២. សុភូតត្ថេរគាថាវណ្ណនា

អយោគេតិអាទិកា អាយស្មតោ សុភូតត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ ពារាណសិយំ គហបតិមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បសន្នមានសោ សរណេសុ ច សីលេសុ ច បតិដ្ឋាយ មាសេ មាសេ អដ្ឋក្ខត្តុំ ចតុជ្ជាតិយគន្ធេន សត្ថុ គន្ធកុដិំ ឱបុញ្ជាបេសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ សុគន្ធសរីរោ ហុត្វា, ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ មគធរដ្ឋេ គហបតិកុលេ និព្ពត្តិត្វា សុភូតោតិ លទ្ធនាមោ វយប្បត្តោ, និស្សរណជ្ឈាសយតាយ ឃរាវាសំ បហាយ តិត្ថិយេសុ បព្ពជិត្វា តត្ថ សារំ អលភន្តោ, សត្ថុ សន្តិកេ ឧបតិស្សកោលិតសេលាទិកេ ពហូ សមណព្រាហ្មណេ បព្ពជិត្វា សាមញ្ញសុខំ អនុភវន្តេ ទិស្វា សាសនេ បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា អាចរិយុបជ្ឈាយេ អារាធេត្វា កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា វិវេកវាសំ វសន្តោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥៥.២៧២-៣០៨) –

‘‘ឥមម្ហិ ភទ្ទកេ កប្បេ, ព្រហ្មពន្ធុ មហាយសោ;

កស្សបោ នាម គោត្តេន, ឧប្បជ្ជិ វទតំ វរោ.

‘‘អនុព្យញ្ជនសម្បន្នោ, ពាត្តិំសវរលក្ខណោ;

ព្យាមប្បភាបរិវុតោ, រំសិជាលសមោត្ថដោ.

‘‘អស្សាសេតា យថា ចន្ទោ, សូរិយោវ បភង្ករោ;

និព្ពាបេតា យថា មេឃោ, សាគរោវ គុណាករោ.

‘‘ធរណីរិវ សីលេន, ហិមវាវ សមាធិនា;

អាកាសោ វិយ បញ្ញាយ, អសង្គោ អនិលោ យថា.

‘‘តទាហំ ពារាណសិយំ, ឧបបន្នោ មហាកុលេ;

បហូតធនធញ្ញស្មិំ, នានារតនសញ្ចយេ.

‘‘មហតា បរិវារេន, និសិន្នំ លោកនាយកំ;

ឧបេច្ច ធម្មមស្សោសិំ, អមតំវ មនោហរំ.

‘‘ទ្វត្តិំសលក្ខណធរោ, សនក្ខត្តោវ ចន្ទិមា;

អនុព្យញ្ជនសម្បន្នោ, សាលរាជាវ ផុល្លិតោ.

‘‘រំសិជាលបរិក្ខិត្តោ, ទិត្តោវ កនកាចលោ;

ព្យាមប្បភាបរិវុតោ, សតរំសី ទិវាករោ.

‘‘សោណ្ណាននោ ជិនវរោ, សមណីវ សិលុច្ចយោ;

ករុណាបុណ្ណហទយោ, គុណេន វិយ សាគរោ.

‘‘លោកវិស្សុតកិត្តិ ច, សិនេរូវ នគុត្តមោ;

យសសា វិត្ថតោ វីរោ, អាកាសសទិសោ មុនិ.

‘‘អសង្គចិត្តោ សព្ពត្ថ, អនិលោ វិយ នាយកោ;

បតិដ្ឋា សព្ពភូតានំ, មហីវ មុនិសត្តមោ.

‘‘អនុបលិត្តោ លោកេន, តោយេន បទុមំ យថា;

កុវាទគច្ឆទហនោ, អគ្គិក្ខន្ធោវ សោភតិ.

‘‘អគទោ វិយ សព្ពត្ថ, កិលេសវិសនាសកោ;

គន្ធមាទនសេលោវ, គុណគន្ធវិភូសិតោ.

‘‘គុណានំ អាករោ វីរោ, រតនានំវ សាគរោ;

សិន្ធូវ វនរាជីនំ, កិលេសមលហារកោ.

‘‘វិជយីវ មហាយោធោ, មារសេនាវមទ្ទនោ;

ចក្កវត្តីវ សោ រាជា, ពោជ្ឈង្គរតនិស្សរោ.

‘‘មហាភិសក្កសង្កាសោ, ទោសព្យាធិតិកិច្ឆកោ;

សល្លកត្តោ យថា វេជ្ជោ, ទិដ្ឋិគណ្ឌវិផាលកោ.

‘‘សោ តទា លោកបជ្ជោតោ, សនរាមរសក្កតោ;

បរិសាសុ នរាទិច្ចោ, ធម្មំ ទេសយតេ ជិនោ.

‘‘ទានំ ទត្វា មហាភោគោ, សីលេន សុគតូបគោ;

ភាវនាយ ច និព្ពាតិ, ឥច្ចេវមនុសាសថ.

