឱស្សជេយ្យាតិ សព្ពានិបិ វិមុត្តិយា បរិបាចកានិ សទ្ធាវីរិយសតិសមាធិបញ្ញិន្ទ្រិយានិ ឱស្សជេយ្យ ចេ, អភាវនាយ ឆឌ្ឌេយ្យ ចេ, អន្ធោវ សិយា សមវិសមស្ស អទស្សនតោ.

យថាតិ ឱបម្មសម្បដិបាទនត្ថេ និបាតោ. រុចិរន្តិ សោភនំ. វណ្ណវន្តន្តិ វណ្ណសណ្ឋានសម្បន្នំ. អគន្ធកន្តិ គន្ធរហិតំ បាលិភទ្ទកគិរិកណ្ណិកជយសុមនាទិភេទំ. ឯវំ សុភាសិតា វាចាតិ សុភាសិតា វាចា នាម តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ វណ្ណសណ្ឋានសម្បន្នបុប្ផសទិសំ. យថា ហិ អគន្ធកំ បុប្ផំ ធារេន្តស្ស សរីរេ គន្ធោ ន ផរតិ, ឯវំ ឯតម្បិ យោ សក្កច្ចសវនាទីហិ ច សមាចរតិ, តស្ស សក្កច្ចំ អសមាចរន្តស្ស យំ តត្ថ កត្តព្ពំ, តំ អកុព្ពតោ សុតគន្ធំ បដិបត្តិគន្ធញ្ច ន អាវហតិ អផលា ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឯវំ សុភាសិតា វាចា, អផលា ហោតិ អកុព្ពតោ’’តិ.

សុគន្ធកន្តិ សុមនចម្បកនីលុប្បលបុប្ផាទិភេទំ. ឯវន្តិ យថា តំ បុប្ផំ ធារេន្តស្ស សរីរេ គន្ធោ ផរតិ, ឯវំ តេបិដកពុទ្ធវចនសង្ខាតា សុភាសិតា វាចាបិ យោ សក្កច្ចសវនាទីហិ តត្ថ កត្តព្ពំ ករោតិ, អស្ស បុគ្គលស្ស សផលា ហោតិ, សុតគន្ធបដិបត្តិគន្ធានំ អាវហនតោ មហប្ផលា ហោតិ មហានិសំសា. តស្មា យថោវាទំ បដិបជ្ជេយ្យ, យថាការី តថាវាទី ច ភវេយ្យាតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

សុភូតត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. គិរិមានន្ទត្ថេរគាថាវណ្ណនា

វស្សតិ ទេវោតិអាទិកា អាយស្មតោ គិរិមានន្ទត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ សុមេធស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ ឃរាវាសំ វសន្តោ អត្តនោ ភរិយាយ បុត្តេ ច កាលង្កតេ សោកសល្លសមប្បិតោ អរញ្ញំ បវិដ្ឋោ សត្ថារា តត្ថ គន្ត្វា ធម្មំ កថេត្វា សោកសល្លេ អព្ពូឡ្ហេ បសន្នមានសោ សុគន្ធបុប្ផេហិ បូជេត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា សិរសិ អញ្ជលិំ កត្វា អភិត្ថវិ.

សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហេ ពិម្ពិសាររញ្ញោ បុរោហិតស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, គិរិមានន្ទោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វិញ្ញុតំ បត្តោ សត្ថុ រាជគហគមនេ ពុទ្ធានុភាវំ ទិស្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា សមណធម្មំ ករោន្តោ កតិបយំ ទិវសំ គាមកាវាសេ វសិត្វា សត្ថារំ វន្ទិតុំ រាជគហំ អគមាសិ. ពិម្ពិសារមហារាជា តស្ស អាគមនំ សុត្វា ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ឥធេវ, ភន្តេ, វសថ, អហំ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋហាមី’’តិ សម្បវារេត្វា គតោ ពហុកិច្ចតាយ ន សរិ. ‘‘ថេរោ អព្ភោកាសេ វសតី’’តិ ទេវតា ថេរស្ស តេមនភយេន វស្សំ វារេសុំ. រាជា អវស្សនការណំ សល្លក្ខេត្វា ថេរស្ស កុដិកំ ការាបេសិ. ថេរោ កុដិកាយំ វសន្តោ សេនាសនសប្បាយលាភេន សមាធានំ លភិត្វា វីរិយសមតំ យោជេត្វា វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.៤០.៤១៩-៤៤៨) –

