៣. គិរិមានន្ទត្ថេរគាថាវណ្ណនា

វស្សតិ ទេវោតិអាទិកា អាយស្មតោ គិរិមានន្ទត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ សុមេធស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ ឃរាវាសំ វសន្តោ អត្តនោ ភរិយាយ បុត្តេ ច កាលង្កតេ សោកសល្លសមប្បិតោ អរញ្ញំ បវិដ្ឋោ សត្ថារា តត្ថ គន្ត្វា ធម្មំ កថេត្វា សោកសល្លេ អព្ពូឡ្ហេ បសន្នមានសោ សុគន្ធបុប្ផេហិ បូជេត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា សិរសិ អញ្ជលិំ កត្វា អភិត្ថវិ.

សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហេ ពិម្ពិសាររញ្ញោ បុរោហិតស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, គិរិមានន្ទោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វិញ្ញុតំ បត្តោ សត្ថុ រាជគហគមនេ ពុទ្ធានុភាវំ ទិស្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា សមណធម្មំ ករោន្តោ កតិបយំ ទិវសំ គាមកាវាសេ វសិត្វា សត្ថារំ វន្ទិតុំ រាជគហំ អគមាសិ. ពិម្ពិសារមហារាជា តស្ស អាគមនំ សុត្វា ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ឥធេវ, ភន្តេ, វសថ, អហំ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋហាមី’’តិ សម្បវារេត្វា គតោ ពហុកិច្ចតាយ ន សរិ. ‘‘ថេរោ អព្ភោកាសេ វសតី’’តិ ទេវតា ថេរស្ស តេមនភយេន វស្សំ វារេសុំ. រាជា អវស្សនការណំ សល្លក្ខេត្វា ថេរស្ស កុដិកំ ការាបេសិ. ថេរោ កុដិកាយំ វសន្តោ សេនាសនសប្បាយលាភេន សមាធានំ លភិត្វា វីរិយសមតំ យោជេត្វា វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.៤០.៤១៩-៤៤៨) –

‘‘ភរិយា មេ កាលង្កតា, បុត្តោ សិវថិកំ គតោ;

មាតា បិតា មតា ភាតា, ឯកចិតម្ហិ ឌយ្ហរេ.

‘‘តេន សោកេន សន្តត្តោ, កិសោ បណ្ឌុ អហោសហំ;

ចិត្តក្ខេបោ ច មេ អាសិ, តេន សោកេន អដ្ដិតោ.

‘‘សោកសល្លបរេតោហំ, វនន្តមុបសង្កមិំ;

បវត្តផលំ ភុញ្ជិត្វា, រុក្ខមូលេ វសាមហំ.

‘‘សុមេធោ នាម សម្ពុទ្ធោ, ទុក្ខស្សន្តករោ ជិនោ;

មមុទ្ធរិតុកាមោ សោ, អាគញ្ឆិ មម សន្តិកំ.

‘‘បទសទ្ទំ សុណិត្វាន, សុមេធស្ស មហេសិនោ;

បគ្គហេត្វានហំ សីសំ, ឧល្លោកេសិំ មហាមុនិំ.

‘‘ឧបាគតេ មហាវីរេ, បីតិ មេ ឧទបជ្ជថ;

តទាសិមេកគ្គមនោ, ទិស្វា តំ លោកនាយកំ.

‘‘សតិំ បដិលភិត្វាន, បណ្ណមុដ្ឋិមទាសហំ;

និសីទិ ភគវា តត្ថ, អនុកម្បាយ ចក្ខុមា.

‘‘និសជ្ជ តត្ថ ភគវា, សុមេធោ លោកនាយកោ;

ធម្មំ មេ កថយី ពុទ្ធោ, សោកសល្លវិនោទនំ.

‘‘អនវ្ហិតា តតោ អាគុំ, អននុញ្ញាតា ឥតោ គតា;

យថាគតា តថា គតា, តត្ថ កា បរិទេវនា.

‘‘យថាបិ បថិកា សត្តា, វស្សមានាយ វុដ្ឋិយា;

សភណ្ឌា ឧបគច្ឆន្តិ, វស្សស្សាបតនាយ តេ.

‘‘វស្សេ ច តេ ឱរមិតេ, សម្បយន្តិ យទិច្ឆកំ;

ឯវំ មាតា បិតា តុយ្ហំ, តត្ថ កា បរិទេវនា.

‘‘អាគន្តុកា បាហុនកា, ចលិតេរិតកម្បិតា;

ឯវំ មាតា បិតា តុយ្ហំ, តត្ថ កា បរិទេវនា.

‘‘យថាបិ ឧរគោ ជិណ្ណំ, ហិត្វា គច្ឆតិ សំ តចំ;

ឯវំ មាតា បិតា តុយ្ហំ, សំ តនុំ ឥធ ហីយរេ.

‘‘ពុទ្ធស្ស គិរមញ្ញាយ, សោកសល្លំ វិវជ្ជយិំ;

បាមោជ្ជំ ជនយិត្វាន, ពុទ្ធសេដ្ឋំ អវន្ទហំ.

‘‘វន្ទិត្វាន មហានាគំ, បូជយិំ គិរិមញ្ជរិំ;

ទិព្ពគន្ធំ សម្បវន្តំ, សុមេធំ លោកនាយកំ.

‘‘បូជយិត្វាន សម្ពុទ្ធំ, សិរេ កត្វាន អញ្ជលិំ;

អនុស្សរំ គុណគ្គានិ, សន្ថវិំ លោកនាយកំ.