‘‘ទេសនំ តំ មហស្សាទំ, អាទិមជ្ឈន្តសោភនំ;

សុណន្តិ បរិសា សព្ពា, អមតំវ មហារសំ.

‘‘សុត្វា សុមធុរំ ធម្មំ, បសន្នោ ជិនសាសនេ;

សុគតំ សរណំ គន្ត្វា, យាវជីវំ នមស្សហំ.

‘‘មុនិនោ គន្ធកុដិយា, ឱបុញ្ជេសិំ តទា មហិំ;

ចតុជ្ជាតេន គន្ធេន, មាសេ អដ្ឋ ទិនេស្វហំ.

‘‘បណិធាយ សុគន្ធត្តំ, សរីរវិស្សគន្ធិនោ;

តទា ជិនោ វិយាកាសិ, សុគន្ធតនុលាភិតំ.

‘‘យោ យំ គន្ធកុដិភូមិំ, គន្ធេនោបុញ្ជតេ សកិំ;

តេន កម្មវិបាកេន, ឧបបន្នោ តហិំ តហិំ.

‘‘សុគន្ធទេហោ សព្ពត្ថ, ភវិស្សតិ អយំ នរោ;

គុណគន្ធយុត្តោ ហុត្វា, និព្ពាយិស្សតិនាសវោ.

‘‘តេន កម្មេន សុកតេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;

ជហិត្វា មានុសំ ទេហំ, តាវតិំសមគច្ឆហំ.

‘‘បច្ឆិមេ ច ភវេ ទានិ, ជាតោ វិប្បកុលេ អហំ;

គព្ភំ មេ វសតោ មាតា, ទេហេនាសិ សុគន្ធិតា.

‘‘យទា ច មាតុកុច្ឆិម្ហា, និក្ខមាមិ តទា បុរី;

សាវត្ថិ សព្ពគន្ធេហិ, វាសិតា វិយ វាយថ.

‘‘បុប្ផវស្សញ្ច សុរភិ, ទិព្ពគន្ធំ មនោរមំ;

ធូបានិ ច មហគ្ឃានិ, ឧបវាយិំសុ តាវទេ.

‘‘ទេវា ច សព្ពគន្ធេហិ, ធូបបុប្ផេហិ តំ ឃរំ;

វាសយិំសុ សុគន្ធេន, យស្មិំ ជាតោ អហំ ឃរេ.

‘‘យទា ច តរុណោ ភទ្ទោ, បឋមេ យោព្ពនេ ឋិតោ;

តទា សេលំ សបរិសំ, វិនេត្វា នរសារថិ.

‘‘តេហិ សព្ពេហិ បរិវុតោ, សាវត្ថិបុរមាគតោ;

តទា ពុទ្ធានុភាវំ តំ, ទិស្វា បព្ពជិតោ អហំ.

‘‘សីលំ សមាធិបញ្ញញ្ច, វិមុត្តិញ្ច អនុត្តរំ;

ភាវេត្វា ចតុរោ ធម្មេ, បាបុណិំ អាសវក្ខយំ.

‘‘យទា បព្ពជិតោ ចាហំ, យទា ច អរហា អហុំ;

និព្ពាយិស្សំ យទា ចាហំ, គន្ធវស្សោ តទា អហុ.

‘‘សរីរគន្ធោ ច សទាតិសេតិ មេ, មហារហំ ចន្ទនចម្បកុប្បលំ;

តថេវ គន្ធេ ឥតរេ ច សព្ពសោ, បសយ្ហ វាយាមិ តតោ តហិំ តហិំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា តិត្ថិយេសុ បព្ពជិត្វា អត្តនោ បត្តំ អត្តកិលមថានុយោគំ ទុក្ខំ, សាសនេ បព្ពជិត្វា បត្តំ ឈានាទិសុខញ្ច ចិន្តេត្វា អត្តនោ បដិបត្តិបច្ចវេក្ខណមុខេន អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ –

៣២០. ‘‘អយោគេ យុញ្ជមត្តានំ, បុរិសោ កិច្ចមិច្ឆកោ;

ចរំ ចេ នាធិគច្ឆេយ្យ, តំ មេ ទុព្ភគលក្ខណំ.

៣២១. ‘‘អព្ពូឡ្ហំ អឃគតំ វិជិតំ, ឯកញ្ចេ ឱស្សជេយ្យ កលីវ សិយា;

សព្ពានិបិ ចេ ឱស្សជេយ្យ អន្ធោវ សិយា, សមវិសមស្ស អទស្សនតោ.

៣២២. ‘‘យញ្ហិ កយិរា តញ្ហិ វទេ, យំ ន កយិរា ន តំ វទេ;

អករោន្តំ ភាសមានំ, បរិជានន្តិ បណ្ឌិតា.

៣២៣. ‘‘យថាបិ រុចិរំ បុប្ផំ, វណ្ណវន្តំ អគន្ធកំ;

ឯវំ សុភាសិតា វាចា, អផលា ហោតិ អកុព្ពតោ.