‘‘ភរិយា មេ កាលង្កតា, បុត្តោ សិវថិកំ គតោ;

មាតា បិតា មតា ភាតា, ឯកចិតម្ហិ ឌយ្ហរេ.

‘‘តេន សោកេន សន្តត្តោ, កិសោ បណ្ឌុ អហោសហំ;

ចិត្តក្ខេបោ ច មេ អាសិ, តេន សោកេន អដ្ដិតោ.

‘‘សោកសល្លបរេតោហំ, វនន្តមុបសង្កមិំ;

បវត្តផលំ ភុញ្ជិត្វា, រុក្ខមូលេ វសាមហំ.

‘‘សុមេធោ នាម សម្ពុទ្ធោ, ទុក្ខស្សន្តករោ ជិនោ;

មមុទ្ធរិតុកាមោ សោ, អាគញ្ឆិ មម សន្តិកំ.

‘‘បទសទ្ទំ សុណិត្វាន, សុមេធស្ស មហេសិនោ;

បគ្គហេត្វានហំ សីសំ, ឧល្លោកេសិំ មហាមុនិំ.

‘‘ឧបាគតេ មហាវីរេ, បីតិ មេ ឧទបជ្ជថ;

តទាសិមេកគ្គមនោ, ទិស្វា តំ លោកនាយកំ.

‘‘សតិំ បដិលភិត្វាន, បណ្ណមុដ្ឋិមទាសហំ;

និសីទិ ភគវា តត្ថ, អនុកម្បាយ ចក្ខុមា.

‘‘និសជ្ជ តត្ថ ភគវា, សុមេធោ លោកនាយកោ;

ធម្មំ មេ កថយី ពុទ្ធោ, សោកសល្លវិនោទនំ.

‘‘អនវ្ហិតា តតោ អាគុំ, អននុញ្ញាតា ឥតោ គតា;

យថាគតា តថា គតា, តត្ថ កា បរិទេវនា.

‘‘យថាបិ បថិកា សត្តា, វស្សមានាយ វុដ្ឋិយា;

សភណ្ឌា ឧបគច្ឆន្តិ, វស្សស្សាបតនាយ តេ.

‘‘វស្សេ ច តេ ឱរមិតេ, សម្បយន្តិ យទិច្ឆកំ;

ឯវំ មាតា បិតា តុយ្ហំ, តត្ថ កា បរិទេវនា.

‘‘អាគន្តុកា បាហុនកា, ចលិតេរិតកម្បិតា;

ឯវំ មាតា បិតា តុយ្ហំ, តត្ថ កា បរិទេវនា.

‘‘យថាបិ ឧរគោ ជិណ្ណំ, ហិត្វា គច្ឆតិ សំ តចំ;

ឯវំ មាតា បិតា តុយ្ហំ, សំ តនុំ ឥធ ហីយរេ.

‘‘ពុទ្ធស្ស គិរមញ្ញាយ, សោកសល្លំ វិវជ្ជយិំ;

បាមោជ្ជំ ជនយិត្វាន, ពុទ្ធសេដ្ឋំ អវន្ទហំ.

‘‘វន្ទិត្វាន មហានាគំ, បូជយិំ គិរិមញ្ជរិំ;

ទិព្ពគន្ធំ សម្បវន្តំ, សុមេធំ លោកនាយកំ.

‘‘បូជយិត្វាន សម្ពុទ្ធំ, សិរេ កត្វាន អញ្ជលិំ;