‘‘និត្តិណ្ណោសិ មហាវីរ, សព្ពញ្ញុ លោកនាយក;

សព្ពេ សត្តេ ឧទ្ធរសិ, ញាណេន ត្វំ មហាមុនេ.

‘‘វិមតិំ ទ្វេឡ្ហកំ វាបិ, សញ្ឆិន្ទសិ មហាមុនេ;

បដិបាទេសិ មេ មគ្គំ, តវ ញាណេន ចក្ខុម.

‘‘អរហា វសិបត្តា ច, ឆឡភិញ្ញា មហិទ្ធិកា;

អន្តលិក្ខចរា ធីរា, បរិវារេន្តិ តាវទេ.

‘‘បដិបន្នា ច សេខា ច, ផលដ្ឋា សន្តិ សាវកា;

សុរោទយេវ បទុមា, បុប្ផន្តិ តវ សាវកា.

‘‘មហាសមុទ្ទោវក្ខោភោ, អតុលោបិ ទុរុត្តរោ;

ឯវំ ញាណេន សម្បន្នោ, អប្បមេយ្យោសិ ចក្ខុម.

‘‘វន្ទិត្វាហំ លោកជិនំ, ចក្ខុមន្តំ មហាយសំ;

បុថុទិសា នមស្សន្តោ, បដិកុដិកោ អាគញ្ឆហំ.

‘‘ទេវលោកា ចវិត្វាន, សម្បជានោ បតិស្សតោ;

ឱក្កមិំ មាតុយា កុច្ឆិំ, សន្ធាវន្តោ ភវាភវេ.

‘‘អគារា អភិនិក្ខម្ម, បព្ពជិំ អនគារិយំ;

អាតាបី និបកោ ឈាយី, បដិសល្លានគោចរោ.

‘‘បធានំ បទហិត្វាន, តោសយិត្វា មហាមុនិំ;

ចន្ទោវព្ភឃនា មុត្តោ, វិចរាមិ អហំ សទា.

‘‘វិវេកមនុយុត្តោម្ហិ, ឧបសន្តោ និរូបធិ;

សព្ពាសវេ បរិញ្ញាយ, វិហរាមិ អនាសវោ.

‘‘តិំសកប្បសហស្សម្ហិ, យំ ពុទ្ធមភិបូជយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អថ ថេរស្ស អរហត្តប្បត្តិយា ហដ្ឋតុដ្ឋេ វិយ ទេវេ វស្សន្តេ ឧបរិ តំ វស្សនេ និយោជនមុខេន អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ –

៣២៥. ‘‘វស្សតិ ទេវោ យថាសុគីតំ, ឆន្នា មេ កុដិកា សុខា និវាតា;

តស្សំ វិហរាមិ វូបសន្តោ, អថ ចេ បត្ថយសី បវស្ស ទេវ.

៣២៦. ‘‘វស្សតិ ទេវោ យថាសុគីតំ, ឆន្នា មេ កុដិកា សុខា និវាតា;

តស្សំ វិហរាមិ សន្តចិត្តោ, អថ ចេ បត្ថយសី បវស្ស ទេវ.

៣២៧. ‘‘វស្សតិ ទេវោ…បេ… តស្សំ វិហរាមិ វីតរាគោ…បេ….

៣២៨. ‘‘វស្សតិ ទេវោ…បេ… តស្សំ វិហរាមិ វីតទោសោ…បេ….

៣២៩. ‘‘វស្សតិ ទេវោ…បេ… តស្សំ វិហរាមិ វីតមោហោ;

អថ ចេ បត្ថយសី បវស្ស ទេវា’’តិ. – ឥមា បញ្ច គាថា អភាសិ;

តត្ថ យថាសុគីតន្តិ សុគីតានុរូបំ, សុន្ទរស្ស អត្តនោ មេឃគីតស្ស អនុរូបមេវាតិ អត្ថោ. វលាហកោ ហិ យថា អគជ្ជន្តោ កេវលំ វស្សន្តោ ន សោភតិ, ឯវំ សតបដលសហស្សបដលេន ឧដ្ឋហិត្វា ថនយន្តោ គជ្ជន្តោ វិជ្ជុល្លតា និច្ឆារេន្តោបិ អវស្សន្តោ ន សោភតិ, តថាភូតោ បន ហុត្វា វស្សន្តោ សោភតីតិ វុត្តំ ‘‘វស្សតិ ទេវោ យថាសុគីត’’ន្តិ. តេនាហ – ‘‘អភិត្ថនយ, បជ្ជុន្ន’’, (ចរិយា. ៣.៨៩; ជា. ១.១.៧៥) ‘‘គជ្ជិតា ចេវ វស្សិតា ចា’’តិ (អ. និ. ៤.១០១; បុ. ប. ១៥៧) ច. តស្សំ វិហរាមីតិ តស្សំ កុដិកាយំ អរិយវិហារគព្ភេន ឥរិយាបថវិហារេន វិហរាមិ. វូបសន្តចិត្តោតិ អគ្គផលសមាធិនា សម្មទេវ ឧបសន្តមានសោ.

ឯវំ ថេរស្ស អនេកវារំ កតំ ឧយ្យោជនំ សិរសា សម្បដិច្ឆន្តោ វលាហកទេវបុត្តោ និន្នញ្ច ថលញ្ច បូរេន្តោ មហាវស្សំ វស្សាបេសិ.

គិរិមានន្ទត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.