៣២៤. ‘‘យថាបិ រុចិរំ បុប្ផំ, វណ្ណវន្តំ សុគន្ធកំ;

ឯវំ សុភាសិតា វាចា, សផលា ហោតិ កុព្ពតោ’’តិ. –

ឥមា បញ្ច គាថា អភាសិ.

តត្ថ អយោគេតិ អយុញ្ជិតព្ពេ អសេវិតព្ពេ អន្តទ្វយេ. ឥធ បន អត្តកិលមថានុយោគវសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. យុញ្ជន្តិ តស្មិំ អត្តានំ យុញ្ជន្តោ យោជេន្តោ តថា បដិបជ្ជន្តោ. កិច្ចមិច្ឆកោតិ ឧភយហិតាវហំ កិច្ចំ ឥច្ឆន្តោ, តប្បដិបក្ខតោ អយោគេ ចរំ ចរន្តោ ចេ ភវេយ្យ. នាធិគច្ឆេយ្យាតិ យថាធិប្បេតំ ហិតសុខំ ន បាបុណេយ្យាតិ ញាយោ. តស្មា យំ អហំ តិត្ថិយមតវញ្ចិតោ អយោគេ យុញ្ជិំ, តំ មេ ទុព្ភគលក្ខណំ អបុញ្ញសភាវោ. ‘‘បុរិមកម្មព្យាមោហិតោ អយោគេ យុញ្ជិ’’ន្តិ ទស្សេតិ.

អព្ពូឡ្ហំ អឃគតំ វិជិតន្តិ វិពាធនសភាវតាយ អឃា នាម រាគាទយោ, អឃានិ ឯវ អឃគតំ, អឃគតានំ វិជិតំ សំសារប្បវត្តិ, តេសំ វិជយោ កុសលធម្មាភិភវោ. ‘‘អឃគតំ វិជិត’’ន្តិ អនុនាសិកលោបំ អកត្វា វុត្តំ. តំ អព្ពូឡ្ហំ អនុទ្ធតំ យេន, តំ អព្ពូឡ្ហាឃគតំ វិជិតំ កត្វា ឯវំភូតោ ហុត្វា, កិលេសេ អសមុច្ឆិន្ទិត្វាតិ អត្ថោ. ឯកញ្ចេ ឱស្សជេយ្យាតិ អទុតិយតាយ បធានតាយ ច ឯកំ អប្បមាទំ សម្មាបយោគមេវ វា ឱស្សជេយ្យ បរិច្ចជេយ្យ ចេ. កលីវ សោ បុគ្គលោ កាឡកណ្ណី វិយ សិយា. សព្ពានិបិ ចេ ឱស្សជេយ្យាតិ សព្ពានិបិ វិមុត្តិយា បរិបាចកានិ សទ្ធាវីរិយសតិសមាធិបញ្ញិន្ទ្រិយានិ ឱស្សជេយ្យ ចេ, អភាវនាយ ឆឌ្ឌេយ្យ ចេ, អន្ធោវ សិយា សមវិសមស្ស អទស្សនតោ.

យថាតិ ឱបម្មសម្បដិបាទនត្ថេ និបាតោ. រុចិរន្តិ សោភនំ. វណ្ណវន្តន្តិ វណ្ណសណ្ឋានសម្បន្នំ. អគន្ធកន្តិ គន្ធរហិតំ បាលិភទ្ទកគិរិកណ្ណិកជយសុមនាទិភេទំ. ឯវំ សុភាសិតា វាចាតិ សុភាសិតា វាចា នាម តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ វណ្ណសណ្ឋានសម្បន្នបុប្ផសទិសំ. យថា ហិ អគន្ធកំ បុប្ផំ ធារេន្តស្ស សរីរេ គន្ធោ ន ផរតិ, ឯវំ ឯតម្បិ យោ សក្កច្ចសវនាទីហិ ច សមាចរតិ, តស្ស សក្កច្ចំ អសមាចរន្តស្ស យំ តត្ថ កត្តព្ពំ, តំ អកុព្ពតោ សុតគន្ធំ បដិបត្តិគន្ធញ្ច ន អាវហតិ អផលា ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឯវំ សុភាសិតា វាចា, អផលា ហោតិ អកុព្ពតោ’’តិ.

សុគន្ធកន្តិ សុមនចម្បកនីលុប្បលបុប្ផាទិភេទំ. ឯវន្តិ យថា តំ បុប្ផំ ធារេន្តស្ស សរីរេ គន្ធោ ផរតិ, ឯវំ តេបិដកពុទ្ធវចនសង្ខាតា សុភាសិតា វាចាបិ យោ សក្កច្ចសវនាទីហិ តត្ថ កត្តព្ពំ ករោតិ, អស្ស បុគ្គលស្ស សផលា ហោតិ, សុតគន្ធបដិបត្តិគន្ធានំ អាវហនតោ មហប្ផលា ហោតិ មហានិសំសា. តស្មា យថោវាទំ បដិបជ្ជេយ្យ, យថាការី តថាវាទី ច ភវេយ្យាតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

សុភូតត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.